Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വ്രണപ്രശ്നമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
21. vraṇapraśnādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഏവ ദേഹസമ്ഭവഹേതവഃ | തൈരേവാവ്യാപന്നൈരധോമധ്യോര്ധ്വസന്നിവിഷ്ടൈഃ ശരീരമിദം ധാര്യതേऽഗാരമിവ സ്ഥൂണാഭിസ്തിസൃഭിഃ അതശ്ച ത്രിസ്ഥൂണമാഹുരേകേ | ത ഏവ ച വ്യാപന്നാഃ പ്രലയഹേതവഃ | തദേഭിരേവ ശോണിതചതുര്ഥൈഃ സമ്ഭവസ്ഥിതിപ്രലയേഷ്വപ്യവിരഹിതം ശരീരം ഭവതി ||൩||
View original
वातपित्तश्लेष्माण एव देहसम्भवहेतवः | तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके | त एव च व्यापन्नाः प्रलयहेतवः | तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः सम्भवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഭവതി ചാത്ര- നര്തേ ദേഹഃ കഫാദസ്തി ന പിത്താന്ന ച മാരുതാത് | ശോണിതാദപി വാ നിത്യം ദേഹ ഏതൈസ്തു ധാര്യതേ ||൪||
View original
भवति चात्र- नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् | शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര ‘വാ’ ഗതിഗന്ധനയോഃ, ഇതി ധാതുഃ, ‘തപ’ സന്താപേ, ‘ശ്ലിഷ’ ആലിങ്ഗനേ, ഏതേഷാം കൃദ്വിഹിതൈഃ പ്രത്യയൈര്വാതഃ പിത്തം ശ്ലേഷ്മേതി ച രൂപാണി ഭവന്തി ||൫||
View original
तत्र ‘वा’ गतिगन्धनयोः, इति धातुः, ‘तप’ सन्तापे, ‘श्लिष’ आलिङ्गने, एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ദോഷസ്ഥാനാന്യത ഊര്ധ്വം വക്ഷ്യാമഃ- തത്ര സമാസേന വാതഃ ശ്രോണിഗുദസംശ്രയഃ; തദുപര്യധോ നാഭേഃ പക്വാശയഃ, പക്വാമാശയമധ്യം പിത്തസ്യ; ആമാശയഃ ശ്ലേഷ്മണഃ ||൬||
View original
दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः- तत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयः; तदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः, पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य; आमाशयः श्लेष्मणः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
അതഃ പരം പഞ്ചധാ വിഭജ്യന്തേ | തത്ര വാതസ്യ വാതവ്യാധൌ വക്ഷ്യാമഃ; പിത്തസ്യ യകൃത്പ്ലീഹാനൌ ഹൃദയം ദൃഷ്ടിസ്ത്വക് പൂര്വോക്തം ച; ശ്ലേഷ്മണ ഉരഃ ശിരഃ കണ്ഠോ ജിഹ്വാമൂലം സന്ധയ ഇതി പൂര്വോക്തം ച; ഏതാനി ഖലു ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്യവ്യാപന്നാനാമ് ||൭||
View original
अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते | तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः; पित्तस्य यकृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च; श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जिह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च; एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ഭവതി ചാത്ര- വിസര്ഗോദാനവിക്ഷേപൈഃ സോമസൂര്യാനിലാ യഥാ | ധാരയന്തി ജഗദ്ദേഹം കഫപിത്താനിലാസ്തഥാ ||൮||
View original
भवति चात्र- विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा | धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര ജിജ്ഞാസ്യം കിം പിത്തവ്യതിരേകാദന്യോऽഗ്നിഃ? ആഹോസ്വിത് പിത്തമേവാഗ്നിരിതി? | അത്രോച്യതേ- ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകാദന്യോऽഗ്നിരുപലഭ്യതേ, ആഗ്നേയത്വാത് പിത്തേ ദഹനപചനാദിഷ്വഭിപ്രവര്തമാനേऽഗ്നിവദുപചാരഃ ക്രിയതേऽന്തരഗ്നിരിതി; ക്ഷീണേ ഹ്യഗ്നിഗുണേ തത്സമാനദ്രവ്യോപയോഗാത് , അതിവൃദ്ധേ ശീതക്രിയോപയോഗാത് , ആഗമാച്ച പശ്യാമോ ന ഖലു പിത്തവ്യതിരേകാദന്യോऽഗ്നിരിതി ||൯||
View original
तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निः? आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति? | अत्रोच्यते- न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते, आग्नेयत्वात् पित्ते दहनपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽग्निवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति; क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्रव्योपयोगात् , अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् , आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
തച്ചാദൃഷ്ടഹേതുകേന വിശേഷേണ പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥം പിത്തം ചതുര്വിധമന്നപാനം പചതി, വിവേചയതി ച ദോഷരസമൂത്രപുരീഷാണി; തത്രസ്ഥമേവ ചാത്മശക്ത്യാ ശേഷാണാം പിത്തസ്ഥാനാനാം ശരീരസ്യ ചാഗ്നികര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി, തസ്മിന് പിത്തേ പാചകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ; യത്തു യകൃത്പ്ലീഹ്നോഃ പിത്തം തസ്മിന് രഞ്ജകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സ രസസ്യ രാഗകൃദുക്തഃ; യത് പിത്തം ഹൃദയസ്ഥം തസ്മിന് സാധകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സോऽഭിപ്രാര്ഥിതമനോരഥസാധനകൃദുക്തഃ; യദ്ദൃഷ്ട്യാം പിത്തം തസ്മിന്നാലോചകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സ രൂപഗ്രഹണാऽധികൃതഃ; യത്തു ത്വചി പിത്തം തസ്മിന് ഭ്രാജകോऽഗ്നിരിതി സഞ്ജ്ഞാ, സോऽഭ്യങ്ഗപരിഷേകാവഗാഹാലേപനാദീനാം ക്രിയാദ്രവ്യാണാം പക്താ ഛായാനാം ച പ്രകാശകഃ ||൧൦||
View original
तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति, विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि; तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्तस्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति, तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा; यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रसस्य रागकृदुक्तः; यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभिप्रार्थितमनोरथसाधनकृदुक्तः; यद्दृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, स रूपग्रहणाऽधिकृतः; यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति सञ्ज्ञा, सोऽभ्यङ्गपरिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्रव्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ഭവതി ചാത്ര- പിത്തം തീക്ഷ്ണം ദ്രവം പൂതി നീലം പീതം തഥൈവ ച | ഉഷ്ണം കടുരസം ചൈവ വിദഗ്ധം ചാമ്ലമേവ ച ||൧൧||
View original
भवति चात्र- पित्तं तीक्ष्णं द्रवं पूति नीलं पीतं तथैव च | उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
അത ഊര്ധ്വം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാന്യനുവ്യാഖ്യാസ്യാമഃ | തത്ര, ആമാശയഃ പിത്താശയസ്യോപരിഷ്ടാത് തത്പ്രത്യനീകത്വാദൂര്ധ്വഗതിത്വാത്തേജസഃ, ചന്ദ്ര ഇവ ആദിത്യസ്യ , ചതുര്വിധസ്യാഹാരസ്യാധാരഃ; സ ച തത്രൌദകൈര്ഗുണൈരാഹാരഃ പ്രക്ലിന്നോ ഭിന്നസങ്ഘാതഃ സുഖജരോ ഭവതി ||൧൨||
View original
अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः | तत्र, आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः, चन्द्र इव आदित्यस्य , चतुर्विधस्याहारस्याधारः; स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसङ्घातः सुखजरो भवति ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
മാധുര്യാത് പിച്ഛിലത്വാച്ച പ്രക്ലേദിത്വാത്തഥൈവ ച | ആമാശയേ സമ്ഭവതി ശ്ലേഷ്മാ മധുരശീതലഃ ||൧൩||
View original
माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च | आमाशये सम्भवति श्लेष्मा मधुरशीतलः ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
സ തത്രസ്ഥ ഏവ സ്വശക്ത്യാ ശേഷാണാം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനാനാം ശരീരസ്യ ചോദകകര്മണാऽനുഗ്രഹം കരോതി; ഉരഃസ്ഥസ്ത്രികസന്ധാരണമാത്മവീര്യേണാന്നരസസഹിതേന ഹൃദയാവലമ്ബനം കരോതി; ജിഹ്വാമൂലകണ്ഠസ്ഥോ ജിഹ്വേന്ദ്രിയസ്യ സൌമ്യത്വാത് സമ്യഗ്രസജ്ഞാനേ വര്തതേ; ശിരഃസ്ഥഃ സ്നേഹസന്തര്പണാധികൃതത്വാദിന്ദ്രിയാണാമാത്മവീര്യേണാനുഗ്രഹം കരോത്; സന്ധിസ്ഥഃ ശ്ലേഷ്മാ സര്വസന്ധിസംശ്ലേഷാത് സര്വസന്ധ്യനുഗ്രഹം കരോതി ||൧൪||
View original
स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणाऽनुग्रहं करोति; उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावलम्बनं करोति; जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रियस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते; शिरःस्थः स्नेहसन्तर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रियाणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोत्; सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ഭവതി ചാത്ര- ശ്ലേഷ്മാ ശ്വേതോ ഗുരുഃ സ്നിഗ്ധഃ പിച്ഛിലഃ ശീത ഏവ ച | മധുരസ്ത്വവിദഗ്ധഃ സ്യാദ്വിദഗ്ധോ ലവണ സ്മൃതഃ ||൧൫||
View original
भवति चात्र- श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च | मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवण स्मृतः ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
ശോണിതസ്യ സ്ഥാനം യകൃത്പ്ലീഹാനൌ, തച്ച പ്രാഗഭിഹിതം; തത്രസ്ഥമേവ ശേഷാണാം ശോണിതസ്ഥാനാനാമനുഗ്രഹം കരോതി ||൧൬||
View original
शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ, तच्च प्रागभिहितं; तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
ഭവതി ചാത്ര- അനുഷ്ണശീതം മധുരം സ്നിഗ്ധം രക്തം ച വര്ണതഃ | ശോണിതം ഗുരു വിസ്രം സ്യാദ്വിദാഹശ്ചാസ്യ പിത്തവത് ||൧൭||
View original
भवति चात्र- अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः | शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
ഏതാനി ഖലു ദോഷസ്ഥാനാനി; ഏഷു സഞ്ചീയന്തേ ദോഷാഃ | പ്രാക് സഞ്ചയഹേതുരുക്തഃ | തത്ര സഞ്ചിതാനാം ഖലു ദോഷാണാം സ്തബ്ധപൂര്ണകോഷ്ഠതാ പീതാവഭാസതാ മന്ദോഷ്മതാ ചാങ്ഗാനാം ഗൌരവമാലസ്യം ചയകാരണവിദ്വേഷശ്ചേതി ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി | തത്ര പ്രഥമഃ ക്രിയാകാലഃ ||൧൮||
View original
एतानि खलु दोषस्थानानि; एषु सञ्चीयन्ते दोषाः | प्राक् सञ्चयहेतुरुक्तः | तत्र सञ्चितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गानां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गानि भवन्ति | तत्र प्रथमः क्रियाकालः ||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
അത ഊര്ധ്വം പ്രകോപണാനി വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര ബലവദ്വിഗ്രഹാതിവ്യായാമവ്യവായാധ്യയനപ്രപതനപ്രധാവനപ്രപീഡനാഭിഘാതലങ്ഘനപ്ലവനതരണരാത്രിജാഗരണഭാരഹരണ- ഗജതുരഗരഥപദാതിചര്യാകടുകഷായതിക്തരൂക്ഷലഘുശീതവീര്യശുഷ്കശാകവല്ലൂരവരകോദ്ദാലകകോരദൂഷശ്യാമാകനീവാര- മുദ്ഗമസൂരാഢകീഹരേണുകലായനിഷ്പാവാനശനവിഷമാശനാധ്യശനവാതമൂത്രപുരീഷശുക്രച്ഛര്ദിക്ഷവഥൂദ്ഗാരബാഷ്പവേഗവിഘാതാദിഭിര്വിശേഷൈര്വായുഃ പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൧൯||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः | तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्ययनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघातलङ्घनप्लवनतरणरात्रिजागरणभारहरण- गजतुरगरथपदातिचर्याकटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूरवरकोद्दालककोरदूषश्यामाकनीवार- मुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावानशनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गारबाष्पवेगविघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते ||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
സ ശീതാഭ്രപ്രവാതേഷു ഘര്മാന്തേ ച വിശേഷതഃ | പ്രത്യൂഷസ്യപരാഹ്ണേ തു ജീര്ണേऽന്നേ ച പ്രകുപ്യതി ||൨൦||
View original
स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः | प्रत्यूषस्यपराह्णे तु जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21) · Śloka 21
ക്രോധശോകഭയായാസോപവാസവിദഗ്ധമൈഥുനോപഗമനകട്വമ്ലലവണ- തീക്ഷ്ണോഷ്ണലഘുവിദാഹിതിലതൈലപിണ്യാകകുലത്ഥസര്ഷപാതസീഹരിതകശാക- ഗോധാമത്സ്യാജാവികമാംസദധിതക്രകൂര്ചികാമസ്തുസൌവീരകസുരാവികാരാമ്ലഫലകട്വരപ്രഭൃതിഭിഃ പിത്തം പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൨൧||
View original
क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवण- तीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाक- गोधामत्स्याजाविकमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (22) · Śloka 22
തദുഷ്ണൈരുഷ്ണകാലേ ച ഘനാന്തേ ച വിശേഷതഃ | മധ്യാഹ്നേ ചാര്ധരാത്രേ ച ജീര്യത്യന്നേ ച കുപ്യതി ||൨൨||
View original
तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः | मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (23) · Śloka 23
ദിവാസ്വപ്നാവ്യായാമാലസ്യമധുരാമ്ലലവണശീതസ്നിഗ്ധഗുരുപിച്ഛിലാഭിഷ്യന്ദിഹായനകയവകനൈഷധേത്കട- മാഷമഹാമാഷഗോധൂമതിലപിഷ്ടവികൃതിദധിദുഗ്ധകൃശരാപായസേക്ഷുവികാരാനൂപൌദകമാംസവസാബിസമൃണാല- കസേരുകശൃങ്ഗാടകമധുരവല്ലീഫലസമശനാധ്യശനപ്രഭൃതിഭിഃ ശ്ലേഷ്മാ പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൨൩||
View original
दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिलाभिष्यन्दिहायनकयवकनैषधेत्कट- माषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबिसमृणाल- कसेरुकशृङ्गाटकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (24) · Śloka 24
സ ശീതൈഃ ശീതകാലേ ച വസന്തേ ച വിശേഷതഃ | പൂര്വാഹ്ണേ ച പ്രദോഷേ ച ഭുക്തമാത്രേ പ്രകുപ്യതി ||൨൪||
View original
स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः | पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (25) · Śloka 25
പിത്തപ്രകോപണൈരേവ ചാഭീക്ഷ്ണം ദ്രവസ്നിഗ്ധഗുരുഭിരാഹാരൈര്ദിവാസ്വപ്നക്രോധാനലാതപശ്രമാഭിഘാതാജീര്ണവിരുദ്ധാധ്യശനാദിഭിര്വിശേഷൈരസൃക് പ്രകോപമാപദ്യതേ ||൨൫||
View original
पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्रवस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते ||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (26) · Śloka 26
യസ്മാദ്രക്തം വിനാ ദോഷൈര്ന കദാചിത് പ്രകുപ്യതി | തസ്മാത്തസ്യ യഥാദോഷം കാലം വിദ്യത് പ്രകോപണേ ||൨൬||
View original
यस्माद्रक्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति | तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यत् प्रकोपणे ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (27) · Śloka 27
തേഷാം പ്രകോപാത് കോഷ്ഠതോദസഞ്ചരണാമ്ലീകാപിപാസാപരിദാഹാന്നദ്വേഷഹൃദയോത്ക്ലേദാശ്ച ജായന്തേ | തത്ര ദ്വിതീയഃ ക്രിയാകാലഃ ||൨൭||
View original
तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसञ्चरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते | तत्र द्वितीयः क्रियाकालः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (28) · Śloka 28
അത ഊര്ധ്വം പ്രസരം വക്ഷ്യാമഃ- തേഷാമേഭിരാതങ്കവിശേഷൈഃ പ്രകുപിതാനാം കിണ്വോദകപിഷ്ടസമവായ ഇവോദ്രിക്താനാം പ്രസരോ ഭവതി | തേഷാം വായുര്ഗതിമത്ത്വാത് പ്രസരണഹേതുഃ സത്യപ്യചൈതന്യേ | സ ഹി രജോഭൂയിഷ്ഠഃ; രജശ്ച പ്രവര്തകം സര്വഭാവാനാമ് | യഥാ- മഹാനുദകസഞ്ചയോऽതിവൃദ്ധഃ സേതുമവദാര്യാപരേണോദകേന വ്യാമിശ്രഃ സര്വതഃ പ്രധാവതി, ഏവം ദോഷാഃ കദാചിദേകശോ ദ്വിശഃ സമസ്താഃ ശോണിതസഹിതാ വാऽനേകധാ പ്രസരന്തി | തദ്യഥാ- വാതഃ, പിത്തം, ശ്ലേഷ്മാ, ശോണിതം, വാതപിത്തേ, വാതശ്ലേഷ്മാണൌ, പിത്തശ്ലേഷ്മാണൌ, വാതശോണിതേ, പിത്തശോണിതേ, ശ്ലേഷ്മശോണിതേ, വാതപിത്തശോണിതാനി, വാതശ്ലേഷ്മശോണിതാനി, പിത്തശ്ലേഷ്മശോണിതാനി, വാതപിത്തകഫാഃ, വാതപിത്തകഫശോണിതാനീതി; ഏവം പഞ്ചദശധാ പ്രസരന്തി ||൨൮||
View original
अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामः- तेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोदकपिष्टसमवाय इवोद्रिक्तानां प्रसरो भवति | तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये | स हि रजोभूयिष्ठः; रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् | यथा- महानुदकसञ्चयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति, एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽनेकधा प्रसरन्ति | तद्यथा- वातः, पित्तं, श्लेष्मा, शोणितं, वातपित्ते, वातश्लेष्माणौ, पित्तश्लेष्माणौ, वातशोणिते, पित्तशोणिते, श्लेष्मशोणिते, वातपित्तशोणितानि, वातश्लेष्मशोणितानि, पित्तश्लेष्मशोणितानि, वातपित्तकफाः, वातपित्तकफशोणितानीति; एवं पञ्चदशधा प्रसरन्ति ||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30
കൃത്സ്നേऽര്ധേऽവയവേ വാऽപി യത്രാങ്ഗേ കുപിതോ ഭൃശമ് | ദോഷോ വികാരം നഭസി മേഘവത്തത്ര വര്ഷതി ||൨൯|| നാത്യര്ഥം കുപിതശ്ചാപി ലീനോ മാര്ഗേഷു തിഷ്ഠതി | നിഷ്പ്രത്യനീകഃ കാലേന ഹേതുമാസാദ്യ കുപ്യതി ||൩൦||
View original
कृत्स्नेऽर्धेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् | दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति ||२९|| नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति | निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति ||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (31) · Śloka 31
തത്ര വായോഃ പിത്തസ്ഥാനഗതസ്യ പിത്തവത് പ്രതീകാരഃ, പിത്തസ്യ ച കഫസ്ഥാനഗതസ്യ കഫവത്, കഫസ്യ ച വാതസ്ഥാനഗതസ്യ വാതവത് ; ഏഷ ക്രിയാവിഭാഗഃ ||൩൧||
View original
तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः, पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत्, कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवत् ; एष क्रियाविभागः ||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 30 (32) · Śloka 32
ഏവം പ്രകുപിതാനാം പ്രസരതാം വായോര്വിമാര്ഗഗമനാടോപൌ, ഓഷചോഷപരിദാഹധൂമായനാനി പിത്തസ്യ, അരോചകാവിപാകാങ്ഗസാദാശ്ഛര്ദിശ്ചേതി ശ്ലേഷ്മണോ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി; തത്ര തൃതീയഃ ക്രിയാകാലഃ ||൩൨||
View original
एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ, ओषचोषपरिदाहधूमायनानि पित्तस्य, अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति; तत्र तृतीयः क्रियाकालः ||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 31 (33) · Śloka 33
അത ഊര്ധ്വം സ്ഥാനസംശ്രയം വക്ഷ്യാമഃ | ഏവം പ്രകുപിതാതാംസ്താഞ് ശരീരപ്രദേശാനാഗമ്യ താംസ്താന് വ്യാധീന് ജനയന്തി | തേ യദോദരസന്നിവേശം കുര്വന്തി തദാ ഗുല്മ വിദ്രധ്യുദരാഗ്നിസങ്ഗാനാഹവിസൂചികാതിസാരപ്രഭൃതീഞ്ജനയന്തി; ബസ്തിഗതാഃ പ്രമേഹാശ്മരീമൂത്രാഘാതമൂത്രദോഷപ്രഭൃതീന്; മേഢ്രഗതാ നിരുദ്ധപ്രകശോപദംശശൂകദോഷപ്രഭൃതീന്; ഗുദഗതാ ഭഗന്ദരാര്ശഃപ്രഭൃതീന്; വൃഷണഗതാ വൃദ്ധീഃ; ഊര്ധ്വജത്രുഗതാസ്തൂര്ധ്വജാന്; ത്വങ്മംസശോണിതസ്ഥാഃ ക്ഷുദ്രരോഗാന് കുഷ്ഠാനി വിസര്പാംശ്ച; മേദോഗതാ ഗ്രന്ഥ്യപച്യര്ബുദഗലഗണ്ഡാലജീപ്രഭൃതീന്; അസ്ഥിഗതാ വിദ്രധ്യനുശയീപ്രഭൃതീന്; പാദഗതാഃ ശ്ലീപദവാതശോണിതവാതകണ്ടകപ്രഭൃതീന്; സര്വാങ്ഗഗതാ ജ്വരസര്വാങ്ഗരോഗപ്രഭൃതീന്; തേഷാമേവമഭിസന്നിവിഷ്ടാനാം പൂര്വരൂപപ്രാദുര്ഭാവഃ ; തം പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ | തത്ര പൂര്വരൂപഗതേഷു ചതുര്ഥഃ ക്രിയാകാലഃ ||൩൩||
View original
अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः | एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति | ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्रध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति; बस्तिगताः प्रमेहाश्मरीमूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीन्; मेढ्रगता निरुद्धप्रकशोपदंशशूकदोषप्रभृतीन्; गुदगता भगन्दरार्शःप्रभृतीन्; वृषणगता वृद्धीः; ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजान्; त्वङ्मंसशोणितस्थाः क्षुद्ररोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्च; मेदोगता ग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलगण्डालजीप्रभृतीन्; अस्थिगता विद्रध्यनुशयीप्रभृतीन्; पादगताः श्लीपदवातशोणितवातकण्टकप्रभृतीन्; सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन्; तेषामेवमभिसन्निविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावः ; तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः | तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 32 (34) · Śloka 34
അത ഊര്ധ്വം വ്യാധേര്ദര്ശനം വക്ഷ്യാമഃ- ശോഫാര്ബുദഗ്രന്ഥിവിദ്രധിവിസര്പപ്രഭൃതീനാം പ്രവ്യക്തലക്ഷണതാ ജ്വരാതീസാരപ്രഭൃതീനാം ച | തത്ര പഞ്ചമഃ ക്രിയാകാലഃ ||൩൪||
View original
अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामः- शोफार्बुदग्रन्थिविद्रधिविसर्पप्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च | तत्र पञ्चमः क्रियाकालः ||३४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 33 (35) · Śloka 35
അത ഊര്ധ്വമേതേഷാമവദീര്ണാനാം വ്രണഭാവമാപന്നാനാം ഷഷ്ഠഃ ക്രിയാകാലഃ, ജ്വരാതിസാരപ്രഭൃതീനാം ച ദീര്ഘകാലാനുബന്ധഃ | തത്രാപ്രതിക്രിയമാണേऽസാധ്യതാമുപയാന്തി ||൩൫||
View original
अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः, ज्वरातिसारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः | तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 34 (36) · Śloka 36
ഭവന്തി ചാത്ര- സഞ്ചയം ച പ്രകോപം ച പ്രസരം സ്ഥാനസംശ്രയമ് | വ്യക്തിം ഭേദം ച യോ വേത്തി ദോഷാണാം സ ഭവേദ്ഭിഷക് ||൩൬||
View original
भवन्ति चात्र- सञ्चयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् | व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक् ||३६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 35 (37) · Śloka 37
സഞ്ചയേऽപഹൃതാ ദോഷാ ലഭന്തേ നോത്തരാ ഗതീഃ | തേ തൂത്തരാസു ഗതിഷു ഭവന്തി ബലവത്തരാഃ ||൩൭||
View original
सञ्चयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः | ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः ||३७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
സര്വൈര്ഭാവൈസ്ത്രിഭിര്വാऽപി ദ്വാഭ്യാമേകേന വാ പുനഃ | സംസര്ഗേ കുപിതഃ ക്രുദ്ധം ദോഷം ദോഷോऽനുധാവതി ||൩൮||
View original
सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः | संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
സംസര്ഗേ യോ ഗരീയാന് സ്യാദുപക്രമ്യഃ സ വൈ ഭവേത് | ശേഷദോഷാവിരോധേന സന്നിപാതേ തഥൈവ ച ||൩൯||
View original
संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् | शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 38 (40) · Śloka 40
വൃണോതി യസ്മാദ്രൂഢേऽപി വ്രണവസ്തു ന നശ്യതി | ആദേഹധാരണാത്തസ്മാദ്വ്രണ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ ||൪൦||
View original
वृणोति यस्माद्रूढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति | आदेहधारणात्तस्माद्व्रण इत्युच्यते बुधैः ||४०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 21
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്രണപ്രശ്നാധ്യായോ നാമൈകവിംശോധ്യായഃ ||൨൧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणप्रश्नाध्यायो नामैकविंशोध्यायः ||२१||
🔊 Audio coming soon