21. vraṇapraśnādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతో వ్రణప్రశ్నమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

అథాత ఇత్యాది| వ్రణవిషయః ప్రశ్నో యస్మిన్ స వ్రణప్రశ్నః| వ్రణశబ్దేనాత్ర వాతాదయ ఉచ్యంతే, వ్రణకారణత్వాత్; తేన వాతాదివిషయః ప్రశ్నో యస్మిన్నిత్యుక్తం| అన్యే తు వ్రణమాశ్రిత్య ప్రశ్నో వ్రణప్రశ్నః, స విద్యతే యస్మిన్నిత్యర్థే ఉత్పన్నస్య ఈయప్రత్యయస్య లోపం కృత్వా వ్రణప్రశ్నమితి రూపం పఠంతి| తేనాత్ర వ్రణారంభకాణాం వాతాదీనాం సంఖ్యాస్వలక్షణకర్మాదీని వ్రణస్య చ నిరుక్త్యాది చ వక్తవ్యమిత్యర్థః సిద్ధః||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఏవ దేహసంభవహేతవః | తైరేవావ్యాపన్నైరధోమధ్యోర్ధ్వసన్నివిష్టైః శరీరమిదం ధార్యతేఽగారమివ స్థూణాభిస్తిసృభిః అతశ్చ త్రిస్థూణమాహురేకే | త ఏవ చ వ్యాపన్నాః ప్రలయహేతవః | తదేభిరేవ శోణితచతుర్థైః సంభవస్థితిప్రలయేష్వప్యవిరహితం శరీరం భవతి ||3||

వ్రణకారణాని వాతాదీని ప్రథమం సంఖ్యాదిభిర్నిర్దిశన్నాహ- వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఇత్యాది| దేహసంభవహేతవో దేహోత్పత్తిహేతవః| నను, శుక్రశోణితే దేహోత్పత్తిహేతూ ? తత్ కథం వాతాదయో దేహసంభవహేతవః కథ్యంతే ? ఉచ్యతే, అవికృతా వాతాదయః శుక్రార్తవాదిసహకారితయా దేహజనకా అభిప్రేతా ఇత్యర్థః| శరీరసంభవే వాతాదీనాం హేతుత్వం ప్రతిపాద్య స్థితికారణత్వం దర్శయన్నాహ- తైరేవేత్యాది|- తైరేవ వాతపిత్తశ్లేష్మభిః, అవ్యాపన్నైః ప్రకృతిస్థైరిత్యర్థః| అధోమధ్యోర్ధ్వసన్నివిష్టైరితి యథాక్రమేణ వాతపిత్తకఫైః| దృష్టాంతమాహ- అగారమివేత్యాది|- అగారం గృహం| ఏకీయమతమాహ- అతశ్చ త్రిస్థూణమాహురేకే| చకారోఽయం త్రిస్థూణమిత్యత్ర యోజ్యః, తేనాయమర్థః- త్రిస్థూణమితి చ అత ఏవ హేతోరేకో ఆచార్యా ఆహుః| దేహవినాశహేతుత్వమపి వాతాదీనాం నిర్దిశన్నాహ- త ఏవ వ్యాపన్నా ఇత్యాది| చకారోఽత్ర భిన్నక్రమే, తేనాయమర్థః- త ఏవ వాతాదయః, వ్యాపన్నాశ్చ వికృతిస్థాః ప్రలయహేతవో వినాశహేతవో ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః| అన్యే తు ‘ప్రలయేఽపి’ ఇత్యపిశబ్దం పఠంతి| శల్యశాస్త్రే వ్రణారంభాధిష్ఠానభూతత్వాత్ కస్యచిద్దూష్యస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- తదిత్యాది|- ఏభిరేవ వాతపిత్తకఫైః| శోణితచతుర్థైరితి నను, పూర్వం శోణితమనుపాత్తం, తత్కథమిహ సంభవాదిషు శోణితస్యావిరహితత్వముక్తం? సత్యం, పరమిహ శోణితోపాదానం కుర్వన్నేకీయమతమిదమితి దర్శయతి, తేన వ్రణపాకే దర్శనద్వయం భవతి; తథాహి- ‘నర్తేఽనిలాదస్తి రుజా’ (సూ. అ. 17) ఇత్యాదినా వ్రణపాకే దోషా ఏవ వ్యాప్రియంత ఇతి దర్శితం, ‘కాలాంతరేణాభ్యుదితం తు పిత్తం’ (సూ. అ. 17) ఇత్యాదినా పునః శోణితచతుర్థా ఏవ వ్రణపాకే వ్యాప్రియంత ఇతి| అవిరహితం సంయుక్తమిత్యర్థః||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

భవతి చాత్ర- నర్తే దేహః కఫాదస్తి న పిత్తాన్న చ మారుతాత్ | శోణితాదపి వా నిత్యం దేహ ఏతైస్తు ధార్యతే ||4||

ఏతదేవ ద్వితీయదర్శనం శ్లోకేనాపి దర్శయన్నాహ- నర్తే ఇత్యాది| నను, వాతాదిక్రమం పరిత్యజ్య కఫాదిక్రమేణ సూత్రణం కస్మాదిహ కృతం? ఉచ్యతే- దేహస్యోర్ధ్వమూలత్వమధఃశాఖత్వం ప్రతిపాదితం, ఊర్ధ్వభాగే చ కఫాధిష్ఠానమస్తి, తేనేహ కఫ ఏవ ప్రథమం దర్శితః| తదుక్తం- “ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖం త్రిస్థూణం పంచదైవతం| క్షేత్రజ్ఞాధిష్ఠితం విద్వాన్ యో వై వేద స వేదవిత్”- ఇతి| న కేవలం కఫాదీన్ వినా దేహో న భవతి, అపి తు ధారణమప్యేతైరేవ క్రియత ఇత్యాహ- దేహ ఏతైస్తు ధార్యత ఇతి| తుశబ్దశ్చార్థో భిన్నక్రమశ్చ| తేనాయమర్థః- ధార్యతే చైతైరేవావ్యాపన్నైః కఫపిత్తవాతరక్తైరిత్యర్థః; నర్తే దేహః కఫాదిత్యేతస్యాదౌ ‘అతో గద్యోక్తస్యార్థస్య సంగ్రహశ్లోక’ ఇత్యపాతనికాం కేచిదాచార్యాః పఠంతి||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

తత్ర ‘వా’ గతిగంధనయోః, ఇతి ధాతుః, ‘తప’ సంతాపే, ‘శ్లిష’ ఆలింగనే, ఏతేషాం కృద్విహితైః ప్రత్యయైర్వాతః పిత్తం శ్లేష్మేతి చ రూపాణి భవంతి ||5||

వాతాదీనాం చికిత్సోపయోగి స్వలక్షణం దర్శయితుం నిరుక్తిం కుర్వన్నాహ- తత్రేత్యాది| గతిగంధోపాదానార్థస్య ‘వా’ ధాతోః ‘హసిభృగ్రిణ్వాఽమిదమిలూపూధుర్విభ్యస్తన్’ (ఉ.3/86) ఇతి సూత్రోత్పన్నే ‘తన్’ ప్రత్యయే వాత ఇతి రూపం; ఏతేన చ తత్స్వరూపత్వం వాతస్య దర్శితం| సంతాపార్థస్య ‘తప’ ధాతోరచిప్రత్యయే అకారస్యేత్వే వర్ణవిపర్యయే తస్య చ ద్విత్వే కృతే పిత్తమితి రూపం; ఏతేన పిత్తస్య స్వాభావికం సంతాపలక్షణం దర్శితం| ఆలింగనార్థస్య ‘శ్లిష’ ధాతోర్మనింప్రత్యయే (‘సర్వధాతుభ్యో మనిన్’ ఉ.4/145) గుణే చ కృతే శ్లేష్మేతి రూపం| ఏతేన శ్లేష్మణః సంధ్యాదియోజకత్వం దర్శితం||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

దోషస్థానాన్యత ఊర్ధ్వం వక్ష్యామః- తత్ర సమాసేన వాతః శ్రోణిగుదసంశ్రయః; తదుపర్యధో నాభేః పక్వాశయః, పక్వామాశయమధ్యం పిత్తస్య; ఆమాశయః శ్లేష్మణః ||6||

తత్ర కస్య దోషస్య కిం స్థానం తదాహ- దోషేత్యాది| ‘దోషస్థానాని’ ఇత్యేతస్య స్థానే ‘తేషాం స్థానాని’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| తత్రేతి దోషేషు మధ్యే, సమాసేన సంక్షేపేణ; విస్తరేణ తు స్థానాని వాతస్య నాభిమధ్యహృదయకంఠసర్వాంగసంధయోఽపి వాతవ్యాధౌ వక్ష్యంతే| శ్రోణిః కటిః, శ్రోణిశ్చ గుదం చ శ్రోణిగుదం, తత్ సంశ్రయః స్థానం యస్య స తథా| పక్వామాశయయోర్మధ్యం పిత్తస్థానం వక్ష్యతి; అతః పక్వాశయమేవ ప్రాగ్దర్శయన్నాహ- తదుపర్యధో నాభేః పక్వాశయ ఇతి|- తదుపరి శ్రోణిగుదయోరుపరీత్యర్థః| పిత్తస్థానం దర్శయన్నాహ- పక్వామాశయమధ్యం పిత్తస్యేతి| సమాసేనేత్యత్రాపి సంబధ్యతే| తేనాయమర్థః- పక్వామాశయమధ్యం పిత్తస్థానం సంక్షేపేణ, విస్తరేణ తు యకృత్ప్లీహాహృదయదృష్టిత్వగింద్రియాణ్యపి పిత్తస్య స్థానానీతి| కఫస్థానం నిర్దేష్టుమాహ- ఆమాశయః శ్లేష్మణ ఇతి|- ‘స్థానం’ ఇతి శేషః| యత్రాశితపీతాదికం పచ్యతే స ఆమాశయః| తథా చ మునిః- “నాభిస్తనాంతరం జంతోరామాశయ ఇతి స్మృతః” ( చ. వి. అ. 2)- ఇతి| అత్రాపి సమాసేనేతి సంబధ్యతే; తేన విస్తరేణోరఃశిరఃకంఠసంధయోఽపి శ్లేష్మస్థానం||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

అతః పరం పంచధా విభజ్యంతే | తత్ర వాతస్య వాతవ్యాధౌ వక్ష్యామః; పిత్తస్య యకృత్ప్లీహానౌ హృదయం దృష్టిస్త్వక్ పూర్వోక్తం చ; శ్లేష్మణ ఉరః శిరః కంఠో జిహ్వామూలం సంధయ ఇతి పూర్వోక్తం చ; ఏతాని ఖలు దోషాణాం స్థానాన్యవ్యాపన్నానాం ||7||

వాతాదీనాం ప్రధానాని స్థానాని నిర్దిశ్యాప్రధానాని నిర్దేష్టుమాహ- అతః పరమిత్యాది| విభజ్యంతే ప్రకటీక్రియంతే వాతాదీనాం స్థానానీత్యర్థః| కాని పునర్వాతస్య స్థానానీతి పృష్ట ఆహ- తత్ర వాతస్యేత్యాది| వాతవ్యాధావితి ‘నిదానే’ ఇతి శేషః| పిత్తస్య పంచస్థానాన్యాహ- పిత్తస్యేత్యాది| యకృత్ కాలఖండం, ప్లీహా వామపార్శ్వాశ్రయం మాంసఖండం; హృదయం కమలముకులాకారమధోముఖం, దృష్టిః కృష్ణతారకాంతర్వర్తినీ మసూరదలమాత్రా| చకారాత్ పరతంత్రోక్తం లసీకాద్యనుక్తం సముచ్చీయతే| పిత్తేన స్విన్నమాంసాత్ స్రవదుదకం ‘లసీకా’ ఇత్యుచ్యతే| కఫస్య పంచస్థానాని నిర్దిశన్నాహ- శ్లేష్మణ ఇత్యాది| ఉరఃస్తనయోరంతరాలం, పూర్వోక్తం చేత్యామాశయః| చకారాత్ పరతంత్రోక్తం మేదః సముచ్చీయతే| ఏతాని స్థానాని ప్రాయేణ ప్రకృతిస్థానామేవ దోషాణాం భవంతీత్యాహ- ఏతానిత్యాది| అవ్యాపన్నానాం అకుపితానాం||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

భవతి చాత్ర- విసర్గోదానవిక్షేపైః సోమసూర్యానిలా యథా | ధారయంతి జగద్దేహం కఫపిత్తానిలాస్తథా ||8||

విసర్గాదానేత్యాది| విసర్గాదానవిక్షేపైః కర్మభిర్యథాసంఖ్యేన చంద్రాదిత్యవాతా యథా జగద్ధారయంతి, తథా కఫాదయస్త్రయో యథాసంఖ్యేన విసర్గాదిభిః కర్మభిర్దేహం ధారయంతీతి సముదాయార్థః| విసర్గః సర్జనం ‘బలస్య’ ఇతి శేషః; ఆదానం గ్రహణం బలస్యైవ; విక్షేపః శీతోష్ణాదీనాం వివిధప్రకారేణ ప్రేరణం||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

తత్ర జిజ్ఞాస్యం కిం పిత్తవ్యతిరేకాదన్యోఽగ్నిః? ఆహోస్విత్ పిత్తమేవాగ్నిరితి? | అత్రోచ్యతే- న ఖలు పిత్తవ్యతిరేకాదన్యోఽగ్నిరుపలభ్యతే, ఆగ్నేయత్వాత్ పిత్తే దహనపచనాదిష్వభిప్రవర్తమానేఽగ్నివదుపచారః క్రియతేఽంతరగ్నిరితి; క్షీణే హ్యగ్నిగుణే తత్సమానద్రవ్యోపయోగాత్ , అతివృద్ధే శీతక్రియోపయోగాత్ , ఆగమాచ్చ పశ్యామో న ఖలు పిత్తవ్యతిరేకాదన్యోఽగ్నిరితి ||9||

ఇదానీమగ్నిపిత్తయోర్భేదవిచారప్రతిపాదకం గ్రంథం నిర్దేష్టుమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి పిత్తాగ్న్యోర్భేదాభేదవిచారే; ‘తత్రేతి తేషు మధ్యే’ ఇత్యన్యే; ‘తత్రేత్యాదానకర్మణి విసర్గాదానవిక్షేపైరిత్యాదిశ్లోకేనాదానం కర్మ యదుక్తం తత్ కిం పిత్తస్యాగ్నేర్వేతి జిజ్ఞాస్యం’ ఇత్యపరే| జిజ్ఞాస్యం జ్ఞాతుమేషణీయం| ఆహోస్విత అథవార్థే| ఇతి సంశయే| ఉత్తరమాహ- అత్రోచ్యతే ఇత్యాది| దహనం దాహః, పచనం పాక ఆహారాదేః, ఆదిశబ్దాద్రంజనదర్శనాదీని గృహ్యంతే| అగ్నివదుపచారః అగ్నివద్వ్యవహారః క్రియతే- అంతరగ్నిరితి, పిత్తమంతరగ్నిరిత్యుపచర్యత ఇత్యర్థః| న ఖల్విత్యాదిసూత్రేణ ప్రత్యక్షేణైవ పిత్తమగ్నిరిత్యుక్తం, అనుమానేనాపి పిత్తస్యాగ్నిత్వం సాధయన్నాహ- క్షీణే హ్యగ్నిగుణ ఇతి|- అగ్నేర్గుణో యస్య తదగ్నిగుణం పిత్తం, తస్మిన్ క్షీణే; హి యస్మాదర్థే| తత్సమానద్రవ్యోపయోగాత్ అగ్నిసమోష్ణతీక్ష్ణద్రవ్యోపయోగాదిత్యర్థః| ‘అగ్నిగుణశబ్దేనోష్మా కథ్యతే’ ఇత్యన్యే; తత్ర తత్సమానద్రవ్యోపయోగాత్ పిత్తసమానద్రవ్యోపయోగాదిత్యర్థః| అతిప్రవృద్ధే శీతక్రియోపయోగాదితి ‘పిత్తమేవాగ్నిః’ ఇతి శేషః| ప్రత్యక్షానుమానాభ్యాం పిత్తస్యాగ్నిత్వం ప్రసాధ్యాగమేనాపి ప్రసాధయన్నాహ- ఆగమాచ్చేతి|- ఆగమాత్ సమస్తాయుర్వేదశాస్త్రతః| నను, యది పిత్తాగ్న్యోరభేదస్తత్ కథం ఘృతం పిత్తప్రశమనమగ్నిదీపనం, అజాపయశ్చ; మత్స్యాదయశ్చ పిత్తవృద్ధిం కుర్వంతి నచాగ్నిదీప్తికరాః, దివాస్వప్నశ్చ పిత్తప్రకోపణోఽప్యగ్నిశమనః; తథేదమపి కథం స్యాత్- విషమో వాతేన, తీక్ష్ణః పిత్తేన, మందః శ్లేష్మణేతి; ‘సమదోషః సమాగ్నిశ్చ’ (సూ. అ.15) ఇత్యాదికమపి కథం స్యాదితి| నైష దోషః, యేనాయమగ్నిః పరమార్థతః పిత్తాద్భిన్న ఏవ సుశ్రుతాదిభిరంగీకృతః| తదుక్తం- “క్రోధశోకశ్రమకృతః శరీరోష్మా శిరోగతః| పిత్తం చ కేశాన్ పచతి పలితం తేన జాయతే” (ని. అ.17) ఇతి| శరీరోష్మా అగ్నిః, స చాత్ర పిత్తాద్భిన్న ఏవోక్తః| తథాఽన్యదపి పిత్తాగ్న్యోర్భేదప్రతిపాదకతంత్రముచ్యతే- “ద్రవం స్నిగ్ధమధోగం చ పిత్తం వహ్నిరతోఽన్యథా”- ఇతి| అన్యాన్యపి పిత్తాగ్నిభేదప్రతిపాదకాని వాక్యాని సంతి, తానీహ విస్తరభయాన్న దర్శితాని | యత్ పునరిహాగ్నిపిత్తయోరభేదకథనం కృతం, తద్రసవీర్యాదిగుణోపాధియుక్తస్య పిత్తస్య చికిత్సాద్వారేణాగ్నేశ్చికిత్సా కార్యేతి దర్శనార్థం; అన్యథా రసాదిగుణోపాధిరహితస్య వహ్నేశ్చికిత్సా కర్తుం న పార్యతే ఇతి||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

తచ్చాదృష్టహేతుకేన విశేషేణ పక్వామాశయమధ్యస్థం పిత్తం చతుర్విధమన్నపానం పచతి, వివేచయతి చ దోషరసమూత్రపురీషాణి; తత్రస్థమేవ చాత్మశక్త్యా శేషాణాం పిత్తస్థానానాం శరీరస్య చాగ్నికర్మణాఽనుగ్రహం కరోతి, తస్మిన్ పిత్తే పాచకోఽగ్నిరితి సంజ్ఞా; యత్తు యకృత్ప్లీహ్నోః పిత్తం తస్మిన్ రంజకోఽగ్నిరితి సంజ్ఞా, స రసస్య రాగకృదుక్తః; యత్ పిత్తం హృదయస్థం తస్మిన్ సాధకోఽగ్నిరితి సంజ్ఞా, సోఽభిప్రార్థితమనోరథసాధనకృదుక్తః; యద్దృష్ట్యాం పిత్తం తస్మిన్నాలోచకోఽగ్నిరితి సంజ్ఞా, స రూపగ్రహణాఽధికృతః; యత్తు త్వచి పిత్తం తస్మిన్ భ్రాజకోఽగ్నిరితి సంజ్ఞా, సోఽభ్యంగపరిషేకావగాహాలేపనాదీనాం క్రియాద్రవ్యాణాం పక్తా ఛాయానాం చ ప్రకాశకః ||10||

అదృష్టహేతుకేన విశేషేణేతి విశేషేణ భేదేన; కింవిశిష్టేన ?అదృష్టహేతుకేన ప్రాక్తనకర్మహేతుకేనేత్యర్థః| పక్వామాశయమధ్యస్థమితి నాభిస్థం| చతుర్విధమన్నపానం పచతీతి అశితం ఖాదితం లీఢం పీతం చ పచతీత్యర్థః| వివేచయతి చ పృథక్కరోతి దోషరసమూత్రపురీషాణి| అత్ర కేచిత్ ‘అన్నరసమూత్రపురీషాణి’ ఇతి పఠంతి, ‘వాతమూత్రపురీషాణి’ ఇత్యపరే| అనుగ్రహం కరోతి ఉపకారం కరోతి| యత్ పిత్తం హృదయేత్యాది| సోఽభిప్రార్థితమనోరథసాధనకృదితి ధర్మార్థకామమోక్షలక్షణపురుషార్థస్య సాధక ఇత్యర్థః; కస్మాత్? హృదయస్థకఫతమోఽపనోదవిస్పష్టీకృతమనఃప్రాగుణ్యాత్| యద్దృష్ట్యాం పిత్తమిత్యాది ఆలోచకో దర్శకః| త్వచీతి అవభాసినీనామధేయాయాం బాహ్యత్వచీత్యర్థః| అభ్యంగేత్యాది| అభ్యంగాదీనాం క్రియాద్రవ్యాణాం క్రియానిమిత్తానాం కర్మనిమిత్తానామిత్యర్థః| ఛాయానాం చ ప్రకాశక ఇతి ఛాయానాం పాంచభౌతికీనాం నీలాదీనాం, ప్రకాశక ఉత్పాదకః; చకారాత్ ప్రభాణాం చ పాంచభౌతికీనాం ప్రకాశకః| నను, ఛాయాప్రభయోః కో భేదః? ఉచ్యతే- “ఆసన్నా లక్ష్యతే చ్ఛాయా ప్రభా దూరాత్ ప్రకాశతే| వర్ణమాక్రమతి చ్ఛాయా ప్రభా వర్ణప్రకాశినీ” (చ. ఇ. అ. 7)- ఇతి||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

భవతి చాత్ర- పిత్తం తీక్ష్ణం ద్రవం పూతి నీలం పీతం తథైవ చ | ఉష్ణం కటురసం చైవ విదగ్ధం చామ్లమేవ చ ||11||

ఇదానీం పిత్తస్య చికిత్సోపయోగి స్వలక్షణం దర్శయన్నాహ- పిత్తమిత్యాది| తీక్ష్ణం రాజికామరిచాదివత్| పూతి విస్రగంధి| నీలం సామావస్థాయాం| పీతం నిరామావస్థాయాం| కటురసం ప్రకృతిస్థం పిత్తం| విదగ్ధం చామ్లమేవేతి విరుద్ధపాకోపపన్నం పునరమ్లరసం భవతి, ‘విదగ్ధాజీర్ణసంసృష్టమమ్లరసం భవతి’ ఇత్యన్యే, విదగ్ధం పిత్తమమ్లపిత్తమితి రోగవిశేషం కేచిన్మన్యంతే| ‘ద్రవ’- స్థానే కేచిత్ ‘సరం’ ఇతి పఠంతి||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

అత ఊర్ధ్వం శ్లేష్మస్థానాన్యనువ్యాఖ్యాస్యామః | తత్ర, ఆమాశయః పిత్తాశయస్యోపరిష్టాత్ తత్ప్రత్యనీకత్వాదూర్ధ్వగతిత్వాత్తేజసః, చంద్ర ఇవ ఆదిత్యస్య , చతుర్విధస్యాహారస్యాధారః; స చ తత్రౌదకైర్గుణైరాహారః ప్రక్లిన్నో భిన్నసంఘాతః సుఖజరో భవతి ||12||

అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| అనువ్యాఖ్యాస్యామః అను క్రమేణ వ్యాఖ్యాస్యామః; యేనైవ క్రమేణ పిత్తస్థానాన్యుక్తాని తేనైవ కర్మణేత్యర్థః| ప్రాగామాశయః శ్లేష్మస్థానముక్తః, తమేవ ప్రథమం దర్శయన్నాహ- తత్రామాశయ ఇత్యాది|- తత్రేతి శ్లేష్మస్థానేషు పంచసు మధ్యే, ఉపరిష్టాత్ ఉపరి| కస్మాత్ కారణాత్ పిత్తాశయోపరీత్యాహ- తత్ప్రత్యనీకత్వాదితి|- తస్య పిత్తస్య ప్రత్యనీకత్వాత్ ప్రతిపక్షత్వాద్, వికూలత్వాదిత్యర్థః| ద్వితీయం హేతుమాహ- ఊర్ధ్వగతిత్వాచ్చ తేజస ఇతి| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యది హి పార్శ్వయోరధో వాఽఽమాశయో భవేత్తదోదకస్యాధోగామిత్వాన్నిష్ప్రత్యనీకత్వం, తతశ్చ నిష్ప్రత్యనీకోఽగ్నిః శరీరమేవ దహేదితి| ప్రత్యక్షేణ పిత్తాశయస్యోపరి కఫాశయం సాధయిత్వా, ఉపమానేనాపి సాధయన్నాహ- చంద్ర ఇవాదిత్యస్యేతి| ప్రత్యక్షోపమానాభ్యాం పిత్తాశయస్యోపర్యామాశయం ప్రసాధ్యానుమానేనాపి సాధయన్నాహ- చతుర్విధస్యాహారస్యాధారః; చతుర్విధస్యాశితపీతలీఢఖాదితస్య, ఆధారః స్థానం| తేజస్తావదూర్ధ్వగామి, యది చాధ ఆమాశయో భవేత్తదా చతుర్విధమాహారం న పచేత్, పచతి చ; తేనానుమీయతే- ఆమాశయః పిత్తాశయస్యోపర్యేవేతి| స చేతి చతుర్విధాహారః| ఔదకైర్గుణైరితి ద్రవస్నేహాదిభిః; ద్రవగుణైర్భిన్నసంఘాతః, స్నేహేన ప్రక్లిన్న ఇతి బోద్ధవ్యం| సుఖజరో భవతి సుఖేన పరిణామం గచ్ఛతీత్యర్థః||12||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

మాధుర్యాత్ పిచ్ఛిలత్వాచ్చ ప్రక్లేదిత్వాత్తథైవ చ | ఆమాశయే సంభవతి శ్లేష్మా మధురశీతలః ||13||

అథ కే ఔదకా గుణా ఇత్యాహ- మాధుర్యాదిత్యాది| మాధుర్యాత్ పిచ్ఛిలత్వాచ్చ ప్రక్లేదిత్వాత్తథైవ చేతి ‘ఆహారస్య’ ఇతి శేషః| చకారద్వయేన ద్రవస్నేహాదయో గుణా అనుక్తా అపి సముచ్చీయంతే| సంభవతీతి ఇతి ప్రకుప్యతి, న పునరభూతప్రాదుర్భావేణ, కఫస్య రసధాతుత ఏవోత్పన్నత్వాత్||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

స తత్రస్థ ఏవ స్వశక్త్యా శేషాణాం శ్లేష్మస్థానానాం శరీరస్య చోదకకర్మణాఽనుగ్రహం కరోతి; ఉరఃస్థస్త్రికసంధారణమాత్మవీర్యేణాన్నరససహితేన హృదయావలంబనం కరోతి; జిహ్వామూలకంఠస్థో జిహ్వేంద్రియస్య సౌమ్యత్వాత్ సమ్యగ్రసజ్ఞానే వర్తతే; శిరఃస్థః స్నేహసంతర్పణాధికృతత్వాదింద్రియాణామాత్మవీర్యేణానుగ్రహం కరోత్; సంధిస్థః శ్లేష్మా సర్వసంధిసంశ్లేషాత్ సర్వసంధ్యనుగ్రహం కరోతి ||14||

స తత్రస్థ ఏవేత్యాది| సః శ్లేష్మా| తత్రస్థ ఆమాశయస్థః| స్వశక్తయా ఆత్మవీర్యేణ| ఉదకకర్మణేతి క్లేదనపూరణాదినా| ద్వితీయస్థానస్య కర్మ దర్శయన్నాహ- ఉరఃస్థ ఇత్యాది| త్రికసంధారణమితి త్రికం శిరోబాహుద్వయసంధానస్థానం| ఆత్మవీర్యేణేతి ప్రాకృతగుణేన| హృదయావలంబనం హృదయస్య స్వకార్యసామార్థ్యం కరోతి| స్నేహసంతర్పణాధికృతత్వాత్ స్నేహనే సంతర్పణే చాధికృతత్వాత్; అథవా స్నేహేన సంతర్పణం తత్రాధికృతత్వాత్| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- ‘స్నేహో మస్తకమజ్జా, తస్య సంతర్పణం, తత్రాధికృతత్వాత్’| ఇంద్రియాణాం శ్రోత్రత్వక్చిక్షుర్జిహ్వాఘ్రాణానాం| అనుగ్రహం కరోతి స్వకార్యసామర్థ్యం జనయతి| సంధిస్థః శ్లేష్మేత్యాది స్పష్టం||14||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

భవతి చాత్ర- శ్లేష్మా శ్వేతో గురుః స్నిగ్ధః పిచ్ఛిలః శీత ఏవ చ | మధురస్త్వవిదగ్ధః స్యాద్విదగ్ధో లవణ స్మృతః ||15||

ఇదానీం కఫలింగజ్ఞానార్థం చికిత్సార్థం చ లక్షణం దర్శయన్నాహ- శ్లేష్మా శ్వేత ఇత్యాది| శీత ఏవ చేతి చకారో మృదుస్థిరాదిగుణసముచ్చయార్థః| అవిదగ్ధః అపక్వో మధురరసో భవతి| విదగ్ధః పక్వో లవణ ఇతి| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- అవిదగ్ధః ప్రకృతిస్థోఽప్రదుష్టో మధురరసః శ్లేష్మా భవతి, విదగ్ధో వికృతిస్థః ప్రదుష్టో లవణరసః; అథవా విదగ్ధాన్నపాకాల్లవణ ఇతి||15||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

శోణితస్య స్థానం యకృత్ప్లీహానౌ, తచ్చ ప్రాగభిహితం; తత్రస్థమేవ శేషాణాం శోణితస్థానానామనుగ్రహం కరోతి ||16||

తదేవం దోషాన్ ప్రథమదర్శనోక్తానభిధాయ ‘శోణితచతుర్థైః’ ఇత్యస్య దర్శనస్యాభిప్రేతం శోణితస్థానం దర్శయన్నాహ- శోణితస్యేత్యది| ప్రాగభిహితం శోణితవర్ణనీయ ఉక్తం||16||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

భవతి చాత్ర- అనుష్ణశీతం మధురం స్నిగ్ధం రక్తం చ వర్ణతః | శోణితం గురు విస్రం స్యాద్విదాహశ్చాస్య పిత్తవత్ ||17||

శోణితస్య నిదానలింగచికిత్సాజ్ఞానార్థం స్వలక్షణం దర్శయన్నాహ,-అనుష్ణేత్యాది| అనుష్ణశీతమితి సాధారణమిత్యర్థః| విస్రం ఆమగంధి| విదాహశ్చాస్య పిత్తవదితి పిత్తస్యేవ; పిత్తస్య యేన వస్తునా యథా చ విదాహస్తేన వస్తునా తథా చ విదాహః శోణితస్యాపీత్యుక్తం||17||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ఏతాని ఖలు దోషస్థానాని; ఏషు సంచీయంతే దోషాః | ప్రాక్ సంచయహేతురుక్తః | తత్ర సంచితానాం ఖలు దోషాణాం స్తబ్ధపూర్ణకోష్ఠతా పీతావభాసతా మందోష్మతా చాంగానాం గౌరవమాలస్యం చయకారణవిద్వేషశ్చేతి లింగాని భవంతి | తత్ర ప్రథమః క్రియాకాలః ||18||

ప్రతిపాదితం నియమమన్నాహ- ఏతానిత్యాది|- ఏషు సంచీయంతే దోషా ఇతి ఏషు స్థానేషు దోషాః సంచయం యాంతీత్యర్థః| కః పునర్దోషాణాం సంచయే హేతురిత్యాహ- ప్రాక్ సంచయహేతురితి|- ప్రాగితి ఋతుచర్యాధ్యాయే| సంచితానాం వాతాదీనాం యథాసంఖ్యం లింగం దర్శయన్నాహ- తత్ర సంచితానామిత్యాది| సంహతీరూపా వృద్ధిశ్చయః, విలయనరూపా వృద్ధిః ప్రకోపః| స్తబ్ధపూర్ణకోష్ఠతేతి కోష్ఠతాశబ్దః స్తబ్ధపూర్ణాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబధ్యతే, తేన స్తబ్ధకోష్ఠతాపూర్ణకోష్ఠతే వాయోర్లింగం, పీతావభాసతా మందోష్ణతా చ పిత్తస్య, గౌరవమాలస్యం చ శ్లేష్మణః| ఏతాని స్తబ్ధపూర్ణకోష్ఠతాదిలింగాని సామాన్యేన సర్వేషామేవ సంచితానామిత్యపి కేచిన్మన్యంతే| చయకారణవిద్వేషశ్చేతి సామాన్యేన సర్వేషాం వాతాదీనామిదం లింగం| ‘చయకారణవిద్వేషశ్చ’ ఇతి వాక్యం కేచిన్న పఠంతి| కేచిదాచార్యా అస్యాగ్రే చయప్రకోపయోర్లక్షణం శ్లోకేన పఠంతి ‘స్వస్థానవృద్ధిర్దోషాణాం’ ఇత్యాది| అయం శ్లోకోఽభావాత్ సమగ్రో న లిఖిత ఇతి| తత్రేతి తత్ర వాతాదీనాం సంచయే| ప్రథమః క్రియాకాలః ఆద్యః కర్మావసరః||18||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

అత ఊర్ధ్వం ప్రకోపణాని వక్ష్యామః | తత్ర బలవద్విగ్రహాతివ్యాయామవ్యవాయాధ్యయనప్రపతనప్రధావనప్రపీడనాభిఘాతలంఘనప్లవనతరణరాత్రిజాగరణభారహరణ- గజతురగరథపదాతిచర్యాకటుకషాయతిక్తరూక్షలఘుశీతవీర్యశుష్కశాకవల్లూరవరకోద్దాలకకోరదూషశ్యామాకనీవార- ముద్గమసూరాఢకీహరేణుకలాయనిష్పావానశనవిషమాశనాధ్యశనవాతమూత్రపురీషశుక్రచ్ఛర్దిక్షవథూద్గారబాష్పవేగవిఘాతాదిభిర్విశేషైర్వాయుః ప్రకోపమాపద్యతే ||19||

కాని పునస్తానీత్యాహ- తత్ర బలవద్విగ్రహేత్యాది| బలవద్భిర్విగ్రహో బలవద్విగ్రహః, మల్లాదిభిః సహ బాహుయుద్ధాదిః| అతిశబ్దో వ్యాయామాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే| వ్యవాయః స్త్రీసేవా| అభిఘాతో లగుడాదిప్రహారః| లంఘనం రవేణ గర్తాద్యుత్క్రమణం| ప్లవనం ఉత్ప్లుత్యోత్ప్లుత్య గమనం| ప్రతరణం నద్యాదీనాం బాహుభ్యాం తరణం| అతిచర్యా అత్యటనం, సా చ గజాదిభిః పదాత్యంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| వల్లూరం శుష్కమాంసం| వరకః వరటీకా కుధాన్యవిశేషః| ఉద్దాలకః అరణ్యకోద్రవః| నీవారః ప్రసాతికా, ధాన్యమధ్యే రక్తశూకో భవతి; ‘ఉలజీధాన్యం’ ఇతి లోకే| ఆఢకీ తువరీ| హరేణుః వర్తులకలాయః| కలాయః త్రిపుటకః| నిష్పావకః రాజశింబిః| అనశనం అల్పభోజనముపవాసశ్చ| విషమాశనం బహ్వల్పాకాలభోజనం| అధ్యశనం సాజీర్ణభోజనం| వేగవిఘాతో వేగావరోధః, స చ వాతమూత్రాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| క్షవథుః ఛిక్కా| బాష్పశబ్దేన రోదనజలం కథ్యతే| ఆదిశబ్దాత్ క్షుదాదివేగవిఘాతాదయో గృహ్యంతే||19||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

స శీతాభ్రప్రవాతేషు ఘర్మాంతే చ విశేషతః | ప్రత్యూషస్యపరాహ్ణే తు జీర్ణేఽన్నే చ ప్రకుప్యతి ||20||

వాతస్య ప్రకోపహేతుం పృథఙ్నిర్దిశన్నాహ- స శీతేత్యాది| సః వాయుః| శీతే శీతకాలే| అభ్రే మేఘోపలక్షితకాలే| ప్రవాతే ప్రకృష్టవాతే కాలే| ఘర్మాంతే వర్షాకాలే| విశేషతః అతిశయేన| ఆర్తవం కాలముక్త్వాఽఽహ్నికమాహ- ప్రత్యూషస్యపరాహ్ణే చేతి| భుక్తాపేక్షం కాలమాహ- జీర్ణేఽన్నే చ ప్రకుప్యతీతి||20||

Adhikarana 20 (21) · Śloka 21

క్రోధశోకభయాయాసోపవాసవిదగ్ధమైథునోపగమనకట్వమ్లలవణ- తీక్ష్ణోష్ణలఘువిదాహితిలతైలపిణ్యాకకులత్థసర్షపాతసీహరితకశాక- గోధామత్స్యాజావికమాంసదధితక్రకూర్చికామస్తుసౌవీరకసురావికారామ్లఫలకట్వరప్రభృతిభిః పిత్తం ప్రకోపమాపద్యతే ||21||

పిత్తప్రకోపణాని దర్శయన్నాహ- క్రోధశోకభయేత్యాది| ఆయాసః శరీరపీడా| విదగ్ధం విదాహః, స చ శోథారాగాహారాదికృతః| విదాహీతి యదమ్లోద్గారదాహతృష్ణాప్రభృతీనుదీర్య కృచ్ఛ్రాత్ పాకముపగచ్ఛతి తద్విదాహి| హరితశాకమితి “కుఠేరశిగ్రుసురససుముఖాసురిభూస్తృణాః| చుక్రాకశ్చుక్రికా చేతి వర్గం హరితకం విదుః”- ఇతి| దధి సస్నేహం గవ్యం దధి| కూర్చికా విగ్రథితం తక్రం| మస్తు దధిమస్తు| సౌవీరకం నిస్తుషయవత్రివృదాదికృతం సంధానం ధాన్యామ్లం వా| సురావికారాః పైష్టికాదయః| అమ్లఫలాని ఆమ్రాతకాదీని| కట్వరమితి అస్నేహం దధి| అన్యే భాషంతే- “సౌవీరామ్లమథాత్యమ్లం కాంజికం కట్వరం విదుః| అన్యే తు తదధోభాగం తక్రం చాత్యమ్లతాంగతం|| సస్నేహం దధిజం తక్రమాహురన్యే తు కట్వరం”- ఇతి| ప్రభృతిశబ్దాచ్చుక్రాదీనాం గ్రహణం||21||

Adhikarana 21 (22) · Śloka 22

తదుష్ణైరుష్ణకాలే చ ఘనాంతే చ విశేషతః | మధ్యాహ్నే చార్ధరాత్రే చ జీర్యత్యన్నే చ కుప్యతి ||22||

పిత్తప్రకోపస్య కాలం దర్శయన్నాహ- తదుష్ణైరిత్యాది| తదితి పిత్తం| ఉష్ణైరితి ఉష్ణత్వమత్ర ఘర్మాదికృతం| ఉష్ణకాలే గ్రీష్మే| ఘనాంతే శరది| ఆహ్నికం పిత్తప్రకోపస్య కాలమాహ- మధ్యాహ్నే ఇత్యాది| భుక్తాపేక్షం పిత్తప్రకోపస్య కాలమాహ- జీర్యత్యన్నే చ కుప్యతీతి| ‘పిత్తప్రకోపణేషు మధ్యే శోకభయయోర్వాతప్రకోపణయోః పాఠోఽనార్షః’ ఇతి జైజ్ఝటః; స చాన్యైర్నిబంధకారైరనుపహృతత్వాదస్మాభిరపి గృహీతా ఇతి||22||

Adhikarana 22 (23) · Śloka 23

దివాస్వప్నావ్యాయామాలస్యమధురామ్లలవణశీతస్నిగ్ధగురుపిచ్ఛిలాభిష్యందిహాయనకయవకనైషధేత్కట- మాషమహామాషగోధూమతిలపిష్టవికృతిదధిదుగ్ధకృశరాపాయసేక్షువికారానూపౌదకమాంసవసాబిసమృణాల- కసేరుకశృంగాటకమధురవల్లీఫలసమశనాధ్యశనప్రభృతిభిః శ్లేష్మా ప్రకోపమాపద్యతే ||23||

కఫప్రకోపణాని నిర్దిశన్నాహ- దివాస్వప్నావ్యాయామేత్యాది| అభిష్యంది దోషధాతుమలస్రోతసామతిశయక్లేదప్రాప్తిజననం| హాయనకో ఘోటకపుచ్ఛః, స చ శాలివిశేషః| యవకః శూకధాన్యవిశేషః, తస్య చ యవాకారాస్తండులాః| నైషధః ‘కోరక’ ఇత్యాఖ్యాయతే, స చ ధాన్యవిశేషః| ఇత్కటః ఖగ్గలీ| పిష్టం తండులపిష్టం| కృశరా తిలతండులమాషైః కృతా యవాగూః| పాయసః క్షీరసిద్ధాస్తండులాః| బిసం పద్మమూలం ‘బిసాండ’ ఇతి లోకే| మృణాలం పద్మమూలాత్ స్థూలః ప్రరోహాంకురః| శృంగాటకం జలమధ్యే త్రికంటకం| మధురవల్లీఫలమితి మధురఫలం తాలనారికేలాది; వల్లీఫలం అలాబూప్రభృతి, అన్యే కూష్మాండకాదీని||23||

Adhikarana 23 (24) · Śloka 24

స శీతైః శీతకాలే చ వసంతే చ విశేషతః | పూర్వాహ్ణే చ ప్రదోషే చ భుక్తమాత్రే ప్రకుప్యతి ||24||

కఫస్య కోపకాలవిశేషం నిర్దిశన్నాహ- స శీతైరిత్యాది| శీతైః శీతలద్రవ్యైః| పూర్వాహ్ణే ప్రథమప్రహరే| ప్రదోషే రజనీముఖే||24||

Adhikarana 24 (25) · Śloka 25

పిత్తప్రకోపణైరేవ చాభీక్ష్ణం ద్రవస్నిగ్ధగురుభిరాహారైర్దివాస్వప్నక్రోధానలాతపశ్రమాభిఘాతాజీర్ణవిరుద్ధాధ్యశనాదిభిర్విశేషైరసృక్ ప్రకోపమాపద్యతే ||25||

ద్వితీయే దర్శనే ‘శోణితచతుర్థైః’ ఇత్యుక్తేః శోణితస్య చతుర్థస్య కోపనాని దర్శయన్నాహ- పిత్తేత్యాది|- పిత్తప్రకోపణైరేవ చేతి పిత్తస్య శోణితసమానత్వాత్| తస్యైవ విశిష్టమపి హేతుం దర్శయన్నాహ- అభీక్ష్ణం ద్రవేత్యాది| అభీక్ష్ణం పునః పునః ‘సేవితైః’ ఇతి శేషః||25||

Adhikarana 25 (26) · Śloka 26

యస్మాద్రక్తం వినా దోషైర్న కదాచిత్ ప్రకుప్యతి | తస్మాత్తస్య యథాదోషం కాలం విద్యత్ ప్రకోపణే ||26||

న చ స్వాతంత్ర్యేణాస్య ప్రకోపః, కింతు సర్వదా పరతంత్రేణైవ, తత్ప్రతిపాదయన్నాహ- యస్మాదిత్యాది| తత్ర వాతదుష్టం వాతప్రకోపకాలే కుప్యతి; ఏవం పిత్తకఫదుష్టస్య రక్తస్య పిత్తకఫకాలా ఇతి||26||

Adhikarana 26 (27) · Śloka 27

తేషాం ప్రకోపాత్ కోష్ఠతోదసంచరణామ్లీకాపిపాసాపరిదాహాన్నద్వేషహృదయోత్క్లేదాశ్చ జాయంతే | తత్ర ద్వితీయః క్రియాకాలః ||27||

తేషాం ప్రకోపలింగాని దర్శయన్నాహ- తేషాం ప్రకోపాదిత్యాది కోష్ఠతోదసంచరణే ద్వే వాతస్య; సంచరణమితి కోష్ఠే వాతపరిభ్రమణమిత్యర్థః| అమ్లీకాపిపాసాపరిదాహాః పిత్తస్య; అమ్లీకా అమ్లోద్గారః, పరిదాహః సర్వతోదాహః, అన్యేఽపరిదాహ ఇత్యకారప్రశ్లేషం మన్యంతే, తత్ర ‘నఞ్’ ఈషదర్థే, యథా ‘అనుదరా కన్యా’ ఇతి, తేనేషద్దాహ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| అన్నద్వేషహృదయోత్క్లేదౌ కఫస్య, హృదయోత్క్లేదో హృల్లాసః| ద్వితీయః క్రియాకాల ఇతి ద్వితీయశ్చికిత్సావసరః||27||

Adhikarana 27 (28) · Śloka 28

అత ఊర్ధ్వం ప్రసరం వక్ష్యామః- తేషామేభిరాతంకవిశేషైః ప్రకుపితానాం కిణ్వోదకపిష్టసమవాయ ఇవోద్రిక్తానాం ప్రసరో భవతి | తేషాం వాయుర్గతిమత్త్వాత్ ప్రసరణహేతుః సత్యప్యచైతన్యే | స హి రజోభూయిష్ఠః; రజశ్చ ప్రవర్తకం సర్వభావానాం | యథా- మహానుదకసంచయోఽతివృద్ధః సేతుమవదార్యాపరేణోదకేన వ్యామిశ్రః సర్వతః ప్రధావతి, ఏవం దోషాః కదాచిదేకశో ద్విశః సమస్తాః శోణితసహితా వాఽనేకధా ప్రసరంతి | తద్యథా- వాతః, పిత్తం, శ్లేష్మా, శోణితం, వాతపిత్తే, వాతశ్లేష్మాణౌ, పిత్తశ్లేష్మాణౌ, వాతశోణితే, పిత్తశోణితే, శ్లేష్మశోణితే, వాతపిత్తశోణితాని, వాతశ్లేష్మశోణితాని, పిత్తశ్లేష్మశోణితాని, వాతపిత్తకఫాః, వాతపిత్తకఫశోణితానీతి; ఏవం పంచదశధా ప్రసరంతి ||28||

అత ఊర్ధ్వం ప్రకోపవిశేషమేవ ప్రసరాఖ్యం దర్శయన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| తేషాం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం| ఏభిరాతంకవిశేషైః ప్రకుపితానామితి పూర్వోక్తైర్బలవద్విగ్రహాదిభిః, కోష్ఠతోదసంచరణాదిభిర్వా| కథం తే ప్రసరంతీత్యత ఆహ- కిణ్వోదకపిష్టేత్యాది| అన్యోన్యగుణానుప్రవేశాద్యథా కిణ్వోదకపిష్టానాముద్రేకః, ఏవం దుష్టిహేతూనాం సమవాయే వాతాదీనాముద్రేకో భవతి; కిణ్వం సురాబీజం, పిష్టం తండులపిష్టం, సమవాయః సంయోగః| కుతో దోషాణాం మధ్యే వాయురేవ ప్రసరణహేతురిత్యాహ- తేషాం వాయుర్గతిమత్త్వాదిత్యాది| స హి రజోభూయిష్ఠ ఇతి సః వాయుః, హి యస్మాదర్థే, రజోభూయిష్ఠః ‘రజోబహులో వాయుః’ (శా. అ. 1) ఇత్యుక్తత్వాత్| సర్వభావానాం సర్వపదార్థానాం| ఏతేన వాయోర్గతిమత్త్వే హేతురుక్తః| ప్రసరస్య పునర్దృష్టాంతమాహ- యథా మహానుదకసంచయోఽతిప్రవృద్ధ ఇత్యాది| సేతుమవదార్యేతి పాలీం భిత్త్వా| తమేవ సంయోగినాం సంయోగసంఖ్యయా దర్శయన్నాహ- తద్యథా- వాతః, పిత్తమిత్యాది||28||

Adhikarana 28 (29-30) · Śloka 30

కృత్స్నేఽర్ధేఽవయవే వాఽపి యత్రాంగే కుపితో భృశం | దోషో వికారం నభసి మేఘవత్తత్ర వర్షతి ||29|| నాత్యర్థం కుపితశ్చాపి లీనో మార్గేషు తిష్ఠతి | నిష్ప్రత్యనీకః కాలేన హేతుమాసాద్య కుప్యతి ||30||

తేషామేకదేశప్రసరణేన దృష్టాంతేనైకదేశే వికారం దర్శయన్నాహ- కృత్స్నే ఇత్యాది| యత్రాంగే ఇతి అత్రాంగశబ్దేన శిరోబాహుజంఘాః కథ్యంతే| కింవిశిష్టేఽంగే? ఇత్యాహ- కృత్స్న ఇత్యాది|- కృత్స్నే సమస్తే, అర్ధే ఇతి ప్రసిద్ధం, అవయవే చిబుకచరణాదౌ| ప్రసృతోఽపి కోఽపి కోపాల్పత్వాన్న సహసా వికారకారీతి దర్శయన్నాహ- నాత్యర్థమిత్యాది| లీన ఏకదేశస్థితః| నిష్ప్రత్యనీకా నిష్ప్రతిక్రియః||29-30||

Adhikarana 29 (31) · Śloka 31

తత్ర వాయోః పిత్తస్థానగతస్య పిత్తవత్ ప్రతీకారః, పిత్తస్య చ కఫస్థానగతస్య కఫవత్, కఫస్య చ వాతస్థానగతస్య వాతవత్ ; ఏష క్రియావిభాగః ||31||

తత్ర ప్రసరేణాన్యదోషస్థానగతస్య దోషస్య స్థానివత్ ప్రతీకారాతిదేశం దర్శయన్నాహ- తత్ర వాయోః పిత్తస్థానేత్యాది||31||

Adhikarana 30 (32) · Śloka 32

ఏవం ప్రకుపితానాం ప్రసరతాం వాయోర్విమార్గగమనాటోపౌ, ఓషచోషపరిదాహధూమాయనాని పిత్తస్య, అరోచకావిపాకాంగసాదాశ్ఛర్దిశ్చేతి శ్లేష్మణో లింగాని భవంతి; తత్ర తృతీయః క్రియాకాలః ||32||

తేషాం ప్రసరణలింగాని దర్శయన్నాహ- ఏవం ప్రకుపితానామిత్యాది| ప్రసరప్రస్తావేఽత్ర ప్రకుపితానామితి యత్ కృతం తత్ ప్రకోపవిశేష ఏవ ప్రసర ఇతి జ్ఞాపనార్థం| ప్రకోపప్రసరయోశ్చ కో భేదః? ఉచ్యతే- స్త్యానస్య సర్పిషః క్వాథ్యమానస్య ప్రథమం సంచలనమాత్రమేవ ప్రకోపః, తస్యైవ చాతిక్వాథ్యమానస్య ఫేనమండలేనోత్సర్పతా దేశాంతరసరణమివ ప్రసరః| వాయోర్విమార్గగమనేత్యాది| విమార్గగమనాటోపౌ వాయోః; వాయోః; ప్రకృతవాయుమార్గాదన్యో విమార్గః, ఆటోపో రుజాపూర్వక ఉదరక్షోభః| ఓషాదీని పిత్తస్య; ఓష ఏకదేశికో దాహః, చోషః చూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః, ధూమాయనం ధూమోద్వమనమివ| కేచిదోషచోషౌ న పఠంతి, ‘దాహో ధూమాయనం పిత్తస్య’ ఇతి చ పఠంతి| అరోచకాదయః కఫస్య; అంగసాదః అంగగ్లానిః| అవిపాకాంగసాదౌ కేచిన్న పఠంతి, ‘అరోచకశ్ఛర్దిశ్చ’ ఇత్యేతదేవ చ పఠంతి| తత్ర ప్రసరం యావద్దోషాణామేవ హేతులింగచికిత్సా, తదనంతరం వ్యాధేరితి||32||

Adhikarana 31 (33) · Śloka 33

అత ఊర్ధ్వం స్థానసంశ్రయం వక్ష్యామః | ఏవం ప్రకుపితాతాంస్తాఞ్ శరీరప్రదేశానాగమ్య తాంస్తాన్ వ్యాధీన్ జనయంతి | తే యదోదరసన్నివేశం కుర్వంతి తదా గుల్మ విద్రధ్యుదరాగ్నిసంగానాహవిసూచికాతిసారప్రభృతీంజనయంతి; బస్తిగతాః ప్రమేహాశ్మరీమూత్రాఘాతమూత్రదోషప్రభృతీన్; మేఢ్రగతా నిరుద్ధప్రకశోపదంశశూకదోషప్రభృతీన్; గుదగతా భగందరార్శఃప్రభృతీన్; వృషణగతా వృద్ధీః; ఊర్ధ్వజత్రుగతాస్తూర్ధ్వజాన్; త్వఙ్మంసశోణితస్థాః క్షుద్రరోగాన్ కుష్ఠాని విసర్పాంశ్చ; మేదోగతా గ్రంథ్యపచ్యర్బుదగలగండాలజీప్రభృతీన్; అస్థిగతా విద్రధ్యనుశయీప్రభృతీన్; పాదగతాః శ్లీపదవాతశోణితవాతకంటకప్రభృతీన్; సర్వాంగగతా జ్వరసర్వాంగరోగప్రభృతీన్; తేషామేవమభిసన్నివిష్టానాం పూర్వరూపప్రాదుర్భావః ; తం ప్రతిరోగం వక్ష్యామః | తత్ర పూర్వరూపగతేషు చతుర్థః క్రియాకాలః ||33||

ప్రసృతానాం పునర్దోషాణాం స్రోతోవైగుణ్యాద్యత్ర సంగః స స్థానసంశ్రయః, తం నిర్దిశన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| తత్ర స్రోతోవైగుణ్యాద్యత్ర సక్తా యాన్ యాన్ రోగాన్ కుర్వింతి తాంస్తాన్ నిర్దేష్టుమాహ- తే యదోదరసన్నివేశమిత్యాది| సన్నివేశం సమ్యక్స్థితిం| ప్రభృతిగ్రహణాత్ ప్రవాహికావిలంబికాప్రభృతయః| జత్రు గ్రీవామూలం| త్వఙ్మాంసశోణితస్థా ఇతి త్వక్శబ్దేనాత్ర రసో వివక్షితః| మేదోగతదోషవ్యాధిపాఠానంతరం ‘అస్థిగతా విద్రధ్యాదిన్’ ఇతి పాఠో యుక్తః, సూత్రే చాదర్శనాత్ సమగ్రో న లిఖితః| మజ్జశుక్రగతానాం దోషాణాం వ్యాధయో న నిర్దిష్టాః, స్వల్పత్వాత్ కాదాచిత్కత్వాచ్చేతి| సర్వాంగగతా ఇత్యాది సర్వాంగరోగః సర్వాంగవాతవ్యాధిః, ప్రమేహపాండురోగశోషాదయో వా| సూక్ష్మత్వాత్ స్థానసంశ్రయస్య న పృథగుక్తం లక్షణం, నాపి క్రియాకాల ఇతి| అభిసన్నివిష్టానాం అత్యర్థం సన్నివేశం కృతవతాం| పూర్వరూపప్రాదుర్భావ ఇతి ‘వ్యాధేః’ ఇతి శేషః| కిం తత్ పూర్వరూపమితి పృష్టో వ్యాధిభేదబాహుల్యేన పూర్వరూపభేదబాహుల్యాత్ సాక్షాన్నిర్దేశేన దర్శయితుమశక్యమిత్యతిదేశేన దర్శయన్నాహ- తం ప్రతిరోగం వక్ష్యామః; తం పూర్వరూపప్రాదుర్భావం, రోగే రోగే ప్రతివక్ష్యామ ఇత్యర్థః, న ప్రతిదోషం చయాదిలింగవదిత్యర్థః| పూర్వరూపగతేష్వితి గతేషు జ్ఞాతేషు; ‘పూర్వరూపేషు వర్తమానేషు’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| చతుర్థః క్రియాకాల ఇతి చతుర్థశ్చికిత్సావసరః| చికిత్సా చాత్ర దోషస్య దూష్యస్య చేత్యుభయాశ్రితా||33||

Adhikarana 32 (34) · Śloka 34

అత ఊర్ధ్వం వ్యాధేర్దర్శనం వక్ష్యామః- శోఫార్బుదగ్రంథివిద్రధివిసర్పప్రభృతీనాం ప్రవ్యక్తలక్షణతా జ్వరాతీసారప్రభృతీనాం చ | తత్ర పంచమః క్రియాకాలః ||34||

వ్యాధేః ప్రవ్యక్తం రూపం వ్యక్తిః, తాం దర్శయన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| వ్యాధేర్దర్శనం వ్యాధ్యుపలబ్ధిః, శోఫాదీనాం జ్వరాదీనాం చ ప్రవ్యక్తలక్షణతా వ్యక్తిః; ప్రవ్యక్తలక్షణతా చ వ్యాధిజాతిలక్షణకథనం; తద్యథా- శోఫార్బుదాదీనాం త్వఙ్మాంసస్థానస్య దోషస్య సంఘాతతా, తథా సంతాపలక్షణో జ్వరః, సరణలక్షణోఽతీసారః, పూరణలక్షణముదరమితి| అత్ర వ్యాధేః ప్రత్యనీకైవ చికిత్సా||34||

Adhikarana 33 (35) · Śloka 35

అత ఊర్ధ్వమేతేషామవదీర్ణానాం వ్రణభావమాపన్నానాం షష్ఠః క్రియాకాలః, జ్వరాతిసారప్రభృతీనాం చ దీర్ఘకాలానుబంధః | తత్రాప్రతిక్రియమాణేఽసాధ్యతాముపయాంతి ||35||

వ్యక్తిమభిధాయ భేదం కథయన్నాహ- అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| ఏతేషాం శోఫాదీనామిత్యర్థః| అవదీర్ణానాం విదరణంగతానాం భిన్నానామిత్యర్థః| అవదీర్ణత్వం చ శోఫాదీనాం విశేషలక్షణం, తచ్చ భేదః| వ్రణభావమాపన్నానామితి యత ఏవ విదీర్ణా అత ఏవ వ్రణత్వం గతా ఇత్యర్థః| జ్వరాతీసారప్రభృతీనాం చ దీర్ఘకాలానుబంధ ఇతి యథా వ్యక్తిప్రస్తావే జ్వరాదీనాం సంతాపసరణపూరణాదికం సామాన్యలక్షణముక్తం, తథాఽత్ర భేదప్రస్తావాద్విశేషలక్షణం దీర్ఘకాలానుబంధో జ్వరాదిజాతిషు భేద ఇతి జ్ఞాతవ్యః| కేచిదత్ర ‘దీర్ఘకాలానుబంధో న ప్రతివ్యాధిజాతిషు సంభవతీతి వాతాదిలక్షణభేదాద్భిన్నత్వం భేదః’ ఇత్యాచక్షతే, యథా- అష్టానాం జ్వరాణామిత్యాది| అత్ర పక్షే దీర్ఘకాలానుబంధ ఇతి స్వరూపకథనం, ఏతేన సంచయాదిష్వప్రతీకారాద్దీర్ఘకాలానుబంధోఽసాధ్యతా చ భవతీత్యుక్తం| పూర్వాసు గతిష్వప్రతీకారేఽపి ప్రతీకారావసరోఽస్త్యేవ, అత్ర తూత్తరగత్యభావాత్ పశ్చాత్ ప్రతీకారాశా నాస్త్యేవేతి దర్శయన్నాహ- తత్రాప్రతిక్రియమాణ ఇత్యాది|- తత్రేతి భేదే ఇత్యర్థః||35||

Adhikarana 34 (36) · Śloka 36

భవంతి చాత్ర- సంచయం చ ప్రకోపం చ ప్రసరం స్థానసంశ్రయం | వ్యక్తిం భేదం చ యో వేత్తి దోషాణాం స భవేద్భిషక్ ||36||

అతీతం సంక్షిప్య సంగ్రహం ప్రతిపాదయన్నాహ- సంచయం చ ప్రకోపం చేత్యాది| చకారేణ సంచయాదిహేతుస్థానాద్యనుక్తం సర్వం సముచ్చీయతే||36||

Adhikarana 35 (37) · Śloka 37

సంచయేఽపహృతా దోషా లభంతే నోత్తరా గతీః | తే తూత్తరాసు గతిషు భవంతి బలవత్తరాః ||37||

యథాపూర్వం ప్రతీకారాల్పత్వం యథోత్తరం ప్రతికారబాహుల్యం దర్శయన్నాహ- సంచయేఽపహృతా దోషా ఇత్యాది| తేషామపహరణం చ బహుదోషే శోధనం, మధ్యదోషే లంఘనపాచనం, అల్పదోషే సంశమనమితి||37||

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

సర్వైర్భావైస్త్రిభిర్వాఽపి ద్వాభ్యామేకేన వా పునః | సంసర్గే కుపితః క్రుద్ధం దోషం దోషోఽనుధావతి ||38||

ఇదానీం సంసర్గే సన్నిపాతే చ ప్రసరాభిహితేంఽశాంశబలవికల్పేనానుబంధానుబంధిభావం చికిత్సార్థం దర్శయన్నాహ- సర్వైర్భావైస్త్రిభిర్వేత్యాది| అనుధావతి అనులగ్నో భవతి| కోఽసౌ? దోషః, కింవిశిష్టః? కుపితః, కైః కృత్వా? భావైః, కోఽర్థః? స్వభావైః రూక్షోష్ణస్నిగ్ధాదిభిః, కతిసంఖ్యోపేతైః? త్రిభిః, న కేవలం త్రిభిః ద్వాభ్యామేకేన వా; ఏతేన త్ర్యాదిస్వభావకుపితోఽప్రధానోఽనుబంధభూతః ప్రధానదోషమర్గానులగ్నో భవతీత్యుక్తం| కమనుధావతి? ఇత్యాహ- దోషం, కింవిశిష్టం? క్రుద్ధం ప్రకోపం గతం, కైః కృత్వా? భావైః, కతిసంఖ్యైః? ఇత్యాహ- సర్వైః, కోఽర్థః? సమస్తైః రూక్షోష్ణస్నిగ్ధాదిభిః, ఏతేన సర్వభావక్రుద్ధః ప్రధానభూతో వ్యక్తలింగోఽనుబంధ్యో దోష ఉక్తః| క్వ? సంసర్గే, కోఽర్థః? దోషద్వయసంయోగే| అత్రాప్యేవముక్తం భవతి- యదా కిల దోషద్వయసంసర్గో భవతి తదా ప్రధానస్యానుబంధ్యభూతస్య దోషస్య చికిత్సా కర్తవ్యా, తత్ప్రశమాదేవాప్రధానస్యానుబంధభూతస్య ప్రశమో భవిష్యతీతి; యదా తు సర్వైర్భావైః కుప్యంతి తదా సర్వే ప్రధానభూతాః పరస్పరమనుబంధ్యభూతాశ్చ భవంతి, ఏవం చ సమసన్నిపాతో భవతి, తదా పిత్తముపచరణీయం| అన్యే తు సర్వైర్భావైరిత్యత్ర ‘భావా వ్యాధిహేతవః; తే చాహారవిహారదేశకాలాశ్చత్వారః’ ఇతి వర్ణయంతి| అపరే తు రసగుణవీర్యవిపాకాంశ్చతురో భావాన్ కథయంతి| ద్రవ్యగుణకర్మాణి భావా ఇతి చరకవ్యాఖ్యాతారో భట్టారకహరిచంద్రప్రభృతయః ప్రతిపాదయంతి| అన్యే తు ‘సర్వైర్భాగైః’ ఇతి పఠంతి| తత్ర, వాతస్య రూక్షలఘువిశదవిష్టంభా భాగాః, పిత్తస్య తీక్ష్ణద్రవపూతినీలపీతా భాగాః, శ్లేష్మణః శీతగురుపిచ్ఛిలస్నిగ్ధాదయో భాగాః; తత్ర వాతాదయో యదా సర్వైస్త్రిభిర్ద్వాభ్యామేకేన వా భాగేన కుప్యంతి తదా తావద్భిస్తద్విపరీతైర్భాగైశ్చికిత్సా కర్తవ్యా| తత్ర శ్లేష్మణః క్షయే బలవద్విగ్రహాదిభిః క్రియమాణే యదా రూక్షో భాగో వాతస్య కుప్యతి తదా స్నిగ్ధేనైకేన భాగేన తద్విపరీతేన ప్రతికర్తవ్యః; యదా తు రూక్షశీతౌ ద్వౌ భాగౌ కుప్యతస్తదా స్నిగ్ధోష్ణాభ్యాం ద్వాభ్యాం భాగాభ్యాం చికిత్స్య ఇత్యాది| సర్వైర్వేతి స్వయమూహ్యం| సంసర్గే దోషద్వయసంయోగే ఇత్యర్థః| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యదా క్రుద్ధం దోషం కుపితోఽనుగచ్ఛతి తదా సంసర్గో భవతి; స చ సంసర్గో ద్విధా భవతి- ప్రకృతిసమసమవేతతయా, వికృతివిషమసమవేతతయా చ; తత్ర యదా వాయుపిత్తయోః సంసర్గస్తదా శోషణాత్మకతయా స్వభావసదృశేన పిత్తేన వాయుః సమవేత ఇతి ప్రకృతిసమసమవేత ఉచ్యతే, యదా తు పిత్తశ్లేష్మణోః సంయోగస్తదా పిత్తముష్ణం శీతేన శ్లేష్మణా యుక్తమతః స్వభావవిపరీతేన సమవేత ఇతి వికృతివిషమసమవేత ఉచ్యతే||38||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

సంసర్గే యో గరీయాన్ స్యాదుపక్రమ్యః స వై భవేత్ | శేషదోషావిరోధేన సన్నిపాతే తథైవ చ ||39||

సంసర్గసన్నిపాతయోశ్చికిత్సాసూత్రమాహ- సంసర్గే ఇత్యాది| గరియానితి గురుతరః| కథముపక్రమణీయ ఇత్యాహ- శేషదోషావిరోధేనేతి|- యథా న కుప్యతీత్యర్థః| సంసర్గక్రియాం సన్నిపాతేఽప్యతిదేష్టుమాహ- సన్నిపాతే తథైవ చేతి| నను, యది శేషదోషావిరోధేన సంసర్గే యో గరీయాన్ సోపక్రమ్యస్తర్హి కథమిదముచ్యతే- “శమయేత్ పిత్తమేవాదౌ జ్వరేషు సమవాయిషు| దుర్నివారతమం తద్ధి జ్వరార్తేషు విశేషతః” (ఉ.39); తథా- “సమవాయే హి దోషాణాం పూర్వం పిత్తముపాచరేత్| జ్వరే చైవాతిసారే చ, సర్వత్రాన్యత్ర మారుతం”- (ఉ.40) ఇతి| సత్యం, సమసన్నిపాతమాశ్రిత్య తత్రోక్తం, న పునరన్యాన్ ద్వాదశేతి న దోషః||39||

Adhikarana 38 (40) · Śloka 40

వృణోతి యస్మాద్రూఢేఽపి వ్రణవస్తు న నశ్యతి | ఆదేహధారణాత్తస్మాద్వ్రణ ఇత్యుచ్యతే బుధైః ||40||

కథం పునరయం శరీరైకదేశోత్థో దోషసంఘాతో వ్రణ ఇత్యుచ్యత ఇత్యాహ- వృణోతీత్యాది| స వృణోతి ఆచ్ఛాదయతి యస్మాత్ తస్మాత్ ‘వ్రణ’ ఇతి; అథవా వ్రణవస్తు వ్రణచిహ్నం, రూఢేఽపి న నశ్యతి తథైవాస్తే ఆదేహధారణాత్ యావజ్జీవం, తస్మాత్ ‘వ్రణ’ ఇతి||40||

Adhikarana puShpikA · Śloka 21

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వ్రణప్రశ్నాధ్యాయో నామైకవింశోధ్యాయః ||21||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఏకవింశోఽధ్యాయః||21||