Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വ്രണപ്രശ്നമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
അഥാത ഇത്യാദി| വ്രണവിഷയഃ പ്രശ്നോ യസ്മിന് സ വ്രണപ്രശ്നഃ| വ്രണശബ്ദേനാത്ര വാതാദയ ഉച്യന്തേ, വ്രണകാരണത്വാത്; തേന വാതാദിവിഷയഃ പ്രശ്നോ യസ്മിന്നിത്യുക്തമ്| അന്യേ തു വ്രണമാശ്രിത്യ പ്രശ്നോ വ്രണപ്രശ്നഃ, സ വിദ്യതേ യസ്മിന്നിത്യര്ഥേ ഉത്പന്നസ്യ ഈയപ്രത്യയസ്യ ലോപം കൃത്വാ വ്രണപ്രശ്നമിതി രൂപം പഠന്തി| തേനാത്ര വ്രണാരമ്ഭകാണാം വാതാദീനാം സങ്ഖ്യാസ്വലക്ഷണകര്മാദീനി വ്രണസ്യ ച നിരുക്ത്യാദി ച വക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ സിദ്ധഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഏവ ദേഹസമ്ഭവഹേതവഃ |
തൈരേവാവ്യാപന്നൈരധോമധ്യോര്ധ്വസന്നിവിഷ്ടൈഃ ശരീരമിദം ധാര്യതേऽഗാരമിവ സ്ഥൂണാഭിസ്തിസൃഭിഃ അതശ്ച ത്രിസ്ഥൂണമാഹുരേകേ |
ത ഏവ ച വ്യാപന്നാഃ പ്രലയഹേതവഃ |
തദേഭിരേവ ശോണിതചതുര്ഥൈഃ സമ്ഭവസ്ഥിതിപ്രലയേഷ്വപ്യവിരഹിതം ശരീരം ഭവതി ||൩||
View original
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः |
तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके |
त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः |
तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति ||३||
വ്രണകാരണാനി വാതാദീനി പ്രഥമം സങ്ഖ്യാദിഭിര്നിര്ദിശന്നാഹ- വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഇത്യാദി| ദേഹസമ്ഭവഹേതവോ ദേഹോത്പത്തിഹേതവഃ| നനു, ശുക്രശോണിതേ ദേഹോത്പത്തിഹേതൂ ? തത് കഥം വാതാദയോ ദേഹസമ്ഭവഹേതവഃ കഥ്യന്തേ ? ഉച്യതേ, അവികൃതാ വാതാദയഃ ശുക്രാര്തവാദിസഹകാരിതയാ ദേഹജനകാ അഭിപ്രേതാ ഇത്യര്ഥഃ| ശരീരസമ്ഭവേ വാതാദീനാം ഹേതുത്വം പ്രതിപാദ്യ സ്ഥിതികാരണത്വം ദര്ശയന്നാഹ- തൈരേവേത്യാദി|- തൈരേവ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, അവ്യാപന്നൈഃ പ്രകൃതിസ്ഥൈരിത്യര്ഥഃ| അധോമധ്യോര്ധ്വസന്നിവിഷ്ടൈരിതി യഥാക്രമേണ വാതപിത്തകഫൈഃ| ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- അഗാരമിവേത്യാദി|- അഗാരം ഗൃഹമ്| ഏകീയമതമാഹ- അതശ്ച ത്രിസ്ഥൂണമാഹുരേകേ| ചകാരോऽയം ത്രിസ്ഥൂണമിത്യത്ര യോജ്യഃ, തേനായമര്ഥഃ- ത്രിസ്ഥൂണമിതി ച അത ഏവ ഹേതോരേകോ ആചാര്യാ ആഹുഃ| ദേഹവിനാശഹേതുത്വമപി വാതാദീനാം നിര്ദിശന്നാഹ- ത ഏവ വ്യാപന്നാ ഇത്യാദി| ചകാരോऽത്ര ഭിന്നക്രമേ, തേനായമര്ഥഃ- ത ഏവ വാതാദയഃ, വ്യാപന്നാശ്ച വികൃതിസ്ഥാഃ പ്രലയഹേതവോ വിനാശഹേതവോ ‘ഭവന്തി’ ഇത്യധ്യാഹാരഃ| അന്യേ തു ‘പ്രലയേऽപി’ ഇത്യപിശബ്ദം പഠന്തി| ശല്യശാസ്ത്രേ വ്രണാരമ്ഭാധിഷ്ഠാനഭൂതത്വാത് കസ്യചിദ്ദൂഷ്യസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- തദിത്യാദി|- ഏഭിരേവ വാതപിത്തകഫൈഃ| ശോണിതചതുര്ഥൈരിതി നനു, പൂര്വം ശോണിതമനുപാത്തം, തത്കഥമിഹ സമ്ഭവാദിഷു ശോണിതസ്യാവിരഹിതത്വമുക്തം? സത്യം, പരമിഹ ശോണിതോപാദാനം കുര്വന്നേകീയമതമിദമിതി ദര്ശയതി, തേന വ്രണപാകേ ദര്ശനദ്വയം ഭവതി; തഥാഹി- ‘നര്തേऽനിലാദസ്തി രുജാ’ (സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദിനാ വ്രണപാകേ ദോഷാ ഏവ വ്യാപ്രിയന്ത ഇതി ദര്ശിതം, ‘കാലാന്തരേണാഭ്യുദിതം തു പിത്തം’ (സൂ. അ. ൧൭) ഇത്യാദിനാ പുനഃ ശോണിതചതുര്ഥാ ഏവ വ്രണപാകേ വ്യാപ്രിയന്ത ഇതി| അവിരഹിതം സംയുക്തമിത്യര്ഥഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഭവതി ചാത്ര- നര്തേ ദേഹഃ കഫാദസ്തി ന പിത്താന്ന ച മാരുതാത് |
ശോണിതാദപി വാ നിത്യം ദേഹ ഏതൈസ്തു ധാര്യതേ ||൪||
View original
भवति चात्र- नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् |
शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते ||४||
ഏതദേവ ദ്വിതീയദര്ശനം ശ്ലോകേനാപി ദര്ശയന്നാഹ- നര്തേ ഇത്യാദി| നനു, വാതാദിക്രമം പരിത്യജ്യ കഫാദിക്രമേണ സൂത്രണം കസ്മാദിഹ കൃതമ്? ഉച്യതേ- ദേഹസ്യോര്ധ്വമൂലത്വമധഃശാഖത്വം പ്രതിപാദിതമ്, ഊര്ധ്വഭാഗേ ച കഫാധിഷ്ഠാനമസ്തി, തേനേഹ കഫ ഏവ പ്രഥമം ദര്ശിതഃ| തദുക്തം- “ഊര്ധ്വമൂലമധഃശാഖം ത്രിസ്ഥൂണം പഞ്ചദൈവതമ്| ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം വിദ്വാന് യോ വൈ വേദ സ വേദവിത്”- ഇതി| ന കേവലം കഫാദീന് വിനാ ദേഹോ ന ഭവതി, അപി തു ധാരണമപ്യേതൈരേവ ക്രിയത ഇത്യാഹ- ദേഹ ഏതൈസ്തു ധാര്യത ഇതി| തുശബ്ദശ്ചാര്ഥോ ഭിന്നക്രമശ്ച| തേനായമര്ഥഃ- ധാര്യതേ ചൈതൈരേവാവ്യാപന്നൈഃ കഫപിത്തവാതരക്തൈരിത്യര്ഥഃ; നര്തേ ദേഹഃ കഫാദിത്യേതസ്യാദൌ ‘അതോ ഗദ്യോക്തസ്യാര്ഥസ്യ സങ്ഗ്രഹശ്ലോക’ ഇത്യപാതനികാം കേചിദാചാര്യാഃ പഠന്തി||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര ‘വാ’ ഗതിഗന്ധനയോഃ, ഇതി ധാതുഃ, ‘തപ’ സന്താപേ, ‘ശ്ലിഷ’ ആലിങ്ഗനേ, ഏതേഷാം കൃദ്വിഹിതൈഃ പ്രത്യയൈര്വാതഃ പിത്തം ശ്ലേഷ്മേതി ച രൂപാണി ഭവന്തി ||൫||
View original
तत्र ‘वा’ गतिगन्धनयोः, इति धातुः, ‘तप’ सन्तापे, ‘श्लिष’ आलिङ्गने, एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति ||५||
വാതാദീനാം ചികിത്സോപയോഗി സ്വലക്ഷണം ദര്ശയിതും നിരുക്തിം കുര്വന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| ഗതിഗന്ധോപാദാനാര്ഥസ്യ ‘വാ’ ധാതോഃ ‘ഹസിഭൃഗ്രിണ്വാऽമിദമിലൂപൂധുര്വിഭ്യസ്തന്’ (ഉ.൩/൮൬) ഇതി സൂത്രോത്പന്നേ ‘തന്’ പ്രത്യയേ വാത ഇതി രൂപമ്; ഏതേന ച തത്സ്വരൂപത്വം വാതസ്യ ദര്ശിതമ്| സന്താപാര്ഥസ്യ ‘തപ’ ധാതോരചിപ്രത്യയേ അകാരസ്യേത്വേ വര്ണവിപര്യയേ തസ്യ ച ദ്വിത്വേ കൃതേ പിത്തമിതി രൂപമ്; ഏതേന പിത്തസ്യ സ്വാഭാവികം സന്താപലക്ഷണം ദര്ശിതമ്| ആലിങ്ഗനാര്ഥസ്യ ‘ശ്ലിഷ’ ധാതോര്മനിന്പ്രത്യയേ (‘സര്വധാതുഭ്യോ മനിന്’ ഉ.൪/൧൪൫) ഗുണേ ച കൃതേ ശ്ലേഷ്മേതി രൂപമ്| ഏതേന ശ്ലേഷ്മണഃ സന്ധ്യാദിയോജകത്വം ദര്ശിതമ്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ദോഷസ്ഥാനാന്യത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര സമാസേന വാതഃ ശ്രോണിഗുദസംശ്രയഃ; തദുപര്യധോ നാഭേഃ പക്വാശയഃ, പക്വാമാശയമധ്യം പിത്തസ്യ; ആമാശയഃ ശ്ലേഷ്മണഃ ||൬||
View original
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः; तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः, पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य; आमाशयः श्लेष्मणः ||६||
തത്ര കസ്യ ദോഷസ്യ കിം സ്ഥാനം തദാഹ- ദോഷേത്യാദി| ‘ദോഷസ്ഥാനാനി’ ഇത്യേതസ്യ സ്ഥാനേ ‘തേഷാം സ്ഥാനാനി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| തത്രേതി ദോഷേഷു മധ്യേ, സമാസേന സങ്ക്ഷേപേണ; വിസ്തരേണ തു സ്ഥാനാനി വാതസ്യ നാഭിമധ്യഹൃദയകണ്ഠസര്വാങ്ഗസന്ധയോऽപി വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യന്തേ| ശ്രോണിഃ കടിഃ, ശ്രോണിശ്ച ഗുദം ച ശ്രോണിഗുദം, തത് സംശ്രയഃ സ്ഥാനം യസ്യ സ തഥാ| പക്വാമാശയയോര്മധ്യം പിത്തസ്ഥാനം വക്ഷ്യതി; അതഃ പക്വാശയമേവ പ്രാഗ്ദര്ശയന്നാഹ- തദുപര്യധോ നാഭേഃ പക്വാശയ ഇതി|- തദുപരി ശ്രോണിഗുദയോരുപരീത്യര്ഥഃ| പിത്തസ്ഥാനം ദര്ശയന്നാഹ- പക്വാമാശയമധ്യം പിത്തസ്യേതി| സമാസേനേത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| തേനായമര്ഥഃ- പക്വാമാശയമധ്യം പിത്തസ്ഥാനം സങ്ക്ഷേപേണ, വിസ്തരേണ തു യകൃത്പ്ലീഹാഹൃദയദൃഷ്ടിത്വഗിന്ദ്രിയാണ്യപി പിത്തസ്യ സ്ഥാനാനീതി| കഫസ്ഥാനം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- ആമാശയഃ ശ്ലേഷ്മണ ഇതി|- ‘സ്ഥാനമ്’ ഇതി ശേഷഃ| യത്രാശിതപീതാദികം പച്യതേ സ ആമാശയഃ| തഥാ ച മുനിഃ- “നാഭിസ്തനാന്തരം ജന്തോരാമാശയ ഇതി സ്മൃതഃ” ( ച. വി. അ. ൨)- ഇതി| അത്രാപി സമാസേനേതി സമ്ബധ്യതേ; തേന വിസ്തരേണോരഃശിരഃകണ്ഠസന്ധയോऽപി ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമ്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
അതഃ പരം പഞ്ചധാ വിഭജ്യന്തേ |
തത്ര വാതസ്യ വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യാമഃ; പിത്തസ്യ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ ഹൃദയം ദൃഷ്ടിസ്ത്വക് പൂര്വോക്തം ച; ശ്ലേഷ്മണ ഉരഃ ശിരഃ കണ്ഠോ ജിഹ്വാമൂലം സന്ധയ ഇതി പൂര്വോക്തം ച; ഏതാനി ഖലു ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്യവ്യാപന്നാനാമ് ||൭||
View original
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते |
तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः; पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च; श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जिह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च; एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम् ||७||
വാതാദീനാം പ്രധാനാനി സ്ഥാനാനി നിര്ദിശ്യാപ്രധാനാനി നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- അതഃ പരമിത്യാദി| വിഭജ്യന്തേ പ്രകടീക്രിയന്തേ വാതാദീനാം സ്ഥാനാനീത്യര്ഥഃ| കാനി പുനര്വാതസ്യ സ്ഥാനാനീതി പൃഷ്ട ആഹ- തത്ര വാതസ്യേത്യാദി| വാതവ്യാധാവിതി ‘നിദാനേ’ ഇതി ശേഷഃ| പിത്തസ്യ പഞ്ചസ്ഥാനാന്യാഹ- പിത്തസ്യേത്യാദി| യകൃത് കാലഖണ്ഡം, പ്ലീഹാ വാമപാര്ശ്വാശ്രയം മാംസഖണ്ഡം; ഹൃദയം കമലമുകുലാകാരമധോമുഖം, ദൃഷ്ടിഃ കൃഷ്ണതാരകാന്തര്വര്തിനീ മസൂരദലമാത്രാ| ചകാരാത് പരതന്ത്രോക്തം ലസീകാദ്യനുക്തം സമുച്ചീയതേ| പിത്തേന സ്വിന്നമാംസാത് സ്രവദുദകം ‘ലസീകാ’ ഇത്യുച്യതേ| കഫസ്യ പഞ്ചസ്ഥാനാനി നിര്ദിശന്നാഹ- ശ്ലേഷ്മണ ഇത്യാദി| ഉരഃസ്തനയോരന്തരാലം, പൂര്വോക്തം ചേത്യാമാശയഃ| ചകാരാത് പരതന്ത്രോക്തം മേദഃ സമുച്ചീയതേ| ഏതാനി സ്ഥാനാനി പ്രായേണ പ്രകൃതിസ്ഥാനാമേവ ദോഷാണാം ഭവന്തീത്യാഹ- ഏതാനിത്യാദി| അവ്യാപന്നാനാമ് അകുപിതാനാമ്||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ഭവതി ചാത്ര- വിസര്ഗോദാനവിക്ഷേപൈഃ സോമസൂര്യാനിലാ യഥാ |
ധാരയന്തി ജഗദ്ദേഹം കഫപിത്താനിലാസ്തഥാ ||൮||
View original
भवति चात्र- विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा |
धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा ||८||
വിസര്ഗാദാനേത്യാദി| വിസര്ഗാദാനവിക്ഷേപൈഃ കര്മഭിര്യഥാസങ്ഖ്യേന ചന്ദ്രാദിത്യവാതാ യഥാ ജഗദ്ധാരയന്തി, തഥാ കഫാദയസ്ത്രയോ യഥാസങ്ഖ്യേന വിസര്ഗാദിഭിഃ കര്മഭിര്ദേഹം ധാരയന്തീതി സമുദായാര്ഥഃ| വിസര്ഗഃ സര്ജനം ‘ബലസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ; ആദാനം ഗ്രഹണം ബലസ്യൈവ; വിക്ഷേപഃ ശീതോഷ്ണാദീനാം വിവിധപ്രകാരേണ പ്രേരണമ്||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര ജിജ്ഞാസ്യം കിം പിത്തവ്യതിരേകാദന്യോऽഗ്നിഃ? ആഹോസ്വിത് പിത്തമേവാഗ്നിരിതി? |
അത്രോച്യതേ- ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകാദന്യോऽഗ്നിരുപലഭ്യതേ, ആഗ്നേയത്വാത് പിത്തേ ദഹനപചനാദിഷ്വഭിപ്രവര്തമാനേऽഗ്നിവദുപചാരഃ ക്രിയതേऽന്തരഗ്നിരിതി; ക്ഷീണേ ഹ്യഗ്നിഗുണേ തത്സമാനദ്രവ്യോപയോഗാത് , അതിവൃദ്ധേ ശീതക്രിയോപയോഗാത് , ആഗമാച്ച പശ്യാമോ ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകാദന്യോऽഗ്നിരിതി ||൯||
View original
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निः? आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति? |
अत्रोच्यते- न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते, आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽग्निवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति; क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगात् , अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् , आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति ||९||
ഇദാനീമഗ്നിപിത്തയോര്ഭേദവിചാരപ്രതിപാദകം ഗ്രന്ഥം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി പിത്താഗ്ന്യോര്ഭേദാഭേദവിചാരേ; ‘തത്രേതി തേഷു മധ്യേ’ ഇത്യന്യേ; ‘തത്രേത്യാദാനകര്മണി വിസര്ഗാദാനവിക്ഷേപൈരിത്യാദിശ്ലോകേനാദാനം കര്മ യദുക്തം തത് കിം പിത്തസ്യാഗ്നേര്വേതി ജിജ്ഞാസ്യമ്’ ഇത്യപരേ| ജിജ്ഞാസ്യം ജ്ഞാതുമേഷണീയമ്| ആഹോസ്വിത അഥവാര്ഥേ| ഇതി സംശയേ| ഉത്തരമാഹ- അത്രോച്യതേ ഇത്യാദി| ദഹനം ദാഹഃ, പചനം പാക ആഹാരാദേഃ, ആദിശബ്ദാദ്രഞ്ജനദര്ശനാദീനി ഗൃഹ്യന്തേ| അഗ്നിവദുപചാരഃ അഗ്നിവദ്വ്യവഹാരഃ ക്രിയതേ- അന്തരഗ്നിരിതി, പിത്തമന്തരഗ്നിരിത്യുപചര്യത ഇത്യര്ഥഃ| ന ഖല്വിത്യാദിസൂത്രേണ പ്രത്യക്ഷേണൈവ പിത്തമഗ്നിരിത്യുക്തമ്, അനുമാനേനാപി പിത്തസ്യാഗ്നിത്വം സാധയന്നാഹ- ക്ഷീണേ ഹ്യഗ്നിഗുണ ഇതി|- അഗ്നേര്ഗുണോ യസ്യ തദഗ്നിഗുണം പിത്തം, തസ്മിന് ക്ഷീണേ; ഹി യസ്മാദര്ഥേ| തത്സമാനദ്രവ്യോപയോഗാത് അഗ്നിസമോഷ്ണതീക്ഷ്ണദ്രവ്യോപയോഗാദിത്യര്ഥഃ| ‘അഗ്നിഗുണശബ്ദേനോഷ്മാ കഥ്യതേ’ ഇത്യന്യേ; തത്ര തത്സമാനദ്രവ്യോപയോഗാത് പിത്തസമാനദ്രവ്യോപയോഗാദിത്യര്ഥഃ| അതിപ്രവൃദ്ധേ ശീതക്രിയോപയോഗാദിതി ‘പിത്തമേവാഗ്നിഃ’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രത്യക്ഷാനുമാനാഭ്യാം പിത്തസ്യാഗ്നിത്വം പ്രസാധ്യാഗമേനാപി പ്രസാധയന്നാഹ- ആഗമാച്ചേതി|- ആഗമാത് സമസ്തായുര്വേദശാസ്ത്രതഃ| നനു, യദി പിത്താഗ്ന്യോരഭേദസ്തത് കഥം ഘൃതം പിത്തപ്രശമനമഗ്നിദീപനമ്, അജാപയശ്ച; മത്സ്യാദയശ്ച പിത്തവൃദ്ധിം കുര്വന്തി നചാഗ്നിദീപ്തികരാഃ, ദിവാസ്വപ്നശ്ച പിത്തപ്രകോപണോऽപ്യഗ്നിശമനഃ; തഥേദമപി കഥം സ്യാത്- വിഷമോ വാതേന, തീക്ഷ്ണഃ പിത്തേന, മന്ദഃ ശ്ലേഷ്മണേതി; ‘സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച’ (സൂ. അ.൧൫) ഇത്യാദികമപി കഥം സ്യാദിതി| നൈഷ ദോഷഃ, യേനായമഗ്നിഃ പരമാര്ഥതഃ പിത്താദ്ഭിന്ന ഏവ സുശ്രുതാദിഭിരങ്ഗീകൃതഃ| തദുക്തം- “ക്രോധശോകശ്രമകൃതഃ ശരീരോഷ്മാ ശിരോഗതഃ| പിത്തം ച കേശാന് പചതി പലിതം തേന ജായതേ” (നി. അ.൧൭) ഇതി| ശരീരോഷ്മാ അഗ്നിഃ, സ ചാത്ര പിത്താദ്ഭിന്ന ഏവോക്തഃ| തഥാऽന്യദപി പിത്താഗ്ന്യോര്ഭേദപ്രതിപാദകതന്ത്രമുച്യതേ- “ദ്രവം സ്നിഗ്ധമധോഗം ച പിത്തം വഹ്നിരതോऽന്യഥാ”- ഇതി| അന്യാന്യപി പിത്താഗ്നിഭേദപ്രതിപാദകാനി വാക്യാനി സന്തി, താനീഹ വിസ്തരഭയാന്ന ദര്ശിതാനി | യത് പുനരിഹാഗ്നിപിത്തയോരഭേദകഥനം കൃതം, തദ്രസവീര്യാദിഗുണോപാധിയുക്തസ്യ പിത്തസ്യ ചികിത്സാദ്വാരേണാഗ്നേശ്ചികിത്സാ കാര്യേതി ദര്ശനാര്ഥമ്; അന്യഥാ രസാദിഗുണോപാധിരഹിതസ്യ വഹ്നേശ്ചികിത്സാ കര്തും ന പാര്യതേ ഇതി||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തച്ചാദൃഷ്ടഹേതുകേന വിശേഷേണ പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥം പിത്തം ചതുര്വിധമന്നപാനം പചതി, വിവേചയതി ച ദോഷരസമൂത്രപുരീഷാണി; തത്രസ്ഥമേവ ചാത്മശക്ത്യാ ശേഷാണാം പിത്തസ്ഥാനാനാം ശരീരസ്യ ചാഗ്നികര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി, തസ്മിന് പിത്തേ പാചകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ; യത്തു യകൃത്പ്ലീഹ്നോഃ പിത്തം തസ്മിന് രഞ്ജകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സ രസസ്യ രാഗകൃദുക്തഃ; യത് പിത്തം ഹൃദയസ്ഥം തസ്മിന് സാധകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സോऽഭിപ്രാര്ഥിതമനോരഥസാധനകൃദുക്തഃ; യദ്ദൃഷ്ട്യാം പിത്തം തസ്മിന്നാലോചകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സ രൂപഗ്രഹണാऽധികൃതഃ; യത്തു ത്വചി പിത്തം തസ്മിന് ഭ്രാജകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സോऽഭ്യങ്ഗപരിഷേകാവഗാഹാലേപനാദീനാം ക്രിയാദ്രവ്യാണാം പക്താ ഛായാനാം ച പ്രകാശകഃ ||൧൦||
View original
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति, विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि; तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा; यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रसस्य रागकृदुक्तः; यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृदुक्तः; यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रूपग्रहणाऽधिकृतः; यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः ||१०||
അദൃഷ്ടഹേതുകേന വിശേഷേണേതി വിശേഷേണ ഭേദേന; കിംവിശിഷ്ടേന ?അദൃഷ്ടഹേതുകേന പ്രാക്തനകര്മഹേതുകേനേത്യര്ഥഃ| പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥമിതി നാഭിസ്ഥമ്| ചതുര്വിധമന്നപാനം പചതീതി അശിതം ഖാദിതം ലീഢം പീതം ച പചതീത്യര്ഥഃ| വിവേചയതി ച പൃഥക്കരോതി ദോഷരസമൂത്രപുരീഷാണി| അത്ര കേചിത് ‘അന്നരസമൂത്രപുരീഷാണി’ ഇതി പഠന്തി, ‘വാതമൂത്രപുരീഷാണി’ ഇത്യപരേ| അനുഗ്രഹം കരോതി ഉപകാരം കരോതി| യത് പിത്തം ഹൃദയേത്യാദി| സോऽഭിപ്രാര്ഥിതമനോരഥസാധനകൃദിതി ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷലക്ഷണപുരുഷാര്ഥസ്യ സാധക ഇത്യര്ഥഃ; കസ്മാത്? ഹൃദയസ്ഥകഫതമോऽപനോദവിസ്പഷ്ടീകൃതമനഃപ്രാഗുണ്യാത്| യദ്ദൃഷ്ട്യാം പിത്തമിത്യാദി ആലോചകോ ദര്ശകഃ| ത്വചീതി അവഭാസിനീനാമധേയായാം ബാഹ്യത്വചീത്യര്ഥഃ| അഭ്യങ്ഗേത്യാദി| അഭ്യങ്ഗാദീനാം ക്രിയാദ്രവ്യാണാം ക്രിയാനിമിത്താനാം കര്മനിമിത്താനാമിത്യര്ഥഃ| ഛായാനാം ച പ്രകാശക ഇതി ഛായാനാം പാഞ്ചഭൌതികീനാം നീലാദീനാം, പ്രകാശക ഉത്പാദകഃ; ചകാരാത് പ്രഭാണാം ച പാഞ്ചഭൌതികീനാം പ്രകാശകഃ| നനു, ഛായാപ്രഭയോഃ കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ- “ആസന്നാ ലക്ഷ്യതേ ച്ഛായാ പ്രഭാ ദൂരാത് പ്രകാശതേ| വര്ണമാക്രമതി ച്ഛായാ പ്രഭാ വര്ണപ്രകാശിനീ” (ച. ഇ. അ. ൭)- ഇതി||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ഭവതി ചാത്ര- പിത്തം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം പൂതി നീലം പീതം തഥൈവ ച |
ഉഷ്ണം കടുരസം ചൈവ വിദഗ്ധം ചാമ്ലമേവ ച ||൧൧||
View original
भवति चात्र- पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च |
उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च ||११||
ഇദാനീം പിത്തസ്യ ചികിത്സോപയോഗി സ്വലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- പിത്തമിത്യാദി| തീക്ഷ്ണം രാജികാമരിചാദിവത്| പൂതി വിസ്രഗന്ധി| നീലം സാമാവസ്ഥായാമ്| പീതം നിരാമാവസ്ഥായാമ്| കടുരസം പ്രകൃതിസ്ഥം പിത്തമ്| വിദഗ്ധം ചാമ്ലമേവേതി വിരുദ്ധപാകോപപന്നം പുനരമ്ലരസം ഭവതി, ‘വിദഗ്ധാജീര്ണസംസൃഷ്ടമമ്ലരസം ഭവതി’ ഇത്യന്യേ, വിദഗ്ധം പിത്തമമ്ലപിത്തമിതി രോഗവിശേഷം കേചിന്മന്യന്തേ| ‘ദ്രവ’- സ്ഥാനേ കേചിത് ‘സരമ്’ ഇതി പഠന്തി||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
അത ഊര്ധ്വം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ |
തത്ര, ആമാശയഃ പിത്താശയസ്യോപരിഷ്ടാത് തത്പ്രത്യനീകത്വാദൂര്ധ്വഗതിത്വാത്തേജസഃ, ചന്ദ്ര ഇവ ആദിത്യസ്യ , ചതുര്വിധസ്യാഹാരസ്യാധാരഃ; സ ച തത്രൌദകൈര്ഗുണൈരാഹാരഃ പ്രക്ലിന്നോ ഭിന്നസങ്ഘാതഃ സുഖജരോ ഭവതി ||൧൨||
View original
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः |
तत्र, आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः, चन्द्र इव आदित्यस्य , चतुर्विधस्याहारस्याधारः; स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसङ्घातः सुखजरो भवति ||१२||
അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| അനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ അനു ക്രമേണ വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ; യേനൈവ ക്രമേണ പിത്തസ്ഥാനാന്യുക്താനി തേനൈവ കര്മണേത്യര്ഥഃ| പ്രാഗാമാശയഃ ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനമുക്തഃ, തമേവ പ്രഥമം ദര്ശയന്നാഹ- തത്രാമാശയ ഇത്യാദി|- തത്രേതി ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനേഷു പഞ്ചസു മധ്യേ, ഉപരിഷ്ടാത് ഉപരി| കസ്മാത് കാരണാത് പിത്താശയോപരീത്യാഹ- തത്പ്രത്യനീകത്വാദിതി|- തസ്യ പിത്തസ്യ പ്രത്യനീകത്വാത് പ്രതിപക്ഷത്വാദ്, വികൂലത്വാദിത്യര്ഥഃ| ദ്വിതീയം ഹേതുമാഹ- ഊര്ധ്വഗതിത്വാച്ച തേജസ ഇതി| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- യദി ഹി പാര്ശ്വയോരധോ വാऽऽമാശയോ ഭവേത്തദോദകസ്യാധോഗാമിത്വാന്നിഷ്പ്രത്യനീകത്വം, തതശ്ച നിഷ്പ്രത്യനീകോऽഗ്നിഃ ശരീരമേവ ദഹേദിതി| പ്രത്യക്ഷേണ പിത്താശയസ്യോപരി കഫാശയം സാധയിത്വാ, ഉപമാനേനാപി സാധയന്നാഹ- ചന്ദ്ര ഇവാദിത്യസ്യേതി| പ്രത്യക്ഷോപമാനാഭ്യാം പിത്താശയസ്യോപര്യാമാശയം പ്രസാധ്യാനുമാനേനാപി സാധയന്നാഹ- ചതുര്വിധസ്യാഹാരസ്യാധാരഃ; ചതുര്വിധസ്യാശിതപീതലീഢഖാദിതസ്യ, ആധാരഃ സ്ഥാനമ്| തേജസ്താവദൂര്ധ്വഗാമി, യദി ചാധ ആമാശയോ ഭവേത്തദാ ചതുര്വിധമാഹാരം ന പചേത്, പചതി ച; തേനാനുമീയതേ- ആമാശയഃ പിത്താശയസ്യോപര്യേവേതി| സ ചേതി ചതുര്വിധാഹാരഃ| ഔദകൈര്ഗുണൈരിതി ദ്രവസ്നേഹാദിഭിഃ; ദ്രവഗുണൈര്ഭിന്നസങ്ഘാതഃ, സ്നേഹേന പ്രക്ലിന്ന ഇതി ബോദ്ധവ്യമ്| സുഖജരോ ഭവതി സുഖേന പരിണാമം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
മാധുര്യാത് പിച്ഛിലത്വാച്ച പ്രക്ലേദിത്വാത്തഥൈവ ച |
ആമാശയേ സമ്ഭവതി ശ്ലേഷ്മാ മധുരശീതലഃ ||൧൩||
View original
माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च |
आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः ||१३||
അഥ കേ ഔദകാ ഗുണാ ഇത്യാഹ- മാധുര്യാദിത്യാദി| മാധുര്യാത് പിച്ഛിലത്വാച്ച പ്രക്ലേദിത്വാത്തഥൈവ ചേതി ‘ആഹാരസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| ചകാരദ്വയേന ദ്രവസ്നേഹാദയോ ഗുണാ അനുക്താ അപി സമുച്ചീയന്തേ| സമ്ഭവതീതി ഇതി പ്രകുപ്യതി, ന പുനരഭൂതപ്രാദുര്ഭാവേണ, കഫസ്യ രസധാതുത ഏവോത്പന്നത്വാത്||൧൩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
സ തത്രസ്ഥ ഏവ സ്വശക്ത്യാ ശേഷാണാം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനാം ശരീരസ്യ ചോദകകര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി; ഉരഃസ്ഥസ്ത്രികസന്ധാരണമാത്മവീര്യേണാന്നരസസഹിതേന ഹൃദയാവലമ്ബനം കരോതി; ജിഹ്വാമൂലകണ്ഠസ്ഥോ ജിഹ്വേന്ദ്രിയസ്യ സൌമ്യത്വാത് സമ്യഗ്രസജ്ഞാനേ വര്തതേ; ശിരഃസ്ഥഃ സ്നേഹസന്തര്പണാധികൃതത്വാദിന്ദ്രിയാണാമാത്മവീര്യേണാനുഗ്രഹം കരോത്; സന്ധിസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ സര്വസന്ധിസംശ്ലേഷാത് സര്വസന്ധ്യനുഗ്രഹം കരോതി ||൧൪||
View original
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणाऽनुग्रहं करोति; उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति; जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते; शिरःस्थः स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोत्; सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ||१४||
സ തത്രസ്ഥ ഏവേത്യാദി| സഃ ശ്ലേഷ്മാ| തത്രസ്ഥ ആമാശയസ്ഥഃ| സ്വശക്തയാ ആത്മവീര്യേണ| ഉദകകര്മണേതി ക്ലേദനപൂരണാദിനാ| ദ്വിതീയസ്ഥാനസ്യ കര്മ ദര്ശയന്നാഹ- ഉരഃസ്ഥ ഇത്യാദി| ത്രികസന്ധാരണമിതി ത്രികം ശിരോബാഹുദ്വയസന്ധാനസ്ഥാനമ്| ആത്മവീര്യേണേതി പ്രാകൃതഗുണേന| ഹൃദയാവലമ്ബനം ഹൃദയസ്യ സ്വകാര്യസാമാര്ഥ്യം കരോതി| സ്നേഹസന്തര്പണാധികൃതത്വാത് സ്നേഹനേ സന്തര്പണേ ചാധികൃതത്വാത്; അഥവാ സ്നേഹേന സന്തര്പണം തത്രാധികൃതത്വാത്| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ‘സ്നേഹോ മസ്തകമജ്ജാ, തസ്യ സന്തര്പണം, തത്രാധികൃതത്വാത്’| ഇന്ദ്രിയാണാം ശ്രോത്രത്വക്ചിക്ഷുര്ജിഹ്വാഘ്രാണാനാമ്| അനുഗ്രഹം കരോതി സ്വകാര്യസാമര്ഥ്യം ജനയതി| സന്ധിസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മേത്യാദി സ്പഷ്ടമ്||൧൪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ഭവതി ചാത്ര- ശ്ലേഷ്മാ ശ്വേതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ പിച്ഛിലഃ ശീത ഏവ ച |
മധുരസ്ത്വവിദഗ്ധഃ സ്യാദ്വിദഗ്ധോ ലവണ സ്മൃതഃ ||൧൫||
View original
भवति चात्र- श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च |
मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवण स्मृतः ||१५||
ഇദാനീം കഫലിങ്ഗജ്ഞാനാര്ഥം ചികിത്സാര്ഥം ച ലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ- ശ്ലേഷ്മാ ശ്വേത ഇത്യാദി| ശീത ഏവ ചേതി ചകാരോ മൃദുസ്ഥിരാദിഗുണസമുച്ചയാര്ഥഃ| അവിദഗ്ധഃ അപക്വോ മധുരരസോ ഭവതി| വിദഗ്ധഃ പക്വോ ലവണ ഇതി| അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- അവിദഗ്ധഃ പ്രകൃതിസ്ഥോऽപ്രദുഷ്ടോ മധുരരസഃ ശ്ലേഷ്മാ ഭവതി, വിദഗ്ധോ വികൃതിസ്ഥഃ പ്രദുഷ്ടോ ലവണരസഃ; അഥവാ വിദഗ്ധാന്നപാകാല്ലവണ ഇതി||൧൫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ശോണിതസ്യ സ്ഥാനം യകൃത്പ്ലീഹാനൌ, തച്ച പ്രാഗഭിഹിതം; തത്രസ്ഥമേവ ശേഷാണാം ശോണിതസ്ഥാനാനാമനുഗ്രഹം കരോതി ||൧൬||
View original
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ, तच्च प्रागभिहितं; तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ||१६||
തദേവം ദോഷാന് പ്രഥമദര്ശനോക്താനഭിധായ ‘ശോണിതചതുര്ഥൈഃ’ ഇത്യസ്യ ദര്ശനസ്യാഭിപ്രേതം ശോണിതസ്ഥാനം ദര്ശയന്നാഹ- ശോണിതസ്യേത്യദി| പ്രാഗഭിഹിതം ശോണിതവര്ണനീയ ഉക്തമ്||൧൬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ഭവതി ചാത്ര- അനുഷ്ണശീതം മധുരം സ്നിഗ്ധം രക്തം ച വര്ണതഃ |
ശോണിതം ഗുരു വിസ്രം സ്യാദ്വിദാഹശ്ചാസ്യ പിത്തവത് ||൧൭||
View original
भवति चात्र- अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः |
शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत् ||१७||
ശോണിതസ്യ നിദാനലിങ്ഗചികിത്സാജ്ഞാനാര്ഥം സ്വലക്ഷണം ദര്ശയന്നാഹ,-അനുഷ്ണേത്യാദി| അനുഷ്ണശീതമിതി സാധാരണമിത്യര്ഥഃ| വിസ്രമ് ആമഗന്ധി| വിദാഹശ്ചാസ്യ പിത്തവദിതി പിത്തസ്യേവ; പിത്തസ്യ യേന വസ്തുനാ യഥാ ച വിദാഹസ്തേന വസ്തുനാ തഥാ ച വിദാഹഃ ശോണിതസ്യാപീത്യുക്തമ്||൧൭||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ഏതാനി ഖലു ദോഷസ്ഥാനാനി; ഏഷു സഞ്ചീയന്തേ ദോഷാഃ |
പ്രാക് സഞ്ചയഹേതുരുക്തഃ |
തത്ര സഞ്ചിതാനാം ഖലു ദോഷാണാം സ്തബ്ധപൂര്ണകോഷ്ഠതാ പീതാവഭാസതാ മന്ദോഷ്മതാ ചാങ്ഗാനാം ഗൌരവമാലസ്യം ചയകാരണവിദ്വേഷശ്ചേതി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി |
തത്ര പ്രഥമഃ ക്രിയാകാലഃ ||൧൮||
View original
एतानि खलु दोषस्थानानि; एषु सञ्चीयन्ते दोषाः |
प्राक् सञ्चयहेतुरुक्तः |
तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति |
तत्र प्रथमः क्रियाकालः ||१८||
പ്രതിപാദിതം നിയമമന്നാഹ- ഏതാനിത്യാദി|- ഏഷു സഞ്ചീയന്തേ ദോഷാ ഇതി ഏഷു സ്ഥാനേഷു ദോഷാഃ സഞ്ചയം യാന്തീത്യര്ഥഃ| കഃ പുനര്ദോഷാണാം സഞ്ചയേ ഹേതുരിത്യാഹ- പ്രാക് സഞ്ചയഹേതുരിതി|- പ്രാഗിതി ഋതുചര്യാധ്യായേ| സഞ്ചിതാനാം വാതാദീനാം യഥാസങ്ഖ്യം ലിങ്ഗം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര സഞ്ചിതാനാമിത്യാദി| സംഹതീരൂപാ വൃദ്ധിശ്ചയഃ, വിലയനരൂപാ വൃദ്ധിഃ പ്രകോപഃ| സ്തബ്ധപൂര്ണകോഷ്ഠതേതി കോഷ്ഠതാശബ്ദഃ സ്തബ്ധപൂര്ണാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ, തേന സ്തബ്ധകോഷ്ഠതാപൂര്ണകോഷ്ഠതേ വായോര്ലിങ്ഗം, പീതാവഭാസതാ മന്ദോഷ്ണതാ ച പിത്തസ്യ, ഗൌരവമാലസ്യം ച ശ്ലേഷ്മണഃ| ഏതാനി സ്തബ്ധപൂര്ണകോഷ്ഠതാദിലിങ്ഗാനി സാമാന്യേന സര്വേഷാമേവ സഞ്ചിതാനാമിത്യപി കേചിന്മന്യന്തേ| ചയകാരണവിദ്വേഷശ്ചേതി സാമാന്യേന സര്വേഷാം വാതാദീനാമിദം ലിങ്ഗമ്| ‘ചയകാരണവിദ്വേഷശ്ച’ ഇതി വാക്യം കേചിന്ന പഠന്തി| കേചിദാചാര്യാ അസ്യാഗ്രേ ചയപ്രകോപയോര്ലക്ഷണം ശ്ലോകേന പഠന്തി ‘സ്വസ്ഥാനവൃദ്ധിര്ദോഷാണാമ്’ ഇത്യാദി| അയം ശ്ലോകോऽഭാവാത് സമഗ്രോ ന ലിഖിത ഇതി| തത്രേതി തത്ര വാതാദീനാം സഞ്ചയേ| പ്രഥമഃ ക്രിയാകാലഃ ആദ്യഃ കര്മാവസരഃ||൧൮||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
അത ഊര്ധ്വം പ്രകോപണാനി വക്ഷ്യാമഃ |
തത്ര ബലവദ്വിഗ്രഹാതിവ്യായാമവ്യവായാധ്യയനപ്രപതനപ്രധാവനപ്രപീഡനാഭിഘാതലങ്ഘനപ്ലവനതരണരാത്രിജാഗരണഭാരഹരണ- ഗജതുരഗരഥപദാതിചര്യാകടുകഷായതിക്തരൂക്ഷലഘുശീതവീര്യശുഷ്കശാകവല്ലൂരവരകോദ്ദാലകകോരദൂഷശ്യാമാകനീവാര- മുദ്ഗമസൂരാഢകീഹരേണുകലായനിഷ്പാവാനശനവിഷമാശനാധ്യശനവാതമൂത്രപുരീഷശുക്രച്ഛര്ദിക്ഷവഥൂദ്ഗാരബാഷ്പവേഗവിഘാതാദിഭിര്വിശേഷൈര്വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൧൯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः |
तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरण- गजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोरदूषश्यामाकनीवार- मुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते ||१९||
കാനി പുനസ്താനീത്യാഹ- തത്ര ബലവദ്വിഗ്രഹേത്യാദി| ബലവദ്ഭിര്വിഗ്രഹോ ബലവദ്വിഗ്രഹഃ, മല്ലാദിഭിഃ സഹ ബാഹുയുദ്ധാദിഃ| അതിശബ്ദോ വ്യായാമാദിഭിസ്ത്രിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| വ്യവായഃ സ്ത്രീസേവാ| അഭിഘാതോ ലഗുഡാദിപ്രഹാരഃ| ലങ്ഘനം രവേണ ഗര്താദ്യുത്ക്രമണമ്| പ്ലവനമ് ഉത്പ്ലുത്യോത്പ്ലുത്യ ഗമനമ്| പ്രതരണം നദ്യാദീനാം ബാഹുഭ്യാം തരണമ്| അതിചര്യാ അത്യടനം, സാ ച ഗജാദിഭിഃ പദാത്യന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| വല്ലൂരം ശുഷ്കമാംസമ്| വരകഃ വരടീകാ കുധാന്യവിശേഷഃ| ഉദ്ദാലകഃ അരണ്യകോദ്രവഃ| നീവാരഃ പ്രസാതികാ, ധാന്യമധ്യേ രക്തശൂകോ ഭവതി; ‘ഉലജീധാന്യമ്’ ഇതി ലോകേ| ആഢകീ തുവരീ| ഹരേണുഃ വര്തുലകലായഃ| കലായഃ ത്രിപുടകഃ| നിഷ്പാവകഃ രാജശിമ്ബിഃ| അനശനമ് അല്പഭോജനമുപവാസശ്ച| വിഷമാശനം ബഹ്വല്പാകാലഭോജനമ്| അധ്യശനം സാജീര്ണഭോജനമ്| വേഗവിഘാതോ വേഗാവരോധഃ, സ ച വാതമൂത്രാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാ| ബാഷ്പശബ്ദേന രോദനജലം കഥ്യതേ| ആദിശബ്ദാത് ക്ഷുദാദിവേഗവിഘാതാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ||൧൯||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
സ ശീതാഭ്രപ്രവാതേഷു ഘര്മാന്തേ ച വിശേഷതഃ |
പ്രത്യൂഷസ്യപരാഹ്ണേ തു ജീര്ണേऽന്നേ ച പ്രകുപ്യതി ||൨൦||
View original
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः |
प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ||२०||
വാതസ്യ പ്രകോപഹേതും പൃഥങ്നിര്ദിശന്നാഹ- സ ശീതേത്യാദി| സഃ വായുഃ| ശീതേ ശീതകാലേ| അഭ്രേ മേഘോപലക്ഷിതകാലേ| പ്രവാതേ പ്രകൃഷ്ടവാതേ കാലേ| ഘര്മാന്തേ വര്ഷാകാലേ| വിശേഷതഃ അതിശയേന| ആര്തവം കാലമുക്ത്വാऽऽഹ്നികമാഹ- പ്രത്യൂഷസ്യപരാഹ്ണേ ചേതി| ഭുക്താപേക്ഷം കാലമാഹ- ജീര്ണേऽന്നേ ച പ്രകുപ്യതീതി||൨൦||
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ക്രോധശോകഭയായാസോപവാസവിദഗ്ധമൈഥുനോപഗമനകട്വമ്ലലവണ- തീക്ഷ്ണോഷ്ണലഘുവിദാഹിതിലതൈലപിണ്യാകകുലത്ഥസര്ഷപാതസീഹരിതകശാക- ഗോധാമത്സ്യാജാവികമാംസദധിതക്രകൂര്ചികാമസ്തുസൌവീരകസുരാവികാരാമ്ലഫലകട്വരപ്രഭൃതിഭിഃ പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൨൧||
View original
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवण- तीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाक- गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ||२१||
പിത്തപ്രകോപണാനി ദര്ശയന്നാഹ- ക്രോധശോകഭയേത്യാദി| ആയാസഃ ശരീരപീഡാ| വിദഗ്ധം വിദാഹഃ, സ ച ശോഥാരാഗാഹാരാദികൃതഃ| വിദാഹീതി യദമ്ലോദ്ഗാരദാഹതൃഷ്ണാപ്രഭൃതീനുദീര്യ കൃച്ഛ്രാത് പാകമുപഗച്ഛതി തദ്വിദാഹി| ഹരിതശാകമിതി “കുഠേരശിഗ്രുസുരസസുമുഖാസുരിഭൂസ്തൃണാഃ| ചുക്രാകശ്ചുക്രികാ ചേതി വര്ഗം ഹരിതകം വിദുഃ”- ഇതി| ദധി സസ്നേഹം ഗവ്യം ദധി| കൂര്ചികാ വിഗ്രഥിതം തക്രമ്| മസ്തു ദധിമസ്തു| സൌവീരകം നിസ്തുഷയവത്രിവൃദാദികൃതം സന്ധാനം ധാന്യാമ്ലം വാ| സുരാവികാരാഃ പൈഷ്ടികാദയഃ| അമ്ലഫലാനി ആമ്രാതകാദീനി| കട്വരമിതി അസ്നേഹം ദധി| അന്യേ ഭാഷന്തേ- “സൌവീരാമ്ലമഥാത്യമ്ലം കാഞ്ജികം കട്വരം വിദുഃ| അന്യേ തു തദധോഭാഗം തക്രം ചാത്യമ്ലതാങ്ഗതമ്|| സസ്നേഹം ദധിജം തക്രമാഹുരന്യേ തു കട്വരമ്”- ഇതി| പ്രഭൃതിശബ്ദാച്ചുക്രാദീനാം ഗ്രഹണമ്||൨൧||
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
തദുഷ്ണൈരുഷ്ണകാലേ ച ഘനാന്തേ ച വിശേഷതഃ |
മധ്യാഹ്നേ ചാര്ധരാത്രേ ച ജീര്യത്യന്നേ ച കുപ്യതി ||൨൨||
View original
तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः |
मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति ||२२||
പിത്തപ്രകോപസ്യ കാലം ദര്ശയന്നാഹ- തദുഷ്ണൈരിത്യാദി| തദിതി പിത്തമ്| ഉഷ്ണൈരിതി ഉഷ്ണത്വമത്ര ഘര്മാദികൃതമ്| ഉഷ്ണകാലേ ഗ്രീഷ്മേ| ഘനാന്തേ ശരദി| ആഹ്നികം പിത്തപ്രകോപസ്യ കാലമാഹ- മധ്യാഹ്നേ ഇത്യാദി| ഭുക്താപേക്ഷം പിത്തപ്രകോപസ്യ കാലമാഹ- ജീര്യത്യന്നേ ച കുപ്യതീതി| ‘പിത്തപ്രകോപണേഷു മധ്യേ ശോകഭയയോര്വാതപ്രകോപണയോഃ പാഠോऽനാര്ഷഃ’ ഇതി ജൈജ്ഝടഃ; സ ചാന്യൈര്നിബന്ധകാരൈരനുപഹൃതത്വാദസ്മാഭിരപി ഗൃഹീതാ ഇതി||൨൨||
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
ദിവാസ്വപ്നാവ്യായാമാലസ്യമധുരാമ്ലലവണശീതസ്നിഗ്ധഗുരുപിച്ഛിലാഭിഷ്യന്ദിഹായനകയവകനൈഷധേത്കട- മാഷമഹാമാഷഗോധൂമതിലപിഷ്ടവികൃതിദധിദുഗ്ധകൃശരാപായസേക്ഷുവികാരാനൂപൌദകമാംസവസാബിസമൃണാല- കസേരുകശൃങ്ഗാടകമധുരവല്ലീഫലസമശനാധ്യശനപ്രഭൃതിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൨൩||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कट- माषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणाल- कसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते ||२३||
കഫപ്രകോപണാനി നിര്ദിശന്നാഹ- ദിവാസ്വപ്നാവ്യായാമേത്യാദി| അഭിഷ്യന്ദി ദോഷധാതുമലസ്രോതസാമതിശയക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്| ഹായനകോ ഘോടകപുച്ഛഃ, സ ച ശാലിവിശേഷഃ| യവകഃ ശൂകധാന്യവിശേഷഃ, തസ്യ ച യവാകാരാസ്തണ്ഡുലാഃ| നൈഷധഃ ‘കോരക’ ഇത്യാഖ്യായതേ, സ ച ധാന്യവിശേഷഃ| ഇത്കടഃ ഖഗ്ഗലീ| പിഷ്ടം തണ്ഡുലപിഷ്ടമ്| കൃശരാ തിലതണ്ഡുലമാഷൈഃ കൃതാ യവാഗൂഃ| പായസഃ ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ| ബിസം പദ്മമൂലം ‘ബിസാണ്ഡ’ ഇതി ലോകേ| മൃണാലം പദ്മമൂലാത് സ്ഥൂലഃ പ്രരോഹാങ്കുരഃ| ശൃങ്ഗാടകം ജലമധ്യേ ത്രികണ്ടകമ്| മധുരവല്ലീഫലമിതി മധുരഫലം താലനാരികേലാദി; വല്ലീഫലമ് അലാബൂപ്രഭൃതി, അന്യേ കൂഷ്മാണ്ഡകാദീനി||൨൩||
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
സ ശീതൈഃ ശീതകാലേ ച വസന്തേ ച വിശേഷതഃ |
പൂര്വാഹ്ണേ ച പ്രദോഷേ ച ഭുക്തമാത്രേ പ്രകുപ്യതി ||൨൪||
View original
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः |
पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति ||२४||
കഫസ്യ കോപകാലവിശേഷം നിര്ദിശന്നാഹ- സ ശീതൈരിത്യാദി| ശീതൈഃ ശീതലദ്രവ്യൈഃ| പൂര്വാഹ്ണേ പ്രഥമപ്രഹരേ| പ്രദോഷേ രജനീമുഖേ||൨൪||
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
പിത്തപ്രകോപണൈരേവ ചാഭീക്ഷ്ണം ദ്രവസ്നിഗ്ധഗുരുഭിരാഹാരൈര്ദിവാസ്വപ്നക്രോധാനലാതപശ്രമാഭിഘാതാജീര്ണവിരുദ്ധാധ്യശനാദിഭിര്വിശേഷൈരസൃക് പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൨൫||
View original
पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ||२५||
ദ്വിതീയേ ദര്ശനേ ‘ശോണിതചതുര്ഥൈഃ’ ഇത്യുക്തേഃ ശോണിതസ്യ ചതുര്ഥസ്യ കോപനാനി ദര്ശയന്നാഹ- പിത്തേത്യാദി|- പിത്തപ്രകോപണൈരേവ ചേതി പിത്തസ്യ ശോണിതസമാനത്വാത്| തസ്യൈവ വിശിഷ്ടമപി ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- അഭീക്ഷ്ണം ദ്രവേത്യാദി| അഭീക്ഷ്ണം പുനഃ പുനഃ ‘സേവിതൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൨൫||
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
യസ്മാദ്രക്തം വിനാ ദോഷൈര്ന കദാചിത് പ്രകുപ്യതി |
തസ്മാത്തസ്യ യഥാദോഷം കാലം വിദ്യത് പ്രകോപണേ ||൨൬||
View original
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति |
तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यत् प्रकोपणे ||२६||
ന ച സ്വാതന്ത്ര്യേണാസ്യ പ്രകോപഃ, കിന്തു സര്വദാ പരതന്ത്രേണൈവ, തത്പ്രതിപാദയന്നാഹ- യസ്മാദിത്യാദി| തത്ര വാതദുഷ്ടം വാതപ്രകോപകാലേ കുപ്യതി; ഏവം പിത്തകഫദുഷ്ടസ്യ രക്തസ്യ പിത്തകഫകാലാ ഇതി||൨൬||
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
തേഷാം പ്രകോപാത് കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാമ്ലീകാപിപാസാപരിദാഹാന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദാശ്ച ജായന്തേ |
തത്ര ദ്വിതീയഃ ക്രിയാകാലഃ ||൨൭||
View original
तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते |
तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ||२७||
തേഷാം പ്രകോപലിങ്ഗാനി ദര്ശയന്നാഹ- തേഷാം പ്രകോപാദിത്യാദി കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണേ ദ്വേ വാതസ്യ; സഞ്ചരണമിതി കോഷ്ഠേ വാതപരിഭ്രമണമിത്യര്ഥഃ| അമ്ലീകാപിപാസാപരിദാഹാഃ പിത്തസ്യ; അമ്ലീകാ അമ്ലോദ്ഗാരഃ, പരിദാഹഃ സര്വതോദാഹഃ, അന്യേऽപരിദാഹ ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷം മന്യന്തേ, തത്ര ‘നഞ്’ ഈഷദര്ഥേ, യഥാ ‘അനുദരാ കന്യാ’ ഇതി, തേനേഷദ്ദാഹ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദൌ കഫസ്യ, ഹൃദയോത്ക്ലേദോ ഹൃല്ലാസഃ| ദ്വിതീയഃ ക്രിയാകാല ഇതി ദ്വിതീയശ്ചികിത്സാവസരഃ||൨൭||
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
അത ഊര്ധ്വം പ്രസരം വക്ഷ്യാമഃ- തേഷാമേഭിരാതങ്കവിശേഷൈഃ പ്രകുപിതാനാം കിണ്വോദകപിഷ്ടസമവായ ഇവോദ്രിക്താനാം പ്രസരോ ഭവതി |
തേഷാം വായുര്ഗതിമത്ത്വാത് പ്രസരണഹേതുഃ സത്യപ്യചൈതന്യേ |
സ ഹി രജോഭൂയിഷ്ഠഃ; രജശ്ച പ്രവര്തകം സര്വഭാവാനാമ് |
യഥാ- മഹാനുദകസഞ്ചയോऽതിവൃദ്ധഃ സേതുമവദാര്യാപരേണോദകേന വ്യാമിശ്രഃ സര്വതഃ പ്രധാവതി, ഏവം ദോഷാഃ കദാചിദേകശോ ദ്വിശഃ സമസ്താഃ ശോണിതസഹിതാ വാऽനേകധാ പ്രസരന്തി |
തദ്യഥാ- വാതഃ, പിത്തം, ശ്ലേഷ്മാ, ശോണിതം, വാതപിത്തേ, വാതശ്ലേഷ്മാണൌ, പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ, വാതശോണിതേ, പിത്തശോണിതേ, ശ്ലേഷ്മശോണിതേ, വാതപിത്തശോണിതാനി, വാതശ്ലേഷ്മശോണിതാനി, പിത്തശ്ലേഷ്മശോണിതാനി, വാതപിത്തകഫാഃ, വാതപിത്തകഫശോണിതാനീതി; ഏവം പഞ്ചദശധാ പ്രസരന്തി ||൨൮||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः- तेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति |
तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये |
स हि रजोभूयिष्ठः; रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् |
यथा- महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति, एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽनेकधा प्रसरन्ति |
तद्यथा- वातः, पित्तं, श्लेष्मा, शोणितं, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशोणिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वातश्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वातपित्तकफशोणितानीति; एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ||२८||
അത ഊര്ധ്വം പ്രകോപവിശേഷമേവ പ്രസരാഖ്യം ദര്ശയന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| തേഷാം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണാമ്| ഏഭിരാതങ്കവിശേഷൈഃ പ്രകുപിതാനാമിതി പൂര്വോക്തൈര്ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിഃ, കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാദിഭിര്വാ| കഥം തേ പ്രസരന്തീത്യത ആഹ- കിണ്വോദകപിഷ്ടേത്യാദി| അന്യോന്യഗുണാനുപ്രവേശാദ്യഥാ കിണ്വോദകപിഷ്ടാനാമുദ്രേകഃ, ഏവം ദുഷ്ടിഹേതൂനാം സമവായേ വാതാദീനാമുദ്രേകോ ഭവതി; കിണ്വം സുരാബീജം, പിഷ്ടം തണ്ഡുലപിഷ്ടം, സമവായഃ സംയോഗഃ| കുതോ ദോഷാണാം മധ്യേ വായുരേവ പ്രസരണഹേതുരിത്യാഹ- തേഷാം വായുര്ഗതിമത്ത്വാദിത്യാദി| സ ഹി രജോഭൂയിഷ്ഠ ഇതി സഃ വായുഃ, ഹി യസ്മാദര്ഥേ, രജോഭൂയിഷ്ഠഃ ‘രജോബഹുലോ വായുഃ’ (ശാ. അ. ൧) ഇത്യുക്തത്വാത്| സര്വഭാവാനാം സര്വപദാര്ഥാനാമ്| ഏതേന വായോര്ഗതിമത്ത്വേ ഹേതുരുക്തഃ| പ്രസരസ്യ പുനര്ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- യഥാ മഹാനുദകസഞ്ചയോऽതിപ്രവൃദ്ധ ഇത്യാദി| സേതുമവദാര്യേതി പാലീം ഭിത്ത്വാ| തമേവ സംയോഗിനാം സംയോഗസങ്ഖ്യയാ ദര്ശയന്നാഹ- തദ്യഥാ- വാതഃ, പിത്തമിത്യാദി||൨൮||
Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30
കൃത്സ്നേऽര്ധേऽവയവേ വാऽപി യത്രാങ്ഗേ കുപിതോ ഭൃശമ് |
ദോഷോ വികാരം നഭസി മേഘവത്തത്ര വര്ഷതി ||൨൯||
നാത്യര്ഥം കുപിതശ്ചാപി ലീനോ മാര്ഗേഷു തിഷ്ഠതി |
നിഷ്പ്രത്യനീകഃ കാലേന ഹേതുമാസാദ്യ കുപ്യതി ||൩൦||
View original
कृत्स्नेऽर्धेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् |
दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति ||२९||
नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति |
निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति ||३०||
തേഷാമേകദേശപ്രസരണേന ദൃഷ്ടാന്തേനൈകദേശേ വികാരം ദര്ശയന്നാഹ- കൃത്സ്നേ ഇത്യാദി| യത്രാങ്ഗേ ഇതി അത്രാങ്ഗശബ്ദേന ശിരോബാഹുജങ്ഘാഃ കഥ്യന്തേ| കിംവിശിഷ്ടേऽങ്ഗേ? ഇത്യാഹ- കൃത്സ്ന ഇത്യാദി|- കൃത്സ്നേ സമസ്തേ, അര്ധേ ഇതി പ്രസിദ്ധമ്, അവയവേ ചിബുകചരണാദൌ| പ്രസൃതോऽപി കോऽപി കോപാല്പത്വാന്ന സഹസാ വികാരകാരീതി ദര്ശയന്നാഹ- നാത്യര്ഥമിത്യാദി| ലീന ഏകദേശസ്ഥിതഃ| നിഷ്പ്രത്യനീകാ നിഷ്പ്രതിക്രിയഃ||൨൯-൩൦||
Adhikarana 29 (31) · Śloka 31
തത്ര വായോഃ പിത്തസ്ഥാനഗതസ്യ പിത്തവത് പ്രതീകാരഃ, പിത്തസ്യ ച കഫസ്ഥാനഗതസ്യ കഫവത്, കഫസ്യ ച വാതസ്ഥാനഗതസ്യ വാതവത് ; ഏഷ ക്രിയാവിഭാഗഃ ||൩൧||
View original
तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः, पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत्, कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् ; एष क्रियाविभागः ||३१||
തത്ര പ്രസരേണാന്യദോഷസ്ഥാനഗതസ്യ ദോഷസ്യ സ്ഥാനിവത് പ്രതീകാരാതിദേശം ദര്ശയന്നാഹ- തത്ര വായോഃ പിത്തസ്ഥാനേത്യാദി||൩൧||
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
ഏവം പ്രകുപിതാനാം പ്രസരതാം വായോര്വിമാര്ഗഗമനാടോപൌ, ഓഷചോഷപരിദാഹധൂമായനാനി പിത്തസ്യ, അരോചകാവിപാകാങ്ഗസാദാശ്ഛര്ദിശ്ചേതി ശ്ലേഷ്മണോ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തത്ര തൃതീയഃ ക്രിയാകാലഃ ||൩൨||
View original
एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ, ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति; तत्र तृतीयः क्रियाकालः ||३२||
തേഷാം പ്രസരണലിങ്ഗാനി ദര്ശയന്നാഹ- ഏവം പ്രകുപിതാനാമിത്യാദി| പ്രസരപ്രസ്താവേऽത്ര പ്രകുപിതാനാമിതി യത് കൃതം തത് പ്രകോപവിശേഷ ഏവ പ്രസര ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| പ്രകോപപ്രസരയോശ്ച കോ ഭേദഃ? ഉച്യതേ- സ്ത്യാനസ്യ സര്പിഷഃ ക്വാഥ്യമാനസ്യ പ്രഥമം സഞ്ചലനമാത്രമേവ പ്രകോപഃ, തസ്യൈവ ചാതിക്വാഥ്യമാനസ്യ ഫേനമണ്ഡലേനോത്സര്പതാ ദേശാന്തരസരണമിവ പ്രസരഃ| വായോര്വിമാര്ഗഗമനേത്യാദി| വിമാര്ഗഗമനാടോപൌ വായോഃ; വായോഃ; പ്രകൃതവായുമാര്ഗാദന്യോ വിമാര്ഗഃ, ആടോപോ രുജാപൂര്വക ഉദരക്ഷോഭഃ| ഓഷാദീനി പിത്തസ്യ; ഓഷ ഏകദേശികോ ദാഹഃ, ചോഷഃ ചൂഷ്യത ഇവ വേദനാവിശേഷഃ, ധൂമായനം ധൂമോദ്വമനമിവ| കേചിദോഷചോഷൌ ന പഠന്തി, ‘ദാഹോ ധൂമായനം പിത്തസ്യ’ ഇതി ച പഠന്തി| അരോചകാദയഃ കഫസ്യ; അങ്ഗസാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| അവിപാകാങ്ഗസാദൌ കേചിന്ന പഠന്തി, ‘അരോചകശ്ഛര്ദിശ്ച’ ഇത്യേതദേവ ച പഠന്തി| തത്ര പ്രസരം യാവദ്ദോഷാണാമേവ ഹേതുലിങ്ഗചികിത്സാ, തദനന്തരം വ്യാധേരിതി||൩൨||
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
അത ഊര്ധ്വം സ്ഥാനസംശ്രയം വക്ഷ്യാമഃ |
ഏവം പ്രകുപിതാതാംസ്താഞ് ശരീരപ്രദേശാനാഗമ്യ താംസ്താന് വ്യാധീന് ജനയന്തി |
തേ യദോദരസന്നിവേശം കുര്വന്തി തദാ ഗുല്മ വിദ്രധ്യുദരാഗ്നിസങ്ഗാനാഹവിസൂചികാതിസാരപ്രഭൃതീഞ്ജനയന്തി; ബസ്തിഗതാഃ പ്രമേഹാശ്മരീമൂത്രാഘാതമൂത്രദോഷപ്രഭൃതീന്; മേഢ്രഗതാ നിരുദ്ധപ്രകശോപദംശശൂകദോഷപ്രഭൃതീന്; ഗുദഗതാ ഭഗന്ദരാര്ശഃപ്രഭൃതീന്; വൃഷണഗതാ വൃദ്ധീഃ; ഊര്ധ്വജത്രുഗതാസ്തൂര്ധ്വജാന്; ത്വങ്മംസശോണിതസ്ഥാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാന് കുഷ്ഠാനി വിസര്പാംശ്ച; മേദോഗതാ ഗ്രന്ഥ്യപച്യര്ബുദഗലഗണ്ഡാലജീപ്രഭൃതീന്; അസ്ഥിഗതാ വിദ്രധ്യനുശയീപ്രഭൃതീന്; പാദഗതാഃ ശ്ലീപദവാതശോണിതവാതകണ്ടകപ്രഭൃതീന്; സര്വാങ്ഗഗതാ ജ്വരസര്വാങ്ഗരോഗപ്രഭൃതീന്; തേഷാമേവമഭിസന്നിവിഷ്ടാനാം പൂര്വരൂപപ്രാദുര്ഭാവഃ ; തം പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ |
തത്ര പൂര്വരൂപഗതേഷു ചതുര്ഥഃ ക്രിയാകാലഃ ||൩൩||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः |
एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति |
ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः |
तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
പ്രസൃതാനാം പുനര്ദോഷാണാം സ്രോതോവൈഗുണ്യാദ്യത്ര സങ്ഗഃ സ സ്ഥാനസംശ്രയഃ, തം നിര്ദിശന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| തത്ര സ്രോതോവൈഗുണ്യാദ്യത്ര സക്താ യാന് യാന് രോഗാന് കുര്വിന്തി താംസ്താന് നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- തേ യദോദരസന്നിവേശമിത്യാദി| സന്നിവേശം സമ്യക്സ്ഥിതിമ്| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാത് പ്രവാഹികാവിലമ്ബികാപ്രഭൃതയഃ| ജത്രു ഗ്രീവാമൂലമ്| ത്വങ്മാംസശോണിതസ്ഥാ ഇതി ത്വക്ശബ്ദേനാത്ര രസോ വിവക്ഷിതഃ| മേദോഗതദോഷവ്യാധിപാഠാനന്തരം ‘അസ്ഥിഗതാ വിദ്രധ്യാദിന്’ ഇതി പാഠോ യുക്തഃ, സൂത്രേ ചാദര്ശനാത് സമഗ്രോ ന ലിഖിതഃ| മജ്ജശുക്രഗതാനാം ദോഷാണാം വ്യാധയോ ന നിര്ദിഷ്ടാഃ, സ്വല്പത്വാത് കാദാചിത്കത്വാച്ചേതി| സര്വാങ്ഗഗതാ ഇത്യാദി സര്വാങ്ഗരോഗഃ സര്വാങ്ഗവാതവ്യാധിഃ, പ്രമേഹപാണ്ഡുരോഗശോഷാദയോ വാ| സൂക്ഷ്മത്വാത് സ്ഥാനസംശ്രയസ്യ ന പൃഥഗുക്തം ലക്ഷണം, നാപി ക്രിയാകാല ഇതി| അഭിസന്നിവിഷ്ടാനാമ് അത്യര്ഥം സന്നിവേശം കൃതവതാമ്| പൂര്വരൂപപ്രാദുര്ഭാവ ഇതി ‘വ്യാധേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| കിം തത് പൂര്വരൂപമിതി പൃഷ്ടോ വ്യാധിഭേദബാഹുല്യേന പൂര്വരൂപഭേദബാഹുല്യാത് സാക്ഷാന്നിര്ദേശേന ദര്ശയിതുമശക്യമിത്യതിദേശേന ദര്ശയന്നാഹ- തം പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ; തം പൂര്വരൂപപ്രാദുര്ഭാവം, രോഗേ രോഗേ പ്രതിവക്ഷ്യാമ ഇത്യര്ഥഃ, ന പ്രതിദോഷം ചയാദിലിങ്ഗവദിത്യര്ഥഃ| പൂര്വരൂപഗതേഷ്വിതി ഗതേഷു ജ്ഞാതേഷു; ‘പൂര്വരൂപേഷു വര്തമാനേഷു’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ചതുര്ഥഃ ക്രിയാകാല ഇതി ചതുര്ഥശ്ചികിത്സാവസരഃ| ചികിത്സാ ചാത്ര ദോഷസ്യ ദൂഷ്യസ്യ ചേത്യുഭയാശ്രിതാ||൩൩||
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
അത ഊര്ധ്വം വ്യാധേര്ദര്ശനം വക്ഷ്യാമഃ- ശോഫാര്ബുദഗ്രന്ഥിവിദ്രധിവിസര്പപ്രഭൃതീനാം പ്രവ്യക്തലക്ഷണതാ ജ്വരാതീസാരപ്രഭൃതീനാം ച |
തത്ര പഞ്ചമഃ ക്രിയാകാലഃ ||൩൪||
View original
अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः- शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधिविसर्पप्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च |
तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ||३४||
വ്യാധേഃ പ്രവ്യക്തം രൂപം വ്യക്തിഃ, താം ദര്ശയന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| വ്യാധേര്ദര്ശനം വ്യാധ്യുപലബ്ധിഃ, ശോഫാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച പ്രവ്യക്തലക്ഷണതാ വ്യക്തിഃ; പ്രവ്യക്തലക്ഷണതാ ച വ്യാധിജാതിലക്ഷണകഥനം; തദ്യഥാ- ശോഫാര്ബുദാദീനാം ത്വങ്മാംസസ്ഥാനസ്യ ദോഷസ്യ സങ്ഘാതതാ, തഥാ സന്താപലക്ഷണോ ജ്വരഃ, സരണലക്ഷണോऽതീസാരഃ, പൂരണലക്ഷണമുദരമിതി| അത്ര വ്യാധേഃ പ്രത്യനീകൈവ ചികിത്സാ||൩൪||
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
അത ഊര്ധ്വമേതേഷാമവദീര്ണാനാം വ്രണഭാവമാപന്നാനാം ഷഷ്ഠഃ ക്രിയാകാലഃ, ജ്വരാതിസാരപ്രഭൃതീനാം ച ദീര്ഘകാലാനുബന്ധഃ |
തത്രാപ്രതിക്രിയമാണേऽസാധ്യതാമുപയാന്തി ||൩൫||
View original
अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः, ज्वरातिसारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः |
तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ||३५||
വ്യക്തിമഭിധായ ഭേദം കഥയന്നാഹ- അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ഏതേഷാം ശോഫാദീനാമിത്യര്ഥഃ| അവദീര്ണാനാം വിദരണങ്ഗതാനാം ഭിന്നാനാമിത്യര്ഥഃ| അവദീര്ണത്വം ച ശോഫാദീനാം വിശേഷലക്ഷണം, തച്ച ഭേദഃ| വ്രണഭാവമാപന്നാനാമിതി യത ഏവ വിദീര്ണാ അത ഏവ വ്രണത്വം ഗതാ ഇത്യര്ഥഃ| ജ്വരാതീസാരപ്രഭൃതീനാം ച ദീര്ഘകാലാനുബന്ധ ഇതി യഥാ വ്യക്തിപ്രസ്താവേ ജ്വരാദീനാം സന്താപസരണപൂരണാദികം സാമാന്യലക്ഷണമുക്തം, തഥാऽത്ര ഭേദപ്രസ്താവാദ്വിശേഷലക്ഷണം ദീര്ഘകാലാനുബന്ധോ ജ്വരാദിജാതിഷു ഭേദ ഇതി ജ്ഞാതവ്യഃ| കേചിദത്ര ‘ദീര്ഘകാലാനുബന്ധോ ന പ്രതിവ്യാധിജാതിഷു സമ്ഭവതീതി വാതാദിലക്ഷണഭേദാദ്ഭിന്നത്വം ഭേദഃ’ ഇത്യാചക്ഷതേ, യഥാ- അഷ്ടാനാം ജ്വരാണാമിത്യാദി| അത്ര പക്ഷേ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധ ഇതി സ്വരൂപകഥനമ്, ഏതേന സഞ്ചയാദിഷ്വപ്രതീകാരാദ്ദീര്ഘകാലാനുബന്ധോऽസാധ്യതാ ച ഭവതീത്യുക്തമ്| പൂര്വാസു ഗതിഷ്വപ്രതീകാരേऽപി പ്രതീകാരാവസരോऽസ്ത്യേവ, അത്ര തൂത്തരഗത്യഭാവാത് പശ്ചാത് പ്രതീകാരാശാ നാസ്ത്യേവേതി ദര്ശയന്നാഹ- തത്രാപ്രതിക്രിയമാണ ഇത്യാദി|- തത്രേതി ഭേദേ ഇത്യര്ഥഃ||൩൫||
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
ഭവന്തി ചാത്ര- സഞ്ചയം ച പ്രകോപം ച പ്രസരം സ്ഥാനസംശ്രയമ് |
വ്യക്തിം ഭേദം ച യോ വേത്തി ദോഷാണാം സ ഭവേദ്ഭിഷക് ||൩൬||
View original
भवन्ति चात्र- सञ्चयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् |
व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ||३६||
അതീതം സങ്ക്ഷിപ്യ സങ്ഗ്രഹം പ്രതിപാദയന്നാഹ- സഞ്ചയം ച പ്രകോപം ചേത്യാദി| ചകാരേണ സഞ്ചയാദിഹേതുസ്ഥാനാദ്യനുക്തം സര്വം സമുച്ചീയതേ||൩൬||
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
സഞ്ചയേऽപഹൃതാ ദോഷാ ലഭന്തേ നോത്തരാ ഗതീഃ |
തേ തൂത്തരാസു ഗതിഷു ഭവന്തി ബലവത്തരാഃ ||൩൭||
View original
सञ्चयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः |
ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः ||३७||
യഥാപൂര്വം പ്രതീകാരാല്പത്വം യഥോത്തരം പ്രതികാരബാഹുല്യം ദര്ശയന്നാഹ- സഞ്ചയേऽപഹൃതാ ദോഷാ ഇത്യാദി| തേഷാമപഹരണം ച ബഹുദോഷേ ശോധനം, മധ്യദോഷേ ലങ്ഘനപാചനമ്, അല്പദോഷേ സംശമനമിതി||൩൭||
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
സര്വൈര്ഭാവൈസ്ത്രിഭിര്വാऽപി ദ്വാഭ്യാമേകേന വാ പുനഃ |
സംസര്ഗേ കുപിതഃ ക്രുദ്ധം ദോഷം ദോഷോऽനുധാവതി ||൩൮||
View original
सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः |
संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति ||३८||
ഇദാനീം സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച പ്രസരാഭിഹിതേംऽശാംശബലവികല്പേനാനുബന്ധാനുബന്ധിഭാവം ചികിത്സാര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- സര്വൈര്ഭാവൈസ്ത്രിഭിര്വേത്യാദി| അനുധാവതി അനുലഗ്നോ ഭവതി| കോऽസൌ? ദോഷഃ, കിംവിശിഷ്ടഃ? കുപിതഃ, കൈഃ കൃത്വാ? ഭാവൈഃ, കോऽര്ഥഃ? സ്വഭാവൈഃ രൂക്ഷോഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിഭിഃ, കതിസങ്ഖ്യോപേതൈഃ? ത്രിഭിഃ, ന കേവലം ത്രിഭിഃ ദ്വാഭ്യാമേകേന വാ; ഏതേന ത്ര്യാദിസ്വഭാവകുപിതോऽപ്രധാനോऽനുബന്ധഭൂതഃ പ്രധാനദോഷമര്ഗാനുലഗ്നോ ഭവതീത്യുക്തമ്| കമനുധാവതി? ഇത്യാഹ- ദോഷം, കിംവിശിഷ്ടം? ക്രുദ്ധം പ്രകോപം ഗതം, കൈഃ കൃത്വാ? ഭാവൈഃ, കതിസങ്ഖ്യൈഃ? ഇത്യാഹ- സര്വൈഃ, കോऽര്ഥഃ? സമസ്തൈഃ രൂക്ഷോഷ്ണസ്നിഗ്ധാദിഭിഃ, ഏതേന സര്വഭാവക്രുദ്ധഃ പ്രധാനഭൂതോ വ്യക്തലിങ്ഗോऽനുബന്ധ്യോ ദോഷ ഉക്തഃ| ക്വ? സംസര്ഗേ, കോऽര്ഥഃ? ദോഷദ്വയസംയോഗേ| അത്രാപ്യേവമുക്തം ഭവതി- യദാ കില ദോഷദ്വയസംസര്ഗോ ഭവതി തദാ പ്രധാനസ്യാനുബന്ധ്യഭൂതസ്യ ദോഷസ്യ ചികിത്സാ കര്തവ്യാ, തത്പ്രശമാദേവാപ്രധാനസ്യാനുബന്ധഭൂതസ്യ പ്രശമോ ഭവിഷ്യതീതി; യദാ തു സര്വൈര്ഭാവൈഃ കുപ്യന്തി തദാ സര്വേ പ്രധാനഭൂതാഃ പരസ്പരമനുബന്ധ്യഭൂതാശ്ച ഭവന്തി, ഏവം ച സമസന്നിപാതോ ഭവതി, തദാ പിത്തമുപചരണീയമ്| അന്യേ തു സര്വൈര്ഭാവൈരിത്യത്ര ‘ഭാവാ വ്യാധിഹേതവഃ; തേ ചാഹാരവിഹാരദേശകാലാശ്ചത്വാരഃ’ ഇതി വര്ണയന്തി| അപരേ തു രസഗുണവീര്യവിപാകാംശ്ചതുരോ ഭാവാന് കഥയന്തി| ദ്രവ്യഗുണകര്മാണി ഭാവാ ഇതി ചരകവ്യാഖ്യാതാരോ ഭട്ടാരകഹരിചന്ദ്രപ്രഭൃതയഃ പ്രതിപാദയന്തി| അന്യേ തു ‘സര്വൈര്ഭാഗൈഃ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര, വാതസ്യ രൂക്ഷലഘുവിശദവിഷ്ടമ്ഭാ ഭാഗാഃ, പിത്തസ്യ തീക്ഷ്ണദ്രവപൂതിനീലപീതാ ഭാഗാഃ, ശ്ലേഷ്മണഃ ശീതഗുരുപിച്ഛിലസ്നിഗ്ധാദയോ ഭാഗാഃ; തത്ര വാതാദയോ യദാ സര്വൈസ്ത്രിഭിര്ദ്വാഭ്യാമേകേന വാ ഭാഗേന കുപ്യന്തി തദാ താവദ്ഭിസ്തദ്വിപരീതൈര്ഭാഗൈശ്ചികിത്സാ കര്തവ്യാ| തത്ര ശ്ലേഷ്മണഃ ക്ഷയേ ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിഃ ക്രിയമാണേ യദാ രൂക്ഷോ ഭാഗോ വാതസ്യ കുപ്യതി തദാ സ്നിഗ്ധേനൈകേന ഭാഗേന തദ്വിപരീതേന പ്രതികര്തവ്യഃ; യദാ തു രൂക്ഷശീതൌ ദ്വൌ ഭാഗൌ കുപ്യതസ്തദാ സ്നിഗ്ധോഷ്ണാഭ്യാം ദ്വാഭ്യാം ഭാഗാഭ്യാം ചികിത്സ്യ ഇത്യാദി| സര്വൈര്വേതി സ്വയമൂഹ്യമ്| സംസര്ഗേ ദോഷദ്വയസംയോഗേ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- യദാ ക്രുദ്ധം ദോഷം കുപിതോऽനുഗച്ഛതി തദാ സംസര്ഗോ ഭവതി; സ ച സംസര്ഗോ ദ്വിധാ ഭവതി- പ്രകൃതിസമസമവേതതയാ, വികൃതിവിഷമസമവേതതയാ ച; തത്ര യദാ വായുപിത്തയോഃ സംസര്ഗസ്തദാ ശോഷണാത്മകതയാ സ്വഭാവസദൃശേന പിത്തേന വായുഃ സമവേത ഇതി പ്രകൃതിസമസമവേത ഉച്യതേ, യദാ തു പിത്തശ്ലേഷ്മണോഃ സംയോഗസ്തദാ പിത്തമുഷ്ണം ശീതേന ശ്ലേഷ്മണാ യുക്തമതഃ സ്വഭാവവിപരീതേന സമവേത ഇതി വികൃതിവിഷമസമവേത ഉച്യതേ||൩൮||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
സംസര്ഗേ യോ ഗരീയാന് സ്യാദുപക്രമ്യഃ സ വൈ ഭവേത് |
ശേഷദോഷാവിരോധേന സന്നിപാതേ തഥൈവ ച ||൩൯||
View original
संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् |
शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च ||३९||
സംസര്ഗസന്നിപാതയോശ്ചികിത്സാസൂത്രമാഹ- സംസര്ഗേ ഇത്യാദി| ഗരിയാനിതി ഗുരുതരഃ| കഥമുപക്രമണീയ ഇത്യാഹ- ശേഷദോഷാവിരോധേനേതി|- യഥാ ന കുപ്യതീത്യര്ഥഃ| സംസര്ഗക്രിയാം സന്നിപാതേऽപ്യതിദേഷ്ടുമാഹ- സന്നിപാതേ തഥൈവ ചേതി| നനു, യദി ശേഷദോഷാവിരോധേന സംസര്ഗേ യോ ഗരീയാന് സോപക്രമ്യസ്തര്ഹി കഥമിദമുച്യതേ- “ശമയേത് പിത്തമേവാദൌ ജ്വരേഷു സമവായിഷു| ദുര്നിവാരതമം തദ്ധി ജ്വരാര്തേഷു വിശേഷതഃ” (ഉ.൩൯); തഥാ- “സമവായേ ഹി ദോഷാണാം പൂര്വം പിത്തമുപാചരേത്| ജ്വരേ ചൈവാതിസാരേ ച, സര്വത്രാന്യത്ര മാരുതമ്”- (ഉ.൪൦) ഇതി| സത്യം, സമസന്നിപാതമാശ്രിത്യ തത്രോക്തം, ന പുനരന്യാന് ദ്വാദശേതി ന ദോഷഃ||൩൯||
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
വൃണോതി യസ്മാദ്രൂഢേऽപി വ്രണവസ്തു ന നശ്യതി |
ആദേഹധാരണാത്തസ്മാദ്വ്രണ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ ||൪൦||
View original
वृणोति यस्माद्रूढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति |
आदेहधारणात्तस्माद्व्रण इत्युच्यते बुधैः ||४०||
കഥം പുനരയം ശരീരൈകദേശോത്ഥോ ദോഷസങ്ഘാതോ വ്രണ ഇത്യുച്യത ഇത്യാഹ- വൃണോതീത്യാദി| സ വൃണോതി ആച്ഛാദയതി യസ്മാത് തസ്മാത് ‘വ്രണ’ ഇതി; അഥവാ വ്രണവസ്തു വ്രണചിഹ്നം, രൂഢേऽപി ന നശ്യതി തഥൈവാസ്തേ ആദേഹധാരണാത് യാവജ്ജീവം, തസ്മാത് ‘വ്രണ’ ഇതി||൪൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്രണപ്രശ്നാധ്യായോ നാമൈകവിംശോധ്യായഃ ||൨൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायो नामैकविंशोध्यायः ||२१||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകവിംശോऽധ്യായഃ||൨൧||