Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō vraṇitōpāsanīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो व्रणितोपासनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
vraṇitasya sañjātavraṇasya, upāsanaṁ sēvanaṁ, tacca gr̥haśayyāsanādikaṁ, tadvidyatē yasmin sa tathā||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
vraṇitasya prathamamēvāgāramanvicchēt; taccāgāraṁ praśastavāstvādikaṁ kāryam ||3||
View original
व्रणितस्य प्रथममेवागारमन्विच्छेत्; तच्चागारं प्रशस्तवास्त्वादिकं कार्यम् ||३||
śayyāsanādikaṁ gr̥hasthasya kāryamiti prāgēva gr̥haṁ nirdēṣṭumāha- vraṇitasya prathamamēvētyādi| ‘vraṇinaḥ’ ityanyē paṭhanti| taccāgāraṁ praśastavāstvādikaṁ kāryam||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
praśastavāstuni gr̥hē śucāvātapavarjitē |
nivātē na ca rōgāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||4||
View original
प्रशस्तवास्तुनि गृहे शुचावातपवर्जिते |
निवाते न च रोगाः स्युः शारीरागन्तुमानसाः ||४||
yatastasmistathābhūtē sthitasya vraṇinaḥ śārīrādayō rōgā na bhavēyuriti darśayitumāha- praśastavāstunītyādi| praśastavāstuni gr̥ha iti vāstuśabdēna dēśaḥ kathyatē, tēna praśastadēśē gr̥ha ityarthaḥ, praśastatvaṁ ca dēśasya prāṅnimnatvamudaṅnimnatvaṁ kr̥ṣṇamr̥ttikatvaṁ suvarṇamr̥ttikatvaṁ vētyādikaṁ; ‘gr̥hasannivēśārthā bhūmistadadhiṣṭhātr̥puruṣō vā vāstuśabdēnōcyatē’ ityanyē; tasya praśastatvaṁ hi marmādirahitatvam||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
tasmiñ śayanamasambādhaṁ svāstīrṇaṁ manōjñaṁ prākśiraskaṁ saśastraṁ kurvīta ||5||
View original
तस्मिञ् शयनमसम्बाधं स्वास्तीर्णं मनोज्ञं प्राक्शिरस्कं सशस्त्रं कुर्वीत ||५||
śayanasthasya vraṇinaḥ savraṇānyaṅgāni sukhamāsata iti tadēva nirdiśannāha- tasminnityādi| tasminniti agārē| asambādham asaṅkaṭam , svāstīrṇaṁ śōbhanairāstaraṇaistūlīgaṇḍōpadhānairācchādanaiścācchāditaṁ, manōjñaṁ ramaṇīyaṁ, saśastraṁ śastrasahitaṁ hiṁsranivāraṇārtham||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
sukhacēṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇē śayanē vraṇī |
prācyāṁ diśi sthitā dēvāstatpūjārthaṁ ca tacchiraḥ ||6||
View original
सुखचेष्टाप्रचारः स्यात् स्वास्तीर्णे शयने व्रणी |
प्राच्यां दिशि स्थिता देवास्तत्पूजार्थं च तच्छिरः ||६||
itthambhūtasya śayanasya guṇamāha- sukhacēṣṭāpracāraḥ syādityādi| cēṣṭāpracāra iti śayanaparivartanādigatiḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
tasmin suhr̥dbhiranukūlaiḥ priyaṁvadairupāsyamānō yathēṣṭamāsīta ||7||
View original
तस्मिन् सुहृद्भिरनुकूलैः प्रियंवदैरुपास्यमानो यथेष्टमासीत ||७||
tasmiñśayanē yathā vraṇitēna sthātavyaṁ tathōpadiśannāha- tasminnityādi| suhr̥dbhiriti mitraiḥ| anukūlairiti atmanō'numa(ga)tavartibhirityarthaḥ| upāsyamānaḥ sēvyamānaḥ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
suhr̥dō vikṣipantyāśu kathābhirvraṇavēdanāḥ |
āśvāsayantō bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṁvadāḥ ||8||
View original
सुहृदो विक्षिपन्त्याशु कथाभिर्व्रणवेदनाः |
आश्वासयन्तो बहुशः स्वनुकूलाः प्रियंवदाः ||८||
suhr̥dupāsanaphalamāha- suhr̥da ityādi| vikṣipanti viśēṣēṇa prērayanti sphōṭayantītyarthaḥ; kathāḥ pūrvapuruṣavr̥ttāntaprabandharacanāḥ ; āśvāsayantaḥ sāntvayantaḥ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9||
View original
न च दिवानिद्रावशगः स्यात् ||९||
śayanē dōṣavantamācāraṁ pariharannāha- na cētyādi||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
divāsvapnādvraṇē kaṇḍūrgātrāṇāṁ gauravaṁ tathā |
śvayathurvēdanā rāgaḥ srāvaścaiva bhr̥śaṁ bhavēt ||10||
View original
दिवास्वप्नाद्व्रणे कण्डूर्गात्राणां गौरवं तथा |
श्वयथुर्वेदना रागः स्रावश्चैव भृशं भवेत् ||१०||
kathañciddivāsvapnē kr̥tē dōṣamāha- divāsvapnādityādi| atra kaṇḍūgauravē kaphakr̥tē, śvayathuvēdanē vātakr̥tē, rāgaḥ pittajanitaḥ, srāvō raktakr̥taḥ, ētēna divāsvapnasyākhiladōṣakartr̥tvamuktam||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
utthānasaṁvēśanaparivartanacaṅkramaṇōccairbhāṣaṇādyāsvātmacēṣṭāsvapramattō vraṇaṁ saṁrakṣēt ||11||
View original
उत्थानसंवेशनपरिवर्तनचङ्क्रमणोच्चैर्भाषणाद्यास्वात्मचेष्टास्वप्रमत्तो व्रणं संरक्षेत् ||११||
sarvāsvavasthāsu vraṇasaṁrakṣā karaṇīyēti darśayannāha- utthānētyādi| saṁvēśanaṁ viśramaṇaṁ, parivartanaṁ vāmadakṣiṇakaṭhyōrvilōṭanaṁ, caṅkramaṇaṁ gatāgatam, ātmacēṣṭāsūtthānādikāsvēva, apramattaḥ ‘vraṇī’ iti śēṣaḥ||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
sthānāsanaṁ caṅkramaṇaṁ divāsvapnaṁ tathaiva ca |
vraṇitō na niṣēvēta śaktimānapi mānavaḥ ||12||
View original
स्थानासनं चङ्क्रमणं दिवास्वप्नं तथैव च |
व्रणितो न निषेवेत शक्तिमानपि मानवः ||१२||
caturvidhāmapi vraṇinaḥ kāyacēṣṭāṁ niyamayannāha- sthānāsanamityādi| sthānam ūrdhvībhūtasya sthitiḥ, āsanam upaviṣṭasya sthitiḥ| “sthānāsanaṁ caṅkramaṇaṁ yānayānātibhāṣaṇam| vraṇavānna niṣēvēta śaktimānapi mānavaḥ” iti kēcit paṭhanti| yānayānaṁ rathādigamanam||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
utthānādyāsanaṁ sthānaṁ śayyā cātiniṣēvitā |
prāpnuyānmārutādaṅgarujastasmādvivarjayēt ||13||
View original
उत्थानाद्यासनं स्थानं शय्या चातिनिषेविता |
प्राप्नुयान्मारुतादङ्गरुजस्तस्माद्विवर्जयेत् ||१३||
utthānādīnāmatiniṣēvaṇāddōṣamāha- utthānētyādi||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
gamyānāṁ ca strīṇāṁ sandarśanasambhāṣaṇasaṁsparśanāni dūrata ēva pariharēt ||14||
View original
गम्यानां च स्त्रीणां सन्दर्शनसम्भाषणसंस्पर्शनानि दूरत एव परिहरेत् ||१४||
sāmānyācārānniyamya viśiṣṭaṁ sparśāśrayaṁ vihāramatidōṣakaraṁ pr̥thagēva nirdiśannāha- gamyānāmityādi| gamyā gamanārhā grāmyadharmayōgyā ityarthaḥ, tāśca bhāryāvēśyācēṭīprabhr̥tayaḥ| sandarśanādiṣu saṁśabda ābhimukhyārthaḥ||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
strīdarśanādibhiḥ śukraṁ kadāciccalitaṁ sravēt |
grāmyadharmakr̥tāndōṣān sō'saṁsargē'pyavāpnuyāt ||15||
View original
स्त्रीदर्शनादिभिः शुक्रं कदाचिच्चलितं स्रवेत् |
ग्राम्यधर्मकृतान्दोषान् सोऽसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात् ||१५||
kasmādgamyastrīṇāṁ sandarśanādi parihartavyamityāha- strīdarśanādibhirityādi||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikr̥tivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka- māṁsavasāśītōdakakr̥śarāpāyasadadhidugdhatakraprabhr̥tīni pariharēt ||16||
View original
नवधान्यमाषतिलकलायकुलत्थनिष्पावहरितकशाकाम्ललवणकटुकगुडपिष्टविकृतिवल्लूरशुष्कशाकाजाविकानूपौदक- मांसवसाशीतोदककृशरापायसदधिदुग्धतक्रप्रभृतीनि परिहरेत् ||१६||
atidōṣakaramāhāraṁ niyamayannāha- navadhānyētyādi| kalāyō'tra tripuṭakaḥ, ētēna harēṇusatīnakayōrapratiṣēdhaḥ; niṣpāvaśabdēnātra rājaśimbī; haritakamiti “kuṭhēraśigrusurasasumukhāsuribhūstr̥ṇāḥ| mūlakaṁ cukrikā cēti vargaṁ haritakaṁ vidu”- iti| atrāmlādayastrayō rasāḥ| guḍapiṣṭavikr̥tiriti vikr̥tiśabdō guḍapiṣṭābhyāṁ saha sambadhyatē| vallūraṁ śuṣkamāṁsam| ajāvikānūpaudakamāṁsavasēti ajāvikē prasiddhē; ānūpaśabdō dvividhaḥ- vyutpāditō'vyutpāditaśca, tatrāvyutpāditaḥ pañcasu kūlacarādiṣu vartatē, atra tu vyutpādita ēva grāhyāḥ, tadēvāha- anugatā āpō yasmin sō'nūpō dēśaḥ, taccāriṇastvānūpāḥ; tē ca kūlacarāḥ plavāścēti| audakaśabdēna punaratra kōśasthāḥ pādinō matsyāścōcyantē| vasā śuddhamāṁsasnēhaḥ kr̥śarā tilataṇḍulamāṣaiḥ kr̥tā yavāgūḥ| pāyasaṁ kṣīrasiddhāstaṇḍulāḥ| anyē tu ‘ajāṅgalavikārānūpaudakamāṁsaṁ’ iti paṭhanti| yadyapi jāṅgalavargō'ṣṭavidhastathā'pyatra jaṅghālaviṣkirau jāṅgalaśabdēnōcyētē; kutaḥ? tayōḥ pradhānatamatvāt, yathā lavaṇaśabdasyā(bdēnā)viśēṣōktāvapi pradhānatvāt saindhavaṁ gr̥hyatē tadvat, tēnātra jaṅghālaviṣkirau vihāyānyēṣāṁ jāṅgalānāṁ pratiṣēdha iti| ānūpaudakayōrapyajāṅgalatvādēva niṣēdhē siddhē punarupādānaṁ tanmāṁsānāmatyarthaṁ dōṣavattvapratipādanārtham, ajāṅgalamāṁsavikārēti niṣēdhamukhēna vidhipraṇayanaṁ jaṅghālaviṣkirayōrapyavasthāyāmupayōgakhyāpanārthamiti| prabhr̥tigrahaṇādvarakōddālakādīnāṁ parihāraḥ||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
takrāntō navadhānyādiryō'yaṁ varga udāhr̥taḥ |
dōṣasañjananō hyēṣa vijñēyaḥ pūyavardhanaḥ ||17||
View original
तक्रान्तो नवधान्यादिर्योऽयं वर्ग उदाहृतः |
दोषसञ्जननो ह्येष विज्ञेयः पूयवर्धनः ||१७||
ēṣāṁ bhinnajātīyānāmapi dōṣakaratvaṁ pratipādayannāha- takrānta ityādi| nanu ‘takraprabhr̥tīti pariharēt’ ityatra prabhr̥tigrahaṇādvarakōddālakādīnāṁ grahaṇam, atastēṣāmapi dṣasañjananatvaṁ cāstē ēvaṁ pūyavardhanatvaṁ ca, tat kathaṁ takrāntō navadhānyādiriti vicchēdaḥ kr̥taḥ| ucyatē- varakādibhyō navadhānyādīnāṁ takrāntānāmatyarthaṁ dōṣasañjananatvapūyavardhanatvapratipādanārthamiti| nanu navadhānyādau vargē kēcidvātaharāḥ kēcicca pittaharāḥ kēcicca kaphaharāstat kathamucyatē ‘dōṣasañjanana’ iti? naiṣa dōṣaḥ, yatō'tra dōṣaśabdēna vraṇaduṣṭirēvōcyatē; yadyapi vraṇaduṣṭirapi duṣṭairēva dōṣaiḥ kriyatē tathā'pi na dōṣaḥ, kasmāt? nidānadravyāṇāṁ trividhatvāt; tadyathā- kiñcid dravyaṁ dōṣakāri kiñcidvyādhikāri, kiñcidubhayakārīti, kiṁ bahunōktēna; atra nibandhakārairbahudhā jalpitaṁ, taccāsmābhirvistarabhayānna darśitamiti||17||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
madyapaśca mairēyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān pariharēt ||18||
View original
मद्यपश्च मैरेयारिष्टासवसीधुसुराविकारान् परिहरेत् ||१८||
tatra viśiṣṭaviṣayē'tidōṣakaratvādviśiṣṭaṁ pānadravyaṁ cāgrīkr̥tya niṣēdhārthamāha- madyapaścētyādi| śastrakarmādāvēkavāraṁ madyapasya madyapānamabhihitam, atra tu vraṇē sati niṣēdha ēva| mairēyaṁ surāsavayōrēkasmin bhājanē sandhānam| ariṣṭamabhayāriṣṭādi| āsavāḥ palāsakṣārōdakāsavādayō mahākuṣṭhādyabhihitāḥ| sīdhuḥ sasyakaḥ, sō'pi nānāprakāraḥ pakvarasikaśītarasikādibhēdēna| surā lōhitavarṇā piṣṭakiṇvakalkēna kiñcit kaluṣā| atra kēcidācāryā ēvaṁ bruvatē- “yāni madyānyamlādiguṇayuktāni bhavanti tāni sarvāṇyēva vraṇibhirna pātavyāni, yāni punardrākṣārasōdbhavāni madyānyamlādiguṇaviparītaguṇāni raktapittādiṣvabhimatāni tāni ca vraṇitasyāvasthāyāṁ kadāciddātavyānītyayaṁ granthakarturabhiprāya” iti||18||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
madyamamlaṁ tathā rūkṣaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ ca vīryataḥ |
āśukāri ca tat pītaṁ kṣipraṁ vyāpādayēdvraṇam ||19||
View original
मद्यमम्लं तथा रूक्षं तीक्ष्णमुष्णं च वीर्यतः |
आशुकारि च तत् पीतं क्षिप्रं व्यापादयेद्व्रणम् ||१९||
kutaḥ punarmairēyādayaḥ pariharaṇīyā ityāha- madyamityādi||19||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
vātātaparajōdhūmāvaśyāyātisēvanātibhōjanāniṣṭabhōjanaśravaṇadarśanērṣyāmarṣabhayaśōkadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana- śayanōpavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā bādhāḥ pariharēt ||20||
View original
वातातपरजोधूमावश्यायातिसेवनातिभोजनानिष्टभोजनश्रवणदर्शनेर्ष्यामर्षभयशोकध्यानरात्रिजागरणविषमाशन- शयनोपवासवाग्व्यायामस्थानचङ्क्रमणशीतवातविरुद्धाध्यशनाजीर्णमक्षिकाद्या बाधाः परिहरेत् ||२०||
ābhyantarāśrayāvāhāravihārau niyamya bāhyānapi pariharannāha - vātātapētyādi| īrṣyā parasampattiṣvasahiṣṇutā| amarṣaḥ krōdhaḥ| dhyānam anavaratakāryākāryacintanam| viṣamāśanaśayanamiti viṣamaśabdō'śanaśayanābhyāṁ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; bahustōkākālabhōjanaṁ viṣamāśanaṁ, rātrijāgaraṇaṁ divāsvapnaśca viṣamaśayanaṁ; tatra viṣamāśayanaṁ niṣiddhamapi punaratyantāpathyakāritvēna niyamārtham| śītō vātaḥ| viruddhāśanaṁ samamadhughr̥tādikam||20||
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇairēvamādibhiḥ |
kṣīṇaśōṇitamāṁsasya bhuktaṁ samyaṅna jīryati ||21||
ajīrṇāt pavanādīnāṁ vibhramō balavān bhavēt |
tataḥ śōpharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||22||
View original
व्रणिनः सम्प्रतप्तस्य कारणैरेवमादिभिः |
क्षीणशोणितमांसस्य भुक्तं सम्यङ्न जीर्यति ||२१||
अजीर्णात् पवनादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् |
ततः शोफरुजास्रावदाहपाकानवाप्नुयात् ||२२||
kutaḥ punarētē parihāryā ityāha- vraṇina ityādi| samprataptasyēti samyakprakārēṇa tāpitasya| pavanādīnāmiti vātapittakaphānāmityarthaḥ| vibhramō vyāpadviśēṣaḥ, vātādīnāṁ sthānāntaragamanaṁ vā| śōpharujē vātasya, āsrāvaḥ kaphasya, dāhapākau pittasyēti||21-22||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
sadā nīcanakharōmṇā śucinā śuklavāsasā śāntimaṅgaladēvatābrāhmaṇaguruparēṇa bhavitavyamiti |
tat kasya hētōḥ? hiṁsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṁsi paśupatikubērakumārānucarāṇi māṁsaśōṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṁ vraṇinamupasarpanti, satkārārthaṁ jighāṁsūni vā kadācit ||23||
View original
सदा नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरेण भवितव्यमिति |
तत् कस्य हेतोः? हिंसाविहाराणि हि महावीर्याणि रक्षांसि पशुपतिकुबेरकुमारानुचराणि मांसशोणितप्रियत्वात् क्षतजनिमित्तं व्रणिनमुपसर्पन्ति, सत्कारार्थं जिघांसूनि वा कदाचित् ||२३||
ādhidaivikaṁ viśiṣṭamāgantubādhaṁ parijihīrṣurāha- sadētyādi śāntyādiparēṇa śāntyādiratēnētyarthaḥ| śiṣyahitārthaṁ guruḥ svayamēva praśnaṁ kurvannāha- tadityādi| tat nīcanakharōmādikaraṇam| anyē ‘api tat kasya hētōḥ’ iti paṭhanti; ‘apiśabdō'tra sānunayapraśnē’ iti ca vyākhyānayanti| śiṣyahitatvēna svayamēva hētusākāṅkṣaṁ praśnaṁ kr̥tvā sahētumuttaramāha- hiṁsāvihārāṇītyādi| hiṁsāvihārāṇi vadhakrīḍanāniḥ anyē tu ‘hiṁsārthaṁ vihāraścēṣṭā yēṣāṁ tāni hiṁsāvihārāṇi’| hi yasmādarthē, yasmāt kṣatajanimittaṁ vraṇinamupasarpanti, tasmānnīcanakhādīnā bhavitavyamiti| histhānē'nyē tuśabdaṁ yasmādarthē paṭhanti| rakṣāṁsi paśupati kubērakumārānucarāṇi mahēśvaradhanadakārtikēyānugāni tadādēśakārīṇītyarthaḥ| kṣatajanimittaṁ śōṇitārtham| satkārārthaṁ jighāṁsūni vā kadācit satkārārthaṁ pūjārthamāyuṣmantaṁ vraṇinamupasarpanti gatāyuṣaṁ tu jighāṁsūnīti; anyē tvanyathā vyākhyānayanti- ‘kadācidvā jighāṁsūni hantumicchūnyupasarpanti satkārārtham’ iti||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
bhavati cātra |
tēṣāṁ satkārakāmānāṁ prayatētāntarātmanā |
dhūpabalyupahārāṁśca bhakṣyāṁścaivōpahārayēt ||24||
View original
भवति चात्र |
तेषां सत्कारकामानां प्रयतेतान्तरात्मना |
धूपबल्युपहारांश्च भक्ष्यांश्चैवोपहारयेत् ||२४||
tēṣāṁ satkāradānāyāha- tēṣāmityādi| tēṣāmanucarāṇāṁ pūjābhilāṣiṇāṁ, prayatētāntarātmanā viśiṣṭō vaidyō dhūpādīnupahārayēt dāpayēdityarthaḥ| baliḥ paśuvarjitā pūjā, upahāraḥ sapaśurbaliḥ||24||
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
tē tu santarpitā ātmavantaṁ na hiṁsyuḥ |
tasmāt satatamatandritō janaparivr̥tō nityaṁ dīpōdakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkr̥tē vēśmani sampanmaṅgalamanō'nukūlāḥ kathāḥ śr̥ṇvannāsīta ||25||
sampadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āśāvān vyādhimōkṣāya kṣipraṁ sukhamavāpnuyāt ||26||
View original
ते तु सन्तर्पिता आत्मवन्तं न हिंस्युः |
तस्मात् सततमतन्द्रितो जनपरिवृतो नित्यं दीपोदकशस्त्रस्रग्दामपुष्पलाजाद्यलङ्कृते वेश्मनि सम्पन्मङ्गलमनोऽनुकूलाः कथाः शृण्वन्नासीत ||२५||
सम्पदाद्यनुकूलाभिः कथाभिः प्रीतमानसः |
आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात् ||२६||
tēṣāṁ tarpaṇaphalamāha- tē tvityādi| ātmavantaṁ rakṣāṁsi hiṁsituṁ na śaknuvanti| ātmavattā tu nīcanakharōmādibhirbhavati| atandritaḥ analasaḥ| srak mūrdhārhā puṣpamālā, dāma graivēyakādipuṣpābharaṇaṁ, puṣpāṇi agrathitāni; ādiśabdāccandanādarśavīṇādayaḥ| sampanmaṅgalamanō'nukūlā iti anukūlaśabdaḥ sampadādibhiḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| sampadādyanukūlatvācchravaṇaphalamāha- sampadādyanukūlābhirityādi||25-26||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
r̥gyajuḥsāmātharvavēdābhihitairaparaiścāśīrvidhānairupādhyāyā bhiṣajaśca sandhyayō rakṣāṁ kuryuḥ ||27||
View original
ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाभिहितैरपरैश्चाशीर्विधानैरुपाध्याया भिषजश्च सन्ध्ययो रक्षां कुर्युः ||२७||
aparāmapi kartavyatāmāha- r̥gyajurityādi| āśīrvidhānaiḥ āśīḥkaraṇaiḥ, āśīrvādairityarthaḥ| upādhyāyāḥ purōhitāḥ||27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṁ sarpiṣā lavaṇēna ca |
dvirahnaḥ kārayēddhūpaṁ daśarātramatandritaḥ ||28||
View original
सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च |
द्विरह्नः कारयेद्धूपं दशरात्रमतन्द्रितः ||२८||
makṣikādibhyō rākṣasādibhyaśca rakṣārthaṁ dhūpamāha- sarṣapāriṣṭētyādi| ariṣṭapatraṁ nimbapatram| lavaṇēna saindhavēna| dvirahna iti dinasya vāradvayaṁ prātaḥ sāyaṁ ca daśarātram| sarṣapādirakṣōghnanihataujāṁsi rakṣāṁsi naiva punarvraṇinamupasarpanti||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
chatrāmaticchatrāṁ lāṅgū(ṅga)līṁ jaṭilāṁ brahmacāriṇīṁ lakṣmīṁ guhāmatiguhāṁ vacāmativiṣāṁ śatavīryāṁ sahasravīryāṁ siddhārthakāṁśca śirasā dhārayēt ||29||
View original
छत्रामतिच्छत्रां लाङ्गू(ङ्ग)लीं जटिलां ब्रह्मचारिणीं लक्ष्मीं गुहामतिगुहां वचामतिविषां शतवीर्यां सहस्रवीर्यां सिद्धार्थकांश्च शिरसा धारयेत् ||२९||
chatrāmityādi| chatrāticchatrē drōṇapuṣpīdvayaṁ; lāṅgūlī kapikacchuḥ; jaṭilā māṁsī; brahmacāriṇī muṇḍitikā, pattaṅgakāṣṭhamityaparē; lakṣmīḥ śamī, lakṣmaṇētyanyē, viṣṇukrāntētyaparē; guhātiguhē śālaparṇīpr̥śniparṇyau; śatavīryā śatāvarī, nīladūrvētyanyē; sahasravīryā śvētadūrvā; siddhārthakāḥ sarṣapāḥ||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
vyajyēta bālavyajanairvraṇaṁ na ca vighaṭṭayēt |
na tudēnna ca kaṇḍūyēcchayānaḥ paripālayēt ||30||
View original
व्यज्येत बालव्यजनैर्व्रणं न च विघट्टयेत् |
न तुदेन्न च कण्डूयेच्छयानः परिपालयेत् ||३०||
anyadapyāha- vyajyētētyādi| bālavyajanaiḥ cāmaraiḥ| na ca vighaṭṭayēt na cālayēt| na tudēt na vyathayēt| na kaṇḍūyēt na kharjūyēt, nakhaviṣabhayāt| śayānaṁ svapantam| kēcidamuṁ na paṭhanti||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
anēna vidhinā yuktamādāvēva niśācarāḥ |
vanaṁ kēśariṇa''krāntaṁ varjayanti mr̥gā iva ||31||
View original
अनेन विधिना युक्तमादावेव निशाचराः |
वनं केशरिणऽऽक्रान्तं वर्जयन्ति मृगा इव ||३१||
ētasya rakṣōghnavidhēḥ phalaṁ darśayannāha- anēnētyādi||31||
Adhikarana 29 (32-35) · Śloka 35
jīrṇaśālyōdanaṁ snigdhamalpamuṣṇaṁ dravōttaram |
bhuñjānō jāṅgalairmāṁsaiḥ śīghraṁ vraṇamapōhati ||32||
taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārtākapaṭōlaiḥ kāravēllakaiḥ ||33||
sadāḍimaiḥ sāmalakairghr̥tabhr̥ṣṭaiḥ sasaindhavaiḥ |
anyairēvaṅguṇairvā'pi mudgādīnāṁ rasēna vā ||34||
śaktūn vilēpīṁ kulmāṣāñjalaṁ cāpi śr̥taṁ pibēt |35|
View original
जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णं द्रवोत्तरम् |
भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति ||३२||
तण्डुलीयकजीवन्तीसुनिषण्णकवास्तुकैः |
बालमूलकवार्ताकपटोलैः कारवेल्लकैः ||३३||
सदाडिमैः सामलकैर्घृतभृष्टैः ससैन्धवैः |
अन्यैरेवङ्गुणैर्वाऽपि मुद्गादीनां रसेन वा ||३४||
शक्तून् विलेपीं कुल्माषाञ्जलं चापि शृतं पिबेत् |३५|
āhāravidhividhēyamadhikr̥tyāha- jīrṇaśālyōdanamityādi| jīrṇaśālyōdanamiti navadhānyaniṣēdhādēva purāṇaśālirlabdhaḥ punarjīrṇagrahaṇaṁ prapurāṇaniṣēdhārthaṁ; tēna varṣōṣitaṁ grāhyam| dravōttaramiti dravaḥ uttarō yasmin sa dravōttaraḥ, dravapradhāna iti kēcidvyākhyānayanti; idaṁ ca vyākhyānaṁ gayadāsācāryō na manyatē, kasmāt? vraṇināṁ tōyapānaniṣēdhāt| taduktaṁ- “vraṇē ca madhumēhē ca pānīyaṁ mandamācarēt”(sū. a. 45)- iti, tathā bhōjē'pi “vraṇōdarāsthāpanapīḍitānāṁ pramēhiṇāṁ chardyatisāriṇāṁ ca| dravaṁ na dadyādathavā'pi kōṣṇaṁ svalpaṁ hitaṁ bhēṣajasaṁskr̥taṁ ca”- iti; tathā dvādaśāśanapravicārē'pi- “praklinnadēhān vraṇinaḥ śuṣkairmēhina ēva ca”(u. taṁ. 64) iti, tasmāt dravāduttarō dravōttarō dravahīnō mūrtapradhāna iti vyākhyēyam| jāṅgalamāṁsabhōjanamapi rōpaṇakālē dātavyaṁ, “māṁsaṁ māṁsēna vardhatē” itivacanāt| jīvantī ḍōḍikā, suniṣaṇṇakaḥ śiribālikā, catuṣparṇītyanyē| ghr̥tabhr̥ṣṭairiti ētēna ghr̥tēnaiva saṁskārō vidhēyō nānyairiti| sasaindhavairiti saindhavamēva lavaṇēṣu grāhyam| anyairēvaṅguṇairvēti svāsthyāvr̥ttikairvraṇyaiśca vētrāgramaṇḍūkaparṇīkarkōṭakaprabhr̥tibhiḥ| mudgādīnāṁ rasēna vēti śamīdhānyēṣu niṣēdhavarjaṁ mudgādayaḥ| rasēna yūṣēṇa| śaktūniti yathāsātmyaṁ, yavasātmyānāṁ yavaśaktavaḥ, śālyādisātmyānāṁ tallājaśaktava iti| vilēpī svalpadravā bahusikthā| kulmāṣā yavapiṣṭamayā utsvinnāḥ||32-35||
Adhikarana 30 (35-37) · Śloka 37
divā na nidrāvaśagō nivātagr̥hagōcaraḥ |
vraṇī vaidyavaśē tiṣṭhañ śīghraṁ vraṇamapōhati ||35||
(vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgārāt |
tau ca ruk ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt) ||36||
ēvaṁvr̥ttasamācārō vraṇī sampadyatē sukhī |
āyuśca dīrghamāpnōti dhanvantarivacō yathā ||37||
View original
दिवा न निद्रावशगो निवातगृहगोचरः |
व्रणी वैद्यवशे तिष्ठञ् शीघ्रं व्रणमपोहति ||३५||
(व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागारात् |
तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्) ||३६||
एवंवृत्तसमाचारो व्रणी सम्पद्यते सुखी |
आयुश्च दीर्घमाप्नोति धन्वन्तरिवचो यथा ||३७||
yathōktāhārācārānuvartinō vraṇitasya phalōpadarśanaparaṁ ślōkadvayamāha- divētyādi| nivātagr̥hagōcara iti vātarahitāgāraviṣayaḥ, tatsthāyītyarthaḥ| ēvamanēna prakārēṇa vr̥ttaḥ prāptaḥ samyagācāra āhārō vihāraśca yēna; athavā, ēvamanēna prakārēṇa vr̥ttasya samācāraḥ samācaraṇaṁ vyavaharaṇaṁ yasya sa ēvaṁvr̥ttasamācāraḥ| sampadyatē sukhīti sukhībhavatītyarthaḥ| yathēti satyam| kaścidācāryastvanayōḥ ślōkayōrmadhyē'muṁ ślōkaṁ paṭhati- “vraṇē śvayathurāyāsāt sa ca rāgaśca jāgarāt| tau ca ruka ca divāsvāpāttāśca mr̥tyuśca maithunāt”- iti| vyākhyānayati ca- sa ca śvayathuḥ rāgaśca raktatā ca jāgarādrātrijāgarādbhavataḥ, tau cēti śvayathurāgau ruk vyathā ca divāsvapnādbhavanti, tā iti śvayathurāgarujō mr̥tyuśca maithunāt sambhavantītyarthaḥ| śrīgayadāsācāyaprabhr̥tayastu dvāvēva ślōkau manyantē| imaṁ ca kasmiṁścit pustakē pramādapaṭhitaṁ dr̥ṣṭvā kaścidēvāvicitapāṭhavyākhyātā vyākhyānayati| asmiṁścāṅgīkriyamāṇē nirṇītapāṭhavyākhyātr̥bhiḥ śrīgayadāsaprabhr̥tibhiḥ saha virōdhaḥ syāt, tasmādayaṁ na paṭhanīya iti||35-37||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vraṇitōpāsanīyō nāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ ||19||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणितोपासनीयो नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē ēkōnaviṁśō'dhyāyaḥ||19||