Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰਣਵਿਸਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ| ਵ੍ਰਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਯ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਵ੍ਰਣਕਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍; ਤੇਨ ਵਾਤਾਦਿਵਿਸਯਃ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਰਣਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ, ਸ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਈਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਲੋਪਂ ਕਤ੍ਵਾ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਿਤਿ ਰੂਪਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਵ੍ਰਣਾਰਮ੍ਭਕਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਕਰ੍ਮਾਦੀਨਿ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਚ ਨਿਰੁਕ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸਿਦ੍ਧਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਏਵ ਦੇਹਸਮ੍ਭਵਹੇਤਵਃ |
ਤੈਰੇਵਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੈਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਦਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇਗਾਰਮਿਵ ਸ੍ਥੂਣਾਭਿਸ੍ਤਿਸਭਿਃ ਅਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਮਾਹੁਰੇਕੇ |
ਤ ਏਵ ਚ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਲਯਹੇਤਵਃ |
ਤਦੇਭਿਰੇਵ ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥੈਃ ਸਮ੍ਭਵਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯੇਸ੍ਵਪ੍ਯਵਿਰਹਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ ||੩||
View original
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः |
तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके |
त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः |
तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति ||३||
ਵ੍ਰਣਕਾਰਣਾਨਿ ਵਾਤਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਹਸਮ੍ਭਵਹੇਤਵੋ ਦੇਹੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤਵਃ| ਨਨੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤੇ ਦੇਹੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੂ ? ਤਤ੍ ਕਥਂ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੇਹਸਮ੍ਭਵਹੇਤਵਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਅਵਿਕਤਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਾਦਿਸਹਕਾਰਿਤਯਾ ਦੇਹਜਨਕਾ ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਰੀਰਸਮ੍ਭਵੇ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਹੇਤੁਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਿਕਾਰਣਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੈਰੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤੈਰੇਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭਿਃ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੈਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟੈਰਿਤਿ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ| ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਅਗਾਰਮਿਵੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਅਗਾਰਂ ਗਹਮ੍| ਏਕੀਯਮਤਮਾਹ- ਅਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਮਾਹੁਰੇਕੇ| ਚਕਾਰੋਯਂ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਃ, ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਮਿਤਿ ਚ ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋਰੇਕੋ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਆਹੁਃ| ਦੇਹਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤੁਤ੍ਵਮਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤ ਏਵ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ, ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਤ ਏਵ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚ ਵਿਕਤਿਸ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਲਯਹੇਤਵੋ ਵਿਨਾਸ਼ਹੇਤਵੋ ‘ਭਵਨ੍ਤਿ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਪ੍ਰਲਯੇਪਿ’ ਇਤ੍ਯਪਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਲ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਵ੍ਰਣਾਰਮ੍ਭਾਧਿਸ੍ਠਾਨਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਸ੍ਯਚਿਦ੍ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਭਿਰੇਵ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੈਃ| ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥੈਰਿਤਿ ਨਨੁ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮਨੁਪਾਤ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਕਥਮਿਹ ਸਮ੍ਭਵਾਦਿਸੁ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਵਿਰਹਿਤਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਪਰਮਿਹ ਸ਼ੋਣਿਤੋਪਾਦਾਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੇਕੀਯਮਤਮਿਦਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ, ਤੇਨ ਵ੍ਰਣਪਾਕੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨਦ੍ਵਯਂ ਭਵਤਿ; ਤਥਾਹਿ- ‘ਨਰ੍ਤੇਨਿਲਾਦਸ੍ਤਿ ਰੁਜਾ’ (ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵ੍ਰਣਪਾਕੇ ਦੋਸਾ ਏਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ, ‘ਕਾਲਾਨ੍ਤਰੇਣਾਭ੍ਯੁਦਿਤਂ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਂ’ (ਸੂ. ਅ. ੧੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪੁਨਃ ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥਾ ਏਵ ਵ੍ਰਣਪਾਕੇ ਵ੍ਯਾਪ੍ਰਿਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਅਵਿਰਹਿਤਂ ਸਂਯੁਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਨਰ੍ਤੇ ਦੇਹਃ ਕਫਾਦਸ੍ਤਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ |
ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਪਿ ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੇਹ ਏਤੈਸ੍ਤੁ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ||੪||
View original
भवति चात्र- नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् |
शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते ||४||
ਏਤਦੇਵ ਦ੍ਵਿਤੀਯਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਰ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਵਾਤਾਦਿਕ੍ਰਮਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਕਫਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸੂਤ੍ਰਣਂ ਕਸ੍ਮਾਦਿਹ ਕਤਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਦੇਹਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਤ੍ਵਮਧਃਸ਼ਾਖਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਮ੍, ਊਰ੍ਧ੍ਵਭਾਗੇ ਚ ਕਫਾਧਿਸ੍ਠਾਨਮਸ੍ਤਿ, ਤੇਨੇਹ ਕਫ ਏਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੂਲਮਧਃਸ਼ਾਖਂ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਂ ਪਞ੍ਚਦੈਵਤਮ੍| ਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜ੍ਞਾਧਿਸ੍ਠਿਤਂ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ ਯੋ ਵੈ ਵੇਦ ਸ ਵੇਦਵਿਤ੍”- ਇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਕਫਾਦੀਨ੍ ਵਿਨਾ ਦੇਹੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਧਾਰਣਮਪ੍ਯੇਤੈਰੇਵ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੇਹ ਏਤੈਸ੍ਤੁ ਧਾਰ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਧਾਰ੍ਯਤੇ ਚੈਤੈਰੇਵਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੈਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਵਾਤਰਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਨਰ੍ਤੇ ਦੇਹਃ ਕਫਾਦਿਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯਾਦੌ ‘ਅਤੋ ਗਦ੍ਯੋਕ੍ਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਲੋਕ’ ਇਤ੍ਯਪਾਤਨਿਕਾਂ ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾਃ ਪਠਨ੍ਤਿ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ‘ਵਾ’ ਗਤਿਗਨ੍ਧਨਯੋਃ, ਇਤਿ ਧਾਤੁਃ, ‘ਤਪ’ ਸਨ੍ਤਾਪੇ, ‘ਸ਼੍ਲਿਸ’ ਆਲਿਙ੍ਗਨੇ, ਏਤੇਸਾਂ ਕਦ੍ਵਿਹਿਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਰ੍ਵਾਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੫||
View original
तत्र ‘वा’ गतिगन्धनयोः, इति धातुः, ‘तप’ सन्तापे, ‘श्लिष’ आलिङ्गने, एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति ||५||
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਤਿਗਨ੍ਧੋਪਾਦਾਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ‘ਵਾ’ ਧਾਤੋਃ ‘ਹਸਿਭਗ੍ਰਿਣ੍ਵਾਮਿਦਮਿਲੂਪੂਧੁਰ੍ਵਿਭ੍ਯਸ੍ਤਨ੍’ (ਉ.੩/੮੬) ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ‘ਤਨ੍’ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਵਾਤ ਇਤਿ ਰੂਪਮ੍; ਏਤੇਨ ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵਂ ਵਾਤਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਸਨ੍ਤਾਪਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ‘ਤਪ’ ਧਾਤੋਰਚਿਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ ਅਕਾਰਸ੍ਯੇਤ੍ਵੇ ਵਰ੍ਣਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਤਸ੍ਯ ਚ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵੇ ਕਤੇ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਰੂਪਮ੍; ਏਤੇਨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍| ਆਲਿਙ੍ਗਨਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ‘ਸ਼੍ਲਿਸ’ ਧਾਤੋਰ੍ਮਨਿਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੇ (‘ਸਰ੍ਵਧਾਤੁਭ੍ਯੋ ਮਨਿਨ੍’ ਉ.੪/੧੪੫) ਗੁਣੇ ਚ ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤਿ ਰੂਪਮ੍| ਏਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਯੋਜਕਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨ ਵਾਤਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗੁਦਸਂਸ਼੍ਰਯਃ; ਤਦੁਪਰ੍ਯਧੋ ਨਾਭੇਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ||੬||
View original
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः; तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः, पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य; आमाशयः श्लेष्मणः ||६||
ਤਤ੍ਰ ਕਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਕਿਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਤਦਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ’ ਇਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਤੇਸਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਦੋਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਸਮਾਸੇਨ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ; ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਨਾਭਿਮਧ੍ਯਹਦਯਕਣ੍ਠਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਯੋਪਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ਼੍ਰੋਣਿਃ ਕਟਿਃ, ਸ਼੍ਰੋਣਿਸ਼੍ਚ ਗੁਦਂ ਚ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗੁਦਂ, ਤਤ੍ ਸਂਸ਼੍ਰਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ| ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ; ਅਤਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦੁਪਰ੍ਯਧੋ ਨਾਭੇਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯ ਇਤਿ|- ਤਦੁਪਰਿ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗੁਦਯੋਰੁਪਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਸਮਾਸੇਨੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ- ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਤੁ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਹਦਯਦਸ੍ਟਿਤ੍ਵਗਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤਿ| ਕਫਸ੍ਥਾਨਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਇਤਿ|- ‘ਸ੍ਥਾਨਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤਪੀਤਾਦਿਕਂ ਪਚ੍ਯਤੇ ਸ ਆਮਾਸ਼ਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ- “ਨਾਭਿਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਂ ਜਨ੍ਤੋਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ” ( ਚ. ਵਿ. ਅ. ੨)- ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਰਃਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠਸਨ੍ਧਯੋਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ |
ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਹਦਯਂ ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਉਰਃ ਸ਼ਿਰਃ ਕਣ੍ਠੋ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਂ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚ; ਏਤਾਨਿ ਖਲੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮ੍ ||੭||
View original
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते |
तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः; पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च; श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जिह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च; एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम् ||७||
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਾਪ੍ਰਧਾਨਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਅਤਃ ਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪ੍ਰਕਟੀਕ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਾਨੀਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਾਵਿਤਿ ‘ਨਿਦਾਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਕਤ੍ ਕਾਲਖਣ੍ਡਂ, ਪ੍ਲੀਹਾ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਂ ਮਾਂਸਖਣ੍ਡਂ; ਹਦਯਂ ਕਮਲਮੁਕੁਲਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਂ, ਦਸ੍ਟਿਃ ਕਸ੍ਣਤਾਰਕਾਨ੍ਤਰ੍ਵਰ੍ਤਿਨੀ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਾ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਲਸੀਕਾਦ੍ਯਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਮਾਂਸਾਤ੍ ਸ੍ਰਵਦੁਦਕਂ ‘ਲਸੀਕਾ’ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਫਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਰਃਸ੍ਤਨਯੋਰਨ੍ਤਰਾਲਂ, ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚੇਤ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਃ| ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੇਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਏਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਨਾਮੇਵ ਦੋਸਾਣਾਂ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਏਤਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮ੍ ਅਕੁਪਿਤਾਨਾਮ੍||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਸਰ੍ਗੋਦਾਨਵਿਕ੍ਸੇਪੈਃ ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਾ ਯਥਾ |
ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ਦੇਹਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਸ੍ਤਥਾ ||੮||
View original
भवति चात्र- विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा |
धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा ||८||
ਵਿਸਰ੍ਗਾਦਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਰ੍ਗਾਦਾਨਵਿਕ੍ਸੇਪੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਵਾਤਾ ਯਥਾ ਜਗਦ੍ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਕਫਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯੇਨ ਵਿਸਰ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਦੇਹਂ ਧਾਰਯਨ੍ਤੀਤਿ ਸਮੁਦਾਯਾਰ੍ਥਃ| ਵਿਸਰ੍ਗਃ ਸਰ੍ਜਨਂ ‘ਬਲਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਆਦਾਨਂ ਗ੍ਰਹਣਂ ਬਲਸ੍ਯੈਵ; ਵਿਕ੍ਸੇਪਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪ੍ਰੇਰਣਮ੍||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਕਿਂ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ? ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ? |
ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਆਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਦਹਨਪਚਨਾਦਿਸ੍ਵਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇਗ੍ਨਿਵਦੁਪਚਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰਿਤਿ; ਕ੍ਸੀਣੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣੇ ਤਤ੍ਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ , ਅਤਿਵਦ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ , ਆਗਮਾਚ੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ||੯||
View original
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निः? आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति? |
अत्रोच्यते- न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते, आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽग्निवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति; क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगात् , अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् , आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति ||९||
ਇਦਾਨੀਮਗ੍ਨਿਪਿਤ੍ਤਯੋਰ੍ਭੇਦਵਿਚਾਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਾਗ੍ਨ੍ਯੋਰ੍ਭੇਦਾਭੇਦਵਿਚਾਰੇ; ‘ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ‘ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਾਨਕਰ੍ਮਣਿ ਵਿਸਰ੍ਗਾਦਾਨਵਿਕ੍ਸੇਪੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇਨਾਦਾਨਂ ਕਰ੍ਮ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ ਕਿਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨੇਰ੍ਵੇਤਿ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਮ੍’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮੇਸਣੀਯਮ੍| ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ ਅਥਵਾਰ੍ਥੇ| ਇਤਿ ਸਂਸ਼ਯੇ| ਉਤ੍ਤਰਮਾਹ- ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਹਨਂ ਦਾਹਃ, ਪਚਨਂ ਪਾਕ ਆਹਾਰਾਦੇਃ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਰਞ੍ਜਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੀਨਿ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਗ੍ਨਿਵਦੁਪਚਾਰਃ ਅਗ੍ਨਿਵਦ੍ਵ੍ਯਵਹਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ- ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰਿਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯੁਪਚਰ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਖਲ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਸੂਤ੍ਰੇਣ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣੈਵ ਪਿਤ੍ਤਮਗ੍ਨਿਰਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍, ਅਨੁਮਾਨੇਨਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਸਾਧਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਸੀਣੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣ ਇਤਿ|- ਅਗ੍ਨੇਰ੍ਗੁਣੋ ਯਸ੍ਯ ਤਦਗ੍ਨਿਗੁਣਂ ਪਿਤ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕ੍ਸੀਣੇ; ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਤਤ੍ਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਸਮੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਅਗ੍ਨਿਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਸ੍ਮਾ ਕਥ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯੋਪਯੋਗਾਦਿਤਿ ‘ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਗ੍ਨਿਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਨੁਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਗ੍ਨਿਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਗਮੇਨਾਪਿ ਪ੍ਰਸਾਧਯਨ੍ਨਾਹ- ਆਗਮਾਚ੍ਚੇਤਿ|- ਆਗਮਾਤ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਤਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਪਿਤ੍ਤਾਗ੍ਨ੍ਯੋਰਭੇਦਸ੍ਤਤ੍ ਕਥਂ ਘਤਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸ਼ਮਨਮਗ੍ਨਿਦੀਪਨਮ੍, ਅਜਾਪਯਸ਼੍ਚ; ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਧਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਨਚਾਗ੍ਨਿਦੀਪ੍ਤਿਕਰਾਃ, ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੋਪ੍ਯਗ੍ਨਿਸ਼ਮਨਃ; ਤਥੇਦਮਪਿ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਤ੍- ਵਿਸਮੋ ਵਾਤੇਨ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨ, ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੇਤਿ; ‘ਸਮਦੋਸਃ ਸਮਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ’ (ਸੂ. ਅ.੧੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮਪਿ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਨੈਸ ਦੋਸਃ, ਯੇਨਾਯਮਗ੍ਨਿਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨ ਏਵ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਭਿਰਙ੍ਗੀਕਤਃ| ਤਦੁਕ੍ਤਂ- “ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਸ਼੍ਰਮਕਤਃ ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਸ਼ਿਰੋਗਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਕੇਸ਼ਾਨ੍ ਪਚਤਿ ਪਲਿਤਂ ਤੇਨ ਜਾਯਤੇ” (ਨਿ. ਅ.੧੭) ਇਤਿ| ਸ਼ਰੀਰੋਸ੍ਮਾ ਅਗ੍ਨਿਃ, ਸ ਚਾਤ੍ਰ ਪਿਤ੍ਤਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨ ਏਵੋਕ੍ਤਃ| ਤਥਾਨ੍ਯਦਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਗ੍ਨ੍ਯੋਰ੍ਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ- “ਦ੍ਰਵਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਧੋਗਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਹ੍ਨਿਰਤੋਨ੍ਯਥਾ”- ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਗ੍ਨਿਭੇਦਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਾਨਿ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਾਨੀਹ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਨਿ | ਯਤ੍ ਪੁਨਰਿਹਾਗ੍ਨਿਪਿਤ੍ਤਯੋਰਭੇਦਕਥਨਂ ਕਤਂ, ਤਦ੍ਰਸਵੀਰ੍ਯਾਦਿਗੁਣੋਪਾਧਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦ੍ਵਾਰੇਣਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਰਸਾਦਿਗੁਣੋਪਾਧਿਰਹਿਤਸ੍ਯ ਵਹ੍ਨੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਪਾਰ੍ਯਤੇ ਇਤਿ||੯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਤਚ੍ਚਾਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪਚਤਿ, ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਚ ਦੋਸਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ; ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਚਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪਾਚਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਯਤ੍ਤੁ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਞ੍ਜਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ ਰਸਸ੍ਯ ਰਾਗਕਦੁਕ੍ਤਃ; ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਧਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸੋਭਿਪ੍ਰਾਰ੍ਥਿਤਮਨੋਰਥਸਾਧਨਕਦੁਕ੍ਤਃ; ਯਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਲੋਚਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਾਧਿਕਤਃ; ਯਤ੍ਤੁ ਤ੍ਵਚਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭ੍ਰਾਜਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸੋਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਲੇਪਨਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਕ੍ਤਾ ਛਾਯਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ ||੧੦||
View original
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति, विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि; तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा; यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रसस्य रागकृदुक्तः; यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृदुक्तः; यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रूपग्रहणाऽधिकृतः; यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः ||१०||
ਅਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਭੇਦੇਨ; ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਨ ?ਅਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਹੇਤੁਕੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਮਿਤਿ ਨਾਭਿਸ੍ਥਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪਚਤੀਤਿ ਅਸ਼ਿਤਂ ਖਾਦਿਤਂ ਲੀਢਂ ਪੀਤਂ ਚ ਪਚਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਚ ਪਥਕ੍ਕਰੋਤਿ ਦੋਸਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਨ੍ਨਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਅਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ਉਪਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਦਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੋਭਿਪ੍ਰਾਰ੍ਥਿਤਮਨੋਰਥਸਾਧਨਕਦਿਤਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍ਸਲਕ੍ਸਣਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਸਾਧਕ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਕਸ੍ਮਾਤ੍? ਹਦਯਸ੍ਥਕਫਤਮੋਪਨੋਦਵਿਸ੍ਪਸ੍ਟੀਕਤਮਨਃਪ੍ਰਾਗੁਣ੍ਯਾਤ੍| ਯਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਆਲੋਚਕੋ ਦਰ੍ਸ਼ਕਃ| ਤ੍ਵਚੀਤਿ ਅਵਭਾਸਿਨੀਨਾਮਧੇਯਾਯਾਂ ਬਾਹ੍ਯਤ੍ਵਚੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਛਾਯਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਇਤਿ ਛਾਯਾਨਾਂ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕੀਨਾਂ ਨੀਲਾਦੀਨਾਂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਉਤ੍ਪਾਦਕਃ; ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾਣਾਂ ਚ ਪਾਞ੍ਚਭੌਤਿਕੀਨਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ| ਨਨੁ, ਛਾਯਾਪ੍ਰਭਯੋਃ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- “ਆਸਨ੍ਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਭਾ ਦੂਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤੇ| ਵਰ੍ਣਮਾਕ੍ਰਮਤਿ ਚ੍ਛਾਯਾ ਪ੍ਰਭਾ ਵਰ੍ਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ” (ਚ. ਇ. ਅ. ੭)- ਇਤਿ||੧੦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪੂਤਿ ਨੀਲਂ ਪੀਤਂ ਤਥੈਵ ਚ |
ਉਸ੍ਣਂ ਕਟੁਰਸਂ ਚੈਵ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚਾਮ੍ਲਮੇਵ ਚ ||੧੧||
View original
भवति चात्र- पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च |
उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च ||११||
ਇਦਾਨੀਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਯੋਗਿ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਰਾਜਿਕਾਮਰਿਚਾਦਿਵਤ੍| ਪੂਤਿ ਵਿਸ੍ਰਗਨ੍ਧਿ| ਨੀਲਂ ਸਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍| ਪੀਤਂ ਨਿਰਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍| ਕਟੁਰਸਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚਾਮ੍ਲਮੇਵੇਤਿ ਵਿਰੁਦ੍ਧਪਾਕੋਪਪਨ੍ਨਂ ਪੁਨਰਮ੍ਲਰਸਂ ਭਵਤਿ, ‘ਵਿਦਗ੍ਧਾਜੀਰ੍ਣਸਂਸਸ੍ਟਮਮ੍ਲਰਸਂ ਭਵਤਿ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਮਮ੍ਲਪਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ‘ਦ੍ਰਵ’- ਸ੍ਥਾਨੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਤ੍ਰ, ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਜਸਃ, ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵ ਆਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ , ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਧਾਰਃ; ਸ ਚ ਤਤ੍ਰੌਦਕੈਰ੍ਗੁਣੈਰਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋ ਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸੁਖਜਰੋ ਭਵਤਿ ||੧੨||
View original
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः |
तत्र, आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः, चन्द्र इव आदित्यस्य , चतुर्विधस्याहारस्याधारः; स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसङ्घातः सुखजरो भवति ||१२||
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਅਨੁ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਯੇਨੈਵ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤੇਨੈਵ ਕਰ੍ਮਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਾਗਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਃ, ਤਮੇਵ ਪ੍ਰਥਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਮਾਸ਼ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਉਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਉਪਰਿ| ਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯੋਪਰੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਦਿਤਿ|- ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦ੍, ਵਿਕੂਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਤੇਜਸ ਇਤਿ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦਿ ਹਿ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਯੋਰਧੋ ਵਾਮਾਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ਤਦੋਦਕਸ੍ਯਾਧੋਗਾਮਿਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਂ, ਤਤਸ਼੍ਚ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋਗ੍ਨਿਃ ਸ਼ਰੀਰਮੇਵ ਦਹੇਦਿਤਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੇਣ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਪਰਿ ਕਫਾਸ਼ਯਂ ਸਾਧਯਿਤ੍ਵਾ, ਉਪਮਾਨੇਨਾਪਿ ਸਾਧਯਨ੍ਨਾਹ- ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵਾਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯੇਤਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸੋਪਮਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਪਰ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਨੁਮਾਨੇਨਾਪਿ ਸਾਧਯਨ੍ਨਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਧਾਰਃ; ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਸ਼ਿਤਪੀਤਲੀਢਖਾਦਿਤਸ੍ਯ, ਆਧਾਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤੇਜਸ੍ਤਾਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗਾਮਿ, ਯਦਿ ਚਾਧ ਆਮਾਸ਼ਯੋ ਭਵੇਤ੍ਤਦਾ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਾਹਾਰਂ ਨ ਪਚੇਤ੍, ਪਚਤਿ ਚ; ਤੇਨਾਨੁਮੀਯਤੇ- ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਪਰ੍ਯੇਵੇਤਿ| ਸ ਚੇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਾਹਾਰਃ| ਔਦਕੈਰ੍ਗੁਣੈਰਿਤਿ ਦ੍ਰਵਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਃ; ਦ੍ਰਵਗੁਣੈਰ੍ਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਃ, ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਸੁਖਜਰੋ ਭਵਤਿ ਸੁਖੇਨ ਪਰਿਣਾਮਂ ਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ |
ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਃ ||੧੩||
View original
माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च |
आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः ||१३||
ਅਥ ਕੇ ਔਦਕਾ ਗੁਣਾ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚੇਤਿ ‘ਆਹਾਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਚਕਾਰਦ੍ਵਯੇਨ ਦ੍ਰਵਸ੍ਨੇਹਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਅਨੁਕ੍ਤਾ ਅਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ| ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ, ਨ ਪੁਨਰਭੂਤਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੇਣ, ਕਫਸ੍ਯ ਰਸਧਾਤੁਤ ਏਵੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍||੧੩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ਸ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥ ਏਵ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚੋਦਕਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ; ਉਰਃਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਾਰਣਮਾਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣਾਨ੍ਨਰਸਸਹਿਤੇਨ ਹਦਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ; ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਕਣ੍ਠਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਜ੍ਞਾਨੇ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਃ ਸ੍ਨੇਹਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਾਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤ੍; ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧ੍ਯਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ||੧੪||
View original
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणाऽनुग्रहं करोति; उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति; जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते; शिरःस्थः स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोत्; सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ||१४||
ਸ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥ ਏਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ| ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤਯਾ ਆਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣ| ਉਦਕਕਰ੍ਮਣੇਤਿ ਕ੍ਲੇਦਨਪੂਰਣਾਦਿਨਾ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਉਰਃਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਾਰਣਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਕਂ ਸ਼ਿਰੋਬਾਹੁਦ੍ਵਯਸਨ੍ਧਾਨਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਆਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣੇਤਿ ਪ੍ਰਾਕਤਗੁਣੇਨ| ਹਦਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸਾਮਾਰ੍ਥ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੇ ਚਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਸ੍ਨੇਹੇਨ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਤਤ੍ਰਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ‘ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਸ੍ਤਕਮਜ੍ਜਾ, ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ, ਤਤ੍ਰਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍’| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਿਕ੍ਸੁਰ੍ਜਿਹ੍ਵਾਘ੍ਰਾਣਾਨਾਮ੍| ਅਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਜਨਯਤਿ| ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ ਸ੍ਪਸ੍ਟਮ੍||੧੪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਸ਼ੀਤ ਏਵ ਚ |
ਮਧੁਰਸ੍ਤ੍ਵਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੫||
View original
भवति चात्र- श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च |
मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवण स्मृतः ||१५||
ਇਦਾਨੀਂ ਕਫਲਿਙ੍ਗਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼੍ਵੇਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤ ਏਵ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰੋ ਮਦੁਸ੍ਥਿਰਾਦਿਗੁਣਸਮੁਚ੍ਚਯਾਰ੍ਥਃ| ਅਵਿਦਗ੍ਧਃ ਅਪਕ੍ਵੋ ਮਧੁਰਰਸੋ ਭਵਤਿ| ਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪਕ੍ਵੋ ਲਵਣ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਅਵਿਦਗ੍ਧਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥੋਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਮਧੁਰਰਸਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਭਵਤਿ, ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਵਿਕਤਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਦੁਸ੍ਟੋ ਲਵਣਰਸਃ; ਅਥਵਾ ਵਿਦਗ੍ਧਾਨ੍ਨਪਾਕਾਲ੍ਲਵਣ ਇਤਿ||੧੫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ; ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ||੧੬||
View original
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ, तच्च प्रागभिहितं; तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ||१६||
ਤਦੇਵਂ ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਥਮਦਰ੍ਸ਼ਨੋਕ੍ਤਾਨਭਿਧਾਯ ‘ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥੈਃ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰੇਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਦਿ| ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਵਰ੍ਣਨੀਯ ਉਕ੍ਤਮ੍||੧੬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਨੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਵਰ੍ਣਤਃ |
ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ||੧੭||
View original
भवति चात्र- अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः |
शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत् ||१७||
ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਨਿਦਾਨਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ,-ਅਨੁਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਮਿਤਿ ਸਾਧਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਸ੍ਰਮ੍ ਆਮਗਨ੍ਧਿ| ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਦਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਵ; ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯੇਨ ਵਸ੍ਤੁਨਾ ਯਥਾ ਚ ਵਿਦਾਹਸ੍ਤੇਨ ਵਸ੍ਤੁਨਾ ਤਥਾ ਚ ਵਿਦਾਹਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯਾਪੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍||੧੭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ਏਤਾਨਿ ਖਲੁ ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ; ਏਸੁ ਸਞ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਦੋਸਾਃ |
ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸਞ੍ਚਯਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ |
ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਂ ਖਲੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਾ ਪੀਤਾਵਭਾਸਤਾ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਮਤਾ ਚਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਗੌਰਵਮਾਲਸ੍ਯਂ ਚਯਕਾਰਣਵਿਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ |
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੧੮||
View original
एतानि खलु दोषस्थानानि; एषु सञ्चीयन्ते दोषाः |
प्राक् सञ्चयहेतुरुक्तः |
तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति |
तत्र प्रथमः क्रियाकालः ||१८||
ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ ਨਿਯਮਮਨ੍ਨਾਹ- ਏਤਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਸੁ ਸਞ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਏਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਦੋਸਾਃ ਸਞ੍ਚਯਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਃ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਞ੍ਚਯੇ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸਞ੍ਚਯਹੇਤੁਰਿਤਿ|- ਪ੍ਰਾਗਿਤਿ ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ| ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਹਤੀਰੂਪਾ ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚਯਃ, ਵਿਲਯਨਰੂਪਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਕੋਪਃ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤੇਤਿ ਕੋਸ੍ਠਤਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਸ੍ਤਬ੍ਧਕੋਸ੍ਠਤਾਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤੇ ਵਾਯੋਰ੍ਲਿਙ੍ਗਂ, ਪੀਤਾਵਭਾਸਤਾ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਣਤਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਗੌਰਵਮਾਲਸ੍ਯਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਏਤਾਨਿ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਪਿ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਚਯਕਾਰਣਵਿਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਿਦਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ‘ਚਯਕਾਰਣਵਿਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਂ ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਪਠਨ੍ਤਿ ‘ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦੋਸਾਣਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਯਂ ਸ਼੍ਲੋਕੋਭਾਵਾਤ੍ ਸਮਗ੍ਰੋ ਨ ਲਿਖਿਤ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਞ੍ਚਯੇ| ਪ੍ਰਥਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ਆਦ੍ਯਃ ਕਰ੍ਮਾਵਸਰਃ||੧੮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਾਧ੍ਯਯਨਪ੍ਰਪਤਨਪ੍ਰਧਾਵਨਪ੍ਰਪੀਡਨਾਭਿਘਾਤਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਤਰਣਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਭਾਰਹਰਣ- ਗਜਤੁਰਗਰਥਪਦਾਤਿਚਰ੍ਯਾਕਟੁਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਵਲ੍ਲੂਰਵਰਕੋਦ੍ਦਾਲਕਕੋਰਦੂਸਸ਼੍ਯਾਮਾਕਨੀਵਾਰ- ਮੁਦ੍ਗਮਸੂਰਾਢਕੀਹਰੇਣੁਕਲਾਯਨਿਸ੍ਪਾਵਾਨਸ਼ਨਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਬਾਸ੍ਪਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੧੯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः |
तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरण- गजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोरदूषश्यामाकनीवार- मुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते ||१९||
ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਵਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਗ੍ਰਹੋ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਃ, ਮਲ੍ਲਾਦਿਭਿਃ ਸਹ ਬਾਹੁਯੁਦ੍ਧਾਦਿਃ| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵ੍ਯਵਾਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸੇਵਾ| ਅਭਿਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰਃ| ਲਙ੍ਘਨਂ ਰਵੇਣ ਗਰ੍ਤਾਦ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਮਣਮ੍| ਪ੍ਲਵਨਮ੍ ਉਤ੍ਪ੍ਲੁਤ੍ਯੋਤ੍ਪ੍ਲੁਤ੍ਯ ਗਮਨਮ੍| ਪ੍ਰਤਰਣਂ ਨਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਂ ਤਰਣਮ੍| ਅਤਿਚਰ੍ਯਾ ਅਤ੍ਯਟਨਂ, ਸਾ ਚ ਗਜਾਦਿਭਿਃ ਪਦਾਤ੍ਯਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਮ੍| ਵਰਕਃ ਵਰਟੀਕਾ ਕੁਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਉਦ੍ਦਾਲਕਃ ਅਰਣ੍ਯਕੋਦ੍ਰਵਃ| ਨੀਵਾਰਃ ਪ੍ਰਸਾਤਿਕਾ, ਧਾਨ੍ਯਮਧ੍ਯੇ ਰਕ੍ਤਸ਼ੂਕੋ ਭਵਤਿ; ‘ਉਲਜੀਧਾਨ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਆਢਕੀ ਤੁਵਰੀ| ਹਰੇਣੁਃ ਵਰ੍ਤੁਲਕਲਾਯਃ| ਕਲਾਯਃ ਤ੍ਰਿਪੁਟਕਃ| ਨਿਸ੍ਪਾਵਕਃ ਰਾਜਸ਼ਿਮ੍ਬਿਃ| ਅਨਸ਼ਨਮ੍ ਅਲ੍ਪਭੋਜਨਮੁਪਵਾਸਸ਼੍ਚ| ਵਿਸਮਾਸ਼ਨਂ ਬਹ੍ਵਲ੍ਪਾਕਾਲਭੋਜਨਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਸਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਮ੍| ਵੇਗਵਿਘਾਤੋ ਵੇਗਾਵਰੋਧਃ, ਸ ਚ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸਵਥੁਃ ਛਿਕ੍ਕਾ| ਬਾਸ੍ਪਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰੋਦਨਜਲਂ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਦਾਦਿਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ਸ ਸ਼ੀਤਾਭ੍ਰਪ੍ਰਵਾਤੇਸੁ ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |
ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਸ੍ਯਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੨੦||
View original
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः |
प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ||२०||
ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਹੇਤੁਂ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਃ ਵਾਯੁਃ| ਸ਼ੀਤੇ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ| ਅਭ੍ਰੇ ਮੇਘੋਪਲਕ੍ਸਿਤਕਾਲੇ| ਪ੍ਰਵਾਤੇ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਾਤੇ ਕਾਲੇ| ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇ| ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਆਰ੍ਤਵਂ ਕਾਲਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਹ੍ਨਿਕਮਾਹ- ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਸ੍ਯਪਰਾਹ੍ਣੇ ਚੇਤਿ| ਭੁਕ੍ਤਾਪੇਕ੍ਸਂ ਕਾਲਮਾਹ- ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ||੨੦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਾਯਾਸੋਪਵਾਸਵਿਦਗ੍ਧਮੈਥੁਨੋਪਗਮਨਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਲਘੁਵਿਦਾਹਿਤਿਲਤੈਲਪਿਣ੍ਯਾਕਕੁਲਤ੍ਥਸਰ੍ਸਪਾਤਸੀਹਰਿਤਕਸ਼ਾਕ- ਗੋਧਾਮਤ੍ਸ੍ਯਾਜਾਵਿਕਮਾਂਸਦਧਿਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਮਸ੍ਤੁਸੌਵੀਰਕਸੁਰਾਵਿਕਾਰਾਮ੍ਲਫਲਕਟ੍ਵਰਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੧||
View original
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवण- तीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाक- गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ||२१||
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਾਸਃ ਸ਼ਰੀਰਪੀਡਾ| ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਵਿਦਾਹਃ, ਸ ਚ ਸ਼ੋਥਾਰਾਗਾਹਾਰਾਦਿਕਤਃ| ਵਿਦਾਹੀਤਿ ਯਦਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਦਾਹਤਸ੍ਣਾਪ੍ਰਭਤੀਨੁਦੀਰ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਤ੍ ਪਾਕਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ਤਦ੍ਵਿਦਾਹਿ| ਹਰਿਤਸ਼ਾਕਮਿਤਿ “ਕੁਠੇਰਸ਼ਿਗ੍ਰੁਸੁਰਸਸੁਮੁਖਾਸੁਰਿਭੂਸ੍ਤਣਾਃ| ਚੁਕ੍ਰਾਕਸ਼੍ਚੁਕ੍ਰਿਕਾ ਚੇਤਿ ਵਰ੍ਗਂ ਹਰਿਤਕਂ ਵਿਦੁਃ”- ਇਤਿ| ਦਧਿ ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਗਵ੍ਯਂ ਦਧਿ| ਕੂਰ੍ਚਿਕਾ ਵਿਗ੍ਰਥਿਤਂ ਤਕ੍ਰਮ੍| ਮਸ੍ਤੁ ਦਧਿਮਸ੍ਤੁ| ਸੌਵੀਰਕਂ ਨਿਸ੍ਤੁਸਯਵਤ੍ਰਿਵਦਾਦਿਕਤਂ ਸਨ੍ਧਾਨਂ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਵਾ| ਸੁਰਾਵਿਕਾਰਾਃ ਪੈਸ੍ਟਿਕਾਦਯਃ| ਅਮ੍ਲਫਲਾਨਿ ਆਮ੍ਰਾਤਕਾਦੀਨਿ| ਕਟ੍ਵਰਮਿਤਿ ਅਸ੍ਨੇਹਂ ਦਧਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਭਾਸਨ੍ਤੇ- “ਸੌਵੀਰਾਮ੍ਲਮਥਾਤ੍ਯਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ ਕਟ੍ਵਰਂ ਵਿਦੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਦਧੋਭਾਗਂ ਤਕ੍ਰਂ ਚਾਤ੍ਯਮ੍ਲਤਾਙ੍ਗਤਮ੍|| ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਦਧਿਜਂ ਤਕ੍ਰਮਾਹੁਰਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਟ੍ਵਰਮ੍”- ਇਤਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਚੁਕ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍||੨੧||
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
ਤਦੁਸ੍ਣੈਰੁਸ੍ਣਕਾਲੇ ਚ ਘਨਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |
ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਜੀਰ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨੇ ਚ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੨੨||
View original
तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः |
मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति ||२२||
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਕਾਲਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦੁਸ੍ਣੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਿਤਿ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਉਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਉਸ੍ਣਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਘਰ੍ਮਾਦਿਕਤਮ੍| ਉਸ੍ਣਕਾਲੇ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ| ਘਨਾਨ੍ਤੇ ਸ਼ਰਦਿ| ਆਹ੍ਨਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਕਾਲਮਾਹ- ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੁਕ੍ਤਾਪੇਕ੍ਸਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਕਾਲਮਾਹ- ਜੀਰ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨੇ ਚ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤਿ| ‘ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਸ਼ੋਕਭਯਯੋਰ੍ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਣਯੋਃ ਪਾਠੋਨਾਰ੍ਸਃ’ ਇਤਿ ਜੈਜ੍ਝਟਃ; ਸ ਚਾਨ੍ਯੈਰ੍ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰਨੁਪਹਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਗਹੀਤਾ ਇਤਿ||੨੨||
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵ੍ਯਾਯਾਮਾਲਸ੍ਯਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਪਿਚ੍ਛਿਲਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਹਾਯਨਕਯਵਕਨੈਸਧੇਤ੍ਕਟ- ਮਾਸਮਹਾਮਾਸਗੋਧੂਮਤਿਲਪਿਸ੍ਟਵਿਕਤਿਦਧਿਦੁਗ੍ਧਕਸ਼ਰਾਪਾਯਸੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਵਸਾਬਿਸਮਣਾਲ- ਕਸੇਰੁਕਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਮਧੁਰਵਲ੍ਲੀਫਲਸਮਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੩||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कट- माषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणाल- कसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते ||२३||
ਕਫਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵ੍ਯਾਯਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਮਤਿਸ਼ਯਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍| ਹਾਯਨਕੋ ਘੋਟਕਪੁਚ੍ਛਃ, ਸ ਚ ਸ਼ਾਲਿਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਯਵਕਃ ਸ਼ੂਕਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਯਵਾਕਾਰਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ| ਨੈਸਧਃ ‘ਕੋਰਕ’ ਇਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ, ਸ ਚ ਧਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਇਤ੍ਕਟਃ ਖਗ੍ਗਲੀ| ਪਿਸ੍ਟਂ ਤਣ੍ਡੁਲਪਿਸ੍ਟਮ੍| ਕਸ਼ਰਾ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸੈਃ ਕਤਾ ਯਵਾਗੂਃ| ਪਾਯਸਃ ਕ੍ਸੀਰਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ| ਬਿਸਂ ਪਦ੍ਮਮੂਲਂ ‘ਬਿਸਾਣ੍ਡ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਮਣਾਲਂ ਪਦ੍ਮਮੂਲਾਤ੍ ਸ੍ਥੂਲਃ ਪ੍ਰਰੋਹਾਙ੍ਕੁਰਃ| ਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਂ ਜਲਮਧ੍ਯੇ ਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਮ੍| ਮਧੁਰਵਲ੍ਲੀਫਲਮਿਤਿ ਮਧੁਰਫਲਂ ਤਾਲਨਾਰਿਕੇਲਾਦਿ; ਵਲ੍ਲੀਫਲਮ੍ ਅਲਾਬੂਪ੍ਰਭਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਕਾਦੀਨਿ||੨੩||
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
ਸ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |
ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਚ ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਚ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੨੪||
View original
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः |
पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति ||२४||
ਕਫਸ੍ਯ ਕੋਪਕਾਲਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸ ਸ਼ੀਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ੀਤਲਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਪ੍ਰਥਮਪ੍ਰਹਰੇ| ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਰਜਨੀਮੁਖੇ||੨੪||
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰੇਵ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਭਿਰਾਹਾਰੈਰ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰੋਧਾਨਲਾਤਪਸ਼੍ਰਮਾਭਿਘਾਤਾਜੀਰ੍ਣਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰਸਕ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੫||
View original
पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ||२५||
ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ‘ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥੈਃ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਯ ਕੋਪਨਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰੇਵ ਚੇਤਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੋਣਿਤਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਮਪਿ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ‘ਸੇਵਿਤੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨੫||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਨਾ ਦੋਸੈਰ੍ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ |
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਕਾਲਂ ਵਿਦ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਣੇ ||੨੬||
View original
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति |
तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यत् प्रकोपणे ||२६||
ਨ ਚ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯੇਣਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਦਾ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣੈਵ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਦੁਸ੍ਟਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲੇ ਕੁਪ੍ਯਤਿ; ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫਦੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਫਕਾਲਾ ਇਤਿ||੨੬||
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣਾਮ੍ਲੀਕਾਪਿਪਾਸਾਪਰਿਦਾਹਾਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ |
ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੨੭||
View original
तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते |
तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ||२७||
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣੇ ਦ੍ਵੇ ਵਾਤਸ੍ਯ; ਸਞ੍ਚਰਣਮਿਤਿ ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਾਤਪਰਿਭ੍ਰਮਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਮ੍ਲੀਕਾਪਿਪਾਸਾਪਰਿਦਾਹਾਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਅਮ੍ਲੀਕਾ ਅਮ੍ਲੋਦ੍ਗਾਰਃ, ਪਰਿਦਾਹਃ ਸਰ੍ਵਤੋਦਾਹਃ, ਅਨ੍ਯੇਪਰਿਦਾਹ ਇਤ੍ਯਕਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਲੇਸਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤ੍ਰ ‘ਨਞ੍’ ਈਸਦਰ੍ਥੇ, ਯਥਾ ‘ਅਨੁਦਰਾ ਕਨ੍ਯਾ’ ਇਤਿ, ਤੇਨੇਸਦ੍ਦਾਹ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦੌ ਕਫਸ੍ਯ, ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦੋ ਹਲ੍ਲਾਸਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲ ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਸਰਃ||੨੭||
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤੇਸਾਮੇਭਿਰਾਤਙ੍ਕਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਕਿਣ੍ਵੋਦਕਪਿਸ੍ਟਸਮਵਾਯ ਇਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਰੋ ਭਵਤਿ |
ਤੇਸਾਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਣਹੇਤੁਃ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯੇ |
ਸ ਹਿ ਰਜੋਭੂਯਿਸ੍ਠਃ; ਰਜਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ |
ਯਥਾ- ਮਹਾਨੁਦਕਸਞ੍ਚਯੋਤਿਵਦ੍ਧਃ ਸੇਤੁਮਵਦਾਰ੍ਯਾਪਰੇਣੋਦਕੇਨ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ, ਏਵਂ ਦੋਸਾਃ ਕਦਾਚਿਦੇਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸਹਿਤਾ ਵਾਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ |
ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਾਨੀਤਿ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ||੨੮||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः- तेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति |
तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये |
स हि रजोभूयिष्ठः; रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् |
यथा- महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति, एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽनेकधा प्रसरन्ति |
तद्यथा- वातः, पित्तं, श्लेष्मा, शोणितं, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशोणिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वातश्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वातपित्तकफशोणितानीति; एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ||२८||
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਸ਼ੇਸਮੇਵ ਪ੍ਰਸਰਾਖ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਮ੍| ਏਭਿਰਾਤਙ੍ਕਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੈਰ੍ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਃ, ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾ| ਕਥਂ ਤੇ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਕਿਣ੍ਵੋਦਕਪਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਗੁਣਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਯਥਾ ਕਿਣ੍ਵੋਦਕਪਿਸ੍ਟਾਨਾਮੁਦ੍ਰੇਕਃ, ਏਵਂ ਦੁਸ੍ਟਿਹੇਤੂਨਾਂ ਸਮਵਾਯੇ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੁਦ੍ਰੇਕੋ ਭਵਤਿ; ਕਿਣ੍ਵਂ ਸੁਰਾਬੀਜਂ, ਪਿਸ੍ਟਂ ਤਣ੍ਡੁਲਪਿਸ੍ਟਂ, ਸਮਵਾਯਃ ਸਂਯੋਗਃ| ਕੁਤੋ ਦੋਸਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਵਾਯੁਰੇਵ ਪ੍ਰਸਰਣਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਹਿ ਰਜੋਭੂਯਿਸ੍ਠ ਇਤਿ ਸਃ ਵਾਯੁਃ, ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ, ਰਜੋਭੂਯਿਸ੍ਠਃ ‘ਰਜੋਬਹੁਲੋ ਵਾਯੁਃ’ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੧) ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਮ੍| ਏਤੇਨ ਵਾਯੋਰ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਸਰਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਯਥਾ ਮਹਾਨੁਦਕਸਞ੍ਚਯੋਤਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੇਤੁਮਵਦਾਰ੍ਯੇਤਿ ਪਾਲੀਂ ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ| ਤਮੇਵ ਸਂਯੋਗਿਨਾਂ ਸਂਯੋਗਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੮||
Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30
ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਰ੍ਧੇਵਯਵੇ ਵਾਪਿ ਯਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤੋ ਭਸ਼ਮ੍ |
ਦੋਸੋ ਵਿਕਾਰਂ ਨਭਸਿ ਮੇਘਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਤਿ ||੨੯||
ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਲੀਨੋ ਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ |
ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕਾਲੇਨ ਹੇਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੩੦||
View original
कृत्स्नेऽर्धेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् |
दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति ||२९||
नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति |
निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति ||३०||
ਤੇਸਾਮੇਕਦੇਸ਼ਪ੍ਰਸਰਣੇਨ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨੈਕਦੇਸ਼ੇ ਵਿਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਙ੍ਗਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ਼ਿਰੋਬਾਹੁਜਙ੍ਘਾਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਙ੍ਗੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕਤ੍ਸ੍ਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ ਸਮਸ੍ਤੇ, ਅਰ੍ਧੇ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍, ਅਵਯਵੇ ਚਿਬੁਕਚਰਣਾਦੌ| ਪ੍ਰਸਤੋਪਿ ਕੋਪਿ ਕੋਪਾਲ੍ਪਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸਹਸਾ ਵਿਕਾਰਕਾਰੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲੀਨ ਏਕਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤਃ| ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਾ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਃ||੨੯-੩੦||
Adhikarana 29 (31) · Śloka 31
ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਕਫਵਤ੍, ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਵਾਤਵਤ੍ ; ਏਸ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਭਾਗਃ ||੩੧||
View original
तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः, पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत्, कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् ; एष क्रियाविभागः ||३१||
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਰੇਣਾਨ੍ਯਦੋਸਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਿਵਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਤਿਦੇਸ਼ਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੧||
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਰਤਾਂ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਮਨਾਟੋਪੌ, ਓਸਚੋਸਪਰਿਦਾਹਧੂਮਾਯਨਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਸਾਦਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਤਤੀਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੩੨||
View original
एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ, ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति; तत्र तृतीयः क्रियाकालः ||३२||
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਸਰਣਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਵਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤਿ ਯਤ੍ ਕਤਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਵਿਸ਼ੇਸ ਏਵ ਪ੍ਰਸਰ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਰਯੋਸ਼੍ਚ ਕੋ ਭੇਦਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਸ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਸਃ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸਞ੍ਚਲਨਮਾਤ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਤਸ੍ਯੈਵ ਚਾਤਿਕ੍ਵਾਥ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਫੇਨਮਣ੍ਡਲੇਨੋਤ੍ਸਰ੍ਪਤਾ ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਸਰਣਮਿਵ ਪ੍ਰਸਰਃ| ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਮਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਮਨਾਟੋਪੌ ਵਾਯੋਃ; ਵਾਯੋਃ; ਪ੍ਰਕਤਵਾਯੁਮਾਰ੍ਗਾਦਨ੍ਯੋ ਵਿਮਾਰ੍ਗਃ, ਆਟੋਪੋ ਰੁਜਾਪੂਰ੍ਵਕ ਉਦਰਕ੍ਸੋਭਃ| ਓਸਾਦੀਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਓਸ ਏਕਦੇਸ਼ਿਕੋ ਦਾਹਃ, ਚੋਸਃ ਚੂਸ੍ਯਤ ਇਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮੋਦ੍ਵਮਨਮਿਵ| ਕੇਚਿਦੋਸਚੋਸੌ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਦਾਹੋ ਧੂਮਾਯਨਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਚ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਰੋਚਕਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ; ਅਙ੍ਗਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਅਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਸਾਦੌ ਕੇਚਿਨ੍ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ‘ਅਰੋਚਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚ’ ਇਤ੍ਯੇਤਦੇਵ ਚ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਰਂ ਯਾਵਦ੍ਦੋਸਾਣਾਮੇਵ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰਿਤਿ||੩੨||
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਤਾਂਸ੍ਤਾਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨਾਗਮ੍ਯ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ |
ਤੇ ਯਦੋਦਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਗੁਲ੍ਮ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੁਦਰਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗਾਨਾਹਵਿਸੂਚਿਕਾਤਿਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤਿ; ਬਸ੍ਤਿਗਤਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਸ਼੍ਮਰੀਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਮੂਤ੍ਰਦੋਸਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਮੇਢ੍ਰਗਤਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ੋਪਦਂਸ਼ਸ਼ੂਕਦੋਸਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਗੁਦਗਤਾ ਭਗਨ੍ਦਰਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਵਸਣਗਤਾ ਵਦ੍ਧੀਃ; ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨ੍; ਤ੍ਵਙ੍ਮਂਸਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਂਸ਼੍ਚ; ਮੇਦੋਗਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਗਲਗਣ੍ਡਾਲਜੀਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਅਸ੍ਥਿਗਤਾ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਨੁਸ਼ਯੀਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਪਾਦਗਤਾਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਵਾਤਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਾ ਜ੍ਵਰਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਤੇਸਾਮੇਵਮਭਿਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ; ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ |
ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਗਤੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੩੩||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः |
एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति |
ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः |
तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
ਪ੍ਰਸਤਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਰੋਤੋਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗਃ ਸ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਃ, ਤਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਰੋਤੋਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸਕ੍ਤਾ ਯਾਨ੍ ਯਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਿਨ੍ਤਿ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਤੇ ਯਦੋਦਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸ੍ਥਿਤਿਮ੍| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਾਹਿਕਾਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਜਤ੍ਰੁ ਗ੍ਰੀਵਾਮੂਲਮ੍| ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾ ਇਤਿ ਤ੍ਵਕ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਰਸੋ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਃ| ਮੇਦੋਗਤਦੋਸਵ੍ਯਾਧਿਪਾਠਾਨਨ੍ਤਰਂ ‘ਅਸ੍ਥਿਗਤਾ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਨ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਸੂਤ੍ਰੇ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸਮਗ੍ਰੋ ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧਯੋ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ, ਸ੍ਵਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਦਾਚਿਤ੍ਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਪ੍ਰਮੇਹਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਸ਼ੋਸਾਦਯੋ ਵਾ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਨ ਪਥਗੁਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਨਾਪਿ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲ ਇਤਿ| ਅਭਿਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਨਾਮ੍ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਕਤਵਤਾਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵ ਇਤਿ ‘ਵ੍ਯਾਧੇਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਿਂ ਤਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਿਤਿ ਪਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਭੇਦਬਾਹੁਲ੍ਯਾਤ੍ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਂ, ਰੋਗੇ ਰੋਗੇ ਪ੍ਰਤਿਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨ ਪ੍ਰਤਿਦੋਸਂ ਚਯਾਦਿਲਿਙ੍ਗਵਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਗਤੇਸ੍ਵਿਤਿ ਗਤੇਸੁ ਜ੍ਞਾਤੇਸੁ; ‘ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇਸੁ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲ ਇਤਿ ਚਤੁਰ੍ਥਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਸਰਃ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚਾਤ੍ਰ ਦੋਸਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਚੇਤ੍ਯੁਭਯਾਸ਼੍ਰਿਤਾ||੩੩||
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਦ੍ਰਧਿਵਿਸਰ੍ਪਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤਾ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚ |
ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੩੪||
View original
अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः- शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधिविसर्पप्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च |
तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ||३४||
ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਰੂਪਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ, ਤਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਲਬ੍ਧਿਃ, ਸ਼ੋਫਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਃ; ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤਾ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਜਾਤਿਲਕ੍ਸਣਕਥਨਂ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਬੁਦਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਙ੍ਮਾਂਸਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਙ੍ਘਾਤਤਾ, ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਾਪਲਕ੍ਸਣੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਸਰਣਲਕ੍ਸਣੋਤੀਸਾਰਃ, ਪੂਰਣਲਕ੍ਸਣਮੁਦਰਮਿਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧੇਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੩੪||
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤੇਸਾਮਵਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਸ੍ਠਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ, ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਃ |
ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਸਾਧ੍ਯਤਾਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ||੩੫||
View original
अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः, ज्वरातिसारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः |
तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ||३५||
ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਮਭਿਧਾਯ ਭੇਦਂ ਕਥਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇਸਾਂ ਸ਼ੋਫਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵਿਦਰਣਙ੍ਗਤਾਨਾਂ ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਦੀਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਚ ਸ਼ੋਫਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਚ੍ਚ ਭੇਦਃ| ਵ੍ਰਣਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤਿ ਯਤ ਏਵ ਵਿਦੀਰ੍ਣਾ ਅਤ ਏਵ ਵ੍ਰਣਤ੍ਵਂ ਗਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਯਥਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਸਨ੍ਤਾਪਸਰਣਪੂਰਣਾਦਿਕਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਤ੍ਰ ਭੇਦਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਲਕ੍ਸਣਂ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰਾਦਿਜਾਤਿਸੁ ਭੇਦ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਃ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ‘ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਵ੍ਯਾਧਿਜਾਤਿਸੁ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤਿ ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਤ੍ਵਂ ਭੇਦਃ’ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ, ਯਥਾ- ਅਸ੍ਟਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ ਸ੍ਵਰੂਪਕਥਨਮ੍, ਏਤੇਨ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਸ੍ਵਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧੋਸਾਧ੍ਯਤਾ ਚ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਾਸੁ ਗਤਿਸ੍ਵਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇਪਿ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਵਸਰੋਸ੍ਤ੍ਯੇਵ, ਅਤ੍ਰ ਤੂਤ੍ਤਰਗਤ੍ਯਭਾਵਾਤ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਸ਼ਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਭੇਦੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫||
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਞ੍ਚਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਚ ਪ੍ਰਸਰਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ |
ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਭੇਦਂ ਚ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ ਭਵੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੬||
View original
भवन्ति चात्र- सञ्चयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् |
व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ||३६||
ਅਤੀਤਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਞ੍ਚਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਕਾਰੇਣ ਸਞ੍ਚਯਾਦਿਹੇਤੁਸ੍ਥਾਨਾਦ੍ਯਨੁਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ||੩੬||
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
ਸਞ੍ਚਯੇਪਹਤਾ ਦੋਸਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਨੋਤ੍ਤਰਾ ਗਤੀਃ |
ਤੇ ਤੂਤ੍ਤਰਾਸੁ ਗਤਿਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ ||੩੭||
View original
सञ्चयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः |
ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः ||३७||
ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਞ੍ਚਯੇਪਹਤਾ ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਮਪਹਰਣਂ ਚ ਬਹੁਦੋਸੇ ਸ਼ੋਧਨਂ, ਮਧ੍ਯਦੋਸੇ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਮ੍, ਅਲ੍ਪਦੋਸੇ ਸਂਸ਼ਮਨਮਿਤਿ||੩੭||
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ |
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਦੋਸਂ ਦੋਸੋਨੁਧਾਵਤਿ ||੩੮||
View original
सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः |
संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति ||३८||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਪ੍ਰਸਰਾਭਿਹਿਤੇਂਸ਼ਾਂਸ਼ਬਲਵਿਕਲ੍ਪੇਨਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨੁਬਨ੍ਧਿਭਾਵਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੁਧਾਵਤਿ ਅਨੁਲਗ੍ਨੋ ਭਵਤਿ| ਕੋਸੌ? ਦੋਸਃ, ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ? ਕੁਪਿਤਃ, ਕੈਃ ਕਤ੍ਵਾ? ਭਾਵੈਃ, ਕੋਰ੍ਥਃ? ਸ੍ਵਭਾਵੈਃ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਃ, ਕਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯੋਪੇਤੈਃ? ਤ੍ਰਿਭਿਃ, ਨ ਕੇਵਲਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕੇਨ ਵਾ; ਏਤੇਨ ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਸ੍ਵਭਾਵਕੁਪਿਤੋਪ੍ਰਧਾਨੋਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਦੋਸਮਰ੍ਗਾਨੁਲਗ੍ਨੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕਮਨੁਧਾਵਤਿ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸਂ, ਕਿਂਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ? ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਗਤਂ, ਕੈਃ ਕਤ੍ਵਾ? ਭਾਵੈਃ, ਕਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯੈਃ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵੈਃ, ਕੋਰ੍ਥਃ? ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਭਿਃ, ਏਤੇਨ ਸਰ੍ਵਭਾਵਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤੋ ਵ੍ਯਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗੋਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯੋ ਦੋਸ ਉਕ੍ਤਃ| ਕ੍ਵ? ਸਂਸਰ੍ਗੇ, ਕੋਰ੍ਥਃ? ਦੋਸਦ੍ਵਯਸਂਯੋਗੇ| ਅਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦਾ ਕਿਲ ਦੋਸਦ੍ਵਯਸਂਸਰ੍ਗੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਭੂਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਾਦੇਵਾਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯਾਨੁਬਨ੍ਧਭੂਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਿਸ੍ਯਤੀਤਿ; ਯਦਾ ਤੁ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਭੂਤਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਏਵਂ ਚ ਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਮੁਪਚਰਣੀਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਭਾਵਾ ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤਵਃ; ਤੇ ਚਾਹਾਰਵਿਹਾਰਦੇਸ਼ਕਾਲਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਃ’ ਇਤਿ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ਰਸਗੁਣਵੀਰ੍ਯਵਿਪਾਕਾਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋ ਭਾਵਾਨ੍ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਾਣਿ ਭਾਵਾ ਇਤਿ ਚਰਕਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਰੋ ਭਟ੍ਟਾਰਕਹਰਿਚਨ੍ਦ੍ਰਪ੍ਰਭਤਯਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਗੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ, ਵਾਤਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਵਿਸ਼ਦਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾ ਭਾਗਾਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਦ੍ਰਵਪੂਤਿਨੀਲਪੀਤਾ ਭਾਗਾਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ੀਤਗੁਰੁਪਿਚ੍ਛਿਲਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਭਾਗਾਃ; ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਯੋ ਯਦਾ ਸਰ੍ਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕੇਨ ਵਾ ਭਾਗੇਨ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਤਾਵਦ੍ਭਿਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਭਾਗੈਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕ੍ਸਯੇ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇ ਯਦਾ ਰੂਕ੍ਸੋ ਭਾਗੋ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨੈਕੇਨ ਭਾਗੇਨ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੇਨ ਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ; ਯਦਾ ਤੁ ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤੌ ਦ੍ਵੌ ਭਾਗੌ ਕੁਪ੍ਯਤਸ੍ਤਦਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣਾਭ੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਭਾਗਾਭ੍ਯਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਵੇਤਿ ਸ੍ਵਯਮੂਹ੍ਯਮ੍| ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਦੋਸਦ੍ਵਯਸਂਯੋਗੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਦਾ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਦੋਸਂ ਕੁਪਿਤੋਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ਤਦਾ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਭਵਤਿ; ਸ ਚ ਸਂਸਰ੍ਗੋ ਦ੍ਵਿਧਾ ਭਵਤਿ- ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਤਯਾ, ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਤਯਾ ਚ; ਤਤ੍ਰ ਯਦਾ ਵਾਯੁਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤਦਾ ਸ਼ੋਸਣਾਤ੍ਮਕਤਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਸਦਸ਼ੇਨ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾਯੁਃ ਸਮਵੇਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਯਦਾ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋਃ ਸਂਯੋਗਸ੍ਤਦਾ ਪਿਤ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਯੁਕ੍ਤਮਤਃ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਪਰੀਤੇਨ ਸਮਵੇਤ ਇਤਿ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤ ਉਚ੍ਯਤੇ||੩੮||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯੋ ਗਰੀਯਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਃ ਸ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ |
ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤਥੈਵ ਚ ||੩੯||
View original
संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् |
शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च ||३९||
ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੂਤ੍ਰਮਾਹ- ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਰਿਯਾਨਿਤਿ ਗੁਰੁਤਰਃ| ਕਥਮੁਪਕ੍ਰਮਣੀਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧੇਨੇਤਿ|- ਯਥਾ ਨ ਕੁਪ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪ੍ਯਤਿਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ- ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤਥੈਵ ਚੇਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧੇਨ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯੋ ਗਰੀਯਾਨ੍ ਸੋਪਕ੍ਰਮ੍ਯਸ੍ਤਰ੍ਹਿ ਕਥਮਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ- “ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਦੌ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸਮਵਾਯਿਸੁ| ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਤਮਂ ਤਦ੍ਧਿ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤੇਸੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ” (ਉ.੩੯); ਤਥਾ- “ਸਮਵਾਯੇ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਜ੍ਵਰੇ ਚੈਵਾਤਿਸਾਰੇ ਚ, ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਰੁਤਮ੍”- (ਉ.੪੦) ਇਤਿ| ਸਤ੍ਯਂ, ਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਂ, ਨ ਪੁਨਰਨ੍ਯਾਨ੍ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੩੯||
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
ਵਣੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰੂਢੇਪਿ ਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੁ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ |
ਆਦੇਹਧਾਰਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ||੪੦||
View original
वृणोति यस्माद्रूढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति |
आदेहधारणात्तस्माद्व्रण इत्युच्यते बुधैः ||४०||
ਕਥਂ ਪੁਨਰਯਂ ਸ਼ਰੀਰੈਕਦੇਸ਼ੋਤ੍ਥੋ ਦੋਸਸਙ੍ਘਾਤੋ ਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਵਣੋਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਣੋਤਿ ਆਚ੍ਛਾਦਯਤਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ‘ਵ੍ਰਣ’ ਇਤਿ; ਅਥਵਾ ਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੁ ਵ੍ਰਣਚਿਹ੍ਨਂ, ਰੂਢੇਪਿ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਥੈਵਾਸ੍ਤੇ ਆਦੇਹਧਾਰਣਾਤ੍ ਯਾਵਜ੍ਜੀਵਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ‘ਵ੍ਰਣ’ ਇਤਿ||੪੦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायो नामैकविंशोध्यायः ||२१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਏਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੧||