Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो व्रणास्रावविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
આદિશબ્દઃ પ્રતિજ્ઞાયાં લુપ્તનિર્દિષ્ટો દ્રષ્ટવ્યઃ| તેન વ્રણાસ્રાવાદિવિજ્ઞાનીયમિત્યર્થઃ| એતેન વેદનાદયોઽપિ સઙ્ગૃહીતા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાય્વસ્થિસન્ધિકોષ્ઠમર્માણીત્યષ્ટૌ વ્રણવસ્તૂનિ | અત્ર સર્વવ્રણસન્નિવેશઃ ||૩||
त्वङ्मांससिरास्नाय्वस्थिसन्धिकोष्ठमर्माणीत्यष्टौ व्रणवस्तूनि | अत्र सर्वव्रणसन्निवेशः ||३||
🔊 Audio coming soon
ત્વગિત્યાદિ| વ્રણવસ્તૂનિ વ્રણાધિષ્ઠાનાનિ| અત્ર એષ્વિત્યર્થઃ| વ્રણસન્નિવેશો વ્રણાવસ્થાનમ્||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્ર, આદ્યૈકવસ્તુસન્નિવેશી ત્વગ્ભેદી વ્રણઃ સૂપચરઃ, શેષાઃ સ્વયમવદીર્યમાણા દુરુપચારાઃ ||૪||
तत्र, आद्यैकवस्तुसन्निवेशी त्वग्भेदी व्रणः सूपचरः, शेषाः स्वयमवदीर्यमाणा दुरुपचाराः ||४||
🔊 Audio coming soon
તેષાં મધ્યે એકસ્મિન્નેવ વસ્તુનિ વ્રણસ્ય સુખોપચર્યત્વં દર્શયન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| આદ્યૈકવસ્તુસન્નિવેશીતિ ત્વક્સન્નિવેશીત્યર્થઃ| ત્વગ્ભેદીતિ પુનર્નિયમાર્થમ્; એતેન ત્વગાશ્રિતમાંસભેદી ન સૂપચરઃ| અન્યે તુ ‘આદ્યૈકવસ્તુસન્નિવેશી ત્વગ્ભેદી ચ’ ઇત્યનયોઃ પદયોર્મધ્યે એકતરપદેનૈવ ત્વગ્વસ્તુ પ્રાપ્યતે કિં પદદ્વયેનેતિ યત્ પદદ્વયં તદ્ગ્રન્થાધિક્યાદર્થાધિક્યં બોધયતિ, તેન વિકૃતાકૃતયોઽપિ ત્વગ્ભેદિનો વ્રણાઃ સૂપચરા ઇત્યધિકોઽર્થ ઉક્તો ભવતિ’ ઇતિ મન્યન્તે| અપરવસ્તુસન્નિવેશિનઃ કિંવિશિષ્ટા ઇત્યાહ- શેષા ઇત્યાદિ| શેષા ઇતિ માંસાદ્યધિષ્ઠાનાઃ| સ્વયમવદીર્યમાણા ઇતિ આલેપસ્રાવણાદિભિર્વિના સ્વયમેવ પક્વાઃ પશ્ચાદ્ભિન્ના ઇત્યર્થઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્રાયતશ્ચતુરસ્રો વૃત્તસ્ત્રિપુટક ઇતિ વ્રણાકૃતિસમાસઃ, શેષાસ્તુ વિકૃતાકૃતયો દુરુપક્રમા ભવન્તિ ||૫||
तत्रायतश्चतुरस्रो वृत्तस्त्रिपुटक इति व्रणाकृतिसमासः, शेषास्तु विकृताकृतयो दुरुपक्रमा भवन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
યથા સ્રાવજ્ઞાનં ચિકિત્સાહેતુસ્તથા વ્રણાકૃતિરપીતિ તાં દર્શયન્નાહ- તત્રાયત ઇત્યાદિ| આયતો દીર્ઘઃ, ચતુરસ્રશ્ચતુષ્કોણઃ, વૃત્તો વર્તુલઃ, ત્રિપુટકસ્ત્રિકોણઃ, ઇતિશબ્દ ઉપસંહારે દોષજવ્રણાકૃતીનાં; સમાસઃ સઙ્ક્ષેપઃ| શેષા ઇતિ ઉક્તેભ્યોઽન્યે અર્ધચન્દ્રસ્વસ્તિકાદ્યા વ્રણાકૃતયો વિકૃતા ઇત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
સર્વ એવ વ્રણાઃ ક્ષિપ્રં સંરોહન્ત્યાત્મવતાં સુભિષગ્ભિશ્ચોપક્રાન્તાઃ; અનાત્મવતામજ્ઞૈશ્ચોપક્રાન્તાઃ પ્રદુષ્યન્તિ, પ્રવૃદ્ધત્વાદ્દોષાણામ્ ||૬||
सर्व एव व्रणाः क्षिप्रं संरोहन्त्यात्मवतां सुभिषग्भिश्चोपक्रान्ताः; अनात्मवतामज्ञैश्चोपक्रान्ताः प्रदुष्यन्ति, प्रवृद्धत्वाद्दोषाणाम् ||६||
🔊 Audio coming soon
વ્રણિનામાત્મવતાં ભિષજાં ગુણસમ્પદોઽપિ ચિકિત્સાહેતવ ઇતિ દર્શયન્નાહ- સર્વ ઇત્યાદિ| આત્મવતાં પથ્યાહારવિહારસેવિનામ્| અનાત્મવતામિતિ અહિતાહારવિહારસેવિનામ્| અજ્ઞૈશ્ચોપક્રાન્તા ઇતિ ચકારેણાત્મવતાં સુભિષગ્ભિરુપક્રાન્તાનામપિ કુષ્ઠિપ્રમેહિણાં તથા કદાચિચ્છુક્રપ્રવૃત્તિમાત્રાદેવ વ્રણદુષ્ટિરનુક્તા સમુચ્ચીયતે| કુતઃ પુનરનાત્મવતામજ્ઞભિષગુપક્રાન્તાનાં વ્રણાનાં દુષ્ટિરિત્યાહ- પ્રવૃદ્ધત્વાદ્દોષાણામિતિ| અન્યે ત્વેવં યોજયન્તિ- ‘ન કેવલમજ્ઞૈરુપક્રાન્તા એવ પ્રદુષ્યન્તિ, અપિ તુ પ્રવૃદ્ધત્વાચ્ચ દોષાણામ્’ ઇતિ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તત્રાતિસંવૃતોઽતિવિવૃતોઽતિકઠિનોઽતિમૃદુરુત્સન્નોઽવસન્નોઽતિશીતોઽત્યુષ્ણઃ નગન્ધાત્યર્થદાહપાકરાગવેદનાવાનિતિ પિત્તેન, શેષાઃ કફેન; ઉન્માર્ગી મુખાત્ મુખાન્તરવાન્, ઉત્સઙ્ગઃ કોટરઃ’ ઇતિ ચક્રઃ; કૃષ્ણરક્તપીતશુક્લાદીનાં વર્ણાનામન્યતમવર્ણો ભૈરવઃ પૂતિપૂયમાંસસિરાસ્નાયુપ્રભૃતિભિઃ પૂર્ણઃ પૂતિપૂયાસ્રાવ્યુન્માર્ગ્યુત્સઙ્ગ્યમનોજ્ઞદર્શનગન્ધોઽત્યર્થં વેદનાવાન્ દાહપાકરાગકણ્ડૂશોફપિડકોપદ્રુતોઽત્યર્થં દુષ્ટશોણિતાસ્રાવી દીર્ઘકાલાનુબન્ધી ચેતિ દુષ્ટવ્રણલિઙ્ગાનિ | તસ્ય દોષોચ્છ્રાયેણ ષટ્ત્વં વિભજ્ય યથાસ્વં પ્રતીકારે પ્રયતેત ||૭||
तत्रातिसंवृतोऽतिविवृतोऽतिकठिनोऽतिमृदुरुत्सन्नोऽवसन्नोऽतिशीतोऽत्युष्णः नगन्धात्यर्थदाहपाकरागवेदनावानिति पित्तेन, शेषाः कफेन; उन्मार्गी मुखात् मुखान्तरवान्, उत्सङ्गः कोटरः’ इति चक्रः; कृष्णरक्तपीतशुक्लादीनां वर्णानामन्यतमवर्णो भैरवः पूतिपूयमांससिरास्नायुप्रभृतिभिः पूर्णः पूतिपूयास्राव्युन्मार्ग्युत्सङ्ग्यमनोज्ञदर्शनगन्धोऽत्यर्थं वेदनावान् दाहपाकरागकण्डूशोफपिडकोपद्रुतोऽत्यर्थं दुष्टशोणितास्रावी दीर्घकालानुबन्धी चेति दुष्टव्रणलिङ्गानि | तस्य दोषोच्छ्रायेण षट्त्वं विभज्य यथास्वं प्रतीकारे प्रयतेत ||७||
🔊 Audio coming soon
પ્રાયેણ દુષ્ટેષ્વેવ વ્રણેષુ સ્રાવા ભવન્તિ, અતસ્તેષાં દુષ્ટવ્રણાનાં લક્ષણમાહ- તત્રાતિસંવૃત ઇત્યાદિ| અતિસંવૃતઃ અતિસઙ્કુચિતો વાતેન| અતિવિવૃતો વ્યાત્તમુખઃ પિત્તશોણિતેન| કાઠિન્યં વાતેન| અતિમાર્દવં કફેન; અન્યે પિત્તશોણિતેન માર્દવમિચ્છન્તિ| ઉત્સન્ન ઉન્નતમાંસઃ, અવસન્નો હીનમાંસો નિમ્નાકારઃ, એતૌ રક્તપિત્તેન; અન્યે વાતેનોત્સન્નાવસન્નત્વમિચ્છન્તિ; ‘અત્રોત્સન્નત્વં કફેન’ ઇતિ કેચિત્| અતિશૈત્યં કફવાતાત્| અત્યૌષ્ણ્યં રક્તપિત્તાત્| કૃષ્ણાદયો વર્ણા યથાસમ્ભવં વાતાદિભિર્જ્ઞેયાઃ| ભૈરવઃ અનવધારિતલિઙ્ગઃ| પૂતિપૂયમાંસસિરાસ્નાયુપ્રભૃતિભિઃ પૂર્ણ ઇતિ પૂતિશબ્દઃ પ્રત્યેકં પૂયાદિભિરભિસમ્બધ્યતે| ‘પૂતિમાંસસિરાસ્નાયુપ્રતિપૂર્ણ’ ઇત્યેકે પઠન્તિ; પૂતિમાંસસિરાસ્નાયુપ્રતિપૂર્ણત્વં તસ્રાવિત્વં ચ યથાસમ્ભવં વેદિતવ્યમ્| ઉન્માર્ગી તિર્યગ્ગતિઃ| ઉત્સઙ્ગી ઊર્ધ્વગતિઃ; અન્યે પૂયોપેક્ષાવદારિતમાંસાદિદેશત્વેનાતિનિમ્નત્વાદુત્સઙ્ગતુલ્યત્વાદુત્સઙ્ગઃ, સોઽસ્યાસ્તીતિ ઉત્સઙ્ગી ઉન્માર્ગી; ઉત્સઙ્ગીતિ કફેન| અમનોજ્ઞદર્શનગન્ધ ઇતિ અમનોજ્ઞદર્શનોઽમનોજ્ઞગન્ધશ્ચેત્યર્થઃ અમનોજ્ઞદર્શનગન્ધત્વં રક્તપિત્તેન, અન્યે દોષત્રયેણ મન્યન્તે| અત્યર્થં વેદનાવાનિતિ વાતેન| દાહપાકરાગકણ્ડૂશોફેત્યાદિ, અત્ર દાહાદિભિઃ સહોપદ્રુતશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; અત્ર દાહપાકરાગોપદ્રુતત્વં પિત્તરક્તેન, કણ્ડૂપદ્રુતત્વં કફેન, શોફોપદ્રુતત્વં વાતેન, પિડકોપદ્રુતત્વં દુષ્ટશોણિતાસ્રાવશ્ચ રક્તપિત્તેન, દીર્ઘકાલાનુબન્ધિત્વં દોષત્રયેણ| દીર્ઘકાલાનુબન્ધી ચેતિ ચકારેણ રોપ્યાદયો દુષ્ટવ્રણવિશેષા ગૃહ્યન્તે| રોપ્યલક્ષણં તુ “બહિઃશુદ્ધ ઇવાભાતિ સ વ્રણો રોપ્ય ઉચ્યતે” ( ચ. ચિ. અ. ૨૫)- ઇતિ ચરકેણોક્તમ્| વ્રણદુષ્ટૌ ચિકિત્સાસૂત્રં દર્શયન્નાહ- તસ્યેત્યાદિ| તસ્ય વ્રણસ્ય ઉચ્છ્રાયેણ ઔત્કટ્યેન ષટ્ત્વં વાતપિત્તકફરક્તસન્નિપાતાગન્તુભેદતઃ| યથાસ્વં સ્વસ્ય દોષસ્યાનતિક્રમેણ| પ્રતીકારે ચિકિત્સિતે, પ્રયતેત પ્રયત્નં કુર્વીત| અન્યે ત્વત્ર ‘દોષોચ્છ્રાયમવેક્ષ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
અત ઊર્ધ્વં સર્વસ્રાવાન્ વક્ષ્યામઃ- તત્ર ઘૃષ્ટાસુ છિન્નાસુ વા ત્વક્ષુ સ્ફોટે ભિન્ને વિદારિતે વા સલિલપ્રકાશો ભવત્યાસ્રાવઃ કિઞ્ચિદ્વિસ્રઃ પીતાવભાસશ્ચ; માંસગતઃ સર્પિઃપ્રકાશઃ સાન્દ્રઃ શ્વેતઃ પિચ્છિલશ્ચ; સિરાગતઃ સદ્યશ્છિન્નાસુ સિરાસુ રક્તાતિપ્રવૃત્તિઃ પક્વાસુ ચ તોયનાડીભિરિવ તોયાગમનં પૂયસ્ય, આસ્રાવશ્ચાત્ર તનુર્વિચ્છિન્નઃ પિચ્છિલોઽવલમ્બી શ્યાવોઽવશ્યાયપ્રતિમશ્ચ; સ્નાયુગતઃ સ્નિગ્ધો ઘનઃ સિઙ્ઘાણકપ્રતિમઃ સરક્તશ્ચ; અસ્થિગતોઽસ્થન્યભિહતે સ્ફુટિતે ભિન્ને દોષાવદારિતે વા દોષભક્ષિતત્વાદસ્થિ નિઃસારં શુક્તિધૌતમિવાભાતિ , આસ્રાવશ્ચાત્ર મજ્જમિશ્રઃ સરુધિરઃ સ્નિગ્ધશ્ચ; સન્ધિગતઃ પીડ્યમાનો ન પ્રવર્તતે, આકુઞ્ચનપ્રસારણોન્નમનવિનમનપ્રધાવનોત્કાસનપ્રવાહણૈશ્ચ સ્રવતિ, આસ્રાવશ્ચાત્ર પિચ્છિલોઽવલમ્બી સરુધિરોન્મથિતશ્ચ ; કોષ્ઠગતોઽસૃઙ્મૂત્રપુરીષપૂયોદકાનિ સ્રવતિ; મર્મગતસ્ત્વગાદિષ્વવરુદ્ધત્વાન્નોચ્યતે | તત્ર ત્વગાદિગતાનામાસ્રાવાણાં યથાક્રમં પારુષ્યશ્યાવાવશ્યાયદધિમસ્તુક્ષારોદકમાંસધાવનપુલાકોદકસન્નિભત્વાનિ મારુતાદ્ભવન્તિ; પિત્તાદ્ગોમેદકગોમૂત્રભસ્મશઙ્ખકષાયોદકમાધ્વીકતૈલસન્નિભત્વાનિ; પિત્તવદ્રક્તાદતિવિસ્રત્વં ચ; કફાન્નવનીતકાસીસમજ્જપિષ્ટતિલનાલિકેરોદકવરાહવસાસન્નિભત્વાનિ; સન્નિપાતાન્નાલિકેરોદકૈર્વારુકરસકાઞ્જિકપ્રસાદારુકોદકપ્રિયઙ્ગુફલયકૃન્મુદ્ગયૂષસવર્ણત્વાનીતિ ||૮||
अत ऊर्ध्वं सर्वस्रावान् वक्ष्यामः- तत्र घृष्टासु छिन्नासु वा त्वक्षु स्फोटे भिन्ने विदारिते वा सलिलप्रकाशो भवत्यास्रावः किञ्चिद्विस्रः पीतावभासश्च; मांसगतः सर्पिःप्रकाशः सान्द्रः श्वेतः पिच्छिलश्च; सिरागतः सद्यश्छिन्नासु सिरासु रक्तातिप्रवृत्तिः पक्वासु च तोयनाडीभिरिव तोयागमनं पूयस्य, आस्रावश्चात्र तनुर्विच्छिन्नः पिच्छिलोऽवलम्बी श्यावोऽवश्यायप्रतिमश्च; स्नायुगतः स्निग्धो घनः सिङ्घाणकप्रतिमः सरक्तश्च; अस्थिगतोऽस्थन्यभिहते स्फुटिते भिन्ने दोषावदारिते वा दोषभक्षितत्वादस्थि निःसारं शुक्तिधौतमिवाभाति , आस्रावश्चात्र मज्जमिश्रः सरुधिरः स्निग्धश्च; सन्धिगतः पीड्यमानो न प्रवर्तते, आकुञ्चनप्रसारणोन्नमनविनमनप्रधावनोत्कासनप्रवाहणैश्च स्रवति, आस्रावश्चात्र पिच्छिलोऽवलम्बी सरुधिरोन्मथितश्च ; कोष्ठगतोऽसृङ्मूत्रपुरीषपूयोदकानि स्रवति; मर्मगतस्त्वगादिष्ववरुद्धत्वान्नोच्यते | तत्र त्वगादिगतानामास्रावाणां यथाक्रमं पारुष्यश्यावावश्यायदधिमस्तुक्षारोदकमांसधावनपुलाकोदकसन्निभत्वानि मारुताद्भवन्ति; पित्ताद्गोमेदकगोमूत्रभस्मशङ्खकषायोदकमाध्वीकतैलसन्निभत्वानि; पित्तवद्रक्तादतिविस्रत्वं च; कफान्नवनीतकासीसमज्जपिष्टतिलनालिकेरोदकवराहवसासन्निभत्वानि; सन्निपातान्नालिकेरोदकैर्वारुकरसकाञ्जिकप्रसादारुकोदकप्रियङ्गुफलयकृन्मुद्गयूषसवर्णत्वानीति ||८||
🔊 Audio coming soon
અત્ર વ્રણદુષ્ટિરસૂત્રિતાઽપ્યુક્તા, તાં નિર્દિશ્ય વ્રણાસ્રાવાન્નિર્દિશન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| સર્વસ્રાવાનિતિ સર્વવ્રણવસ્તૂનાં સર્વદોષાણામાગન્તોશ્ચ વ્રણસ્ય સ્રાવાનિત્યર્થઃ| ઘૃષ્ટાસુ છિન્નાસ્વિત્યાગન્તોઃ, ત્વક્ષ્વિતિ સમ્બન્ધઃ; બહુવચનં તુ સપ્તત્વગપેક્ષયા| અત્ર ત્વગ્ગ્રહણાલ્લક્ષણયા રસાધિષ્ઠાનો વ્રણ ઉક્તઃ| સ્ફોટે ઇતિ ત્વક્સ્થિતે વ્રણે, ભિન્ને સ્વયં ભિન્ને, વિદારિતે યત્નેન વિદારિતે ઇત્યર્થઃ; અત્ર ભિન્ને વિદારિતે ઇતિ શારીરવ્રણસ્ય| સલિલપ્રકાશ ઇતિ ઉદકરસયોરચ્છયોસ્ત્વચામધિષ્ઠાનત્વાત્| વિસ્ર આમગન્ધિઃ, પીતાવભાસઃ પાકારમ્ભકેણ પિત્તેનેત્યર્થઃ| માંસગત ઇતિ માંસગત આસ્રાવ ઇત્યર્થઃ| સર્પિઃપ્રકાશસ્ત્રાવત્વમાગન્તોઃ| સાન્દ્રશ્વેતપિચ્છિલત્વં શારીરસ્ય| સિરાગત ઇત્યાદિ સિરાગ્રહણેન રક્તાધિષ્ઠાનો વ્રણ ઉક્તઃ; સદ્યશ્છિન્નાસ્વિત્યાગન્તોઃ; પક્વાસ્વિત્યાદિ શારીરસ્ય| વિચ્છિન્ન ઇતિ અલ્પાલ્પપ્રવર્તનમ્| અવલમ્બી અવલમ્બનશીલઃ| સ્નાયુગત ઇત્યાદિ સ્નાયુગ્રહણેન મેદોઽધિષ્ઠાનો વ્રણ ઉક્તઃ, અન્યે તુ ‘મેદોમજ્જાનૌ ઘૃતવદ્વિલીયેતે,અતો વ્રણાધિષ્ઠાનત્વં નૈવ તયોઃ’ ઇતિ વદન્તિ| સિઙ્ઘાણકો રક્તમિશ્રો ઘનીભૂતઃ શ્લેષ્મા| અસ્થિગત ઇત્યાદિ| અભિહતે ઇતિ અભિઘાતજે વ્રણે, ભિન્ને વિદારિતે ચેતિ શારીરે| અસ્થિ નિઃસારં કોઽર્થઃ? લઘુ; ‘ભવતિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| શુક્તિધૌતમિવાભાતિ શુક્તિરિવ શોભતે તથા ધૌતમિવ શોભતેઽસ્થીતિ સમ્બધ્યતે| સન્ધિગત ઇત્યાદિ| ઉન્નમનમિતિ બાહુજઙ્ઘાદીનામૂર્ધ્વં નયનમ્| વિનમનં ગાત્રાણામધઃપ્રાપણમ્| પ્રવાહણમિતિ કુન્થનમ્| સરુધિરોન્મથિતશ્ચેતિ રુધિરેણૈવોન્મથિતશ્ચ| કોષ્ઠગત ઇત્યાદિ કોષ્ઠગત ઇતિ મલધાતુસમુદાયાધિષ્ઠાનો વ્રણ ઉક્તઃ| ઉદકમત્ર રસક્લેદ એવ ગૃહ્યતે પીતં વા| મર્મગત ઇત્યાદિ| અવરુદ્ધ ઇતિ સઙ્ગૃહીત ઇત્યર્થઃ| દોષાસ્રાવાન્નિર્દિશન્નાહ-તત્ર ત્વગાદિગતાનામિત્યાદિ| તત્ર મર્મવર્જિતેષુ સપ્તસુ ત્વગાદિવ્રણવસ્તુષુ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાનાં સપ્ત સપ્ત સ્રાવા યથાક્રમેણ દ્રષ્ટવ્યા ઇત્યેકે; અન્યે તુ ત્વગાદિષુ વાતાદિલિઙ્ગાનાં મધ્યે કિઞ્ચિત્ ક્વચિદિતિ વર્ણયન્તિ| પિત્તાદ્ગોમેદેત્યાદિ|- ગોમેદક ઇતિ મણિરાપીતઃ| એર્વારુકરસઃ કર્કટિકારસઃ; કાઞ્જિકપ્રસાદ ઇતિ કાઞ્જિકસ્યોપર્યચ્છઃ; આરુકમનેનૈવ નામ્ના પ્રસિદ્ધમ્||૮||
Adhikarana 8 (9-10) · Śloka 10
શ્લોકૌ ચાત્ર ભવતઃ- પક્વાશયાદસાધ્યસ્તુ પુલાકોદકસન્નિભઃ | ક્ષારોદકનિભઃ સ્રાવો વર્જ્યો રક્તાશયાત્સ્રવન્ ||૯|| આમાશયાત્ કલાયામ્ભોનિભશ્ચ ત્રિકસન્ધિજઃ | સ્રાવાનેતાન્ પરીક્ષ્યાદૌ તતઃ કર્માચરેદ્ભિષક્ ||૧૦||
श्लोकौ चात्र भवतः- पक्वाशयादसाध्यस्तु पुलाकोदकसन्निभः | क्षारोदकनिभः स्रावो वर्ज्यो रक्ताशयात्स्रवन् ||९|| आमाशयात् कलायाम्भोनिभश्च त्रिकसन्धिजः | स्रावानेतान् परीक्ष्यादौ ततः कर्माचरेद्भिषक् ||१०||
🔊 Audio coming soon
સ્થાનભેદાત્ સ્રાવસ્યાસાધ્યત્વખ્યાપનાય શ્લોકૌ પ્રાહ- પક્વાશયાદિત્યાદિ| પુલાકોદકં ગવેધુકોદકં, ગવેધુકસ્તૃણવિશેષઃ, ‘જલગોધૂમ’ ઇતિ લોકે; અન્યે તુ પુલાકશબ્દેનાપ્રાપ્તપાકં ધાન્યમાહુઃ| આમાશયાદિત્યાદિ| કલાયોઽત્ર ત્રિપુટકઃ| ત્રિકસન્ધિજ ઇતિ બાહુગ્રીવાસ્થિત્રયસઙ્ઘાતોઽત્ર ત્રિકં, તસ્ય સન્ધૌ જાત ઇતિ||૯-૧૦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
અત ઊર્ધ્વં સર્વવ્રણવેદના વક્ષ્યામઃ- તોદનભેદનતાડનચ્છેદનાયામનમન્થનવિક્ષેપણચુમુચુમાયનનિર્દહનાવભઞ્જનસ્ફોટન વિદારણોત્પાટનકમ્પનવિવિધશૂલવિશ્લેષણવિકિરણસ્તમ્ભનપૂરણસ્વપ્નાકુઞ્જનાઙ્કુ શિકાઃ સમ્ભવન્તિ, અનિમિત્તવિવિધવેદનાપ્રાદુર્ભાવો વા મુહુર્મુહુર્યત્રાગચ્છન્તિ વેદનાવિશેષાસ્તં વાતિકમિતિ વિદ્યાત્; ઓષચોષપરિદાહધૂમાયનાનિ યત્ર ગાત્રમઙ્ગારાવકીર્ણમિવ પચ્યતે યત્ર ચોષ્માભિવૃદ્ધિઃ ક્ષતે ક્ષારાવસિક્તવચ્ચ વેદનાવિશેષાસ્તં પૈત્તિકમિતિ વિદ્યાત્; પિત્તવદ્રક્તસમુત્થં જાનીયાત્; કણ્ડૂર્ગુરુત્વં સુપ્તત્વમુપદેહોઽલ્પવેદનત્વં સ્તમ્ભઃ શૈત્યં ચ યત્ર તં શ્લૈષ્મિકમિતિ વિદ્યાત્; યત્ર સર્વાસાં વેદનાનામુત્પત્તિસ્તં સાન્નિપાતિકમિતિ વિદ્યાત્ ||૧૧||
अत ऊर्ध्वं सर्वव्रणवेदना वक्ष्यामः- तोदनभेदनताडनच्छेदनायामनमन्थनविक्षेपणचुमुचुमायननिर्दहनावभञ्जनस्फोटन विदारणोत्पाटनकम्पनविविधशूलविश्लेषणविकिरणस्तम्भनपूरणस्वप्नाकुञ्जनाङ्कु शिकाः सम्भवन्ति, अनिमित्तविविधवेदनाप्रादुर्भावो वा मुहुर्मुहुर्यत्रागच्छन्ति वेदनाविशेषास्तं वातिकमिति विद्यात्; ओषचोषपरिदाहधूमायनानि यत्र गात्रमङ्गारावकीर्णमिव पच्यते यत्र चोष्माभिवृद्धिः क्षते क्षारावसिक्तवच्च वेदनाविशेषास्तं पैत्तिकमिति विद्यात्; पित्तवद्रक्तसमुत्थं जानीयात्; कण्डूर्गुरुत्वं सुप्तत्वमुपदेहोऽल्पवेदनत्वं स्तम्भः शैत्यं च यत्र तं श्लैष्मिकमिति विद्यात्; यत्र सर्वासां वेदनानामुत्पत्तिस्तं सान्निपातिकमिति विद्यात् ||११||
🔊 Audio coming soon
સ્રાવાનન્તરં વાતાદિવેદના નિર્દિશન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તોદનં સૂચિભિરિવ; ભેદનં ત્વગ્વિદારણમિવ વેદનાવિશેષઃ; તાડનં દણ્ડાદિભિરાહન્યત ઇવેત્યર્થઃ; છેદનં દ્વિધા ક્રિયત ઇવ શસ્ત્રાદિભિઃ; આયામનં સઙ્કુચિતાઙ્ગદેશસ્ય દીર્ઘીકરણમિવ; મન્થનં મન્થનકાદિભિર્વ્રણાન્તર્મથ્યત ઇવ; વિક્ષેપણં પ્રેર્યત ઇવ; ચુમુચુમાયનં સર્ષપરાજિકાકલ્કલિપ્ત ઇવ; નિર્દહનં નિઃશેષં વહ્નિના દહ્યત ઇવ; અવભઞ્જનં સઞ્ચૂર્ણ્યત ઇવ; સ્ફોટનં પાષાણાદિભિરિવ; વિદારણં નખાદિભિશ્ચીર્યત ઇવ; ઉત્પાટનમ્ ઊર્ધ્વમાકૃષ્યત ઇવ; કમ્પનં વેપ્યત ઇવ; વિવિધશૂલવિશ્લેષણં નાનાપ્રકારાર્તિશૂલાહતગાત્રસ્યેવ વેદનાવિશેષઃ; વિકિરણં વ્રણાવયવા નાનાસ્થાનેષુ વિકીર્યન્ત ઇવેતિ; સ્તમ્ભનં સ્તબ્ધતા; પૂરણં ભરણં; સ્વપનં પ્રસુપ્તિઃ; આકુઞ્ચનં કુટિલીકરણમિવ; અઙ્કુશિકા ખલ્લીવિશેષઃ, અન્યે ‘અઙ્કુશનિપાતાકર્ષણમિવાઙ્કુશિકા’ ઇત્યાચક્ષતે| ઓષચોષપરિદાહેત્યાદિ|- ઓષ એકદેશિકો દાહઃ; ચોષ આચૂષણસમત્વાદિત્યેકે, પિપાસેત્યન્યે; પરિ સમન્તતો દાહઃ પરિદાહઃ; ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનમિવાઙ્ગાનામ્| કણ્ડુર્ગુરુત્વમિત્યાદિ|-સુપ્તત્વં નખમક્ષિકામશકાદિદંશવેદનાનભિજ્ઞત્વમ્; ઉપદેહો લિપ્તમિવેતિ||૧૧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
અત ઊર્ધ્વં વ્રણવર્ણાન્ વક્ષ્યામઃ- ભસ્મકપોતાસ્થિવર્ણઃ પરુષોઽરુણઃ કૃષ્ણ ઇતિ મારુતજસ્યઃ નીલઃ પીતો હરિતઃ શ્યાવઃ કૃષ્ણો રક્તઃ પિઙ્ગલઃ કપિલ ઇતિ રક્તપિત્તસમુત્થયોઃ; શ્વેતઃ સ્નિગ્ધઃ પાણ્ડુરિતિ શ્લેષ્મજસ્ય; સર્વવર્ણોપેતઃ સાન્નિપાતિક ઇતિ ||૧૨||
अत ऊर्ध्वं व्रणवर्णान् वक्ष्यामः- भस्मकपोतास्थिवर्णः परुषोऽरुणः कृष्ण इति मारुतजस्यः नीलः पीतो हरितः श्यावः कृष्णो रक्तः पिङ्गलः कपिल इति रक्तपित्तसमुत्थयोः; श्वेतः स्निग्धः पाण्डुरिति श्लेष्मजस्य; सर्ववर्णोपेतः सान्निपातिक इति ||१२||
🔊 Audio coming soon
વેદનાઃ પ્રતિપાદ્ય વ્રણવર્ણાન્નિર્દિશન્નાહ- અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| દોષદૂષ્યસંયોગરાશેરન્યત્વાન્મારુતજેઽપિ વ્રણે વર્ણસદ્ભાવઃ||૧૨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
ભવતિ ચાત્ર- ન કેવલં વ્રણેષૂક્તો વેદનાવર્ણસઙ્ગ્રહઃ | સર્વશોફવિકારેષુ વ્રણવલ્લક્ષયેદ્ભિષક્ ||૧૩||
भवति चात्र- न केवलं व्रणेषूक्तो वेदनावर्णसङ्ग्रहः | सर्वशोफविकारेषु व्रणवल्लक्षयेद्भिषक् ||१३||
🔊 Audio coming soon
સામાન્યવ્રણનિર્દિષ્ટાન્ દોષદુષ્ટિસ્રાવવેદનાવર્ણાન્ શોફવિશેષેષ્વપિ વિદ્રધ્યલજીગ્રન્થ્યાદિષુ નિર્દિશન્નાહ- ન કેવલં વ્રણેષૂક્ત ઇત્યાદિ| શોથવિકારેષ્વિતિ શોથારબ્ધવિકારેષુ વિદ્રધ્યાદિષ્વિતિ||૧૩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 22
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયો નામ દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૨||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणास्रावविज्ञानीयो नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ||२२||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વાવિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૨||