21. vraṇapraśnādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ வ்ரணப்ரஶ்நமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

அதாத இத்யாதி| வ்ரணவிஷயஃ ப்ரஶ்நோ யஸ்மிந் ஸ வ்ரணப்ரஶ்நஃ| வ்ரணஶப்தேநாத்ர வாதாதய உச்யந்தே, வ்ரணகாரணத்வாத்; தேந வாதாதிவிஷயஃ ப்ரஶ்நோ யஸ்மிந்நித்யுக்தம்| அந்யே து வ்ரணமாஶ்ரித்ய ப்ரஶ்நோ வ்ரணப்ரஶ்நஃ, ஸ வித்யதே யஸ்மிந்நித்யர்தே உத்பந்நஸ்ய ஈயப்ரத்யயஸ்ய லோபஂ கத்வா வ்ரணப்ரஶ்நமிதி ரூபஂ படந்தி| தேநாத்ர வ்ரணாரம்பகாணாஂ வாதாதீநாஂ ஸங்க்யாஸ்வலக்ஷணகர்மாதீநி வ்ரணஸ்ய ச நிருக்த்யாதி ச வக்தவ்யமித்யர்தஃ ஸித்தஃ||௧-௨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

வாதபித்தஶ்லேஷ்மாண ஏவ தேஹஸம்பவஹேதவஃ | தைரேவாவ்யாபந்நைரதோமத்யோர்த்வஸந்நிவிஷ்டைஃ ஶரீரமிதஂ தார்யதேऽகாரமிவ ஸ்தூணாபிஸ்திஸபிஃ அதஶ்ச த்ரிஸ்தூணமாஹுரேகே | த ஏவ ச வ்யாபந்நாஃ ப்ரலயஹேதவஃ | ததேபிரேவ ஶோணிதசதுர்தைஃ ஸம்பவஸ்திதிப்ரலயேஷ்வப்யவிரஹிதஂ ஶரீரஂ பவதி ||௩||

வ்ரணகாரணாநி வாதாதீநி ப்ரதமஂ ஸங்க்யாதிபிர்நிர்திஶந்நாஹ- வாதபித்தஶ்லேஷ்மாண இத்யாதி| தேஹஸம்பவஹேதவோ தேஹோத்பத்திஹேதவஃ| நநு, ஶுக்ரஶோணிதே தேஹோத்பத்திஹேதூ ? தத் கதஂ வாதாதயோ தேஹஸம்பவஹேதவஃ கத்யந்தே ? உச்யதே, அவிகதா வாதாதயஃ ஶுக்ரார்தவாதிஸஹகாரிதயா தேஹஜநகா அபிப்ரேதா இத்யர்தஃ| ஶரீரஸம்பவே வாதாதீநாஂ ஹேதுத்வஂ ப்ரதிபாத்ய ஸ்திதிகாரணத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- தைரேவேத்யாதி|- தைரேவ வாதபித்தஶ்லேஷ்மபிஃ, அவ்யாபந்நைஃ ப்ரகதிஸ்தைரித்யர்தஃ| அதோமத்யோர்த்வஸந்நிவிஷ்டைரிதி யதாக்ரமேண வாதபித்தகபைஃ| தஷ்டாந்தமாஹ- அகாரமிவேத்யாதி|- அகாரஂ கஹம்| ஏகீயமதமாஹ- அதஶ்ச த்ரிஸ்தூணமாஹுரேகே| சகாரோऽயஂ த்ரிஸ்தூணமித்யத்ர யோஜ்யஃ, தேநாயமர்தஃ- த்ரிஸ்தூணமிதி ச அத ஏவ ஹேதோரேகோ ஆசார்யா ஆஹுஃ| தேஹவிநாஶஹேதுத்வமபி வாதாதீநாஂ நிர்திஶந்நாஹ- த ஏவ வ்யாபந்நா இத்யாதி| சகாரோऽத்ர பிந்நக்ரமே, தேநாயமர்தஃ- த ஏவ வாதாதயஃ, வ்யாபந்நாஶ்ச விகதிஸ்தாஃ ப்ரலயஹேதவோ விநாஶஹேதவோ ‘பவந்தி’ இத்யத்யாஹாரஃ| அந்யே து ‘ப்ரலயேऽபி’ இத்யபிஶப்தஂ படந்தி| ஶல்யஶாஸ்த்ரே வ்ரணாரம்பாதிஷ்டாநபூதத்வாத் கஸ்யசித்தூஷ்யஸ்ய ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயந்நாஹ- ததித்யாதி|- ஏபிரேவ வாதபித்தகபைஃ| ஶோணிதசதுர்தைரிதி நநு, பூர்வஂ ஶோணிதமநுபாத்தஂ, தத்கதமிஹ ஸம்பவாதிஷு ஶோணிதஸ்யாவிரஹிதத்வமுக்தஂ? ஸத்யஂ, பரமிஹ ஶோணிதோபாதாநஂ குர்வந்நேகீயமதமிதமிதி தர்ஶயதி, தேந வ்ரணபாகே தர்ஶநத்வயஂ பவதி; ததாஹி- ‘நர்தேऽநிலாதஸ்தி ருஜா’ (ஸூ. அ. ௧௭) இத்யாதிநா வ்ரணபாகே தோஷா ஏவ வ்யாப்ரியந்த இதி தர்ஶிதஂ, ‘காலாந்தரேணாப்யுதிதஂ து பித்தஂ’ (ஸூ. அ. ௧௭) இத்யாதிநா புநஃ ஶோணிதசதுர்தா ஏவ வ்ரணபாகே வ்யாப்ரியந்த இதி| அவிரஹிதஂ ஸஂயுக்தமித்யர்தஃ||௩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

பவதி சாத்ர- நர்தே தேஹஃ கபாதஸ்தி ந பித்தாந்ந ச மாருதாத் | ஶோணிதாதபி வா நித்யஂ தேஹ ஏதைஸ்து தார்யதே ||௪||

ஏததேவ த்விதீயதர்ஶநஂ ஶ்லோகேநாபி தர்ஶயந்நாஹ- நர்தே இத்யாதி| நநு, வாதாதிக்ரமஂ பரித்யஜ்ய கபாதிக்ரமேண ஸூத்ரணஂ கஸ்மாதிஹ கதம்? உச்யதே- தேஹஸ்யோர்த்வமூலத்வமதஃஶாகத்வஂ ப்ரதிபாதிதம், ஊர்த்வபாகே ச கபாதிஷ்டாநமஸ்தி, தேநேஹ கப ஏவ ப்ரதமஂ தர்ஶிதஃ| ததுக்தஂ- “ஊர்த்வமூலமதஃஶாகஂ த்ரிஸ்தூணஂ பஞ்சதைவதம்| க்ஷேத்ரஜ்ஞாதிஷ்டிதஂ வித்வாந் யோ வை வேத ஸ வேதவித்”- இதி| ந கேவலஂ கபாதீந் விநா தேஹோ ந பவதி, அபி து தாரணமப்யேதைரேவ க்ரியத இத்யாஹ- தேஹ ஏதைஸ்து தார்யத இதி| துஶப்தஶ்சார்தோ பிந்நக்ரமஶ்ச| தேநாயமர்தஃ- தார்யதே சைதைரேவாவ்யாபந்நைஃ கபபித்தவாதரக்தைரித்யர்தஃ; நர்தே தேஹஃ கபாதித்யேதஸ்யாதௌ ‘அதோ கத்யோக்தஸ்யார்தஸ்ய ஸங்க்ரஹஶ்லோக’ இத்யபாதநிகாஂ கேசிதாசார்யாஃ படந்தி||௪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

தத்ர ‘வா’ கதிகந்தநயோஃ, இதி தாதுஃ, ‘தப’ ஸந்தாபே, ‘ஶ்லிஷ’ ஆலிங்கநே, ஏதேஷாஂ கத்விஹிதைஃ ப்ரத்யயைர்வாதஃ பித்தஂ ஶ்லேஷ்மேதி ச ரூபாணி பவந்தி ||௫||

வாதாதீநாஂ சிகித்ஸோபயோகி ஸ்வலக்ஷணஂ தர்ஶயிதுஂ நிருக்திஂ குர்வந்நாஹ- தத்ரேத்யாதி| கதிகந்தோபாதாநார்தஸ்ய ‘வா’ தாதோஃ ‘ஹஸிபக்ரிண்வாऽமிதமிலூபூதுர்விப்யஸ்தந்’ (உ.௩/௮௬) இதி ஸூத்ரோத்பந்நே ‘தந்’ ப்ரத்யயே வாத இதி ரூபம்; ஏதேந ச தத்ஸ்வரூபத்வஂ வாதஸ்ய தர்ஶிதம்| ஸந்தாபார்தஸ்ய ‘தப’ தாதோரசிப்ரத்யயே அகாரஸ்யேத்வே வர்ணவிபர்யயே தஸ்ய ச த்வித்வே கதே பித்தமிதி ரூபம்; ஏதேந பித்தஸ்ய ஸ்வாபாவிகஂ ஸந்தாபலக்ஷணஂ தர்ஶிதம்| ஆலிங்கநார்தஸ்ய ‘ஶ்லிஷ’ தாதோர்மநிந்ப்ரத்யயே (‘ஸர்வதாதுப்யோ மநிந்’ உ.௪/௧௪௫) குணே ச கதே ஶ்லேஷ்மேதி ரூபம்| ஏதேந ஶ்லேஷ்மணஃ ஸந்த்யாதியோஜகத்வஂ தர்ஶிதம்||௫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

தோஷஸ்தாநாந்யத ஊர்த்வஂ வக்ஷ்யாமஃ- தத்ர ஸமாஸேந வாதஃ ஶ்ரோணிகுதஸஂஶ்ரயஃ; ததுபர்யதோ நாபேஃ பக்வாஶயஃ, பக்வாமாஶயமத்யஂ பித்தஸ்ய; ஆமாஶயஃ ஶ்லேஷ்மணஃ ||௬||

தத்ர கஸ்ய தோஷஸ்ய கிஂ ஸ்தாநஂ ததாஹ- தோஷேத்யாதி| ‘தோஷஸ்தாநாநி’ இத்யேதஸ்ய ஸ்தாநே ‘தேஷாஂ ஸ்தாநாநி’ இதி கேசித் படந்தி, தத்ராபி ஸ ஏவார்தஃ| தத்ரேதி தோஷேஷு மத்யே, ஸமாஸேந ஸங்க்ஷேபேண; விஸ்தரேண து ஸ்தாநாநி வாதஸ்ய நாபிமத்யஹதயகண்டஸர்வாங்கஸந்தயோऽபி வாதவ்யாதௌ வக்ஷ்யந்தே| ஶ்ரோணிஃ கடிஃ, ஶ்ரோணிஶ்ச குதஂ ச ஶ்ரோணிகுதஂ, தத் ஸஂஶ்ரயஃ ஸ்தாநஂ யஸ்ய ஸ ததா| பக்வாமாஶயயோர்மத்யஂ பித்தஸ்தாநஂ வக்ஷ்யதி; அதஃ பக்வாஶயமேவ ப்ராக்தர்ஶயந்நாஹ- ததுபர்யதோ நாபேஃ பக்வாஶய இதி|- ததுபரி ஶ்ரோணிகுதயோருபரீத்யர்தஃ| பித்தஸ்தாநஂ தர்ஶயந்நாஹ- பக்வாமாஶயமத்யஂ பித்தஸ்யேதி| ஸமாஸேநேத்யத்ராபி ஸம்பத்யதே| தேநாயமர்தஃ- பக்வாமாஶயமத்யஂ பித்தஸ்தாநஂ ஸங்க்ஷேபேண, விஸ்தரேண து யகத்ப்லீஹாஹதயதஷ்டித்வகிந்த்ரியாண்யபி பித்தஸ்ய ஸ்தாநாநீதி| கபஸ்தாநஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- ஆமாஶயஃ ஶ்லேஷ்மண இதி|- ‘ஸ்தாநம்’ இதி ஶேஷஃ| யத்ராஶிதபீதாதிகஂ பச்யதே ஸ ஆமாஶயஃ| ததா ச முநிஃ- “நாபிஸ்தநாந்தரஂ ஜந்தோராமாஶய இதி ஸ்மதஃ” ( ச. வி. அ. ௨)- இதி| அத்ராபி ஸமாஸேநேதி ஸம்பத்யதே; தேந விஸ்தரேணோரஃஶிரஃகண்டஸந்தயோऽபி ஶ்லேஷ்மஸ்தாநம்||௬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

அதஃ பரஂ பஞ்சதா விபஜ்யந்தே | தத்ர வாதஸ்ய வாதவ்யாதௌ வக்ஷ்யாமஃ; பித்தஸ்ய யகத்ப்லீஹாநௌ ஹதயஂ தஷ்டிஸ்த்வக் பூர்வோக்தஂ ச; ஶ்லேஷ்மண உரஃ ஶிரஃ கண்டோ ஜிஹ்வாமூலஂ ஸந்தய இதி பூர்வோக்தஂ ச; ஏதாநி கலு தோஷாணாஂ ஸ்தாநாந்யவ்யாபந்நாநாம் ||௭||

வாதாதீநாஂ ப்ரதாநாநி ஸ்தாநாநி நிர்திஶ்யாப்ரதாநாநி நிர்தேஷ்டுமாஹ- அதஃ பரமித்யாதி| விபஜ்யந்தே ப்ரகடீக்ரியந்தே வாதாதீநாஂ ஸ்தாநாநீத்யர்தஃ| காநி புநர்வாதஸ்ய ஸ்தாநாநீதி பஷ்ட ஆஹ- தத்ர வாதஸ்யேத்யாதி| வாதவ்யாதாவிதி ‘நிதாநே’ இதி ஶேஷஃ| பித்தஸ்ய பஞ்சஸ்தாநாந்யாஹ- பித்தஸ்யேத்யாதி| யகத் காலகண்டஂ, ப்லீஹா வாமபார்ஶ்வாஶ்ரயஂ மாஂஸகண்டஂ; ஹதயஂ கமலமுகுலாகாரமதோமுகஂ, தஷ்டிஃ கஷ்ணதாரகாந்தர்வர்திநீ மஸூரதலமாத்ரா| சகாராத் பரதந்த்ரோக்தஂ லஸீகாத்யநுக்தஂ ஸமுச்சீயதே| பித்தேந ஸ்விந்நமாஂஸாத் ஸ்ரவதுதகஂ ‘லஸீகா’ இத்யுச்யதே| கபஸ்ய பஞ்சஸ்தாநாநி நிர்திஶந்நாஹ- ஶ்லேஷ்மண இத்யாதி| உரஃஸ்தநயோரந்தராலஂ, பூர்வோக்தஂ சேத்யாமாஶயஃ| சகாராத் பரதந்த்ரோக்தஂ மேதஃ ஸமுச்சீயதே| ஏதாநி ஸ்தாநாநி ப்ராயேண ப்ரகதிஸ்தாநாமேவ தோஷாணாஂ பவந்தீத்யாஹ- ஏதாநித்யாதி| அவ்யாபந்நாநாம் அகுபிதாநாம்||௭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

பவதி சாத்ர- விஸர்கோதாநவிக்ஷேபைஃ ஸோமஸூர்யாநிலா யதா | தாரயந்தி ஜகத்தேஹஂ கபபித்தாநிலாஸ்ததா ||௮||

விஸர்காதாநேத்யாதி| விஸர்காதாநவிக்ஷேபைஃ கர்மபிர்யதாஸங்க்யேந சந்த்ராதித்யவாதா யதா ஜகத்தாரயந்தி, ததா கபாதயஸ்த்ரயோ யதாஸங்க்யேந விஸர்காதிபிஃ கர்மபிர்தேஹஂ தாரயந்தீதி ஸமுதாயார்தஃ| விஸர்கஃ ஸர்ஜநஂ ‘பலஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ; ஆதாநஂ க்ரஹணஂ பலஸ்யைவ; விக்ஷேபஃ ஶீதோஷ்ணாதீநாஂ விவிதப்ரகாரேண ப்ரேரணம்||௮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

தத்ர ஜிஜ்ஞாஸ்யஂ கிஂ பித்தவ்யதிரேகாதந்யோऽக்நிஃ? ஆஹோஸ்வித் பித்தமேவாக்நிரிதி? | அத்ரோச்யதே- ந கலு பித்தவ்யதிரேகாதந்யோऽக்நிருபலப்யதே, ஆக்நேயத்வாத் பித்தே தஹநபசநாதிஷ்வபிப்ரவர்தமாநேऽக்நிவதுபசாரஃ க்ரியதேऽந்தரக்நிரிதி; க்ஷீணே ஹ்யக்நிகுணே தத்ஸமாநத்ரவ்யோபயோகாத் , அதிவத்தே ஶீதக்ரியோபயோகாத் , ஆகமாச்ச பஶ்யாமோ ந கலு பித்தவ்யதிரேகாதந்யோऽக்நிரிதி ||௯||

இதாநீமக்நிபித்தயோர்பேதவிசாரப்ரதிபாதகஂ க்ரந்தஂ நிர்தேஷ்டுமாஹ- தத்ரேத்யாதி| தத்ரேதி பித்தாக்ந்யோர்பேதாபேதவிசாரே; ‘தத்ரேதி தேஷு மத்யே’ இத்யந்யே; ‘தத்ரேத்யாதாநகர்மணி விஸர்காதாநவிக்ஷேபைரித்யாதிஶ்லோகேநாதாநஂ கர்ம யதுக்தஂ தத் கிஂ பித்தஸ்யாக்நேர்வேதி ஜிஜ்ஞாஸ்யம்’ இத்யபரே| ஜிஜ்ஞாஸ்யஂ ஜ்ஞாதுமேஷணீயம்| ஆஹோஸ்வித அதவார்தே| இதி ஸஂஶயே| உத்தரமாஹ- அத்ரோச்யதே இத்யாதி| தஹநஂ தாஹஃ, பசநஂ பாக ஆஹாராதேஃ, ஆதிஶப்தாத்ரஞ்ஜநதர்ஶநாதீநி கஹ்யந்தே| அக்நிவதுபசாரஃ அக்நிவத்வ்யவஹாரஃ க்ரியதே- அந்தரக்நிரிதி, பித்தமந்தரக்நிரித்யுபசர்யத இத்யர்தஃ| ந கல்வித்யாதிஸூத்ரேண ப்ரத்யக்ஷேணைவ பித்தமக்நிரித்யுக்தம், அநுமாநேநாபி பித்தஸ்யாக்நித்வஂ ஸாதயந்நாஹ- க்ஷீணே ஹ்யக்நிகுண இதி|- அக்நேர்குணோ யஸ்ய ததக்நிகுணஂ பித்தஂ, தஸ்மிந் க்ஷீணே; ஹி யஸ்மாதர்தே| தத்ஸமாநத்ரவ்யோபயோகாத் அக்நிஸமோஷ்ணதீக்ஷ்ணத்ரவ்யோபயோகாதித்யர்தஃ| ‘அக்நிகுணஶப்தேநோஷ்மா கத்யதே’ இத்யந்யே; தத்ர தத்ஸமாநத்ரவ்யோபயோகாத் பித்தஸமாநத்ரவ்யோபயோகாதித்யர்தஃ| அதிப்ரவத்தே ஶீதக்ரியோபயோகாதிதி ‘பித்தமேவாக்நிஃ’ இதி ஶேஷஃ| ப்ரத்யக்ஷாநுமாநாப்யாஂ பித்தஸ்யாக்நித்வஂ ப்ரஸாத்யாகமேநாபி ப்ரஸாதயந்நாஹ- ஆகமாச்சேதி|- ஆகமாத் ஸமஸ்தாயுர்வேதஶாஸ்த்ரதஃ| நநு, யதி பித்தாக்ந்யோரபேதஸ்தத் கதஂ கதஂ பித்தப்ரஶமநமக்நிதீபநம், அஜாபயஶ்ச; மத்ஸ்யாதயஶ்ச பித்தவத்திஂ குர்வந்தி நசாக்நிதீப்திகராஃ, திவாஸ்வப்நஶ்ச பித்தப்ரகோபணோऽப்யக்நிஶமநஃ; ததேதமபி கதஂ ஸ்யாத்- விஷமோ வாதேந, தீக்ஷ்ணஃ பித்தேந, மந்தஃ ஶ்லேஷ்மணேதி; ‘ஸமதோஷஃ ஸமாக்நிஶ்ச’ (ஸூ. அ.௧௫) இத்யாதிகமபி கதஂ ஸ்யாதிதி| நைஷ தோஷஃ, யேநாயமக்நிஃ பரமார்ததஃ பித்தாத்பிந்ந ஏவ ஸுஶ்ருதாதிபிரங்கீகதஃ| ததுக்தஂ- “க்ரோதஶோகஶ்ரமகதஃ ஶரீரோஷ்மா ஶிரோகதஃ| பித்தஂ ச கேஶாந் பசதி பலிதஂ தேந ஜாயதே” (நி. அ.௧௭) இதி| ஶரீரோஷ்மா அக்நிஃ, ஸ சாத்ர பித்தாத்பிந்ந ஏவோக்தஃ| ததாऽந்யதபி பித்தாக்ந்யோர்பேதப்ரதிபாதகதந்த்ரமுச்யதே- “த்ரவஂ ஸ்நிக்தமதோகஂ ச பித்தஂ வஹ்நிரதோऽந்யதா”- இதி| அந்யாந்யபி பித்தாக்நிபேதப்ரதிபாதகாநி வாக்யாநி ஸந்தி, தாநீஹ விஸ்தரபயாந்ந தர்ஶிதாநி | யத் புநரிஹாக்நிபித்தயோரபேதகதநஂ கதஂ, தத்ரஸவீர்யாதிகுணோபாதியுக்தஸ்ய பித்தஸ்ய சிகித்ஸாத்வாரேணாக்நேஶ்சிகித்ஸா கார்யேதி தர்ஶநார்தம்; அந்யதா ரஸாதிகுணோபாதிரஹிதஸ்ய வஹ்நேஶ்சிகித்ஸா கர்துஂ ந பார்யதே இதி||௯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

தச்சாதஷ்டஹேதுகேந விஶேஷேண பக்வாமாஶயமத்யஸ்தஂ பித்தஂ சதுர்விதமந்நபாநஂ பசதி, விவேசயதி ச தோஷரஸமூத்ரபுரீஷாணி; தத்ரஸ்தமேவ சாத்மஶக்த்யா ஶேஷாணாஂ பித்தஸ்தாநாநாஂ ஶரீரஸ்ய சாக்நிகர்மணாऽநுக்ரஹஂ கரோதி, தஸ்மிந் பித்தே பாசகோऽக்நிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞா; யத்து யகத்ப்லீஹ்நோஃ பித்தஂ தஸ்மிந் ரஞ்ஜகோऽக்நிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞா, ஸ ரஸஸ்ய ராககதுக்தஃ; யத் பித்தஂ ஹதயஸ்தஂ தஸ்மிந் ஸாதகோऽக்நிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞா, ஸோऽபிப்ரார்திதமநோரதஸாதநகதுக்தஃ; யத்தஷ்ட்யாஂ பித்தஂ தஸ்மிந்நாலோசகோऽக்நிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞா, ஸ ரூபக்ரஹணாऽதிகதஃ; யத்து த்வசி பித்தஂ தஸ்மிந் ப்ராஜகோऽக்நிரிதி ஸஞ்ஜ்ஞா, ஸோऽப்யங்கபரிஷேகாவகாஹாலேபநாதீநாஂ க்ரியாத்ரவ்யாணாஂ பக்தா சாயாநாஂ ச ப்ரகாஶகஃ ||௧௦||

அதஷ்டஹேதுகேந விஶேஷேணேதி விஶேஷேண பேதேந; கிஂவிஶிஷ்டேந ?அதஷ்டஹேதுகேந ப்ராக்தநகர்மஹேதுகேநேத்யர்தஃ| பக்வாமாஶயமத்யஸ்தமிதி நாபிஸ்தம்| சதுர்விதமந்நபாநஂ பசதீதி அஶிதஂ காதிதஂ லீடஂ பீதஂ ச பசதீத்யர்தஃ| விவேசயதி ச பதக்கரோதி தோஷரஸமூத்ரபுரீஷாணி| அத்ர கேசித் ‘அந்நரஸமூத்ரபுரீஷாணி’ இதி படந்தி, ‘வாதமூத்ரபுரீஷாணி’ இத்யபரே| அநுக்ரஹஂ கரோதி உபகாரஂ கரோதி| யத் பித்தஂ ஹதயேத்யாதி| ஸோऽபிப்ரார்திதமநோரதஸாதநகதிதி தர்மார்தகாமமோக்ஷலக்ஷணபுருஷார்தஸ்ய ஸாதக இத்யர்தஃ; கஸ்மாத்? ஹதயஸ்தகபதமோऽபநோதவிஸ்பஷ்டீகதமநஃப்ராகுண்யாத்| யத்தஷ்ட்யாஂ பித்தமித்யாதி ஆலோசகோ தர்ஶகஃ| த்வசீதி அவபாஸிநீநாமதேயாயாஂ பாஹ்யத்வசீத்யர்தஃ| அப்யங்கேத்யாதி| அப்யங்காதீநாஂ க்ரியாத்ரவ்யாணாஂ க்ரியாநிமித்தாநாஂ கர்மநிமித்தாநாமித்யர்தஃ| சாயாநாஂ ச ப்ரகாஶக இதி சாயாநாஂ பாஞ்சபௌதிகீநாஂ நீலாதீநாஂ, ப்ரகாஶக உத்பாதகஃ; சகாராத் ப்ரபாணாஂ ச பாஞ்சபௌதிகீநாஂ ப்ரகாஶகஃ| நநு, சாயாப்ரபயோஃ கோ பேதஃ? உச்யதே- “ஆஸந்நா லக்ஷ்யதே ச்சாயா ப்ரபா தூராத் ப்ரகாஶதே| வர்ணமாக்ரமதி ச்சாயா ப்ரபா வர்ணப்ரகாஶிநீ” (ச. இ. அ. ௭)- இதி||௧௦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

பவதி சாத்ர- பித்தஂ தீக்ஷ்ணஂ த்ரவஂ பூதி நீலஂ பீதஂ ததைவ ச | உஷ்ணஂ கடுரஸஂ சைவ விதக்தஂ சாம்லமேவ ச ||௧௧||

இதாநீஂ பித்தஸ்ய சிகித்ஸோபயோகி ஸ்வலக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ- பித்தமித்யாதி| தீக்ஷ்ணஂ ராஜிகாமரிசாதிவத்| பூதி விஸ்ரகந்தி| நீலஂ ஸாமாவஸ்தாயாம்| பீதஂ நிராமாவஸ்தாயாம்| கடுரஸஂ ப்ரகதிஸ்தஂ பித்தம்| விதக்தஂ சாம்லமேவேதி விருத்தபாகோபபந்நஂ புநரம்லரஸஂ பவதி, ‘விதக்தாஜீர்ணஸஂஸஷ்டமம்லரஸஂ பவதி’ இத்யந்யே, விதக்தஂ பித்தமம்லபித்தமிதி ரோகவிஶேஷஂ கேசிந்மந்யந்தே| ‘த்ரவ’- ஸ்தாநே கேசித் ‘ஸரம்’ இதி படந்தி||௧௧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

அத ஊர்த்வஂ ஶ்லேஷ்மஸ்தாநாந்யநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ | தத்ர, ஆமாஶயஃ பித்தாஶயஸ்யோபரிஷ்டாத் தத்ப்ரத்யநீகத்வாதூர்த்வகதித்வாத்தேஜஸஃ, சந்த்ர இவ ஆதித்யஸ்ய , சதுர்விதஸ்யாஹாரஸ்யாதாரஃ; ஸ ச தத்ரௌதகைர்குணைராஹாரஃ ப்ரக்லிந்நோ பிந்நஸங்காதஃ ஸுகஜரோ பவதி ||௧௨||

அத ஊர்த்வமித்யாதி| அநுவ்யாக்யாஸ்யாமஃ அநு க்ரமேண வ்யாக்யாஸ்யாமஃ; யேநைவ க்ரமேண பித்தஸ்தாநாந்யுக்தாநி தேநைவ கர்மணேத்யர்தஃ| ப்ராகாமாஶயஃ ஶ்லேஷ்மஸ்தாநமுக்தஃ, தமேவ ப்ரதமஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ராமாஶய இத்யாதி|- தத்ரேதி ஶ்லேஷ்மஸ்தாநேஷு பஞ்சஸு மத்யே, உபரிஷ்டாத் உபரி| கஸ்மாத் காரணாத் பித்தாஶயோபரீத்யாஹ- தத்ப்ரத்யநீகத்வாதிதி|- தஸ்ய பித்தஸ்ய ப்ரத்யநீகத்வாத் ப்ரதிபக்ஷத்வாத், விகூலத்வாதித்யர்தஃ| த்விதீயஂ ஹேதுமாஹ- ஊர்த்வகதித்வாச்ச தேஜஸ இதி| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- யதி ஹி பார்ஶ்வயோரதோ வாऽऽமாஶயோ பவேத்ததோதகஸ்யாதோகாமித்வாந்நிஷ்ப்ரத்யநீகத்வஂ, ததஶ்ச நிஷ்ப்ரத்யநீகோऽக்நிஃ ஶரீரமேவ தஹேதிதி| ப்ரத்யக்ஷேண பித்தாஶயஸ்யோபரி கபாஶயஂ ஸாதயித்வா, உபமாநேநாபி ஸாதயந்நாஹ- சந்த்ர இவாதித்யஸ்யேதி| ப்ரத்யக்ஷோபமாநாப்யாஂ பித்தாஶயஸ்யோபர்யாமாஶயஂ ப்ரஸாத்யாநுமாநேநாபி ஸாதயந்நாஹ- சதுர்விதஸ்யாஹாரஸ்யாதாரஃ; சதுர்விதஸ்யாஶிதபீதலீடகாதிதஸ்ய, ஆதாரஃ ஸ்தாநம்| தேஜஸ்தாவதூர்த்வகாமி, யதி சாத ஆமாஶயோ பவேத்ததா சதுர்விதமாஹாரஂ ந பசேத், பசதி ச; தேநாநுமீயதே- ஆமாஶயஃ பித்தாஶயஸ்யோபர்யேவேதி| ஸ சேதி சதுர்விதாஹாரஃ| ஔதகைர்குணைரிதி த்ரவஸ்நேஹாதிபிஃ; த்ரவகுணைர்பிந்நஸங்காதஃ, ஸ்நேஹேந ப்ரக்லிந்ந இதி போத்தவ்யம்| ஸுகஜரோ பவதி ஸுகேந பரிணாமஂ கச்சதீத்யர்தஃ||௧௨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

மாதுர்யாத் பிச்சிலத்வாச்ச ப்ரக்லேதித்வாத்ததைவ ச | ஆமாஶயே ஸம்பவதி ஶ்லேஷ்மா மதுரஶீதலஃ ||௧௩||

அத கே ஔதகா குணா இத்யாஹ- மாதுர்யாதித்யாதி| மாதுர்யாத் பிச்சிலத்வாச்ச ப்ரக்லேதித்வாத்ததைவ சேதி ‘ஆஹாரஸ்ய’ இதி ஶேஷஃ| சகாரத்வயேந த்ரவஸ்நேஹாதயோ குணா அநுக்தா அபி ஸமுச்சீயந்தே| ஸம்பவதீதி இதி ப்ரகுப்யதி, ந புநரபூதப்ராதுர்பாவேண, கபஸ்ய ரஸதாதுத ஏவோத்பந்நத்வாத்||௧௩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ஸ தத்ரஸ்த ஏவ ஸ்வஶக்த்யா ஶேஷாணாஂ ஶ்லேஷ்மஸ்தாநாநாஂ ஶரீரஸ்ய சோதககர்மணாऽநுக்ரஹஂ கரோதி; உரஃஸ்தஸ்த்ரிகஸந்தாரணமாத்மவீர்யேணாந்நரஸஸஹிதேந ஹதயாவலம்பநஂ கரோதி; ஜிஹ்வாமூலகண்டஸ்தோ ஜிஹ்வேந்த்ரியஸ்ய ஸௌம்யத்வாத் ஸம்யக்ரஸஜ்ஞாநே வர்ததே; ஶிரஃஸ்தஃ ஸ்நேஹஸந்தர்பணாதிகதத்வாதிந்த்ரியாணாமாத்மவீர்யேணாநுக்ரஹஂ கரோத்; ஸந்திஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மா ஸர்வஸந்திஸஂஶ்லேஷாத் ஸர்வஸந்த்யநுக்ரஹஂ கரோதி ||௧௪||

ஸ தத்ரஸ்த ஏவேத்யாதி| ஸஃ ஶ்லேஷ்மா| தத்ரஸ்த ஆமாஶயஸ்தஃ| ஸ்வஶக்தயா ஆத்மவீர்யேண| உதககர்மணேதி க்லேதநபூரணாதிநா| த்விதீயஸ்தாநஸ்ய கர்ம தர்ஶயந்நாஹ- உரஃஸ்த இத்யாதி| த்ரிகஸந்தாரணமிதி த்ரிகஂ ஶிரோபாஹுத்வயஸந்தாநஸ்தாநம்| ஆத்மவீர்யேணேதி ப்ராகதகுணேந| ஹதயாவலம்பநஂ ஹதயஸ்ய ஸ்வகார்யஸாமார்த்யஂ கரோதி| ஸ்நேஹஸந்தர்பணாதிகதத்வாத் ஸ்நேஹநே ஸந்தர்பணே சாதிகதத்வாத்; அதவா ஸ்நேஹேந ஸந்தர்பணஂ தத்ராதிகதத்வாத்| அந்யே து வ்யாக்யாநயந்தி- ‘ஸ்நேஹோ மஸ்தகமஜ்ஜா, தஸ்ய ஸந்தர்பணஂ, தத்ராதிகதத்வாத்’| இந்த்ரியாணாஂ ஶ்ரோத்ரத்வக்சிக்ஷுர்ஜிஹ்வாக்ராணாநாம்| அநுக்ரஹஂ கரோதி ஸ்வகார்யஸாமர்த்யஂ ஜநயதி| ஸந்திஸ்தஃ ஶ்லேஷ்மேத்யாதி ஸ்பஷ்டம்||௧௪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

பவதி சாத்ர- ஶ்லேஷ்மா ஶ்வேதோ குருஃ ஸ்நிக்தஃ பிச்சிலஃ ஶீத ஏவ ச | மதுரஸ்த்வவிதக்தஃ ஸ்யாத்விதக்தோ லவண ஸ்மதஃ ||௧௫||

இதாநீஂ கபலிங்கஜ்ஞாநார்தஂ சிகித்ஸார்தஂ ச லக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶ்லேஷ்மா ஶ்வேத இத்யாதி| ஶீத ஏவ சேதி சகாரோ மதுஸ்திராதிகுணஸமுச்சயார்தஃ| அவிதக்தஃ அபக்வோ மதுரரஸோ பவதி| விதக்தஃ பக்வோ லவண இதி| அந்யே த்வந்யதா வ்யாக்யாநயந்தி- அவிதக்தஃ ப்ரகதிஸ்தோऽப்ரதுஷ்டோ மதுரரஸஃ ஶ்லேஷ்மா பவதி, விதக்தோ விகதிஸ்தஃ ப்ரதுஷ்டோ லவணரஸஃ; அதவா விதக்தாந்நபாகால்லவண இதி||௧௫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ஶோணிதஸ்ய ஸ்தாநஂ யகத்ப்லீஹாநௌ, தச்ச ப்ராகபிஹிதஂ; தத்ரஸ்தமேவ ஶேஷாணாஂ ஶோணிதஸ்தாநாநாமநுக்ரஹஂ கரோதி ||௧௬||

ததேவஂ தோஷாந் ப்ரதமதர்ஶநோக்தாநபிதாய ‘ஶோணிதசதுர்தைஃ’ இத்யஸ்ய தர்ஶநஸ்யாபிப்ரேதஂ ஶோணிதஸ்தாநஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஶோணிதஸ்யேத்யதி| ப்ராகபிஹிதஂ ஶோணிதவர்ணநீய உக்தம்||௧௬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

பவதி சாத்ர- அநுஷ்ணஶீதஂ மதுரஂ ஸ்நிக்தஂ ரக்தஂ ச வர்ணதஃ | ஶோணிதஂ குரு விஸ்ரஂ ஸ்யாத்விதாஹஶ்சாஸ்ய பித்தவத் ||௧௭||

ஶோணிதஸ்ய நிதாநலிங்கசிகித்ஸாஜ்ஞாநார்தஂ ஸ்வலக்ஷணஂ தர்ஶயந்நாஹ,-அநுஷ்ணேத்யாதி| அநுஷ்ணஶீதமிதி ஸாதாரணமித்யர்தஃ| விஸ்ரம் ஆமகந்தி| விதாஹஶ்சாஸ்ய பித்தவதிதி பித்தஸ்யேவ; பித்தஸ்ய யேந வஸ்துநா யதா ச விதாஹஸ்தேந வஸ்துநா ததா ச விதாஹஃ ஶோணிதஸ்யாபீத்யுக்தம்||௧௭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ஏதாநி கலு தோஷஸ்தாநாநி; ஏஷு ஸஞ்சீயந்தே தோஷாஃ | ப்ராக் ஸஞ்சயஹேதுருக்தஃ | தத்ர ஸஞ்சிதாநாஂ கலு தோஷாணாஂ ஸ்தப்தபூர்ணகோஷ்டதா பீதாவபாஸதா மந்தோஷ்மதா சாங்காநாஂ கௌரவமாலஸ்யஂ சயகாரணவித்வேஷஶ்சேதி லிங்காநி பவந்தி | தத்ர ப்ரதமஃ க்ரியாகாலஃ ||௧௮||

ப்ரதிபாதிதஂ நியமமந்நாஹ- ஏதாநித்யாதி|- ஏஷு ஸஞ்சீயந்தே தோஷா இதி ஏஷு ஸ்தாநேஷு தோஷாஃ ஸஞ்சயஂ யாந்தீத்யர்தஃ| கஃ புநர்தோஷாணாஂ ஸஞ்சயே ஹேதுரித்யாஹ- ப்ராக் ஸஞ்சயஹேதுரிதி|- ப்ராகிதி துசர்யாத்யாயே| ஸஞ்சிதாநாஂ வாதாதீநாஂ யதாஸங்க்யஂ லிங்கஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர ஸஞ்சிதாநாமித்யாதி| ஸஂஹதீரூபா வத்திஶ்சயஃ, விலயநரூபா வத்திஃ ப்ரகோபஃ| ஸ்தப்தபூர்ணகோஷ்டதேதி கோஷ்டதாஶப்தஃ ஸ்தப்தபூர்ணாப்யாஂ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே, தேந ஸ்தப்தகோஷ்டதாபூர்ணகோஷ்டதே வாயோர்லிங்கஂ, பீதாவபாஸதா மந்தோஷ்ணதா ச பித்தஸ்ய, கௌரவமாலஸ்யஂ ச ஶ்லேஷ்மணஃ| ஏதாநி ஸ்தப்தபூர்ணகோஷ்டதாதிலிங்காநி ஸாமாந்யேந ஸர்வேஷாமேவ ஸஞ்சிதாநாமித்யபி கேசிந்மந்யந்தே| சயகாரணவித்வேஷஶ்சேதி ஸாமாந்யேந ஸர்வேஷாஂ வாதாதீநாமிதஂ லிங்கம்| ‘சயகாரணவித்வேஷஶ்ச’ இதி வாக்யஂ கேசிந்ந படந்தி| கேசிதாசார்யா அஸ்யாக்ரே சயப்ரகோபயோர்லக்ஷணஂ ஶ்லோகேந படந்தி ‘ஸ்வஸ்தாநவத்திர்தோஷாணாம்’ இத்யாதி| அயஂ ஶ்லோகோऽபாவாத் ஸமக்ரோ ந லிகித இதி| தத்ரேதி தத்ர வாதாதீநாஂ ஸஞ்சயே| ப்ரதமஃ க்ரியாகாலஃ ஆத்யஃ கர்மாவஸரஃ||௧௮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

அத ஊர்த்வஂ ப்ரகோபணாநி வக்ஷ்யாமஃ | தத்ர பலவத்விக்ரஹாதிவ்யாயாமவ்யவாயாத்யயநப்ரபதநப்ரதாவநப்ரபீடநாபிகாதலங்கநப்லவநதரணராத்ரிஜாகரணபாரஹரண- கஜதுரகரதபதாதிசர்யாகடுகஷாயதிக்தரூக்ஷலகுஶீதவீர்யஶுஷ்கஶாகவல்லூரவரகோத்தாலககோரதூஷஶ்யாமாகநீவார- முத்கமஸூராடகீஹரேணுகலாயநிஷ்பாவாநஶநவிஷமாஶநாத்யஶநவாதமூத்ரபுரீஷஶுக்ரச்சர்திக்ஷவதூத்காரபாஷ்பவேகவிகாதாதிபிர்விஶேஷைர்வாயுஃ ப்ரகோபமாபத்யதே ||௧௯||

காநி புநஸ்தாநீத்யாஹ- தத்ர பலவத்விக்ரஹேத்யாதி| பலவத்பிர்விக்ரஹோ பலவத்விக்ரஹஃ, மல்லாதிபிஃ ஸஹ பாஹுயுத்தாதிஃ| அதிஶப்தோ வ்யாயாமாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே| வ்யவாயஃ ஸ்த்ரீஸேவா| அபிகாதோ லகுடாதிப்ரஹாரஃ| லங்கநஂ ரவேண கர்தாத்யுத்க்ரமணம்| ப்லவநம் உத்ப்லுத்யோத்ப்லுத்ய கமநம்| ப்ரதரணஂ நத்யாதீநாஂ பாஹுப்யாஂ தரணம்| அதிசர்யா அத்யடநஂ, ஸா ச கஜாதிபிஃ பதாத்யந்தைஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| வல்லூரஂ ஶுஷ்கமாஂஸம்| வரகஃ வரடீகா குதாந்யவிஶேஷஃ| உத்தாலகஃ அரண்யகோத்ரவஃ| நீவாரஃ ப்ரஸாதிகா, தாந்யமத்யே ரக்தஶூகோ பவதி; ‘உலஜீதாந்யம்’ இதி லோகே| ஆடகீ துவரீ| ஹரேணுஃ வர்துலகலாயஃ| கலாயஃ த்ரிபுடகஃ| நிஷ்பாவகஃ ராஜஶிம்பிஃ| அநஶநம் அல்பபோஜநமுபவாஸஶ்ச| விஷமாஶநஂ பஹ்வல்பாகாலபோஜநம்| அத்யஶநஂ ஸாஜீர்ணபோஜநம்| வேகவிகாதோ வேகாவரோதஃ, ஸ ச வாதமூத்ராதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| க்ஷவதுஃ சிக்கா| பாஷ்பஶப்தேந ரோதநஜலஂ கத்யதே| ஆதிஶப்தாத் க்ஷுதாதிவேகவிகாதாதயோ கஹ்யந்தே||௧௯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ஸ ஶீதாப்ரப்ரவாதேஷு கர்மாந்தே ச விஶேஷதஃ | ப்ரத்யூஷஸ்யபராஹ்ணே து ஜீர்ணேऽந்நே ச ப்ரகுப்யதி ||௨௦||

வாதஸ்ய ப்ரகோபஹேதுஂ பதங்நிர்திஶந்நாஹ- ஸ ஶீதேத்யாதி| ஸஃ வாயுஃ| ஶீதே ஶீதகாலே| அப்ரே மேகோபலக்ஷிதகாலே| ப்ரவாதே ப்ரகஷ்டவாதே காலே| கர்மாந்தே வர்ஷாகாலே| விஶேஷதஃ அதிஶயேந| ஆர்தவஂ காலமுக்த்வாऽऽஹ்நிகமாஹ- ப்ரத்யூஷஸ்யபராஹ்ணே சேதி| புக்தாபேக்ஷஂ காலமாஹ- ஜீர்ணேऽந்நே ச ப்ரகுப்யதீதி||௨௦||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

க்ரோதஶோகபயாயாஸோபவாஸவிதக்தமைதுநோபகமநகட்வம்லலவண- தீக்ஷ்ணோஷ்ணலகுவிதாஹிதிலதைலபிண்யாககுலத்தஸர்ஷபாதஸீஹரிதகஶாக- கோதாமத்ஸ்யாஜாவிகமாஂஸததிதக்ரகூர்சிகாமஸ்துஸௌவீரகஸுராவிகாராம்லபலகட்வரப்ரபதிபிஃ பித்தஂ ப்ரகோபமாபத்யதே ||௨௧||

பித்தப்ரகோபணாநி தர்ஶயந்நாஹ- க்ரோதஶோகபயேத்யாதி| ஆயாஸஃ ஶரீரபீடா| விதக்தஂ விதாஹஃ, ஸ ச ஶோதாராகாஹாராதிகதஃ| விதாஹீதி யதம்லோத்காரதாஹதஷ்ணாப்ரபதீநுதீர்ய கச்ச்ராத் பாகமுபகச்சதி தத்விதாஹி| ஹரிதஶாகமிதி “குடேரஶிக்ருஸுரஸஸுமுகாஸுரிபூஸ்தணாஃ| சுக்ராகஶ்சுக்ரிகா சேதி வர்கஂ ஹரிதகஂ விதுஃ”- இதி| ததி ஸஸ்நேஹஂ கவ்யஂ ததி| கூர்சிகா விக்ரதிதஂ தக்ரம்| மஸ்து ததிமஸ்து| ஸௌவீரகஂ நிஸ்துஷயவத்ரிவதாதிகதஂ ஸந்தாநஂ தாந்யாம்லஂ வா| ஸுராவிகாராஃ பைஷ்டிகாதயஃ| அம்லபலாநி ஆம்ராதகாதீநி| கட்வரமிதி அஸ்நேஹஂ ததி| அந்யே பாஷந்தே- “ஸௌவீராம்லமதாத்யம்லஂ காஞ்ஜிகஂ கட்வரஂ விதுஃ| அந்யே து தததோபாகஂ தக்ரஂ சாத்யம்லதாங்கதம்|| ஸஸ்நேஹஂ ததிஜஂ தக்ரமாஹுரந்யே து கட்வரம்”- இதி| ப்ரபதிஶப்தாச்சுக்ராதீநாஂ க்ரஹணம்||௨௧||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

ததுஷ்ணைருஷ்ணகாலே ச கநாந்தே ச விஶேஷதஃ | மத்யாஹ்நே சார்தராத்ரே ச ஜீர்யத்யந்நே ச குப்யதி ||௨௨||

பித்தப்ரகோபஸ்ய காலஂ தர்ஶயந்நாஹ- ததுஷ்ணைரித்யாதி| ததிதி பித்தம்| உஷ்ணைரிதி உஷ்ணத்வமத்ர கர்மாதிகதம்| உஷ்ணகாலே க்ரீஷ்மே| கநாந்தே ஶரதி| ஆஹ்நிகஂ பித்தப்ரகோபஸ்ய காலமாஹ- மத்யாஹ்நே இத்யாதி| புக்தாபேக்ஷஂ பித்தப்ரகோபஸ்ய காலமாஹ- ஜீர்யத்யந்நே ச குப்யதீதி| ‘பித்தப்ரகோபணேஷு மத்யே ஶோகபயயோர்வாதப்ரகோபணயோஃ பாடோऽநார்ஷஃ’ இதி ஜைஜ்ஜடஃ; ஸ சாந்யைர்நிபந்தகாரைரநுபஹதத்வாதஸ்மாபிரபி கஹீதா இதி||௨௨||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

திவாஸ்வப்நாவ்யாயாமாலஸ்யமதுராம்லலவணஶீதஸ்நிக்தகுருபிச்சிலாபிஷ்யந்திஹாயநகயவகநைஷதேத்கட- மாஷமஹாமாஷகோதூமதிலபிஷ்டவிகதிததிதுக்தகஶராபாயஸேக்ஷுவிகாராநூபௌதகமாஂஸவஸாபிஸமணால- கஸேருகஶங்காடகமதுரவல்லீபலஸமஶநாத்யஶநப்ரபதிபிஃ ஶ்லேஷ்மா ப்ரகோபமாபத்யதே ||௨௩||

கபப்ரகோபணாநி நிர்திஶந்நாஹ- திவாஸ்வப்நாவ்யாயாமேத்யாதி| அபிஷ்யந்தி தோஷதாதுமலஸ்ரோதஸாமதிஶயக்லேதப்ராப்திஜநநம்| ஹாயநகோ கோடகபுச்சஃ, ஸ ச ஶாலிவிஶேஷஃ| யவகஃ ஶூகதாந்யவிஶேஷஃ, தஸ்ய ச யவாகாராஸ்தண்டுலாஃ| நைஷதஃ ‘கோரக’ இத்யாக்யாயதே, ஸ ச தாந்யவிஶேஷஃ| இத்கடஃ கக்கலீ| பிஷ்டஂ தண்டுலபிஷ்டம்| கஶரா திலதண்டுலமாஷைஃ கதா யவாகூஃ| பாயஸஃ க்ஷீரஸித்தாஸ்தண்டுலாஃ| பிஸஂ பத்மமூலஂ ‘பிஸாண்ட’ இதி லோகே| மணாலஂ பத்மமூலாத் ஸ்தூலஃ ப்ரரோஹாங்குரஃ| ஶங்காடகஂ ஜலமத்யே த்ரிகண்டகம்| மதுரவல்லீபலமிதி மதுரபலஂ தாலநாரிகேலாதி; வல்லீபலம் அலாபூப்ரபதி, அந்யே கூஷ்மாண்டகாதீநி||௨௩||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

ஸ ஶீதைஃ ஶீதகாலே ச வஸந்தே ச விஶேஷதஃ | பூர்வாஹ்ணே ச ப்ரதோஷே ச புக்தமாத்ரே ப்ரகுப்யதி ||௨௪||

கபஸ்ய கோபகாலவிஶேஷஂ நிர்திஶந்நாஹ- ஸ ஶீதைரித்யாதி| ஶீதைஃ ஶீதலத்ரவ்யைஃ| பூர்வாஹ்ணே ப்ரதமப்ரஹரே| ப்ரதோஷே ரஜநீமுகே||௨௪||

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

பித்தப்ரகோபணைரேவ சாபீக்ஷ்ணஂ த்ரவஸ்நிக்தகுருபிராஹாரைர்திவாஸ்வப்நக்ரோதாநலாதபஶ்ரமாபிகாதாஜீர்ணவிருத்தாத்யஶநாதிபிர்விஶேஷைரஸக் ப்ரகோபமாபத்யதே ||௨௫||

த்விதீயே தர்ஶநே ‘ஶோணிதசதுர்தைஃ’ இத்யுக்தேஃ ஶோணிதஸ்ய சதுர்தஸ்ய கோபநாநி தர்ஶயந்நாஹ- பித்தேத்யாதி|- பித்தப்ரகோபணைரேவ சேதி பித்தஸ்ய ஶோணிதஸமாநத்வாத்| தஸ்யைவ விஶிஷ்டமபி ஹேதுஂ தர்ஶயந்நாஹ- அபீக்ஷ்ணஂ த்ரவேத்யாதி| அபீக்ஷ்ணஂ புநஃ புநஃ ‘ஸேவிதைஃ’ இதி ஶேஷஃ||௨௫||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

யஸ்மாத்ரக்தஂ விநா தோஷைர்ந கதாசித் ப்ரகுப்யதி | தஸ்மாத்தஸ்ய யதாதோஷஂ காலஂ வித்யத் ப்ரகோபணே ||௨௬||

ந ச ஸ்வாதந்த்ர்யேணாஸ்ய ப்ரகோபஃ, கிந்து ஸர்வதா பரதந்த்ரேணைவ, தத்ப்ரதிபாதயந்நாஹ- யஸ்மாதித்யாதி| தத்ர வாததுஷ்டஂ வாதப்ரகோபகாலே குப்யதி; ஏவஂ பித்தகபதுஷ்டஸ்ய ரக்தஸ்ய பித்தகபகாலா இதி||௨௬||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

தேஷாஂ ப்ரகோபாத் கோஷ்டதோதஸஞ்சரணாம்லீகாபிபாஸாபரிதாஹாந்நத்வேஷஹதயோத்க்லேதாஶ்ச ஜாயந்தே | தத்ர த்விதீயஃ க்ரியாகாலஃ ||௨௭||

தேஷாஂ ப்ரகோபலிங்காநி தர்ஶயந்நாஹ- தேஷாஂ ப்ரகோபாதித்யாதி கோஷ்டதோதஸஞ்சரணே த்வே வாதஸ்ய; ஸஞ்சரணமிதி கோஷ்டே வாதபரிப்ரமணமித்யர்தஃ| அம்லீகாபிபாஸாபரிதாஹாஃ பித்தஸ்ய; அம்லீகா அம்லோத்காரஃ, பரிதாஹஃ ஸர்வதோதாஹஃ, அந்யேऽபரிதாஹ இத்யகாரப்ரஶ்லேஷஂ மந்யந்தே, தத்ர ‘நஞ்’ ஈஷதர்தே, யதா ‘அநுதரா கந்யா’ இதி, தேநேஷத்தாஹ இதி வ்யாக்யாநயந்தி| அந்நத்வேஷஹதயோத்க்லேதௌ கபஸ்ய, ஹதயோத்க்லேதோ ஹல்லாஸஃ| த்விதீயஃ க்ரியாகால இதி த்விதீயஶ்சிகித்ஸாவஸரஃ||௨௭||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

அத ஊர்த்வஂ ப்ரஸரஂ வக்ஷ்யாமஃ- தேஷாமேபிராதங்கவிஶேஷைஃ ப்ரகுபிதாநாஂ கிண்வோதகபிஷ்டஸமவாய இவோத்ரிக்தாநாஂ ப்ரஸரோ பவதி | தேஷாஂ வாயுர்கதிமத்த்வாத் ப்ரஸரணஹேதுஃ ஸத்யப்யசைதந்யே | ஸ ஹி ரஜோபூயிஷ்டஃ; ரஜஶ்ச ப்ரவர்தகஂ ஸர்வபாவாநாம் | யதா- மஹாநுதகஸஞ்சயோऽதிவத்தஃ ஸேதுமவதார்யாபரேணோதகேந வ்யாமிஶ்ரஃ ஸர்வதஃ ப்ரதாவதி, ஏவஂ தோஷாஃ கதாசிதேகஶோ த்விஶஃ ஸமஸ்தாஃ ஶோணிதஸஹிதா வாऽநேகதா ப்ரஸரந்தி | தத்யதா- வாதஃ, பித்தஂ, ஶ்லேஷ்மா, ஶோணிதஂ, வாதபித்தே, வாதஶ்லேஷ்மாணௌ, பித்தஶ்லேஷ்மாணௌ, வாதஶோணிதே, பித்தஶோணிதே, ஶ்லேஷ்மஶோணிதே, வாதபித்தஶோணிதாநி, வாதஶ்லேஷ்மஶோணிதாநி, பித்தஶ்லேஷ்மஶோணிதாநி, வாதபித்தகபாஃ, வாதபித்தகபஶோணிதாநீதி; ஏவஂ பஞ்சதஶதா ப்ரஸரந்தி ||௨௮||

அத ஊர்த்வஂ ப்ரகோபவிஶேஷமேவ ப்ரஸராக்யஂ தர்ஶயந்நாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| தேஷாஂ வாதபித்தஶ்லேஷ்மணாம்| ஏபிராதங்கவிஶேஷைஃ ப்ரகுபிதாநாமிதி பூர்வோக்தைர்பலவத்விக்ரஹாதிபிஃ, கோஷ்டதோதஸஞ்சரணாதிபிர்வா| கதஂ தே ப்ரஸரந்தீத்யத ஆஹ- கிண்வோதகபிஷ்டேத்யாதி| அந்யோந்யகுணாநுப்ரவேஶாத்யதா கிண்வோதகபிஷ்டாநாமுத்ரேகஃ, ஏவஂ துஷ்டிஹேதூநாஂ ஸமவாயே வாதாதீநாமுத்ரேகோ பவதி; கிண்வஂ ஸுராபீஜஂ, பிஷ்டஂ தண்டுலபிஷ்டஂ, ஸமவாயஃ ஸஂயோகஃ| குதோ தோஷாணாஂ மத்யே வாயுரேவ ப்ரஸரணஹேதுரித்யாஹ- தேஷாஂ வாயுர்கதிமத்த்வாதித்யாதி| ஸ ஹி ரஜோபூயிஷ்ட இதி ஸஃ வாயுஃ, ஹி யஸ்மாதர்தே, ரஜோபூயிஷ்டஃ ‘ரஜோபஹுலோ வாயுஃ’ (ஶா. அ. ௧) இத்யுக்தத்வாத்| ஸர்வபாவாநாஂ ஸர்வபதார்தாநாம்| ஏதேந வாயோர்கதிமத்த்வே ஹேதுருக்தஃ| ப்ரஸரஸ்ய புநர்தஷ்டாந்தமாஹ- யதா மஹாநுதகஸஞ்சயோऽதிப்ரவத்த இத்யாதி| ஸேதுமவதார்யேதி பாலீஂ பித்த்வா| தமேவ ஸஂயோகிநாஂ ஸஂயோகஸங்க்யயா தர்ஶயந்நாஹ- தத்யதா- வாதஃ, பித்தமித்யாதி||௨௮||

Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30

கத்ஸ்நேऽர்தேऽவயவே வாऽபி யத்ராங்கே குபிதோ பஶம் | தோஷோ விகாரஂ நபஸி மேகவத்தத்ர வர்ஷதி ||௨௯|| நாத்யர்தஂ குபிதஶ்சாபி லீநோ மார்கேஷு திஷ்டதி | நிஷ்ப்ரத்யநீகஃ காலேந ஹேதுமாஸாத்ய குப்யதி ||௩௦||

தேஷாமேகதேஶப்ரஸரணேந தஷ்டாந்தேநைகதேஶே விகாரஂ தர்ஶயந்நாஹ- கத்ஸ்நே இத்யாதி| யத்ராங்கே இதி அத்ராங்கஶப்தேந ஶிரோபாஹுஜங்காஃ கத்யந்தே| கிஂவிஶிஷ்டேऽங்கே? இத்யாஹ- கத்ஸ்ந இத்யாதி|- கத்ஸ்நே ஸமஸ்தே, அர்தே இதி ப்ரஸித்தம், அவயவே சிபுகசரணாதௌ| ப்ரஸதோऽபி கோऽபி கோபால்பத்வாந்ந ஸஹஸா விகாரகாரீதி தர்ஶயந்நாஹ- நாத்யர்தமித்யாதி| லீந ஏகதேஶஸ்திதஃ| நிஷ்ப்ரத்யநீகா நிஷ்ப்ரதிக்ரியஃ||௨௯-௩௦||

Adhikarana 29 (31) · Śloka 31

தத்ர வாயோஃ பித்தஸ்தாநகதஸ்ய பித்தவத் ப்ரதீகாரஃ, பித்தஸ்ய ச கபஸ்தாநகதஸ்ய கபவத், கபஸ்ய ச வாதஸ்தாநகதஸ்ய வாதவத் ; ஏஷ க்ரியாவிபாகஃ ||௩௧||

தத்ர ப்ரஸரேணாந்யதோஷஸ்தாநகதஸ்ய தோஷஸ்ய ஸ்தாநிவத் ப்ரதீகாராதிதேஶஂ தர்ஶயந்நாஹ- தத்ர வாயோஃ பித்தஸ்தாநேத்யாதி||௩௧||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ஏவஂ ப்ரகுபிதாநாஂ ப்ரஸரதாஂ வாயோர்விமார்ககமநாடோபௌ, ஓஷசோஷபரிதாஹதூமாயநாநி பித்தஸ்ய, அரோசகாவிபாகாங்கஸாதாஶ்சர்திஶ்சேதி ஶ்லேஷ்மணோ லிங்காநி பவந்தி; தத்ர ததீயஃ க்ரியாகாலஃ ||௩௨||

தேஷாஂ ப்ரஸரணலிங்காநி தர்ஶயந்நாஹ- ஏவஂ ப்ரகுபிதாநாமித்யாதி| ப்ரஸரப்ரஸ்தாவேऽத்ர ப்ரகுபிதாநாமிதி யத் கதஂ தத் ப்ரகோபவிஶேஷ ஏவ ப்ரஸர இதி ஜ்ஞாபநார்தம்| ப்ரகோபப்ரஸரயோஶ்ச கோ பேதஃ? உச்யதே- ஸ்த்யாநஸ்ய ஸர்பிஷஃ க்வாத்யமாநஸ்ய ப்ரதமஂ ஸஞ்சலநமாத்ரமேவ ப்ரகோபஃ, தஸ்யைவ சாதிக்வாத்யமாநஸ்ய பேநமண்டலேநோத்ஸர்பதா தேஶாந்தரஸரணமிவ ப்ரஸரஃ| வாயோர்விமார்ககமநேத்யாதி| விமார்ககமநாடோபௌ வாயோஃ; வாயோஃ; ப்ரகதவாயுமார்காதந்யோ விமார்கஃ, ஆடோபோ ருஜாபூர்வக உதரக்ஷோபஃ| ஓஷாதீநி பித்தஸ்ய; ஓஷ ஏகதேஶிகோ தாஹஃ, சோஷஃ சூஷ்யத இவ வேதநாவிஶேஷஃ, தூமாயநஂ தூமோத்வமநமிவ| கேசிதோஷசோஷௌ ந படந்தி, ‘தாஹோ தூமாயநஂ பித்தஸ்ய’ இதி ச படந்தி| அரோசகாதயஃ கபஸ்ய; அங்கஸாதஃ அங்கக்லாநிஃ| அவிபாகாங்கஸாதௌ கேசிந்ந படந்தி, ‘அரோசகஶ்சர்திஶ்ச’ இத்யேததேவ ச படந்தி| தத்ர ப்ரஸரஂ யாவத்தோஷாணாமேவ ஹேதுலிங்கசிகித்ஸா, ததநந்தரஂ வ்யாதேரிதி||௩௨||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

அத ஊர்த்வஂ ஸ்தாநஸஂஶ்ரயஂ வக்ஷ்யாமஃ | ஏவஂ ப்ரகுபிதாதாஂஸ்தாஞ் ஶரீரப்ரதேஶாநாகம்ய தாஂஸ்தாந் வ்யாதீந் ஜநயந்தி | தே யதோதரஸந்நிவேஶஂ குர்வந்தி ததா குல்ம வித்ரத்யுதராக்நிஸங்காநாஹவிஸூசிகாதிஸாரப்ரபதீஞ்ஜநயந்தி; பஸ்திகதாஃ ப்ரமேஹாஶ்மரீமூத்ராகாதமூத்ரதோஷப்ரபதீந்; மேட்ரகதா நிருத்தப்ரகஶோபதஂஶஶூகதோஷப்ரபதீந்; குதகதா பகந்தரார்ஶஃப்ரபதீந்; வஷணகதா வத்தீஃ; ஊர்த்வஜத்ருகதாஸ்தூர்த்வஜாந்; த்வங்மஂஸஶோணிதஸ்தாஃ க்ஷுத்ரரோகாந் குஷ்டாநி விஸர்பாஂஶ்ச; மேதோகதா க்ரந்த்யபச்யர்புதகலகண்டாலஜீப்ரபதீந்; அஸ்திகதா வித்ரத்யநுஶயீப்ரபதீந்; பாதகதாஃ ஶ்லீபதவாதஶோணிதவாதகண்டகப்ரபதீந்; ஸர்வாங்ககதா ஜ்வரஸர்வாங்கரோகப்ரபதீந்; தேஷாமேவமபிஸந்நிவிஷ்டாநாஂ பூர்வரூபப்ராதுர்பாவஃ ; தஂ ப்ரதிரோகஂ வக்ஷ்யாமஃ | தத்ர பூர்வரூபகதேஷு சதுர்தஃ க்ரியாகாலஃ ||௩௩||

ப்ரஸதாநாஂ புநர்தோஷாணாஂ ஸ்ரோதோவைகுண்யாத்யத்ர ஸங்கஃ ஸ ஸ்தாநஸஂஶ்ரயஃ, தஂ நிர்திஶந்நாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| தத்ர ஸ்ரோதோவைகுண்யாத்யத்ர ஸக்தா யாந் யாந் ரோகாந் குர்விந்தி தாஂஸ்தாந் நிர்தேஷ்டுமாஹ- தே யதோதரஸந்நிவேஶமித்யாதி| ஸந்நிவேஶஂ ஸம்யக்ஸ்திதிம்| ப்ரபதிக்ரஹணாத் ப்ரவாஹிகாவிலம்பிகாப்ரபதயஃ| ஜத்ரு க்ரீவாமூலம்| த்வங்மாஂஸஶோணிதஸ்தா இதி த்வக்ஶப்தேநாத்ர ரஸோ விவக்ஷிதஃ| மேதோகததோஷவ்யாதிபாடாநந்தரஂ ‘அஸ்திகதா வித்ரத்யாதிந்’ இதி பாடோ யுக்தஃ, ஸூத்ரே சாதர்ஶநாத் ஸமக்ரோ ந லிகிதஃ| மஜ்ஜஶுக்ரகதாநாஂ தோஷாணாஂ வ்யாதயோ ந நிர்திஷ்டாஃ, ஸ்வல்பத்வாத் காதாசித்கத்வாச்சேதி| ஸர்வாங்ககதா இத்யாதி ஸர்வாங்கரோகஃ ஸர்வாங்கவாதவ்யாதிஃ, ப்ரமேஹபாண்டுரோகஶோஷாதயோ வா| ஸூக்ஷ்மத்வாத் ஸ்தாநஸஂஶ்ரயஸ்ய ந பதகுக்தஂ லக்ஷணஂ, நாபி க்ரியாகால இதி| அபிஸந்நிவிஷ்டாநாம் அத்யர்தஂ ஸந்நிவேஶஂ கதவதாம்| பூர்வரூபப்ராதுர்பாவ இதி ‘வ்யாதேஃ’ இதி ஶேஷஃ| கிஂ தத் பூர்வரூபமிதி பஷ்டோ வ்யாதிபேதபாஹுல்யேந பூர்வரூபபேதபாஹுல்யாத் ஸாக்ஷாந்நிர்தேஶேந தர்ஶயிதுமஶக்யமித்யதிதேஶேந தர்ஶயந்நாஹ- தஂ ப்ரதிரோகஂ வக்ஷ்யாமஃ; தஂ பூர்வரூபப்ராதுர்பாவஂ, ரோகே ரோகே ப்ரதிவக்ஷ்யாம இத்யர்தஃ, ந ப்ரதிதோஷஂ சயாதிலிங்கவதித்யர்தஃ| பூர்வரூபகதேஷ்விதி கதேஷு ஜ்ஞாதேஷு; ‘பூர்வரூபேஷு வர்தமாநேஷு’ இதி கேசித் படந்தி| சதுர்தஃ க்ரியாகால இதி சதுர்தஶ்சிகித்ஸாவஸரஃ| சிகித்ஸா சாத்ர தோஷஸ்ய தூஷ்யஸ்ய சேத்யுபயாஶ்ரிதா||௩௩||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

அத ஊர்த்வஂ வ்யாதேர்தர்ஶநஂ வக்ஷ்யாமஃ- ஶோபார்புதக்ரந்திவித்ரதிவிஸர்பப்ரபதீநாஂ ப்ரவ்யக்தலக்ஷணதா ஜ்வராதீஸாரப்ரபதீநாஂ ச | தத்ர பஞ்சமஃ க்ரியாகாலஃ ||௩௪||

வ்யாதேஃ ப்ரவ்யக்தஂ ரூபஂ வ்யக்திஃ, தாஂ தர்ஶயந்நாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| வ்யாதேர்தர்ஶநஂ வ்யாத்யுபலப்திஃ, ஶோபாதீநாஂ ஜ்வராதீநாஂ ச ப்ரவ்யக்தலக்ஷணதா வ்யக்திஃ; ப்ரவ்யக்தலக்ஷணதா ச வ்யாதிஜாதிலக்ஷணகதநஂ; தத்யதா- ஶோபார்புதாதீநாஂ த்வங்மாஂஸஸ்தாநஸ்ய தோஷஸ்ய ஸங்காததா, ததா ஸந்தாபலக்ஷணோ ஜ்வரஃ, ஸரணலக்ஷணோऽதீஸாரஃ, பூரணலக்ஷணமுதரமிதி| அத்ர வ்யாதேஃ ப்ரத்யநீகைவ சிகித்ஸா||௩௪||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

அத ஊர்த்வமேதேஷாமவதீர்ணாநாஂ வ்ரணபாவமாபந்நாநாஂ ஷஷ்டஃ க்ரியாகாலஃ, ஜ்வராதிஸாரப்ரபதீநாஂ ச தீர்ககாலாநுபந்தஃ | தத்ராப்ரதிக்ரியமாணேऽஸாத்யதாமுபயாந்தி ||௩௫||

வ்யக்திமபிதாய பேதஂ கதயந்நாஹ- அத ஊர்த்வமித்யாதி| ஏதேஷாஂ ஶோபாதீநாமித்யர்தஃ| அவதீர்ணாநாஂ விதரணங்கதாநாஂ பிந்நாநாமித்யர்தஃ| அவதீர்ணத்வஂ ச ஶோபாதீநாஂ விஶேஷலக்ஷணஂ, தச்ச பேதஃ| வ்ரணபாவமாபந்நாநாமிதி யத ஏவ விதீர்ணா அத ஏவ வ்ரணத்வஂ கதா இத்யர்தஃ| ஜ்வராதீஸாரப்ரபதீநாஂ ச தீர்ககாலாநுபந்த இதி யதா வ்யக்திப்ரஸ்தாவே ஜ்வராதீநாஂ ஸந்தாபஸரணபூரணாதிகஂ ஸாமாந்யலக்ஷணமுக்தஂ, ததாऽத்ர பேதப்ரஸ்தாவாத்விஶேஷலக்ஷணஂ தீர்ககாலாநுபந்தோ ஜ்வராதிஜாதிஷு பேத இதி ஜ்ஞாதவ்யஃ| கேசிதத்ர ‘தீர்ககாலாநுபந்தோ ந ப்ரதிவ்யாதிஜாதிஷு ஸம்பவதீதி வாதாதிலக்ஷணபேதாத்பிந்நத்வஂ பேதஃ’ இத்யாசக்ஷதே, யதா- அஷ்டாநாஂ ஜ்வராணாமித்யாதி| அத்ர பக்ஷே தீர்ககாலாநுபந்த இதி ஸ்வரூபகதநம், ஏதேந ஸஞ்சயாதிஷ்வப்ரதீகாராத்தீர்ககாலாநுபந்தோऽஸாத்யதா ச பவதீத்யுக்தம்| பூர்வாஸு கதிஷ்வப்ரதீகாரேऽபி ப்ரதீகாராவஸரோऽஸ்த்யேவ, அத்ர தூத்தரகத்யபாவாத் பஶ்சாத் ப்ரதீகாராஶா நாஸ்த்யேவேதி தர்ஶயந்நாஹ- தத்ராப்ரதிக்ரியமாண இத்யாதி|- தத்ரேதி பேதே இத்யர்தஃ||௩௫||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

பவந்தி சாத்ர- ஸஞ்சயஂ ச ப்ரகோபஂ ச ப்ரஸரஂ ஸ்தாநஸஂஶ்ரயம் | வ்யக்திஂ பேதஂ ச யோ வேத்தி தோஷாணாஂ ஸ பவேத்பிஷக் ||௩௬||

அதீதஂ ஸங்க்ஷிப்ய ஸங்க்ரஹஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ- ஸஞ்சயஂ ச ப்ரகோபஂ சேத்யாதி| சகாரேண ஸஞ்சயாதிஹேதுஸ்தாநாத்யநுக்தஂ ஸர்வஂ ஸமுச்சீயதே||௩௬||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

ஸஞ்சயேऽபஹதா தோஷா லபந்தே நோத்தரா கதீஃ | தே தூத்தராஸு கதிஷு பவந்தி பலவத்தராஃ ||௩௭||

யதாபூர்வஂ ப்ரதீகாரால்பத்வஂ யதோத்தரஂ ப்ரதிகாரபாஹுல்யஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸஞ்சயேऽபஹதா தோஷா இத்யாதி| தேஷாமபஹரணஂ ச பஹுதோஷே ஶோதநஂ, மத்யதோஷே லங்கநபாசநம், அல்பதோஷே ஸஂஶமநமிதி||௩௭||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

ஸர்வைர்பாவைஸ்த்ரிபிர்வாऽபி த்வாப்யாமேகேந வா புநஃ | ஸஂஸர்கே குபிதஃ க்ருத்தஂ தோஷஂ தோஷோऽநுதாவதி ||௩௮||

இதாநீஂ ஸஂஸர்கே ஸந்நிபாதே ச ப்ரஸராபிஹிதேஂऽஶாஂஶபலவிகல்பேநாநுபந்தாநுபந்திபாவஂ சிகித்ஸார்தஂ தர்ஶயந்நாஹ- ஸர்வைர்பாவைஸ்த்ரிபிர்வேத்யாதி| அநுதாவதி அநுலக்நோ பவதி| கோऽஸௌ? தோஷஃ, கிஂவிஶிஷ்டஃ? குபிதஃ, கைஃ கத்வா? பாவைஃ, கோऽர்தஃ? ஸ்வபாவைஃ ரூக்ஷோஷ்ணஸ்நிக்தாதிபிஃ, கதிஸங்க்யோபேதைஃ? த்ரிபிஃ, ந கேவலஂ த்ரிபிஃ த்வாப்யாமேகேந வா; ஏதேந த்ர்யாதிஸ்வபாவகுபிதோऽப்ரதாநோऽநுபந்தபூதஃ ப்ரதாநதோஷமர்காநுலக்நோ பவதீத்யுக்தம்| கமநுதாவதி? இத்யாஹ- தோஷஂ, கிஂவிஶிஷ்டஂ? க்ருத்தஂ ப்ரகோபஂ கதஂ, கைஃ கத்வா? பாவைஃ, கதிஸங்க்யைஃ? இத்யாஹ- ஸர்வைஃ, கோऽர்தஃ? ஸமஸ்தைஃ ரூக்ஷோஷ்ணஸ்நிக்தாதிபிஃ, ஏதேந ஸர்வபாவக்ருத்தஃ ப்ரதாநபூதோ வ்யக்தலிங்கோऽநுபந்த்யோ தோஷ உக்தஃ| க்வ? ஸஂஸர்கே, கோऽர்தஃ? தோஷத்வயஸஂயோகே| அத்ராப்யேவமுக்தஂ பவதி- யதா கில தோஷத்வயஸஂஸர்கோ பவதி ததா ப்ரதாநஸ்யாநுபந்த்யபூதஸ்ய தோஷஸ்ய சிகித்ஸா கர்தவ்யா, தத்ப்ரஶமாதேவாப்ரதாநஸ்யாநுபந்தபூதஸ்ய ப்ரஶமோ பவிஷ்யதீதி; யதா து ஸர்வைர்பாவைஃ குப்யந்தி ததா ஸர்வே ப்ரதாநபூதாஃ பரஸ்பரமநுபந்த்யபூதாஶ்ச பவந்தி, ஏவஂ ச ஸமஸந்நிபாதோ பவதி, ததா பித்தமுபசரணீயம்| அந்யே து ஸர்வைர்பாவைரித்யத்ர ‘பாவா வ்யாதிஹேதவஃ; தே சாஹாரவிஹாரதேஶகாலாஶ்சத்வாரஃ’ இதி வர்ணயந்தி| அபரே து ரஸகுணவீர்யவிபாகாஂஶ்சதுரோ பாவாந் கதயந்தி| த்ரவ்யகுணகர்மாணி பாவா இதி சரகவ்யாக்யாதாரோ பட்டாரகஹரிசந்த்ரப்ரபதயஃ ப்ரதிபாதயந்தி| அந்யே து ‘ஸர்வைர்பாகைஃ’ இதி படந்தி| தத்ர, வாதஸ்ய ரூக்ஷலகுவிஶதவிஷ்டம்பா பாகாஃ, பித்தஸ்ய தீக்ஷ்ணத்ரவபூதிநீலபீதா பாகாஃ, ஶ்லேஷ்மணஃ ஶீதகுருபிச்சிலஸ்நிக்தாதயோ பாகாஃ; தத்ர வாதாதயோ யதா ஸர்வைஸ்த்ரிபிர்த்வாப்யாமேகேந வா பாகேந குப்யந்தி ததா தாவத்பிஸ்தத்விபரீதைர்பாகைஶ்சிகித்ஸா கர்தவ்யா| தத்ர ஶ்லேஷ்மணஃ க்ஷயே பலவத்விக்ரஹாதிபிஃ க்ரியமாணே யதா ரூக்ஷோ பாகோ வாதஸ்ய குப்யதி ததா ஸ்நிக்தேநைகேந பாகேந தத்விபரீதேந ப்ரதிகர்தவ்யஃ; யதா து ரூக்ஷஶீதௌ த்வௌ பாகௌ குப்யதஸ்ததா ஸ்நிக்தோஷ்ணாப்யாஂ த்வாப்யாஂ பாகாப்யாஂ சிகித்ஸ்ய இத்யாதி| ஸர்வைர்வேதி ஸ்வயமூஹ்யம்| ஸஂஸர்கே தோஷத்வயஸஂயோகே இத்யர்தஃ| ஏதேநைததுக்தஂ பவதி- யதா க்ருத்தஂ தோஷஂ குபிதோऽநுகச்சதி ததா ஸஂஸர்கோ பவதி; ஸ ச ஸஂஸர்கோ த்விதா பவதி- ப்ரகதிஸமஸமவேததயா, விகதிவிஷமஸமவேததயா ச; தத்ர யதா வாயுபித்தயோஃ ஸஂஸர்கஸ்ததா ஶோஷணாத்மகதயா ஸ்வபாவஸதஶேந பித்தேந வாயுஃ ஸமவேத இதி ப்ரகதிஸமஸமவேத உச்யதே, யதா து பித்தஶ்லேஷ்மணோஃ ஸஂயோகஸ்ததா பித்தமுஷ்ணஂ ஶீதேந ஶ்லேஷ்மணா யுக்தமதஃ ஸ்வபாவவிபரீதேந ஸமவேத இதி விகதிவிஷமஸமவேத உச்யதே||௩௮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

ஸஂஸர்கே யோ கரீயாந் ஸ்யாதுபக்ரம்யஃ ஸ வை பவேத் | ஶேஷதோஷாவிரோதேந ஸந்நிபாதே ததைவ ச ||௩௯||

ஸஂஸர்கஸந்நிபாதயோஶ்சிகித்ஸாஸூத்ரமாஹ- ஸஂஸர்கே இத்யாதி| கரியாநிதி குருதரஃ| கதமுபக்ரமணீய இத்யாஹ- ஶேஷதோஷாவிரோதேநேதி|- யதா ந குப்யதீத்யர்தஃ| ஸஂஸர்கக்ரியாஂ ஸந்நிபாதேऽப்யதிதேஷ்டுமாஹ- ஸந்நிபாதே ததைவ சேதி| நநு, யதி ஶேஷதோஷாவிரோதேந ஸஂஸர்கே யோ கரீயாந் ஸோபக்ரம்யஸ்தர்ஹி கதமிதமுச்யதே- “ஶமயேத் பித்தமேவாதௌ ஜ்வரேஷு ஸமவாயிஷு| துர்நிவாரதமஂ தத்தி ஜ்வரார்தேஷு விஶேஷதஃ” (உ.௩௯); ததா- “ஸமவாயே ஹி தோஷாணாஂ பூர்வஂ பித்தமுபாசரேத்| ஜ்வரே சைவாதிஸாரே ச, ஸர்வத்ராந்யத்ர மாருதம்”- (உ.௪௦) இதி| ஸத்யஂ, ஸமஸந்நிபாதமாஶ்ரித்ய தத்ரோக்தஂ, ந புநரந்யாந் த்வாதஶேதி ந தோஷஃ||௩௯||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

வணோதி யஸ்மாத்ரூடேऽபி வ்ரணவஸ்து ந நஶ்யதி | ஆதேஹதாரணாத்தஸ்மாத்வ்ரண இத்யுச்யதே புதைஃ ||௪௦||

கதஂ புநரயஂ ஶரீரைகதேஶோத்தோ தோஷஸங்காதோ வ்ரண இத்யுச்யத இத்யாஹ- வணோதீத்யாதி| ஸ வணோதி ஆச்சாதயதி யஸ்மாத் தஸ்மாத் ‘வ்ரண’ இதி; அதவா வ்ரணவஸ்து வ்ரணசிஹ்நஂ, ரூடேऽபி ந நஶ்யதி ததைவாஸ்தே ஆதேஹதாரணாத் யாவஜ்ஜீவஂ, தஸ்மாத் ‘வ்ரண’ இதி||௪௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 21

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே வ்ரணப்ரஶ்நாத்யாயோ நாமைகவிஂஶோத்யாயஃ ||௨௧||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஏகவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௧||