Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

19. vraṇitōpāsanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō vraṇitōpāsanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो व्रणितोपासनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

vraṇitasya sañjātavraṇasya, upāsanaṁ sēvanaṁ, tacca gr̥haśayyāsanādikaṁ, tadvidyatē yasmin sa tathā||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

vraṇitasya prathamamēvāgāramanvicchēt; taccāgāraṁ praśastavāstvādikaṁ kāryam ||3||

View original

व्रणितस्य प्रथममेवागारमन्विच्छेत्; तच्चागारं प्रशस्तवास्त्वादिकं कार्यम् ||३||

🔊 Audio coming soon

śayyāsanādikaṁ gr̥hasthasya kāryamiti prāgēva gr̥haṁ nirdēṣṭumāha- vraṇitasya prathamamēvētyādi| ‘vraṇinaḥ’ ityanyē paṭhanti| taccāgāraṁ praśastavāstvādikaṁ kāryam||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

praśastavāstuni gr̥hē śucāvātapavarjitē | nivātē na ca rōgāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||4||

View original

प्रशस्तवास्तुनि गृहे शुचावातपवर्जिते | निवाते न च रोगाः स्युः शारीरागन्तुमानसाः ||४||

🔊 Audio coming soon

yatastasmistathābhūtē sthitasya vraṇinaḥ śārīrādayō rōgā na bhavēyuriti darśayitumāha- praśastavāstunītyādi| praśastavāstuni gr̥ha iti vāstuśabdēna dēśaḥ kathyatē, tēna praśastadēśē gr̥ha ityarthaḥ, praśastatvaṁ ca dēśasya prāṅnimnatvamudaṅnimnatvaṁ kr̥ṣṇamr̥ttikatvaṁ suvarṇamr̥ttikatvaṁ vētyādikaṁ; ‘gr̥hasannivēśārthā bhūmistadadhiṣṭhātr̥puruṣō vā vāstuśabdēnōcyatē’ ityanyē; tasya praśastatvaṁ hi marmādirahitatvam||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

tasmiñ śayanamasambādhaṁ svāstīrṇaṁ manōjñaṁ prākśiraskaṁ saśastraṁ kurvīta ||5||

View original

तस्मिञ् शयनमसम्बाधं स्वास्तीर्णं मनोज्ञं प्राक्शिरस्कं सशस्त्रं कुर्वीत ||५||

🔊 Audio coming soon

śayanasthasya vraṇinaḥ savraṇānyaṅgāni sukhamāsata iti tadēva nirdiśannāha- tasminnityādi| tasminniti agārē| asambādham asaṅkaṭam , svāstīrṇaṁ śōbhanairāstaraṇaistūlīgaṇḍōpadhānairācchādanaiścācchāditaṁ, manōjñaṁ ramaṇīyaṁ, saśastraṁ śastrasahitaṁ hiṁsranivāraṇārtham||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

sukhacēṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇē śayanē vraṇī | prācyāṁ diśi sthitā dēvāstatpūjārthaṁ ca tacchiraḥ ||6||

View original

सुखचेष्टाप्रचारः स्यात् स्वास्तीर्णे शयने व्रणी | प्राच्यां दिशि स्थिता देवास्तत्पूजार्थं च तच्छिरः ||६||

🔊 Audio coming soon

itthambhūtasya śayanasya guṇamāha- sukhacēṣṭāpracāraḥ syādityādi| cēṣṭāpracāra iti śayanaparivartanādigatiḥ||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

tasmin suhr̥dbhiranukūlaiḥ priyaṁvadairupāsyamānō yathēṣṭamāsīta ||7||

View original

तस्मिन् सुहृद्भिरनुकूलैः प्रियंवदैरुपास्यमानो यथेष्टमासीत ||७||

🔊 Audio coming soon

tasmiñśayanē yathā vraṇitēna sthātavyaṁ tathōpadiśannāha- tasminnityādi| suhr̥dbhiriti mitraiḥ| anukūlairiti atmanō'numa(ga)tavartibhirityarthaḥ| upāsyamānaḥ sēvyamānaḥ||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

suhr̥dō vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavēdanāḥ | āśvāsayantō bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṁvadāḥ ||8||

View original

सुहृदो विक्षिपन्त्याशु कथाभिर्व्रणवेदनाः | आश्वासयन्तो बहुशः स्वनुकूलाः प्रियंवदाः ||८||

🔊 Audio coming soon

suhr̥dupāsanaphalamāha- suhr̥da ityādi| vikṣipanti viśēṣēṇa prērayanti sphōṭayantītyarthaḥ; kathāḥ pūrvapuruṣavr̥ttāntaprabandharacanāḥ ; āśvāsayantaḥ sāntvayantaḥ||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9||

View original

न च दिवानिद्रावशगः स्यात् ||९||

🔊 Audio coming soon

śayanē dōṣavantamācāraṁ pariharannāha- na cētyādi||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

divāsvapnādvraṇē kaṇḍūrgātrāṇāṁ gauravaṁ tathā | śvayathurvēdanā rāgaḥ srāvaścaiva bhr̥śaṁ bhavēt ||10||

View original

दिवास्वप्नाद्व्रणे कण्डूर्गात्राणां गौरवं तथा | श्वयथुर्वेदना रागः स्रावश्चैव भृशं भवेत् ||१०||

🔊 Audio coming soon

kathañciddivāsvapnē kr̥tē dōṣamāha- divāsvapnādityādi| atra kaṇḍūgauravē kaphakr̥tē, śvayathuvēdanē vātakr̥tē, rāgaḥ pittajanitaḥ, srāvō raktakr̥taḥ, ētēna divāsvapnasyākhiladōṣakartr̥tvamuktam||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

utthānasaṁvēśanaparivartanacaṅkramaṇōccairbhāṣaṇādyāsvātmacēṣṭāsvapramattō vraṇaṁ saṁrakṣēt ||11||

View original

उत्थानसंवेशनपरिवर्तनचङ्क्रमणोच्चैर्भाषणाद्यास्वात्मचेष्टास्वप्रमत्तो व्रणं संरक्षेत् ||११||

🔊 Audio coming soon

sarvāsvavasthāsu vraṇasaṁrakṣā karaṇīyēti darśayannāha- utthānētyādi| saṁvēśanaṁ viśramaṇaṁ, parivartanaṁ vāmadakṣiṇakaṭhyōrvilōṭanaṁ, caṅkramaṇaṁ gatāgatam, ātmacēṣṭāsūtthānādikāsvēva, apramattaḥ ‘vraṇī’ iti śēṣaḥ||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

sthānāsanaṁ caṅkramaṇaṁ divāsvapnaṁ tathaiva ca | vraṇitō na niṣēvēta śaktimānapi mānavaḥ ||12||

View original

स्थानासनं चङ्क्रमणं दिवास्वप्नं तथैव च | व्रणितो न निषेवेत शक्तिमानपि मानवः ||१२||

🔊 Audio coming soon

caturvidhāmapi vraṇinaḥ kāyacēṣṭāṁ niyamayannāha- sthānāsanamityādi| sthānam ūrdhvībhūtasya sthitiḥ, āsanam upaviṣṭasya sthitiḥ| “sthānāsanaṁ caṅkramaṇaṁ yānayānātibhāṣaṇam| vraṇavānna niṣēvēta śaktimānapi mānavaḥ” iti kēcit paṭhanti| yānayānaṁ rathādigamanam||12||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

utthānādyāsanaṁ sthānaṁ śayyā cātiniṣēvitā | prāpnuyānmārutādaṅgarujastasmādvivarjayēt ||13||

View original

उत्थानाद्यासनं स्थानं शय्या चातिनिषेविता | प्राप्नुयान्मारुतादङ्गरुजस्तस्माद्विवर्जयेत् ||१३||

🔊 Audio coming soon

utthānādīnāmatiniṣēvaṇāddōṣamāha- utthānētyādi||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

gamyānāṁ ca strīṇāṁ sandarśanasambhāṣaṇasaṁsparśanāni dūrata ēva pariharēt ||14||

View original

गम्यानां च स्त्रीणां सन्दर्शनसम्भाषणसंस्पर्शनानि दूरत एव परिहरेत् ||१४||

🔊 Audio coming soon

sāmānyācārānniyamya viśiṣṭaṁ sparśāśrayaṁ vihāramatidōṣakaraṁ pr̥thagēva nirdiśannāha- gamyānāmityādi| gamyā gamanārhā grāmyadharmayōgyā ityarthaḥ, tāśca bhāryāvēśyācēṭīprabhr̥tayaḥ| sandarśanādiṣu saṁśabda ābhimukhyārthaḥ||14||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

strīdarśanādibhiḥ śukraṁ kadāciccalitaṁ sravēt | grāmyadharmakr̥tāndōṣān sō'saṁsargē'pyavāpnuyāt ||15||

View original

स्त्रीदर्शनादिभिः शुक्रं कदाचिच्चलितं स्रवेत् | ग्राम्यधर्मकृतान्दोषान् सोऽसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात् ||१५||

🔊 Audio coming soon

kasmādgamyastrīṇāṁ sandarśanādi parihartavyamityāha- strīdarśanādibhirityādi||15||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikr̥tivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka- māṁsavasāśītōdakakr̥śarāpāyasadadhidugdhatakraprabhr̥tīni pariharēt ||16||

View original

नवधान्यमाषतिलकलायकुलत्थनिष्पावहरितकशाकाम्ललवणकटुकगुडपिष्टविकृतिवल्लूरशुष्कशाकाजाविकानूपौदक- मांसवसाशीतोदककृशरापायसदधिदुग्धतक्रप्रभृतीनि परिहरेत् ||१६||

🔊 Audio coming soon

atidōṣakaramāhāraṁ niyamayannāha- navadhānyētyādi| kalāyō'tra tripuṭakaḥ, ētēna harēṇusatīnakayōrapratiṣēdhaḥ; niṣpāvaśabdēnātra rājaśimbī; haritakamiti “kuṭhēraśigrusurasasumukhāsuribhūstr̥ṇāḥ| mūlakaṁ cukrikā cēti vargaṁ haritakaṁ vidu”- iti| atrāmlādayastrayō rasāḥ| guḍapiṣṭavikr̥tiriti vikr̥tiśabdō guḍapiṣṭābhyāṁ saha sambadhyatē| vallūraṁ śuṣkamāṁsam| ajāvikānūpaudakamāṁsavasēti ajāvikē prasiddhē; ānūpaśabdō dvividhaḥ- vyutpāditō'vyutpāditaśca, tatrāvyutpāditaḥ pañcasu kūlacarādiṣu vartatē, atra tu vyutpādita ēva grāhyāḥ, tadēvāha- anugatā āpō yasmin sō'nūpō dēśaḥ, taccāriṇastvānūpāḥ; tē ca kūlacarāḥ plavāścēti| audakaśabdēna punaratra kōśasthāḥ pādinō matsyāścōcyantē| vasā śuddhamāṁsasnēhaḥ kr̥śarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kr̥tā yavāgūḥ| pāyasaṁ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| anyē tu ‘ajāṅgalavikārānūpaudakamāṁsaṁ’ iti paṭhanti| yadyapi jāṅgalavargō'ṣṭavidhastathā'pyatra jaṅghālaviṣkirau jāṅgalaśabdēnōcyētē; kutaḥ? tayōḥ pradhānatamatvāt, yathā lavaṇaśabdasyā(bdēnā)viśēṣōktāvapi pradhānatvāt saindhavaṁ gr̥hyatē tadvat, tēnātra jaṅghālaviṣkirau vihāyānyēṣāṁ jāṅgalānāṁ pratiṣēdha iti| ānūpaudakayōrapyajāṅgalatvādēva niṣēdhē siddhē punarupādānaṁ tanmāṁsānāmatyarthaṁ dōṣavattvapratipādanārtham, ajāṅgalamāṁsavikārēti niṣēdhamukhēna vidhipraṇayanaṁ jaṅghālaviṣkirayōrapyavasthāyāmupayōgakhyāpanārthamiti| prabhr̥tigrahaṇādvarakōddālakādīnāṁ parihāraḥ||16||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

takrāntō navadhānyādiryō'yaṁ varga udāhr̥taḥ | dōṣasañjananō hyēṣa vijñēyaḥ pūyavardhanaḥ ||17||

View original

तक्रान्तो नवधान्यादिर्योऽयं वर्ग उदाहृतः | दोषसञ्जननो ह्येष विज्ञेयः पूयवर्धनः ||१७||

🔊 Audio coming soon

ēṣāṁ bhinnajātīyānāmapi dōṣakaratvaṁ pratipādayannāha- takrānta ityādi| nanu ‘takraprabhr̥tīti pariharēt’ ityatra prabhr̥tigrahaṇādvarakōddālakādīnāṁ grahaṇam, atastēṣāmapi dṣasañjananatvaṁ cāstē ēvaṁ pūyavardhanatvaṁ ca, tat kathaṁ takrāntō navadhānyādiriti vicchēdaḥ kr̥taḥ| ucyatē- varakādibhyō navadhānyādīnāṁ takrāntānāmatyarthaṁ dōṣasañjananatvapūyavardhanatvapratipādanārthamiti| nanu navadhānyādau vargē kēcidvātaharāḥ kēcicca pittaharāḥ kēcicca kaphaharāstat kathamucyatē ‘dōṣasañjanana’ iti? naiṣa dōṣaḥ, yatō'tra dōṣaśabdēna vraṇaduṣṭirēvōcyatē; yadyapi vraṇaduṣṭirapi duṣṭairēva dōṣaiḥ kriyatē tathā'pi na dōṣaḥ, kasmāt? nidānadravyāṇāṁ trividhatvāt; tadyathā- kiñcid dravyaṁ dōṣakāri kiñcidvyādhikāri, kiñcidubhayakārīti, kiṁ bahunōktēna; atra nibandhakārairbahudhā jalpitaṁ, taccāsmābhirvistarabhayānna darśitamiti||17||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

madyapaśca mairēyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān pariharēt ||18||

View original

मद्यपश्च मैरेयारिष्टासवसीधुसुराविकारान् परिहरेत् ||१८||

🔊 Audio coming soon

tatra viśiṣṭaviṣayē'tidōṣakaratvādviśiṣṭaṁ pānadravyaṁ cāgrīkr̥tya niṣēdhārthamāha- madyapaścētyādi| śastrakarmādāvēkavāraṁ madyapasya madyapānamabhihitam, atra tu vraṇē sati niṣēdha ēva| mairēyaṁ surāsavayōrēkasmin bhājanē sandhānam| ariṣṭamabhayāriṣṭādi| āsavāḥ palāsakṣārōdakāsavādayō mahākuṣṭhādyabhihitāḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, sō'pi nānāprakāraḥ pakvarasikaśītarasikādibhēdēna| surā lōhitavarṇā piṣṭakiṇvakalkēna kiñcit kaluṣā| atra kēcidācāryā ēvaṁ bruvatē- “yāni madyānyamlādiguṇayuktāni bhavanti tāni sarvāṇyēva vraṇibhirna pātavyāni, yāni punardrākṣārasōdbhavāni madyānyamlādiguṇaviparītaguṇāni raktapittādiṣvabhimatāni tāni ca vraṇitasyāvasthāyāṁ kadāciddātavyānītyayaṁ granthakarturabhiprāya” iti||18||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

madyamamlaṁ tathā rūkṣaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ ca vīryataḥ | āśukāri ca tat pītaṁ kṣipraṁ vyāpādayēdvraṇam ||19||

View original

मद्यमम्लं तथा रूक्षं तीक्ष्णमुष्णं च वीर्यतः | आशुकारि च तत् पीतं क्षिप्रं व्यापादयेद्व्रणम् ||१९||

🔊 Audio coming soon

kutaḥ punarmairēyādayaḥ pariharaṇīyā ityāha- madyamityādi||19||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

vātātaparajōdhūmāvaśyāyātisēvanātibhōjanāniṣṭabhōjanaśravaṇadarśanērṣyāmarṣabhayaśōkadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana- śayanōpavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā bādhāḥ pariharēt ||20||

View original

वातातपरजोधूमावश्यायातिसेवनातिभोजनानिष्टभोजनश्रवणदर्शनेर्ष्यामर्षभयशोकध्यानरात्रिजागरणविषमाशन- शयनोपवासवाग्व्यायामस्थानचङ्क्रमणशीतवातविरुद्धाध्यशनाजीर्णमक्षिकाद्या बाधाः परिहरेत् ||२०||

🔊 Audio coming soon

ābhyantarāśrayāvāhāravihārau niyamya bāhyānapi pariharannāha - vātātapētyādi| īrṣyā parasampattiṣvasahiṣṇutā| amarṣaḥ krōdhaḥ| dhyānam anavaratakāryākāryacintanam| viṣamāśanaśayanamiti viṣamaśabdō'śanaśayanābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; bahustōkākālabhōjanaṁ viṣamāśanaṁ, rātrijāgaraṇaṁ divāsvapnaśca viṣamaśayanaṁ; tatra viṣamāśayanaṁ niṣiddhamapi punaratyantāpathyakāritvēna niyamārtham| śītō vātaḥ| viruddhāśanaṁ samamadhughr̥tādikam||20||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇairēvamādibhiḥ | kṣīṇaśōṇitamāṁsasya bhuktaṁ samyaṅna jīryati ||21|| ajīrṇāt pavanādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt | tataḥ śōpharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||22||

View original

व्रणिनः सम्प्रतप्तस्य कारणैरेवमादिभिः | क्षीणशोणितमांसस्य भुक्तं सम्यङ्न जीर्यति ||२१|| अजीर्णात् पवनादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् | ततः शोफरुजास्रावदाहपाकानवाप्नुयात् ||२२||

🔊 Audio coming soon

kutaḥ punarētē parihāryā ityāha- vraṇina ityādi| samprataptasyēti samyakprakārēṇa tāpitasya| pavanādīnāmiti vātapittakaphānāmityarthaḥ| vibhramō vyāpadviśēṣaḥ, vātādīnāṁ sthānāntaragamanaṁ vā| śōpharujē vātasya, āsrāvaḥ kaphasya, dāhapākau pittasyēti||21-22||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

sadā nīcanakharōmṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladēvatābrāhmaṇaguruparēṇa bhavitavyamiti | tat kasya hētōḥ? hiṁsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṁsi paśupatikubērakumārānucarāṇi māṁsaśōṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṁ vraṇinamupasarpanti, satkārārthaṁ jighāṁsūni vā kadācit ||23||

View original

सदा नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरेण भवितव्यमिति | तत् कस्य हेतोः? हिंसाविहाराणि हि महावीर्याणि रक्षांसि पशुपतिकुबेरकुमारानुचराणि मांसशोणितप्रियत्वात् क्षतजनिमित्तं व्रणिनमुपसर्पन्ति, सत्कारार्थं जिघांसूनि वा कदाचित् ||२३||

🔊 Audio coming soon

ādhidaivikaṁ viśiṣṭamāgantubādhaṁ parijihīrṣurāha- sadētyādi śāntyādiparēṇa śāntyādiratēnētyarthaḥ| śiṣyahitārthaṁ guruḥ svayamēva praśnaṁ kurvannāha- tadityādi| tat nīcanakharōmādikaraṇam| anyē ‘api tat kasya hētōḥ’ iti paṭhanti; ‘apiśabdō'tra sānunayapraśnē’ iti ca vyākhyānayanti| śiṣyahitatvēna svayamēva hētusākāṅkṣaṁ praśnaṁ kr̥tvā sahētumuttaramāha- hiṁsāvihārāṇītyādi| hiṁsāvihārāṇi vadhakrīḍanāniḥ anyē tu ‘hiṁsārthaṁ vihāraścēṣṭā yēṣāṁ tāni hiṁsāvihārāṇi’| hi yasmādarthē, yasmāt kṣatajanimittaṁ vraṇinamupasarpanti, tasmānnīcanakhādīnā bhavitavyamiti| histhānē'nyē tuśabdaṁ yasmādarthē paṭhanti| rakṣāṁsi paśupati kubērakumārānucarāṇi mahēśvaradhanadakārtikēyānugāni tadādēśakārīṇītyarthaḥ| kṣatajanimittaṁ śōṇitārtham| satkārārthaṁ jighāṁsūni vā kadācit satkārārthaṁ pūjārthamāyuṣmantaṁ vraṇinamupasarpanti gatāyuṣaṁ tu jighāṁsūnīti; anyē tvanyathā vyākhyānayanti- ‘kadācidvā jighāṁsūni hantumicchūnyupasarpanti satkārārtham’ iti||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

bhavati cātra | tēṣāṁ satkārakāmānāṁ prayatētāntarātmanā | dhūpabalyupahārāṁśca bhakṣyāṁścaivōpahārayēt ||24||

View original

भवति चात्र | तेषां सत्कारकामानां प्रयतेतान्तरात्मना | धूपबल्युपहारांश्च भक्ष्यांश्चैवोपहारयेत् ||२४||

🔊 Audio coming soon

tēṣāṁ satkāradānāyāha- tēṣāmityādi| tēṣāmanucarāṇāṁ pūjābhilāṣiṇāṁ, prayatētāntarātmanā viśiṣṭō vaidyō dhūpādīnupahārayēt dāpayēdityarthaḥ| baliḥ paśuvarjitā pūjā, upahāraḥ sapaśurbaliḥ||24||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

tē tu santarpitā ātmavantaṁ na hiṁsyuḥ | tasmāt satatamatandritō janaparivr̥tō nityaṁ dīpōdakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkr̥tē vēśmani sampanmaṅgalamanō'nukūlāḥ kathāḥ śr̥ṇvannāsīta ||25|| sampadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ | āśāvān vyādhimōkṣāya kṣipraṁ sukhamavāpnuyāt ||26||

View original

ते तु सन्तर्पिता आत्मवन्तं न हिंस्युः | तस्मात् सततमतन्द्रितो जनपरिवृतो नित्यं दीपोदकशस्त्रस्रग्दामपुष्पलाजाद्यलङ्कृते वेश्मनि सम्पन्मङ्गलमनोऽनुकूलाः कथाः शृण्वन्नासीत ||२५|| सम्पदाद्यनुकूलाभिः कथाभिः प्रीतमानसः | आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात् ||२६||

🔊 Audio coming soon

tēṣāṁ tarpaṇaphalamāha- tē tvityādi| ātmavantaṁ rakṣāṁsi hiṁsituṁ na śaknuvanti| ātmavattā tu nīcanakharōmādibhirbhavati| atandritaḥ analasaḥ| srak mūrdhārhā puṣpamālā, dāma graivēyakādipuṣpābharaṇaṁ, puṣpāṇi agrathitāni; ādiśabdāccandanādarśavīṇādayaḥ| sampanmaṅgalamanō'nukūlā iti anukūlaśabdaḥ sampadādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| sampadādyanukūlatvācchravaṇaphalamāha- sampadādyanukūlābhirityādi||25-26||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

r̥gyajuḥsāmātharvavēdābhihitairaparaiścāśīrvidhānairupādhyāyā bhiṣajaśca sandhyayō rakṣāṁ kuryuḥ ||27||

View original

ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाभिहितैरपरैश्चाशीर्विधानैरुपाध्याया भिषजश्च सन्ध्ययो रक्षां कुर्युः ||२७||

🔊 Audio coming soon

aparāmapi kartavyatāmāha- r̥gyajurityādi| āśīrvidhānaiḥ āśīḥkaraṇaiḥ, āśīrvādairityarthaḥ| upādhyāyāḥ purōhitāḥ||27||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

sarṣapāriṣṭapatrābhyāṁ sarpiṣā lavaṇēna ca | dvirahnaḥ kārayēddhūpaṁ daśarātramatandritaḥ ||28||

View original

सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च | द्विरह्नः कारयेद्धूपं दशरात्रमतन्द्रितः ||२८||

🔊 Audio coming soon

makṣikādibhyō rākṣasādibhyaśca rakṣārthaṁ dhūpamāha- sarṣapāriṣṭētyādi| ariṣṭapatraṁ nimbapatram| lavaṇēna saindhavēna| dvirahna iti dinasya vāradvayaṁ prātaḥ sāyaṁ ca daśarātram| sarṣapādirakṣōghnanihataujāṁsi rakṣāṁsi naiva punarvraṇinamupasarpanti||28||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

chatrāmaticchatrāṁ lāṅgū(ṅga)līṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīṁ lakṣmīṁ guhāmatiguhāṁ vacāmativiṣāṁ śatavīryāṁ sahasravīryāṁ siddhārthakāṁśca śirasā dhārayēt ||29||

View original

छत्रामतिच्छत्रां लाङ्गू(ङ्ग)लीं जटिलां ब्रह्मचारिणीं लक्ष्मीं गुहामतिगुहां वचामतिविषां शतवीर्यां सहस्रवीर्यां सिद्धार्थकांश्च शिरसा धारयेत् ||२९||

🔊 Audio coming soon

chatrāmityādi| chatrāticchatrē drōṇapuṣpīdvayaṁ; lāṅgūlī kapikacchuḥ; jaṭilā māṁsī; brahmacāriṇī muṇḍitikā, pattaṅgakāṣṭhamityaparē; lakṣmīḥ śamī, lakṣmaṇētyanyē, viṣṇukrāntētyaparē; guhātiguhē śālaparṇīpr̥śniparṇyau; śatavīryā śatāvarī, nīladūrvētyanyē; sahasravīryā śvētadūrvā; siddhārthakāḥ sarṣapāḥ||29||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

vyajyēta bālavyajanairvraṇaṁ na ca vighaṭṭayēt | na tudēnna ca kaṇḍūyēcchayānaḥ paripālayēt ||30||

View original

व्यज्येत बालव्यजनैर्व्रणं न च विघट्टयेत् | न तुदेन्न च कण्डूयेच्छयानः परिपालयेत् ||३०||

🔊 Audio coming soon

anyadapyāha- vyajyētētyādi| bālavyajanaiḥ cāmaraiḥ| na ca vighaṭṭayēt na cālayēt| na tudēt na vyathayēt| na kaṇḍūyēt na kharjūyēt, nakhaviṣabhayāt| śayānaṁ svapantam| kēcidamuṁ na paṭhanti||30||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

anēna vidhinā yuktamādāvēva niśācarāḥ | vanaṁ kēśariṇa''krāntaṁ varjayanti mr̥gā iva ||31||

View original

अनेन विधिना युक्तमादावेव निशाचराः | वनं केशरिणऽऽक्रान्तं वर्जयन्ति मृगा इव ||३१||

🔊 Audio coming soon

ētasya rakṣōghnavidhēḥ phalaṁ darśayannāha- anēnētyādi||31||

Adhikarana 29 (32-35) · Śloka 35

jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇaṁ dravōttaram | bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati ||32|| taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ | bālamūlakavārtākapaṭōlaiḥ kāravēllakaiḥ ||33|| sadāḍimaiḥ sāmalakairghr̥tabhr̥ṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ | anyairēvaṅguṇairvā'pi mudgādīnāṁ rasēna vā ||34|| śaktūn vilēpīṁ kulmāṣāñjalaṁ cāpi śr̥taṁ pibēt |35|

View original

जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णं द्रवोत्तरम् | भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति ||३२|| तण्डुलीयकजीवन्तीसुनिषण्णकवास्तुकैः | बालमूलकवार्ताकपटोलैः कारवेल्लकैः ||३३|| सदाडिमैः सामलकैर्घृतभृष्टैः ससैन्धवैः | अन्यैरेवङ्गुणैर्वाऽपि मुद्गादीनां रसेन वा ||३४|| शक्तून् विलेपीं कुल्माषाञ्जलं चापि शृतं पिबेत् |३५|

🔊 Audio coming soon

āhāravidhividhēyamadhikr̥tyāha- jīrṇaśālyōdanamityādi| jīrṇaśālyōdanamiti navadhānyaniṣēdhādēva purāṇaśālirlabdhaḥ punarjīrṇagrahaṇaṁ prapurāṇaniṣēdhārthaṁ; tēna varṣōṣitaṁ grāhyam| dravōttaramiti dravaḥ uttarō yasmin sa dravōttaraḥ, dravapradhāna iti kēcidvyākhyānayanti; idaṁ ca vyākhyānaṁ gayadāsācāryō na manyatē, kasmāt? vraṇināṁ tōyapānaniṣēdhāt| taduktaṁ- “vraṇē ca madhumēhē ca pānīyaṁ mandamācarēt”(sū. a. 45)- iti, tathā bhōjē'pi “vraṇōdarāsthāpanapīḍitānāṁ pramēhiṇāṁ chardyatisāriṇāṁ ca| dravaṁ na dadyādathavā'pi kōṣṇaṁ svalpaṁ hitaṁ bhēṣajasaṁskr̥taṁ ca”- iti; tathā dvādaśāśanapravicārē'pi- “praklinnadēhān vraṇinaḥ śuṣkairmēhina ēva ca”(u. taṁ. 64) iti, tasmāt dravāduttarō dravōttarō dravahīnō mūrtapradhāna iti vyākhyēyam| jāṅgalamāṁsabhōjanamapi rōpaṇakālē dātavyaṁ, “māṁsaṁ māṁsēna vardhatē” itivacanāt| jīvantī ḍōḍikā, suniṣaṇṇakaḥ śiribālikā, catuṣparṇītyanyē| ghr̥tabhr̥ṣṭairiti ētēna ghr̥tēnaiva saṁskārō vidhēyō nānyairiti| sasaindhavairiti saindhavamēva lavaṇēṣu grāhyam| anyairēvaṅguṇairvēti svāsthyāvr̥ttikairvraṇyaiśca vētrāgramaṇḍūkaparṇīkarkōṭakaprabhr̥tibhiḥ| mudgādīnāṁ rasēna vēti śamīdhānyēṣu niṣēdhavarjaṁ mudgādayaḥ| rasēna yūṣēṇa| śaktūniti yathāsātmyaṁ, yavasātmyānāṁ yavaśaktavaḥ, śālyādisātmyānāṁ tallājaśaktava iti| vilēpī svalpadravā bahusikthā| kulmāṣā yavapiṣṭamayā utsvinnāḥ||32-35||

Adhikarana 30 (35-37) · Śloka 37

divā na nidrāvaśagō nivātagr̥hagōcaraḥ | vraṇī vaidyavaśē tiṣṭhañ śīghraṁ vraṇamapōhati ||35|| (vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgārāt | tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt) ||36|| ēvaṁvr̥ttasamācārō vraṇī sampadyatē sukhī | āyuśca dīrghamāpnōti dhanvantarivacō yathā ||37||

View original

दिवा न निद्रावशगो निवातगृहगोचरः | व्रणी वैद्यवशे तिष्ठञ् शीघ्रं व्रणमपोहति ||३५|| (व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागारात् | तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्) ||३६|| एवंवृत्तसमाचारो व्रणी सम्पद्यते सुखी | आयुश्च दीर्घमाप्नोति धन्वन्तरिवचो यथा ||३७||

🔊 Audio coming soon

yathōktāhārācārānuvartinō vraṇitasya phalōpadarśanaparaṁ ślōkadvayamāha- divētyādi| nivātagr̥hagōcara iti vātarahitāgāraviṣayaḥ, tatsthāyītyarthaḥ| ēvamanēna prakārēṇa vr̥ttaḥ prāptaḥ samyagācāra āhārō vihāraśca yēna; athavā, ēvamanēna prakārēṇa vr̥ttasya samācāraḥ samācaraṇaṁ vyavaharaṇaṁ yasya sa ēvaṁvr̥ttasamācāraḥ| sampadyatē sukhīti sukhībhavatītyarthaḥ| yathēti satyam| kaścidācāryastvanayōḥ ślōkayōrmadhyē'muṁ ślōkaṁ paṭhati- “vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruka ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt”- iti| vyākhyānayati ca- sa ca śvayathuḥ rāgaśca raktatā ca jāgarādrātrijāgarādbhavataḥ, tau cēti śvayathurāgau ruk vyathā ca divāsvapnādbhavanti, tā iti śvayathurāgarujō mr̥tyuśca maithunāt sambhavantītyarthaḥ| śrīgayadāsācāyaprabhr̥tayastu dvāvēva ślōkau manyantē| imaṁ ca kasmiṁścit pustakē pramādapaṭhitaṁ dr̥ṣṭvā kaścidēvāvicitapāṭhavyākhyātā vyākhyānayati| asmiṁścāṅgīkriyamāṇē nirṇītapāṭhavyākhyātr̥bhiḥ śrīgayadāsaprabhr̥tibhiḥ saha virōdhaḥ syāt, tasmādayaṁ na paṭhanīya iti||35-37||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vraṇitōpāsanīyō nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ ||19||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणितोपासनीयो नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē ēkōnaviṁśō'dhyāyaḥ||19||

19. vraṇitōpāsanīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi