Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વ્રણપ્રશ્નમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
21. vraṇapraśnādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ દેહસમ્ભવહેતવઃ | તૈરેવાવ્યાપન્નૈરધોમધ્યોર્ધ્વસન્નિવિષ્ટૈઃ શરીરમિદં ધાર્યતેઽગારમિવ સ્થૂણાભિસ્તિસૃભિઃ અતશ્ચ ત્રિસ્થૂણમાહુરેકે | ત એવ ચ વ્યાપન્નાઃ પ્રલયહેતવઃ | તદેભિરેવ શોણિતચતુર્થૈઃ સમ્ભવસ્થિતિપ્રલયેષ્વપ્યવિરહિતં શરીરં ભવતિ ||૩||
View original
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः | तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके | त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः | तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ભવતિ ચાત્ર- નર્તે દેહઃ કફાદસ્તિ ન પિત્તાન્ન ચ મારુતાત્ | શોણિતાદપિ વા નિત્યં દેહ એતૈસ્તુ ધાર્યતે ||૪||
View original
भवति चात्र- नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् | शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્ર ‘વા’ ગતિગન્ધનયોઃ, ઇતિ ધાતુઃ, ‘તપ’ સન્તાપે, ‘શ્લિષ’ આલિઙ્ગને, એતેષાં કૃદ્વિહિતૈઃ પ્રત્યયૈર્વાતઃ પિત્તં શ્લેષ્મેતિ ચ રૂપાણિ ભવન્તિ ||૫||
View original
तत्र ‘वा’ गतिगन्धनयोः, इति धातुः, ‘तप’ सन्तापे, ‘श्लिष’ आलिङ्गने, एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
દોષસ્થાનાન્યત ઊર્ધ્વં વક્ષ્યામઃ- તત્ર સમાસેન વાતઃ શ્રોણિગુદસંશ્રયઃ; તદુપર્યધો નાભેઃ પક્વાશયઃ, પક્વામાશયમધ્યં પિત્તસ્ય; આમાશયઃ શ્લેષ્મણઃ ||૬||
View original
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः; तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः, पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य; आमाशयः श्लेष्मणः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
અતઃ પરં પઞ્ચધા વિભજ્યન્તે | તત્ર વાતસ્ય વાતવ્યાધૌ વક્ષ્યામઃ; પિત્તસ્ય યકૃત્પ્લીહાનૌ હૃદયં દૃષ્ટિસ્ત્વક્ પૂર્વોક્તં ચ; શ્લેષ્મણ ઉરઃ શિરઃ કણ્ઠો જિહ્વામૂલં સન્ધય ઇતિ પૂર્વોક્તં ચ; એતાનિ ખલુ દોષાણાં સ્થાનાન્યવ્યાપન્નાનામ્ ||૭||
View original
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते | तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः; पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च; श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जिह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च; एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ભવતિ ચાત્ર- વિસર્ગોદાનવિક્ષેપૈઃ સોમસૂર્યાનિલા યથા | ધારયન્તિ જગદ્દેહં કફપિત્તાનિલાસ્તથા ||૮||
View original
भवति चात्र- विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा | धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર જિજ્ઞાસ્યં કિં પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિઃ? આહોસ્વિત્ પિત્તમેવાગ્નિરિતિ? | અત્રોચ્યતે- ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિરુપલભ્યતે, આગ્નેયત્વાત્ પિત્તે દહનપચનાદિષ્વભિપ્રવર્તમાનેઽગ્નિવદુપચારઃ ક્રિયતેઽન્તરગ્નિરિતિ; ક્ષીણે હ્યગ્નિગુણે તત્સમાનદ્રવ્યોપયોગાત્ , અતિવૃદ્ધે શીતક્રિયોપયોગાત્ , આગમાચ્ચ પશ્યામો ન ખલુ પિત્તવ્યતિરેકાદન્યોઽગ્નિરિતિ ||૯||
View original
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निः? आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति? | अत्रोच्यते- न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते, आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽग्निवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति; क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगात् , अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् , आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
તચ્ચાદૃષ્ટહેતુકેન વિશેષેણ પક્વામાશયમધ્યસ્થં પિત્તં ચતુર્વિધમન્નપાનં પચતિ, વિવેચયતિ ચ દોષરસમૂત્રપુરીષાણિ; તત્રસ્થમેવ ચાત્મશક્ત્યા શેષાણાં પિત્તસ્થાનાનાં શરીરસ્ય ચાગ્નિકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ, તસ્મિન્ પિત્તે પાચકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા; યત્તુ યકૃત્પ્લીહ્નોઃ પિત્તં તસ્મિન્ રઞ્જકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સ રસસ્ય રાગકૃદુક્તઃ; યત્ પિત્તં હૃદયસ્થં તસ્મિન્ સાધકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સોઽભિપ્રાર્થિતમનોરથસાધનકૃદુક્તઃ; યદ્દૃષ્ટ્યાં પિત્તં તસ્મિન્નાલોચકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સ રૂપગ્રહણાઽધિકૃતઃ; યત્તુ ત્વચિ પિત્તં તસ્મિન્ ભ્રાજકોઽગ્નિરિતિ સઞ્જ્ઞા, સોઽભ્યઙ્ગપરિષેકાવગાહાલેપનાદીનાં ક્રિયાદ્રવ્યાણાં પક્તા છાયાનાં ચ પ્રકાશકઃ ||૧૦||
View original
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति, विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि; तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा; यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रसस्य रागकृदुक्तः; यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृदुक्तः; यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रूपग्रहणाऽधिकृतः; यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ભવતિ ચાત્ર- પિત્તં તીક્ષ્ણં દ્રવં પૂતિ નીલં પીતં તથૈવ ચ | ઉષ્ણં કટુરસં ચૈવ વિદગ્ધં ચામ્લમેવ ચ ||૧૧||
View original
भवति चात्र- पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च | उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વં શ્લેષ્મસ્થાનાન્યનુવ્યાખ્યાસ્યામઃ | તત્ર, આમાશયઃ પિત્તાશયસ્યોપરિષ્ટાત્ તત્પ્રત્યનીકત્વાદૂર્ધ્વગતિત્વાત્તેજસઃ, ચન્દ્ર ઇવ આદિત્યસ્ય , ચતુર્વિધસ્યાહારસ્યાધારઃ; સ ચ તત્રૌદકૈર્ગુણૈરાહારઃ પ્રક્લિન્નો ભિન્નસઙ્ઘાતઃ સુખજરો ભવતિ ||૧૨||
View original
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः | तत्र, आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः, चन्द्र इव आदित्यस्य , चतुर्विधस्याहारस्याधारः; स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसङ्घातः सुखजरो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
માધુર્યાત્ પિચ્છિલત્વાચ્ચ પ્રક્લેદિત્વાત્તથૈવ ચ | આમાશયે સમ્ભવતિ શ્લેષ્મા મધુરશીતલઃ ||૧૩||
View original
माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च | आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
સ તત્રસ્થ એવ સ્વશક્ત્યા શેષાણાં શ્લેષ્મસ્થાનાનાં શરીરસ્ય ચોદકકર્મણાઽનુગ્રહં કરોતિ; ઉરઃસ્થસ્ત્રિકસન્ધારણમાત્મવીર્યેણાન્નરસસહિતેન હૃદયાવલમ્બનં કરોતિ; જિહ્વામૂલકણ્ઠસ્થો જિહ્વેન્દ્રિયસ્ય સૌમ્યત્વાત્ સમ્યગ્રસજ્ઞાને વર્તતે; શિરઃસ્થઃ સ્નેહસન્તર્પણાધિકૃતત્વાદિન્દ્રિયાણામાત્મવીર્યેણાનુગ્રહં કરોત્; સન્ધિસ્થઃ શ્લેષ્મા સર્વસન્ધિસંશ્લેષાત્ સર્વસન્ધ્યનુગ્રહં કરોતિ ||૧૪||
View original
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणाऽनुग्रहं करोति; उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति; जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते; शिरःस्थः स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोत्; सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ભવતિ ચાત્ર- શ્લેષ્મા શ્વેતો ગુરુઃ સ્નિગ્ધઃ પિચ્છિલઃ શીત એવ ચ | મધુરસ્ત્વવિદગ્ધઃ સ્યાદ્વિદગ્ધો લવણ સ્મૃતઃ ||૧૫||
View original
भवति चात्र- श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च | मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवण स्मृतः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
શોણિતસ્ય સ્થાનં યકૃત્પ્લીહાનૌ, તચ્ચ પ્રાગભિહિતં; તત્રસ્થમેવ શેષાણાં શોણિતસ્થાનાનામનુગ્રહં કરોતિ ||૧૬||
View original
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ, तच्च प्रागभिहितं; तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ભવતિ ચાત્ર- અનુષ્ણશીતં મધુરં સ્નિગ્ધં રક્તં ચ વર્ણતઃ | શોણિતં ગુરુ વિસ્રં સ્યાદ્વિદાહશ્ચાસ્ય પિત્તવત્ ||૧૭||
View original
भवति चात्र- अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः | शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
એતાનિ ખલુ દોષસ્થાનાનિ; એષુ સઞ્ચીયન્તે દોષાઃ | પ્રાક્ સઞ્ચયહેતુરુક્તઃ | તત્ર સઞ્ચિતાનાં ખલુ દોષાણાં સ્તબ્ધપૂર્ણકોષ્ઠતા પીતાવભાસતા મન્દોષ્મતા ચાઙ્ગાનાં ગૌરવમાલસ્યં ચયકારણવિદ્વેષશ્ચેતિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ | તત્ર પ્રથમઃ ક્રિયાકાલઃ ||૧૮||
View original
एतानि खलु दोषस्थानानि; एषु सञ्चीयन्ते दोषाः | प्राक् सञ्चयहेतुरुक्तः | तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र प्रथमः क्रियाकालः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
અત ઊર્ધ્વં પ્રકોપણાનિ વક્ષ્યામઃ | તત્ર બલવદ્વિગ્રહાતિવ્યાયામવ્યવાયાધ્યયનપ્રપતનપ્રધાવનપ્રપીડનાભિઘાતલઙ્ઘનપ્લવનતરણરાત્રિજાગરણભારહરણ- ગજતુરગરથપદાતિચર્યાકટુકષાયતિક્તરૂક્ષલઘુશીતવીર્યશુષ્કશાકવલ્લૂરવરકોદ્દાલકકોરદૂષશ્યામાકનીવાર- મુદ્ગમસૂરાઢકીહરેણુકલાયનિષ્પાવાનશનવિષમાશનાધ્યશનવાતમૂત્રપુરીષશુક્રચ્છર્દિક્ષવથૂદ્ગારબાષ્પવેગવિઘાતાદિભિર્વિશેષૈર્વાયુઃ પ્રકોપમાપદ્યતે ||૧૯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः | तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरण- गजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोरदूषश्यामाकनीवार- मुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
સ શીતાભ્રપ્રવાતેષુ ઘર્માન્તે ચ વિશેષતઃ | પ્રત્યૂષસ્યપરાહ્ણે તુ જીર્ણેઽન્ને ચ પ્રકુપ્યતિ ||૨૦||
View original
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः | प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ક્રોધશોકભયાયાસોપવાસવિદગ્ધમૈથુનોપગમનકટ્વમ્લલવણ- તીક્ષ્ણોષ્ણલઘુવિદાહિતિલતૈલપિણ્યાકકુલત્થસર્ષપાતસીહરિતકશાક- ગોધામત્સ્યાજાવિકમાંસદધિતક્રકૂર્ચિકામસ્તુસૌવીરકસુરાવિકારામ્લફલકટ્વરપ્રભૃતિભિઃ પિત્તં પ્રકોપમાપદ્યતે ||૨૧||
View original
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवण- तीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाक- गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
તદુષ્ણૈરુષ્ણકાલે ચ ઘનાન્તે ચ વિશેષતઃ | મધ્યાહ્ને ચાર્ધરાત્રે ચ જીર્યત્યન્ને ચ કુપ્યતિ ||૨૨||
View original
तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः | मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
દિવાસ્વપ્નાવ્યાયામાલસ્યમધુરામ્લલવણશીતસ્નિગ્ધગુરુપિચ્છિલાભિષ્યન્દિહાયનકયવકનૈષધેત્કટ- માષમહામાષગોધૂમતિલપિષ્ટવિકૃતિદધિદુગ્ધકૃશરાપાયસેક્ષુવિકારાનૂપૌદકમાંસવસાબિસમૃણાલ- કસેરુકશૃઙ્ગાટકમધુરવલ્લીફલસમશનાધ્યશનપ્રભૃતિભિઃ શ્લેષ્મા પ્રકોપમાપદ્યતે ||૨૩||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कट- माषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणाल- कसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
સ શીતૈઃ શીતકાલે ચ વસન્તે ચ વિશેષતઃ | પૂર્વાહ્ણે ચ પ્રદોષે ચ ભુક્તમાત્રે પ્રકુપ્યતિ ||૨૪||
View original
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः | पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
પિત્તપ્રકોપણૈરેવ ચાભીક્ષ્ણં દ્રવસ્નિગ્ધગુરુભિરાહારૈર્દિવાસ્વપ્નક્રોધાનલાતપશ્રમાભિઘાતાજીર્ણવિરુદ્ધાધ્યશનાદિભિર્વિશેષૈરસૃક્ પ્રકોપમાપદ્યતે ||૨૫||
View original
पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
યસ્માદ્રક્તં વિના દોષૈર્ન કદાચિત્ પ્રકુપ્યતિ | તસ્માત્તસ્ય યથાદોષં કાલં વિદ્યત્ પ્રકોપણે ||૨૬||
View original
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति | तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यत् प्रकोपणे ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
તેષાં પ્રકોપાત્ કોષ્ઠતોદસઞ્ચરણામ્લીકાપિપાસાપરિદાહાન્નદ્વેષહૃદયોત્ક્લેદાશ્ચ જાયન્તે | તત્ર દ્વિતીયઃ ક્રિયાકાલઃ ||૨૭||
View original
तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते | तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
અત ઊર્ધ્વં પ્રસરં વક્ષ્યામઃ- તેષામેભિરાતઙ્કવિશેષૈઃ પ્રકુપિતાનાં કિણ્વોદકપિષ્ટસમવાય ઇવોદ્રિક્તાનાં પ્રસરો ભવતિ | તેષાં વાયુર્ગતિમત્ત્વાત્ પ્રસરણહેતુઃ સત્યપ્યચૈતન્યે | સ હિ રજોભૂયિષ્ઠઃ; રજશ્ચ પ્રવર્તકં સર્વભાવાનામ્ | યથા- મહાનુદકસઞ્ચયોઽતિવૃદ્ધઃ સેતુમવદાર્યાપરેણોદકેન વ્યામિશ્રઃ સર્વતઃ પ્રધાવતિ, એવં દોષાઃ કદાચિદેકશો દ્વિશઃ સમસ્તાઃ શોણિતસહિતા વાઽનેકધા પ્રસરન્તિ | તદ્યથા- વાતઃ, પિત્તં, શ્લેષ્મા, શોણિતં, વાતપિત્તે, વાતશ્લેષ્માણૌ, પિત્તશ્લેષ્માણૌ, વાતશોણિતે, પિત્તશોણિતે, શ્લેષ્મશોણિતે, વાતપિત્તશોણિતાનિ, વાતશ્લેષ્મશોણિતાનિ, પિત્તશ્લેષ્મશોણિતાનિ, વાતપિત્તકફાઃ, વાતપિત્તકફશોણિતાનીતિ; એવં પઞ્ચદશધા પ્રસરન્તિ ||૨૮||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः- तेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति | तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये | स हि रजोभूयिष्ठः; रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् | यथा- महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति, एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽनेकधा प्रसरन्ति | तद्यथा- वातः, पित्तं, श्लेष्मा, शोणितं, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशोणिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वातश्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वातपित्तकफशोणितानीति; एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30
કૃત્સ્નેઽર્ધેઽવયવે વાઽપિ યત્રાઙ્ગે કુપિતો ભૃશમ્ | દોષો વિકારં નભસિ મેઘવત્તત્ર વર્ષતિ ||૨૯|| નાત્યર્થં કુપિતશ્ચાપિ લીનો માર્ગેષુ તિષ્ઠતિ | નિષ્પ્રત્યનીકઃ કાલેન હેતુમાસાદ્ય કુપ્યતિ ||૩૦||
View original
कृत्स्नेऽर्धेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् | दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति ||२९|| नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति | निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (31) · Śloka 31
તત્ર વાયોઃ પિત્તસ્થાનગતસ્ય પિત્તવત્ પ્રતીકારઃ, પિત્તસ્ય ચ કફસ્થાનગતસ્ય કફવત્, કફસ્ય ચ વાતસ્થાનગતસ્ય વાતવત્ ; એષ ક્રિયાવિભાગઃ ||૩૧||
View original
तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः, पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत्, कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् ; एष क्रियाविभागः ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
એવં પ્રકુપિતાનાં પ્રસરતાં વાયોર્વિમાર્ગગમનાટોપૌ, ઓષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ પિત્તસ્ય, અરોચકાવિપાકાઙ્ગસાદાશ્છર્દિશ્ચેતિ શ્લેષ્મણો લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ; તત્ર તૃતીયઃ ક્રિયાકાલઃ ||૩૨||
View original
एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ, ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति; तत्र तृतीयः क्रियाकालः ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
અત ઊર્ધ્વં સ્થાનસંશ્રયં વક્ષ્યામઃ | એવં પ્રકુપિતાતાંસ્તાઞ્ શરીરપ્રદેશાનાગમ્ય તાંસ્તાન્ વ્યાધીન્ જનયન્તિ | તે યદોદરસન્નિવેશં કુર્વન્તિ તદા ગુલ્મ વિદ્રધ્યુદરાગ્નિસઙ્ગાનાહવિસૂચિકાતિસારપ્રભૃતીઞ્જનયન્તિ; બસ્તિગતાઃ પ્રમેહાશ્મરીમૂત્રાઘાતમૂત્રદોષપ્રભૃતીન્; મેઢ્રગતા નિરુદ્ધપ્રકશોપદંશશૂકદોષપ્રભૃતીન્; ગુદગતા ભગન્દરાર્શઃપ્રભૃતીન્; વૃષણગતા વૃદ્ધીઃ; ઊર્ધ્વજત્રુગતાસ્તૂર્ધ્વજાન્; ત્વઙ્મંસશોણિતસ્થાઃ ક્ષુદ્રરોગાન્ કુષ્ઠાનિ વિસર્પાંશ્ચ; મેદોગતા ગ્રન્થ્યપચ્યર્બુદગલગણ્ડાલજીપ્રભૃતીન્; અસ્થિગતા વિદ્રધ્યનુશયીપ્રભૃતીન્; પાદગતાઃ શ્લીપદવાતશોણિતવાતકણ્ટકપ્રભૃતીન્; સર્વાઙ્ગગતા જ્વરસર્વાઙ્ગરોગપ્રભૃતીન્; તેષામેવમભિસન્નિવિષ્ટાનાં પૂર્વરૂપપ્રાદુર્ભાવઃ ; તં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ | તત્ર પૂર્વરૂપગતેષુ ચતુર્થઃ ક્રિયાકાલઃ ||૩૩||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः | एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति | ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः | तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
અત ઊર્ધ્વં વ્યાધેર્દર્શનં વક્ષ્યામઃ- શોફાર્બુદગ્રન્થિવિદ્રધિવિસર્પપ્રભૃતીનાં પ્રવ્યક્તલક્ષણતા જ્વરાતીસારપ્રભૃતીનાં ચ | તત્ર પઞ્ચમઃ ક્રિયાકાલઃ ||૩૪||
View original
अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः- शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधिविसर्पप्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च | तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
અત ઊર્ધ્વમેતેષામવદીર્ણાનાં વ્રણભાવમાપન્નાનાં ષષ્ઠઃ ક્રિયાકાલઃ, જ્વરાતિસારપ્રભૃતીનાં ચ દીર્ઘકાલાનુબન્ધઃ | તત્રાપ્રતિક્રિયમાણેઽસાધ્યતામુપયાન્તિ ||૩૫||
View original
अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः, ज्वरातिसारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः | तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
ભવન્તિ ચાત્ર- સઞ્ચયં ચ પ્રકોપં ચ પ્રસરં સ્થાનસંશ્રયમ્ | વ્યક્તિં ભેદં ચ યો વેત્તિ દોષાણાં સ ભવેદ્ભિષક્ ||૩૬||
View original
भवन्ति चात्र- सञ्चयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् | व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
સઞ્ચયેઽપહૃતા દોષા લભન્તે નોત્તરા ગતીઃ | તે તૂત્તરાસુ ગતિષુ ભવન્તિ બલવત્તરાઃ ||૩૭||
View original
सञ्चयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः | ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
સર્વૈર્ભાવૈસ્ત્રિભિર્વાઽપિ દ્વાભ્યામેકેન વા પુનઃ | સંસર્ગે કુપિતઃ ક્રુદ્ધં દોષં દોષોઽનુધાવતિ ||૩૮||
View original
सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः | संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
સંસર્ગે યો ગરીયાન્ સ્યાદુપક્રમ્યઃ સ વૈ ભવેત્ | શેષદોષાવિરોધેન સન્નિપાતે તથૈવ ચ ||૩૯||
View original
संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् | शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
વૃણોતિ યસ્માદ્રૂઢેઽપિ વ્રણવસ્તુ ન નશ્યતિ | આદેહધારણાત્તસ્માદ્વ્રણ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ||૪૦||
View original
वृणोति यस्माद्रूढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति | आदेहधारणात्तस्माद्व्रण इत्युच्यते बुधैः ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્રણપ્રશ્નાધ્યાયો નામૈકવિંશોધ્યાયઃ ||૨૧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायो नामैकविंशोध्यायः ||२१||
🔊 Audio coming soon