Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
21. vraṇapraśnādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਏਵ ਦੇਹਸਮ੍ਭਵਹੇਤਵਃ | ਤੈਰੇਵਾਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨੈਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟੈਃ ਸ਼ਰੀਰਮਿਦਂ ਧਾਰ੍ਯਤੇਗਾਰਮਿਵ ਸ੍ਥੂਣਾਭਿਸ੍ਤਿਸਭਿਃ ਅਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਸ੍ਥੂਣਮਾਹੁਰੇਕੇ | ਤ ਏਵ ਚ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਲਯਹੇਤਵਃ | ਤਦੇਭਿਰੇਵ ਸ਼ੋਣਿਤਚਤੁਰ੍ਥੈਃ ਸਮ੍ਭਵਸ੍ਥਿਤਿਪ੍ਰਲਯੇਸ੍ਵਪ੍ਯਵਿਰਹਿਤਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਭਵਤਿ ||੩||
View original
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः | तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके | त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः | तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਨਰ੍ਤੇ ਦੇਹਃ ਕਫਾਦਸ੍ਤਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ | ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਪਿ ਵਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦੇਹ ਏਤੈਸ੍ਤੁ ਧਾਰ੍ਯਤੇ ||੪||
View original
भवति चात्र- नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् | शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ ‘ਵਾ’ ਗਤਿਗਨ੍ਧਨਯੋਃ, ਇਤਿ ਧਾਤੁਃ, ‘ਤਪ’ ਸਨ੍ਤਾਪੇ, ‘ਸ਼੍ਲਿਸ’ ਆਲਿਙ੍ਗਨੇ, ਏਤੇਸਾਂ ਕਦ੍ਵਿਹਿਤੈਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਰ੍ਵਾਤਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤਿ ਚ ਰੂਪਾਣਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ||੫||
View original
तत्र ‘वा’ गतिगन्धनयोः, इति धातुः, ‘तप’ सन्तापे, ‘श्लिष’ आलिङ्गने, एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤਤ੍ਰ ਸਮਾਸੇਨ ਵਾਤਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਗੁਦਸਂਸ਼੍ਰਯਃ; ਤਦੁਪਰ੍ਯਧੋ ਨਾਭੇਃ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ, ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ; ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ||੬||
View original
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः; तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः, पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य; आमाशयः श्लेष्मणः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਅਤਃ ਪਰਂ ਪਞ੍ਚਧਾ ਵਿਭਜ੍ਯਨ੍ਤੇ | ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਸ੍ਯ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ; ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ ਹਦਯਂ ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚ; ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਉਰਃ ਸ਼ਿਰਃ ਕਣ੍ਠੋ ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਂ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਚ; ਏਤਾਨਿ ਖਲੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਨਾਮ੍ ||੭||
View original
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते | तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः; पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च; श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जिह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च; एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਸਰ੍ਗੋਦਾਨਵਿਕ੍ਸੇਪੈਃ ਸੋਮਸੂਰ੍ਯਾਨਿਲਾ ਯਥਾ | ਧਾਰਯਨ੍ਤਿ ਜਗਦ੍ਦੇਹਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਾਸ੍ਤਥਾ ||੮||
View original
भवति चात्र- विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा | धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਕਿਂ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਃ? ਆਹੋਸ੍ਵਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ? | ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰੁਪਲਭ੍ਯਤੇ, ਆਗ੍ਨੇਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਦਹਨਪਚਨਾਦਿਸ੍ਵਭਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨੇਗ੍ਨਿਵਦੁਪਚਾਰਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰਿਤਿ; ਕ੍ਸੀਣੇ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਗੁਣੇ ਤਤ੍ਸਮਾਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ , ਅਤਿਵਦ੍ਧੇ ਸ਼ੀਤਕ੍ਰਿਯੋਪਯੋਗਾਤ੍ , ਆਗਮਾਚ੍ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਨ ਖਲੁ ਪਿਤ੍ਤਵ੍ਯਤਿਰੇਕਾਦਨ੍ਯੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ||੯||
View original
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निः? आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति? | अत्रोच्यते- न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते, आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽग्निवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति; क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगात् , अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् , आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਤਚ੍ਚਾਦਸ੍ਟਹੇਤੁਕੇਨ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਪਚਤਿ, ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਚ ਦੋਸਰਸਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ; ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਚਾਤ੍ਮਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪਾਚਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਯਤ੍ਤੁ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹ੍ਨੋਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਞ੍ਜਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ ਰਸਸ੍ਯ ਰਾਗਕਦੁਕ੍ਤਃ; ਯਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਂ ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਧਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸੋਭਿਪ੍ਰਾਰ੍ਥਿਤਮਨੋਰਥਸਾਧਨਕਦੁਕ੍ਤਃ; ਯਦ੍ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਲੋਚਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸ ਰੂਪਗ੍ਰਹਣਾਧਿਕਤਃ; ਯਤ੍ਤੁ ਤ੍ਵਚਿ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਭ੍ਰਾਜਕੋਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ, ਸੋਭ੍ਯਙ੍ਗਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਲੇਪਨਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਕ੍ਤਾ ਛਾਯਾਨਾਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਃ ||੧੦||
View original
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति, विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि; तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा; यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रसस्य रागकृदुक्तः; यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृदुक्तः; यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रूपग्रहणाऽधिकृतः; यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਂ ਪੂਤਿ ਨੀਲਂ ਪੀਤਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਉਸ੍ਣਂ ਕਟੁਰਸਂ ਚੈਵ ਵਿਦਗ੍ਧਂ ਚਾਮ੍ਲਮੇਵ ਚ ||੧੧||
View original
भवति चात्र- पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च | उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ, ਆਮਾਸ਼ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸ਼ਯਸ੍ਯੋਪਰਿਸ੍ਟਾਤ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਗਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੇਜਸਃ, ਚਨ੍ਦ੍ਰ ਇਵ ਆਦਿਤ੍ਯਸ੍ਯ , ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਧਾਰਃ; ਸ ਚ ਤਤ੍ਰੌਦਕੈਰ੍ਗੁਣੈਰਾਹਾਰਃ ਪ੍ਰਕ੍ਲਿਨ੍ਨੋ ਭਿਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਃ ਸੁਖਜਰੋ ਭਵਤਿ ||੧੨||
View original
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः | तत्र, आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः, चन्द्र इव आदित्यस्य , चतुर्विधस्याहारस्याधारः; स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसङ्घातः सुखजरो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਪਿਚ੍ਛਿਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਕ੍ਲੇਦਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ | ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਮਧੁਰਸ਼ੀਤਲਃ ||੧੩||
View original
माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च | आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ਸ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥ ਏਵ ਸ੍ਵਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਚੋਦਕਕਰ੍ਮਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ; ਉਰਃਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸਨ੍ਧਾਰਣਮਾਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣਾਨ੍ਨਰਸਸਹਿਤੇਨ ਹਦਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ; ਜਿਹ੍ਵਾਮੂਲਕਣ੍ਠਸ੍ਥੋ ਜਿਹ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸੌਮ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮ੍ਯਗ੍ਰਸਜ੍ਞਾਨੇ ਵਰ੍ਤਤੇ; ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਃ ਸ੍ਨੇਹਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਾਧਿਕਤਤ੍ਵਾਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਾਤ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣਾਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤ੍; ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸਨ੍ਧ੍ਯਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ||੧੪||
View original
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणाऽनुग्रहं करोति; उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति; जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते; शिरःस्थः स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोत्; सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਗੁਰੁਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ ਸ਼ੀਤ ਏਵ ਚ | ਮਧੁਰਸ੍ਤ੍ਵਵਿਦਗ੍ਧਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਗ੍ਧੋ ਲਵਣ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੫||
View original
भवति चात्र- श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च | मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवण स्मृतः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਂ ਯਕਤ੍ਪ੍ਲੀਹਾਨੌ, ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ; ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਨੁਗ੍ਰਹਂ ਕਰੋਤਿ ||੧੬||
View original
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ, तच्च प्रागभिहितं; तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਅਨੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਰਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਵਰ੍ਣਤਃ | ਸ਼ੋਣਿਤਂ ਗੁਰੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ||੧੭||
View original
भवति चात्र- अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः | शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ਏਤਾਨਿ ਖਲੁ ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ; ਏਸੁ ਸਞ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਦੋਸਾਃ | ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸਞ੍ਚਯਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਃ | ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਿਤਾਨਾਂ ਖਲੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤਾ ਪੀਤਾਵਭਾਸਤਾ ਮਨ੍ਦੋਸ੍ਮਤਾ ਚਾਙ੍ਗਾਨਾਂ ਗੌਰਵਮਾਲਸ੍ਯਂ ਚਯਕਾਰਣਵਿਦ੍ਵੇਸਸ਼੍ਚੇਤਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ | ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੧੮||
View original
एतानि खलु दोषस्थानानि; एषु सञ्चीयन्ते दोषाः | प्राक् सञ्चयहेतुरुक्तः | तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र प्रथमः क्रियाकालः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਵ੍ਯਵਾਯਾਧ੍ਯਯਨਪ੍ਰਪਤਨਪ੍ਰਧਾਵਨਪ੍ਰਪੀਡਨਾਭਿਘਾਤਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਤਰਣਰਾਤ੍ਰਿਜਾਗਰਣਭਾਰਹਰਣ- ਗਜਤੁਰਗਰਥਪਦਾਤਿਚਰ੍ਯਾਕਟੁਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਵਲ੍ਲੂਰਵਰਕੋਦ੍ਦਾਲਕਕੋਰਦੂਸਸ਼੍ਯਾਮਾਕਨੀਵਾਰ- ਮੁਦ੍ਗਮਸੂਰਾਢਕੀਹਰੇਣੁਕਲਾਯਨਿਸ੍ਪਾਵਾਨਸ਼ਨਵਿਸਮਾਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ਼ੁਕ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਬਾਸ੍ਪਵੇਗਵਿਘਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੧੯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः | तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरण- गजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोरदूषश्यामाकनीवार- मुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
ਸ ਸ਼ੀਤਾਭ੍ਰਪ੍ਰਵਾਤੇਸੁ ਘਰ੍ਮਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਸ੍ਯਪਰਾਹ੍ਣੇ ਤੁ ਜੀਰ੍ਣੇਨ੍ਨੇ ਚ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੨੦||
View original
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः | प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ਕ੍ਰੋਧਸ਼ੋਕਭਯਾਯਾਸੋਪਵਾਸਵਿਦਗ੍ਧਮੈਥੁਨੋਪਗਮਨਕਟ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣ- ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਲਘੁਵਿਦਾਹਿਤਿਲਤੈਲਪਿਣ੍ਯਾਕਕੁਲਤ੍ਥਸਰ੍ਸਪਾਤਸੀਹਰਿਤਕਸ਼ਾਕ- ਗੋਧਾਮਤ੍ਸ੍ਯਾਜਾਵਿਕਮਾਂਸਦਧਿਤਕ੍ਰਕੂਰ੍ਚਿਕਾਮਸ੍ਤੁਸੌਵੀਰਕਸੁਰਾਵਿਕਾਰਾਮ੍ਲਫਲਕਟ੍ਵਰਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੧||
View original
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवण- तीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाक- गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
ਤਦੁਸ੍ਣੈਰੁਸ੍ਣਕਾਲੇ ਚ ਘਨਾਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਚਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਚ ਜੀਰ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਨੇ ਚ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੨੨||
View original
तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः | मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵ੍ਯਾਯਾਮਾਲਸ੍ਯਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਸ਼ੀਤਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਪਿਚ੍ਛਿਲਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਹਾਯਨਕਯਵਕਨੈਸਧੇਤ੍ਕਟ- ਮਾਸਮਹਾਮਾਸਗੋਧੂਮਤਿਲਪਿਸ੍ਟਵਿਕਤਿਦਧਿਦੁਗ੍ਧਕਸ਼ਰਾਪਾਯਸੇਕ੍ਸੁਵਿਕਾਰਾਨੂਪੌਦਕਮਾਂਸਵਸਾਬਿਸਮਣਾਲ- ਕਸੇਰੁਕਸ਼ਙ੍ਗਾਟਕਮਧੁਰਵਲ੍ਲੀਫਲਸਮਸ਼ਨਾਧ੍ਯਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੩||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कट- माषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणाल- कसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
ਸ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ੀਤਕਾਲੇ ਚ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਚ ਪ੍ਰਦੋਸੇ ਚ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੨੪||
View original
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः | पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰੇਵ ਚਾਭੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਦ੍ਰਵਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਭਿਰਾਹਾਰੈਰ੍ਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰੋਧਾਨਲਾਤਪਸ਼੍ਰਮਾਭਿਘਾਤਾਜੀਰ੍ਣਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੈਰਸਕ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ||੨੫||
View original
पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਵਿਨਾ ਦੋਸੈਰ੍ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ | ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਕਾਲਂ ਵਿਦ੍ਯਤ੍ ਪ੍ਰਕੋਪਣੇ ||੨੬||
View original
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति | तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यत् प्रकोपणे ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਾਤ੍ ਕੋਸ੍ਠਤੋਦਸਞ੍ਚਰਣਾਮ੍ਲੀਕਾਪਿਪਾਸਾਪਰਿਦਾਹਾਨ੍ਨਦ੍ਵੇਸਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ | ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੨੭||
View original
तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते | तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਰਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਤੇਸਾਮੇਭਿਰਾਤਙ੍ਕਵਿਸ਼ੇਸੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਕਿਣ੍ਵੋਦਕਪਿਸ੍ਟਸਮਵਾਯ ਇਵੋਦ੍ਰਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਰੋ ਭਵਤਿ | ਤੇਸਾਂ ਵਾਯੁਰ੍ਗਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਸਰਣਹੇਤੁਃ ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯੇ | ਸ ਹਿ ਰਜੋਭੂਯਿਸ੍ਠਃ; ਰਜਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਕਂ ਸਰ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍ | ਯਥਾ- ਮਹਾਨੁਦਕਸਞ੍ਚਯੋਤਿਵਦ੍ਧਃ ਸੇਤੁਮਵਦਾਰ੍ਯਾਪਰੇਣੋਦਕੇਨ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਃ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰਧਾਵਤਿ, ਏਵਂ ਦੋਸਾਃ ਕਦਾਚਿਦੇਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ਃ ਸਮਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ੋਣਿਤਸਹਿਤਾ ਵਾਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ | ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਸ਼ੋਣਿਤਂ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੌ, ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤੇ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ, ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ, ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੋਣਿਤਾਨਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ਼ੋਣਿਤਾਨੀਤਿ; ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਧਾ ਪ੍ਰਸਰਨ੍ਤਿ ||੨੮||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः- तेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति | तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये | स हि रजोभूयिष्ठः; रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् | यथा- महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति, एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽनेकधा प्रसरन्ति | तद्यथा- वातः, पित्तं, श्लेष्मा, शोणितं, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशोणिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वातश्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वातपित्तकफशोणितानीति; एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30
ਕਤ੍ਸ੍ਨੇਰ੍ਧੇਵਯਵੇ ਵਾਪਿ ਯਤ੍ਰਾਙ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤੋ ਭਸ਼ਮ੍ | ਦੋਸੋ ਵਿਕਾਰਂ ਨਭਸਿ ਮੇਘਵਤ੍ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਸਤਿ ||੨੯|| ਨਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਕੁਪਿਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਲੀਨੋ ਮਾਰ੍ਗੇਸੁ ਤਿਸ੍ਠਤਿ | ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਃ ਕਾਲੇਨ ਹੇਤੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ||੩੦||
View original
कृत्स्नेऽर्धेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् | दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति ||२९|| नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति | निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (31) · Śloka 31
ਤਤ੍ਰ ਵਾਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਕਫਵਤ੍, ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਗਤਸ੍ਯ ਵਾਤਵਤ੍ ; ਏਸ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਭਾਗਃ ||੩੧||
View original
तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः, पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत्, कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् ; एष क्रियाविभागः ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
ਏਵਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਸਰਤਾਂ ਵਾਯੋਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਮਨਾਟੋਪੌ, ਓਸਚੋਸਪਰਿਦਾਹਧੂਮਾਯਨਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਸਾਦਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਤਤੀਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੩੨||
View original
एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ, ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति; तत्र तृतीयः क्रियाकालः ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਏਵਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਤਾਂਸ੍ਤਾਞ੍ ਸ਼ਰੀਰਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨਾਗਮ੍ਯ ਤਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ | ਤੇ ਯਦੋਦਰਸਨ੍ਨਿਵੇਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਤਦਾ ਗੁਲ੍ਮ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯੁਦਰਾਗ੍ਨਿਸਙ੍ਗਾਨਾਹਵਿਸੂਚਿਕਾਤਿਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਞ੍ਜਨਯਨ੍ਤਿ; ਬਸ੍ਤਿਗਤਾਃ ਪ੍ਰਮੇਹਾਸ਼੍ਮਰੀਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਮੂਤ੍ਰਦੋਸਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਮੇਢ੍ਰਗਤਾ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪ੍ਰਕਸ਼ੋਪਦਂਸ਼ਸ਼ੂਕਦੋਸਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਗੁਦਗਤਾ ਭਗਨ੍ਦਰਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਵਸਣਗਤਾ ਵਦ੍ਧੀਃ; ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਸ੍ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨ੍; ਤ੍ਵਙ੍ਮਂਸਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਾਃ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਾਨ੍ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ ਵਿਸਰ੍ਪਾਂਸ਼੍ਚ; ਮੇਦੋਗਤਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਪਚ੍ਯਰ੍ਬੁਦਗਲਗਣ੍ਡਾਲਜੀਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਅਸ੍ਥਿਗਤਾ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਨੁਸ਼ਯੀਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਪਾਦਗਤਾਃ ਸ਼੍ਲੀਪਦਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਵਾਤਕਣ੍ਟਕਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗਤਾ ਜ੍ਵਰਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਪ੍ਰਭਤੀਨ੍; ਤੇਸਾਮੇਵਮਭਿਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ ; ਤਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ | ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਗਤੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੩੩||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः | एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति | ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः | तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ- ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਬੁਦਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਿਦ੍ਰਧਿਵਿਸਰ੍ਪਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤਾ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚ | ਤਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਮਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ ||੩੪||
View original
अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः- शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधिविसर्पप्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च | तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮੇਤੇਸਾਮਵਦੀਰ੍ਣਾਨਾਂ ਵ੍ਰਣਭਾਵਮਾਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਸਸ੍ਠਃ ਕ੍ਰਿਯਾਕਾਲਃ, ਜ੍ਵਰਾਤਿਸਾਰਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਚ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਾਨੁਬਨ੍ਧਃ | ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਮਾਣੇਸਾਧ੍ਯਤਾਮੁਪਯਾਨ੍ਤਿ ||੩੫||
View original
अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः, ज्वरातिसारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः | तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਸਞ੍ਚਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਚ ਪ੍ਰਸਰਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ | ਵ੍ਯਕ੍ਤਿਂ ਭੇਦਂ ਚ ਯੋ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ ਭਵੇਦ੍ਭਿਸਕ੍ ||੩੬||
View original
भवन्ति चात्र- सञ्चयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् | व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
ਸਞ੍ਚਯੇਪਹਤਾ ਦੋਸਾ ਲਭਨ੍ਤੇ ਨੋਤ੍ਤਰਾ ਗਤੀਃ | ਤੇ ਤੂਤ੍ਤਰਾਸੁ ਗਤਿਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਬਲਵਤ੍ਤਰਾਃ ||੩੭||
View original
सञ्चयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः | ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਭਾਵੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾਪਿ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮੇਕੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ | ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਕੁਪਿਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਂ ਦੋਸਂ ਦੋਸੋਨੁਧਾਵਤਿ ||੩੮||
View original
सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः | संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਯੋ ਗਰੀਯਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਃ ਸ ਵੈ ਭਵੇਤ੍ | ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਵਿਰੋਧੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਤਥੈਵ ਚ ||੩੯||
View original
संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् | शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
ਵਣੋਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਰੂਢੇਪਿ ਵ੍ਰਣਵਸ੍ਤੁ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ | ਆਦੇਹਧਾਰਣਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵ੍ਰਣ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਬੁਧੈਃ ||੪੦||
View original
वृणोति यस्माद्रूढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति | आदेहधारणात्तस्माद्व्रण इत्युच्यते बुधैः ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਾਮੈਕਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायो नामैकविंशोध्यायः ||२१||
🔊 Audio coming soon