19. vraṇitōpāsanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો વ્રણિતોપાસનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

વ્રણિતસ્ય સઞ્જાતવ્રણસ્ય, ઉપાસનં સેવનં, તચ્ચ ગૃહશય્યાસનાદિકં, તદ્વિદ્યતે યસ્મિન્ સ તથા||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

વ્રણિતસ્ય પ્રથમમેવાગારમન્વિચ્છેત્; તચ્ચાગારં પ્રશસ્તવાસ્ત્વાદિકં કાર્યમ્ ||૩||

શય્યાસનાદિકં ગૃહસ્થસ્ય કાર્યમિતિ પ્રાગેવ ગૃહં નિર્દેષ્ટુમાહ- વ્રણિતસ્ય પ્રથમમેવેત્યાદિ| ‘વ્રણિનઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| તચ્ચાગારં પ્રશસ્તવાસ્ત્વાદિકં કાર્યમ્||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

પ્રશસ્તવાસ્તુનિ ગૃહે શુચાવાતપવર્જિતે | નિવાતે ન ચ રોગાઃ સ્યુઃ શારીરાગન્તુમાનસાઃ ||૪||

યતસ્તસ્મિસ્તથાભૂતે સ્થિતસ્ય વ્રણિનઃ શારીરાદયો રોગા ન ભવેયુરિતિ દર્શયિતુમાહ- પ્રશસ્તવાસ્તુનીત્યાદિ| પ્રશસ્તવાસ્તુનિ ગૃહ ઇતિ વાસ્તુશબ્દેન દેશઃ કથ્યતે, તેન પ્રશસ્તદેશે ગૃહ ઇત્યર્થઃ, પ્રશસ્તત્વં ચ દેશસ્ય પ્રાઙ્નિમ્નત્વમુદઙ્નિમ્નત્વં કૃષ્ણમૃત્તિકત્વં સુવર્ણમૃત્તિકત્વં વેત્યાદિકં; ‘ગૃહસન્નિવેશાર્થા ભૂમિસ્તદધિષ્ઠાતૃપુરુષો વા વાસ્તુશબ્દેનોચ્યતે’ ઇત્યન્યે; તસ્ય પ્રશસ્તત્વં હિ મર્માદિરહિતત્વમ્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

તસ્મિઞ્ શયનમસમ્બાધં સ્વાસ્તીર્ણં મનોજ્ઞં પ્રાક્શિરસ્કં સશસ્ત્રં કુર્વીત ||૫||

શયનસ્થસ્ય વ્રણિનઃ સવ્રણાન્યઙ્ગાનિ સુખમાસત ઇતિ તદેવ નિર્દિશન્નાહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| તસ્મિન્નિતિ અગારે| અસમ્બાધમ્ અસઙ્કટમ્ , સ્વાસ્તીર્ણં શોભનૈરાસ્તરણૈસ્તૂલીગણ્ડોપધાનૈરાચ્છાદનૈશ્ચાચ્છાદિતં, મનોજ્ઞં રમણીયં, સશસ્ત્રં શસ્ત્રસહિતં હિંસ્રનિવારણાર્થમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

સુખચેષ્ટાપ્રચારઃ સ્યાત્ સ્વાસ્તીર્ણે શયને વ્રણી | પ્રાચ્યાં દિશિ સ્થિતા દેવાસ્તત્પૂજાર્થં ચ તચ્છિરઃ ||૬||

ઇત્થમ્ભૂતસ્ય શયનસ્ય ગુણમાહ- સુખચેષ્ટાપ્રચારઃ સ્યાદિત્યાદિ| ચેષ્ટાપ્રચાર ઇતિ શયનપરિવર્તનાદિગતિઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

તસ્મિન્ સુહૃદ્ભિરનુકૂલૈઃ પ્રિયંવદૈરુપાસ્યમાનો યથેષ્ટમાસીત ||૭||

તસ્મિઞ્શયને યથા વ્રણિતેન સ્થાતવ્યં તથોપદિશન્નાહ- તસ્મિન્નિત્યાદિ| સુહૃદ્ભિરિતિ મિત્રૈઃ| અનુકૂલૈરિતિ અત્મનોઽનુમ(ગ)તવર્તિભિરિત્યર્થઃ| ઉપાસ્યમાનઃ સેવ્યમાનઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

સુહૃદો વિક્ષિપન્ત્યાશુ કથાભિર્વ્રણવેદનાઃ | આશ્વાસયન્તો બહુશઃ સ્વનુકૂલાઃ પ્રિયંવદાઃ ||૮||

સુહૃદુપાસનફલમાહ- સુહૃદ ઇત્યાદિ| વિક્ષિપન્તિ વિશેષેણ પ્રેરયન્તિ સ્ફોટયન્તીત્યર્થઃ; કથાઃ પૂર્વપુરુષવૃત્તાન્તપ્રબન્ધરચનાઃ ; આશ્વાસયન્તઃ સાન્ત્વયન્તઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ન ચ દિવાનિદ્રાવશગઃ સ્યાત્ ||૯||

શયને દોષવન્તમાચારં પરિહરન્નાહ- ન ચેત્યાદિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

દિવાસ્વપ્નાદ્વ્રણે કણ્ડૂર્ગાત્રાણાં ગૌરવં તથા | શ્વયથુર્વેદના રાગઃ સ્રાવશ્ચૈવ ભૃશં ભવેત્ ||૧૦||

કથઞ્ચિદ્દિવાસ્વપ્ને કૃતે દોષમાહ- દિવાસ્વપ્નાદિત્યાદિ| અત્ર કણ્ડૂગૌરવે કફકૃતે, શ્વયથુવેદને વાતકૃતે, રાગઃ પિત્તજનિતઃ, સ્રાવો રક્તકૃતઃ, એતેન દિવાસ્વપ્નસ્યાખિલદોષકર્તૃત્વમુક્તમ્||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ઉત્થાનસંવેશનપરિવર્તનચઙ્ક્રમણોચ્ચૈર્ભાષણાદ્યાસ્વાત્મચેષ્ટાસ્વપ્રમત્તો વ્રણં સંરક્ષેત્ ||૧૧||

સર્વાસ્વવસ્થાસુ વ્રણસંરક્ષા કરણીયેતિ દર્શયન્નાહ- ઉત્થાનેત્યાદિ| સંવેશનં વિશ્રમણં, પરિવર્તનં વામદક્ષિણકઠ્યોર્વિલોટનં, ચઙ્ક્રમણં ગતાગતમ્, આત્મચેષ્ટાસૂત્થાનાદિકાસ્વેવ, અપ્રમત્તઃ ‘વ્રણી’ ઇતિ શેષઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

સ્થાનાસનં ચઙ્ક્રમણં દિવાસ્વપ્નં તથૈવ ચ | વ્રણિતો ન નિષેવેત શક્તિમાનપિ માનવઃ ||૧૨||

ચતુર્વિધામપિ વ્રણિનઃ કાયચેષ્ટાં નિયમયન્નાહ- સ્થાનાસનમિત્યાદિ| સ્થાનમ્ ઊર્ધ્વીભૂતસ્ય સ્થિતિઃ, આસનમ્ ઉપવિષ્ટસ્ય સ્થિતિઃ| “સ્થાનાસનં ચઙ્ક્રમણં યાનયાનાતિભાષણમ્| વ્રણવાન્ન નિષેવેત શક્તિમાનપિ માનવઃ” ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| યાનયાનં રથાદિગમનમ્||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ઉત્થાનાદ્યાસનં સ્થાનં શય્યા ચાતિનિષેવિતા | પ્રાપ્નુયાન્મારુતાદઙ્ગરુજસ્તસ્માદ્વિવર્જયેત્ ||૧૩||

ઉત્થાનાદીનામતિનિષેવણાદ્દોષમાહ- ઉત્થાનેત્યાદિ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ગમ્યાનાં ચ સ્ત્રીણાં સન્દર્શનસમ્ભાષણસંસ્પર્શનાનિ દૂરત એવ પરિહરેત્ ||૧૪||

સામાન્યાચારાન્નિયમ્ય વિશિષ્ટં સ્પર્શાશ્રયં વિહારમતિદોષકરં પૃથગેવ નિર્દિશન્નાહ- ગમ્યાનામિત્યાદિ| ગમ્યા ગમનાર્હા ગ્રામ્યધર્મયોગ્યા ઇત્યર્થઃ, તાશ્ચ ભાર્યાવેશ્યાચેટીપ્રભૃતયઃ| સન્દર્શનાદિષુ સંશબ્દ આભિમુખ્યાર્થઃ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

સ્ત્રીદર્શનાદિભિઃ શુક્રં કદાચિચ્ચલિતં સ્રવેત્ | ગ્રામ્યધર્મકૃતાન્દોષાન્ સોઽસંસર્ગેઽપ્યવાપ્નુયાત્ ||૧૫||

કસ્માદ્ગમ્યસ્ત્રીણાં સન્દર્શનાદિ પરિહર્તવ્યમિત્યાહ- સ્ત્રીદર્શનાદિભિરિત્યાદિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

નવધાન્યમાષતિલકલાયકુલત્થનિષ્પાવહરિતકશાકામ્લલવણકટુકગુડપિષ્ટવિકૃતિવલ્લૂરશુષ્કશાકાજાવિકાનૂપૌદક- માંસવસાશીતોદકકૃશરાપાયસદધિદુગ્ધતક્રપ્રભૃતીનિ પરિહરેત્ ||૧૬||

અતિદોષકરમાહારં નિયમયન્નાહ- નવધાન્યેત્યાદિ| કલાયોઽત્ર ત્રિપુટકઃ, એતેન હરેણુસતીનકયોરપ્રતિષેધઃ; નિષ્પાવશબ્દેનાત્ર રાજશિમ્બી; હરિતકમિતિ “કુઠેરશિગ્રુસુરસસુમુખાસુરિભૂસ્તૃણાઃ| મૂલકં ચુક્રિકા ચેતિ વર્ગં હરિતકં વિદુ”- ઇતિ| અત્રામ્લાદયસ્ત્રયો રસાઃ| ગુડપિષ્ટવિકૃતિરિતિ વિકૃતિશબ્દો ગુડપિષ્ટાભ્યાં સહ સમ્બધ્યતે| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| અજાવિકાનૂપૌદકમાંસવસેતિ અજાવિકે પ્રસિદ્ધે; આનૂપશબ્દો દ્વિવિધઃ- વ્યુત્પાદિતોઽવ્યુત્પાદિતશ્ચ, તત્રાવ્યુત્પાદિતઃ પઞ્ચસુ કૂલચરાદિષુ વર્તતે, અત્ર તુ વ્યુત્પાદિત એવ ગ્રાહ્યાઃ, તદેવાહ- અનુગતા આપો યસ્મિન્ સોઽનૂપો દેશઃ, તચ્ચારિણસ્ત્વાનૂપાઃ; તે ચ કૂલચરાઃ પ્લવાશ્ચેતિ| ઔદકશબ્દેન પુનરત્ર કોશસ્થાઃ પાદિનો મત્સ્યાશ્ચોચ્યન્તે| વસા શુદ્ધમાંસસ્નેહઃ કૃશરા તિલતણ્ડુલમાષૈઃ કૃતા યવાગૂઃ| પાયસં ક્ષીરસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ| અન્યે તુ ‘અજાઙ્ગલવિકારાનૂપૌદકમાંસં’ ઇતિ પઠન્તિ| યદ્યપિ જાઙ્ગલવર્ગોઽષ્ટવિધસ્તથાઽપ્યત્ર જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ જાઙ્ગલશબ્દેનોચ્યેતે; કુતઃ? તયોઃ પ્રધાનતમત્વાત્, યથા લવણશબ્દસ્યા(બ્દેના)વિશેષોક્તાવપિ પ્રધાનત્વાત્ સૈન્ધવં ગૃહ્યતે તદ્વત્, તેનાત્ર જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ વિહાયાન્યેષાં જાઙ્ગલાનાં પ્રતિષેધ ઇતિ| આનૂપૌદકયોરપ્યજાઙ્ગલત્વાદેવ નિષેધે સિદ્ધે પુનરુપાદાનં તન્માંસાનામત્યર્થં દોષવત્ત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્, અજાઙ્ગલમાંસવિકારેતિ નિષેધમુખેન વિધિપ્રણયનં જઙ્ઘાલવિષ્કિરયોરપ્યવસ્થાયામુપયોગખ્યાપનાર્થમિતિ| પ્રભૃતિગ્રહણાદ્વરકોદ્દાલકાદીનાં પરિહારઃ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

તક્રાન્તો નવધાન્યાદિર્યોઽયં વર્ગ ઉદાહૃતઃ | દોષસઞ્જનનો હ્યેષ વિજ્ઞેયઃ પૂયવર્ધનઃ ||૧૭||

એષાં ભિન્નજાતીયાનામપિ દોષકરત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- તક્રાન્ત ઇત્યાદિ| નનુ ‘તક્રપ્રભૃતીતિ પરિહરેત્’ ઇત્યત્ર પ્રભૃતિગ્રહણાદ્વરકોદ્દાલકાદીનાં ગ્રહણમ્, અતસ્તેષામપિ દ્ષસઞ્જનનત્વં ચાસ્તે એવં પૂયવર્ધનત્વં ચ, તત્ કથં તક્રાન્તો નવધાન્યાદિરિતિ વિચ્છેદઃ કૃતઃ| ઉચ્યતે- વરકાદિભ્યો નવધાન્યાદીનાં તક્રાન્તાનામત્યર્થં દોષસઞ્જનનત્વપૂયવર્ધનત્વપ્રતિપાદનાર્થમિતિ| નનુ નવધાન્યાદૌ વર્ગે કેચિદ્વાતહરાઃ કેચિચ્ચ પિત્તહરાઃ કેચિચ્ચ કફહરાસ્તત્ કથમુચ્યતે ‘દોષસઞ્જનન’ ઇતિ? નૈષ દોષઃ, યતોઽત્ર દોષશબ્દેન વ્રણદુષ્ટિરેવોચ્યતે; યદ્યપિ વ્રણદુષ્ટિરપિ દુષ્ટૈરેવ દોષૈઃ ક્રિયતે તથાઽપિ ન દોષઃ, કસ્માત્? નિદાનદ્રવ્યાણાં ત્રિવિધત્વાત્; તદ્યથા- કિઞ્ચિદ્ દ્રવ્યં દોષકારિ કિઞ્ચિદ્વ્યાધિકારિ, કિઞ્ચિદુભયકારીતિ, કિં બહુનોક્તેન; અત્ર નિબન્ધકારૈર્બહુધા જલ્પિતં, તચ્ચાસ્માભિર્વિસ્તરભયાન્ન દર્શિતમિતિ||૧૭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

મદ્યપશ્ચ મૈરેયારિષ્ટાસવસીધુસુરાવિકારાન્ પરિહરેત્ ||૧૮||

તત્ર વિશિષ્ટવિષયેઽતિદોષકરત્વાદ્વિશિષ્ટં પાનદ્રવ્યં ચાગ્રીકૃત્ય નિષેધાર્થમાહ- મદ્યપશ્ચેત્યાદિ| શસ્ત્રકર્માદાવેકવારં મદ્યપસ્ય મદ્યપાનમભિહિતમ્, અત્ર તુ વ્રણે સતિ નિષેધ એવ| મૈરેયં સુરાસવયોરેકસ્મિન્ ભાજને સન્ધાનમ્| અરિષ્ટમભયારિષ્ટાદિ| આસવાઃ પલાસક્ષારોદકાસવાદયો મહાકુષ્ઠાદ્યભિહિતાઃ| સીધુઃ સસ્યકઃ, સોઽપિ નાનાપ્રકારઃ પક્વરસિકશીતરસિકાદિભેદેન| સુરા લોહિતવર્ણા પિષ્ટકિણ્વકલ્કેન કિઞ્ચિત્ કલુષા| અત્ર કેચિદાચાર્યા એવં બ્રુવતે- “યાનિ મદ્યાન્યમ્લાદિગુણયુક્તાનિ ભવન્તિ તાનિ સર્વાણ્યેવ વ્રણિભિર્ન પાતવ્યાનિ, યાનિ પુનર્દ્રાક્ષારસોદ્ભવાનિ મદ્યાન્યમ્લાદિગુણવિપરીતગુણાનિ રક્તપિત્તાદિષ્વભિમતાનિ તાનિ ચ વ્રણિતસ્યાવસ્થાયાં કદાચિદ્દાતવ્યાનીત્યયં ગ્રન્થકર્તુરભિપ્રાય” ઇતિ||૧૮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

મદ્યમમ્લં તથા રૂક્ષં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ વીર્યતઃ | આશુકારિ ચ તત્ પીતં ક્ષિપ્રં વ્યાપાદયેદ્વ્રણમ્ ||૧૯||

કુતઃ પુનર્મૈરેયાદયઃ પરિહરણીયા ઇત્યાહ- મદ્યમિત્યાદિ||૧૯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

વાતાતપરજોધૂમાવશ્યાયાતિસેવનાતિભોજનાનિષ્ટભોજનશ્રવણદર્શનેર્ષ્યામર્ષભયશોકધ્યાનરાત્રિજાગરણવિષમાશન- શયનોપવાસવાગ્વ્યાયામસ્થાનચઙ્ક્રમણશીતવાતવિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણમક્ષિકાદ્યા બાધાઃ પરિહરેત્ ||૨૦||

આભ્યન્તરાશ્રયાવાહારવિહારૌ નિયમ્ય બાહ્યાનપિ પરિહરન્નાહ - વાતાતપેત્યાદિ| ઈર્ષ્યા પરસમ્પત્તિષ્વસહિષ્ણુતા| અમર્ષઃ ક્રોધઃ| ધ્યાનમ્ અનવરતકાર્યાકાર્યચિન્તનમ્| વિષમાશનશયનમિતિ વિષમશબ્દોઽશનશયનાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; બહુસ્તોકાકાલભોજનં વિષમાશનં, રાત્રિજાગરણં દિવાસ્વપ્નશ્ચ વિષમશયનં; તત્ર વિષમાશયનં નિષિદ્ધમપિ પુનરત્યન્તાપથ્યકારિત્વેન નિયમાર્થમ્| શીતો વાતઃ| વિરુદ્ધાશનં સમમધુઘૃતાદિકમ્||૨૦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

વ્રણિનઃ સમ્પ્રતપ્તસ્ય કારણૈરેવમાદિભિઃ | ક્ષીણશોણિતમાંસસ્ય ભુક્તં સમ્યઙ્ન જીર્યતિ ||૨૧|| અજીર્ણાત્ પવનાદીનાં વિભ્રમો બલવાન્ ભવેત્ | તતઃ શોફરુજાસ્રાવદાહપાકાનવાપ્નુયાત્ ||૨૨||

કુતઃ પુનરેતે પરિહાર્યા ઇત્યાહ- વ્રણિન ઇત્યાદિ| સમ્પ્રતપ્તસ્યેતિ સમ્યક્પ્રકારેણ તાપિતસ્ય| પવનાદીનામિતિ વાતપિત્તકફાનામિત્યર્થઃ| વિભ્રમો વ્યાપદ્વિશેષઃ, વાતાદીનાં સ્થાનાન્તરગમનં વા| શોફરુજે વાતસ્ય, આસ્રાવઃ કફસ્ય, દાહપાકૌ પિત્તસ્યેતિ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

સદા નીચનખરોમ્ણા શુચિના શુક્લવાસસા શાન્તિમઙ્ગલદેવતાબ્રાહ્મણગુરુપરેણ ભવિતવ્યમિતિ | તત્ કસ્ય હેતોઃ? હિંસાવિહારાણિ હિ મહાવીર્યાણિ રક્ષાંસિ પશુપતિકુબેરકુમારાનુચરાણિ માંસશોણિતપ્રિયત્વાત્ ક્ષતજનિમિત્તં વ્રણિનમુપસર્પન્તિ, સત્કારાર્થં જિઘાંસૂનિ વા કદાચિત્ ||૨૩||

આધિદૈવિકં વિશિષ્ટમાગન્તુબાધં પરિજિહીર્ષુરાહ- સદેત્યાદિ શાન્ત્યાદિપરેણ શાન્ત્યાદિરતેનેત્યર્થઃ| શિષ્યહિતાર્થં ગુરુઃ સ્વયમેવ પ્રશ્નં કુર્વન્નાહ- તદિત્યાદિ| તત્ નીચનખરોમાદિકરણમ્| અન્યે ‘અપિ તત્ કસ્ય હેતોઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; ‘અપિશબ્દોઽત્ર સાનુનયપ્રશ્ને’ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| શિષ્યહિતત્વેન સ્વયમેવ હેતુસાકાઙ્ક્ષં પ્રશ્નં કૃત્વા સહેતુમુત્તરમાહ- હિંસાવિહારાણીત્યાદિ| હિંસાવિહારાણિ વધક્રીડનાનિઃ અન્યે તુ ‘હિંસાર્થં વિહારશ્ચેષ્ટા યેષાં તાનિ હિંસાવિહારાણિ’| હિ યસ્માદર્થે, યસ્માત્ ક્ષતજનિમિત્તં વ્રણિનમુપસર્પન્તિ, તસ્માન્નીચનખાદીના ભવિતવ્યમિતિ| હિસ્થાનેઽન્યે તુશબ્દં યસ્માદર્થે પઠન્તિ| રક્ષાંસિ પશુપતિ કુબેરકુમારાનુચરાણિ મહેશ્વરધનદકાર્તિકેયાનુગાનિ તદાદેશકારીણીત્યર્થઃ| ક્ષતજનિમિત્તં શોણિતાર્થમ્| સત્કારાર્થં જિઘાંસૂનિ વા કદાચિત્ સત્કારાર્થં પૂજાર્થમાયુષ્મન્તં વ્રણિનમુપસર્પન્તિ ગતાયુષં તુ જિઘાંસૂનીતિ; અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- ‘કદાચિદ્વા જિઘાંસૂનિ હન્તુમિચ્છૂન્યુપસર્પન્તિ સત્કારાર્થમ્’ ઇતિ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ભવતિ ચાત્ર | તેષાં સત્કારકામાનાં પ્રયતેતાન્તરાત્મના | ધૂપબલ્યુપહારાંશ્ચ ભક્ષ્યાંશ્ચૈવોપહારયેત્ ||૨૪||

તેષાં સત્કારદાનાયાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષામનુચરાણાં પૂજાભિલાષિણાં, પ્રયતેતાન્તરાત્મના વિશિષ્ટો વૈદ્યો ધૂપાદીનુપહારયેત્ દાપયેદિત્યર્થઃ| બલિઃ પશુવર્જિતા પૂજા, ઉપહારઃ સપશુર્બલિઃ||૨૪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

તે તુ સન્તર્પિતા આત્મવન્તં ન હિંસ્યુઃ | તસ્માત્ સતતમતન્દ્રિતો જનપરિવૃતો નિત્યં દીપોદકશસ્ત્રસ્રગ્દામપુષ્પલાજાદ્યલઙ્કૃતે વેશ્મનિ સમ્પન્મઙ્ગલમનોઽનુકૂલાઃ કથાઃ શૃણ્વન્નાસીત ||૨૫|| સમ્પદાદ્યનુકૂલાભિઃ કથાભિઃ પ્રીતમાનસઃ | આશાવાન્ વ્યાધિમોક્ષાય ક્ષિપ્રં સુખમવાપ્નુયાત્ ||૨૬||

તેષાં તર્પણફલમાહ- તે ત્વિત્યાદિ| આત્મવન્તં રક્ષાંસિ હિંસિતું ન શક્નુવન્તિ| આત્મવત્તા તુ નીચનખરોમાદિભિર્ભવતિ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ| સ્રક્ મૂર્ધાર્હા પુષ્પમાલા, દામ ગ્રૈવેયકાદિપુષ્પાભરણં, પુષ્પાણિ અગ્રથિતાનિ; આદિશબ્દાચ્ચન્દનાદર્શવીણાદયઃ| સમ્પન્મઙ્ગલમનોઽનુકૂલા ઇતિ અનુકૂલશબ્દઃ સમ્પદાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સમ્પદાદ્યનુકૂલત્વાચ્છ્રવણફલમાહ- સમ્પદાદ્યનુકૂલાભિરિત્યાદિ||૨૫-૨૬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ઋગ્યજુઃસામાથર્વવેદાભિહિતૈરપરૈશ્ચાશીર્વિધાનૈરુપાધ્યાયા ભિષજશ્ચ સન્ધ્યયો રક્ષાં કુર્યુઃ ||૨૭||

અપરામપિ કર્તવ્યતામાહ- ઋગ્યજુરિત્યાદિ| આશીર્વિધાનૈઃ આશીઃકરણૈઃ, આશીર્વાદૈરિત્યર્થઃ| ઉપાધ્યાયાઃ પુરોહિતાઃ||૨૭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

સર્ષપારિષ્ટપત્રાભ્યાં સર્પિષા લવણેન ચ | દ્વિરહ્નઃ કારયેદ્ધૂપં દશરાત્રમતન્દ્રિતઃ ||૨૮||

મક્ષિકાદિભ્યો રાક્ષસાદિભ્યશ્ચ રક્ષાર્થં ધૂપમાહ- સર્ષપારિષ્ટેત્યાદિ| અરિષ્ટપત્રં નિમ્બપત્રમ્| લવણેન સૈન્ધવેન| દ્વિરહ્ન ઇતિ દિનસ્ય વારદ્વયં પ્રાતઃ સાયં ચ દશરાત્રમ્| સર્ષપાદિરક્ષોઘ્નનિહતૌજાંસિ રક્ષાંસિ નૈવ પુનર્વ્રણિનમુપસર્પન્તિ||૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

છત્રામતિચ્છત્રાં લાઙ્ગૂ(ઙ્ગ)લીં જટિલાં બ્રહ્મચારિણીં લક્ષ્મીં ગુહામતિગુહાં વચામતિવિષાં શતવીર્યાં સહસ્રવીર્યાં સિદ્ધાર્થકાંશ્ચ શિરસા ધારયેત્ ||૨૯||

છત્રામિત્યાદિ| છત્રાતિચ્છત્રે દ્રોણપુષ્પીદ્વયં; લાઙ્ગૂલી કપિકચ્છુઃ; જટિલા માંસી; બ્રહ્મચારિણી મુણ્ડિતિકા, પત્તઙ્ગકાષ્ઠમિત્યપરે; લક્ષ્મીઃ શમી, લક્ષ્મણેત્યન્યે, વિષ્ણુક્રાન્તેત્યપરે; ગુહાતિગુહે શાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણ્યૌ; શતવીર્યા શતાવરી, નીલદૂર્વેત્યન્યે; સહસ્રવીર્યા શ્વેતદૂર્વા; સિદ્ધાર્થકાઃ સર્ષપાઃ||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

વ્યજ્યેત બાલવ્યજનૈર્વ્રણં ન ચ વિઘટ્ટયેત્ | ન તુદેન્ન ચ કણ્ડૂયેચ્છયાનઃ પરિપાલયેત્ ||૩૦||

અન્યદપ્યાહ- વ્યજ્યેતેત્યાદિ| બાલવ્યજનૈઃ ચામરૈઃ| ન ચ વિઘટ્ટયેત્ ન ચાલયેત્| ન તુદેત્ ન વ્યથયેત્| ન કણ્ડૂયેત્ ન ખર્જૂયેત્, નખવિષભયાત્| શયાનં સ્વપન્તમ્| કેચિદમું ન પઠન્તિ||૩૦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

અનેન વિધિના યુક્તમાદાવેવ નિશાચરાઃ | વનં કેશરિણઽઽક્રાન્તં વર્જયન્તિ મૃગા ઇવ ||૩૧||

એતસ્ય રક્ષોઘ્નવિધેઃ ફલં દર્શયન્નાહ- અનેનેત્યાદિ||૩૧||

Adhikarana 29 (32-35) · Śloka 35

જીર્ણશાલ્યોદનં સ્નિગ્ધમલ્પમુષ્ણં દ્રવોત્તરમ્ | ભુઞ્જાનો જાઙ્ગલૈર્માંસૈઃ શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ ||૩૨|| તણ્ડુલીયકજીવન્તીસુનિષણ્ણકવાસ્તુકૈઃ | બાલમૂલકવાર્તાકપટોલૈઃ કારવેલ્લકૈઃ ||૩૩|| સદાડિમૈઃ સામલકૈર્ઘૃતભૃષ્ટૈઃ સસૈન્ધવૈઃ | અન્યૈરેવઙ્ગુણૈર્વાઽપિ મુદ્ગાદીનાં રસેન વા ||૩૪|| શક્તૂન્ વિલેપીં કુલ્માષાઞ્જલં ચાપિ શૃતં પિબેત્ |૩૫|

આહારવિધિવિધેયમધિકૃત્યાહ- જીર્ણશાલ્યોદનમિત્યાદિ| જીર્ણશાલ્યોદનમિતિ નવધાન્યનિષેધાદેવ પુરાણશાલિર્લબ્ધઃ પુનર્જીર્ણગ્રહણં પ્રપુરાણનિષેધાર્થં; તેન વર્ષોષિતં ગ્રાહ્યમ્| દ્રવોત્તરમિતિ દ્રવઃ ઉત્તરો યસ્મિન્ સ દ્રવોત્તરઃ, દ્રવપ્રધાન ઇતિ કેચિદ્વ્યાખ્યાનયન્તિ; ઇદં ચ વ્યાખ્યાનં ગયદાસાચાર્યો ન મન્યતે, કસ્માત્? વ્રણિનાં તોયપાનનિષેધાત્| તદુક્તં- “વ્રણે ચ મધુમેહે ચ પાનીયં મન્દમાચરેત્”(સૂ. અ. ૪૫)- ઇતિ, તથા ભોજેઽપિ “વ્રણોદરાસ્થાપનપીડિતાનાં પ્રમેહિણાં છર્દ્યતિસારિણાં ચ| દ્રવં ન દદ્યાદથવાઽપિ કોષ્ણં સ્વલ્પં હિતં ભેષજસંસ્કૃતં ચ”- ઇતિ; તથા દ્વાદશાશનપ્રવિચારેઽપિ- “પ્રક્લિન્નદેહાન્ વ્રણિનઃ શુષ્કૈર્મેહિન એવ ચ”(ઉ. તં. ૬૪) ઇતિ, તસ્માત્ દ્રવાદુત્તરો દ્રવોત્તરો દ્રવહીનો મૂર્તપ્રધાન ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્| જાઙ્ગલમાંસભોજનમપિ રોપણકાલે દાતવ્યં, “માંસં માંસેન વર્ધતે” ઇતિવચનાત્| જીવન્તી ડોડિકા, સુનિષણ્ણકઃ શિરિબાલિકા, ચતુષ્પર્ણીત્યન્યે| ઘૃતભૃષ્ટૈરિતિ એતેન ઘૃતેનૈવ સંસ્કારો વિધેયો નાન્યૈરિતિ| સસૈન્ધવૈરિતિ સૈન્ધવમેવ લવણેષુ ગ્રાહ્યમ્| અન્યૈરેવઙ્ગુણૈર્વેતિ સ્વાસ્થ્યાવૃત્તિકૈર્વ્રણ્યૈશ્ચ વેત્રાગ્રમણ્ડૂકપર્ણીકર્કોટકપ્રભૃતિભિઃ| મુદ્ગાદીનાં રસેન વેતિ શમીધાન્યેષુ નિષેધવર્જં મુદ્ગાદયઃ| રસેન યૂષેણ| શક્તૂનિતિ યથાસાત્મ્યં, યવસાત્મ્યાનાં યવશક્તવઃ, શાલ્યાદિસાત્મ્યાનાં તલ્લાજશક્તવ ઇતિ| વિલેપી સ્વલ્પદ્રવા બહુસિક્થા| કુલ્માષા યવપિષ્ટમયા ઉત્સ્વિન્નાઃ||૩૨-૩૫||

Adhikarana 30 (35-37) · Śloka 37

દિવા ન નિદ્રાવશગો નિવાતગૃહગોચરઃ | વ્રણી વૈદ્યવશે તિષ્ઠઞ્ શીઘ્રં વ્રણમપોહતિ ||૩૫|| (વ્રણે શ્વયથુરાયાસાત્ સ ચ રાગશ્ચ જાગારાત્ | તૌ ચ રુક્ ચ દિવાસ્વાપાત્તાશ્ચ મૃત્યુશ્ચ મૈથુનાત્) ||૩૬|| એવંવૃત્તસમાચારો વ્રણી સમ્પદ્યતે સુખી | આયુશ્ચ દીર્ઘમાપ્નોતિ ધન્વન્તરિવચો યથા ||૩૭||

યથોક્તાહારાચારાનુવર્તિનો વ્રણિતસ્ય ફલોપદર્શનપરં શ્લોકદ્વયમાહ- દિવેત્યાદિ| નિવાતગૃહગોચર ઇતિ વાતરહિતાગારવિષયઃ, તત્સ્થાયીત્યર્થઃ| એવમનેન પ્રકારેણ વૃત્તઃ પ્રાપ્તઃ સમ્યગાચાર આહારો વિહારશ્ચ યેન; અથવા, એવમનેન પ્રકારેણ વૃત્તસ્ય સમાચારઃ સમાચરણં વ્યવહરણં યસ્ય સ એવંવૃત્તસમાચારઃ| સમ્પદ્યતે સુખીતિ સુખીભવતીત્યર્થઃ| યથેતિ સત્યમ્| કશ્ચિદાચાર્યસ્ત્વનયોઃ શ્લોકયોર્મધ્યેઽમું શ્લોકં પઠતિ- “વ્રણે શ્વયથુરાયાસાત્ સ ચ રાગશ્ચ જાગરાત્| તૌ ચ રુક ચ દિવાસ્વાપાત્તાશ્ચ મૃત્યુશ્ચ મૈથુનાત્”- ઇતિ| વ્યાખ્યાનયતિ ચ- સ ચ શ્વયથુઃ રાગશ્ચ રક્તતા ચ જાગરાદ્રાત્રિજાગરાદ્ભવતઃ, તૌ ચેતિ શ્વયથુરાગૌ રુક્ વ્યથા ચ દિવાસ્વપ્નાદ્ભવન્તિ, તા ઇતિ શ્વયથુરાગરુજો મૃત્યુશ્ચ મૈથુનાત્ સમ્ભવન્તીત્યર્થઃ| શ્રીગયદાસાચાયપ્રભૃતયસ્તુ દ્વાવેવ શ્લોકૌ મન્યન્તે| ઇમં ચ કસ્મિંશ્ચિત્ પુસ્તકે પ્રમાદપઠિતં દૃષ્ટ્વા કશ્ચિદેવાવિચિતપાઠવ્યાખ્યાતા વ્યાખ્યાનયતિ| અસ્મિંશ્ચાઙ્ગીક્રિયમાણે નિર્ણીતપાઠવ્યાખ્યાતૃભિઃ શ્રીગયદાસપ્રભૃતિભિઃ સહ વિરોધઃ સ્યાત્, તસ્માદયં ન પઠનીય ઇતિ||૩૫-૩૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્રણિતોપાસનીયો નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ ||૧૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ||૧૯||