19. vraṇitōpāsanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ವ್ರಣಿತೋಪಾಸನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಸಞ್ಜಾತವ್ರಣಸ್ಯ, ಉಪಾಸನಂ ಸೇವನಂ, ತಚ್ಚ ಗೃಹಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಕಂ, ತದ್ವಿದ್ಯತೇ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ತಥಾ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಮೇವಾಗಾರಮನ್ವಿಚ್ಛೇತ್; ತಚ್ಚಾಗಾರಂ ಪ್ರಶಸ್ತವಾಸ್ತ್ವಾದಿಕಂ ಕಾರ್ಯಮ್ ||೩||

ಶಯ್ಯಾಸನಾದಿಕಂ ಗೃಹಸ್ಥಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರಾಗೇವ ಗೃಹಂ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ- ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಮೇವೇತ್ಯಾದಿ| ‘ವ್ರಣಿನಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ತಚ್ಚಾಗಾರಂ ಪ್ರಶಸ್ತವಾಸ್ತ್ವಾದಿಕಂ ಕಾರ್ಯಮ್||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಪ್ರಶಸ್ತವಾಸ್ತುನಿ ಗೃಹೇ ಶುಚಾವಾತಪವರ್ಜಿತೇ | ನಿವಾತೇ ನ ಚ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಶಾರೀರಾಗನ್ತುಮಾನಸಾಃ ||೪||

ಯತಸ್ತಸ್ಮಿಸ್ತಥಾಭೂತೇ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ ವ್ರಣಿನಃ ಶಾರೀರಾದಯೋ ರೋಗಾ ನ ಭವೇಯುರಿತಿ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ಪ್ರಶಸ್ತವಾಸ್ತುನೀತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಶಸ್ತವಾಸ್ತುನಿ ಗೃಹ ಇತಿ ವಾಸ್ತುಶಬ್ದೇನ ದೇಶಃ ಕಥ್ಯತೇ, ತೇನ ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶೇ ಗೃಹ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಂ ಚ ದೇಶಸ್ಯ ಪ್ರಾಙ್ನಿಮ್ನತ್ವಮುದಙ್ನಿಮ್ನತ್ವಂ ಕೃಷ್ಣಮೃತ್ತಿಕತ್ವಂ ಸುವರ್ಣಮೃತ್ತಿಕತ್ವಂ ವೇತ್ಯಾದಿಕಂ; ‘ಗೃಹಸನ್ನಿವೇಶಾರ್ಥಾ ಭೂಮಿಸ್ತದಧಿಷ್ಠಾತೃಪುರುಷೋ ವಾ ವಾಸ್ತುಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಂ ಹಿ ಮರ್ಮಾದಿರಹಿತತ್ವಮ್||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ತಸ್ಮಿಞ್ ಶಯನಮಸಮ್ಬಾಧಂ ಸ್ವಾಸ್ತೀರ್ಣಂ ಮನೋಜ್ಞಂ ಪ್ರಾಕ್ಶಿರಸ್ಕಂ ಸಶಸ್ತ್ರಂ ಕುರ್ವೀತ ||೫||

ಶಯನಸ್ಥಸ್ಯ ವ್ರಣಿನಃ ಸವ್ರಣಾನ್ಯಙ್ಗಾನಿ ಸುಖಮಾಸತ ಇತಿ ತದೇವ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಅಗಾರೇ| ಅಸಮ್ಬಾಧಮ್ ಅಸಙ್ಕಟಮ್ , ಸ್ವಾಸ್ತೀರ್ಣಂ ಶೋಭನೈರಾಸ್ತರಣೈಸ್ತೂಲೀಗಣ್ಡೋಪಧಾನೈರಾಚ್ಛಾದನೈಶ್ಚಾಚ್ಛಾದಿತಂ, ಮನೋಜ್ಞಂ ರಮಣೀಯಂ, ಸಶಸ್ತ್ರಂ ಶಸ್ತ್ರಸಹಿತಂ ಹಿಂಸ್ರನಿವಾರಣಾರ್ಥಮ್||೫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

ಸುಖಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಚಾರಃ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ವಾಸ್ತೀರ್ಣೇ ಶಯನೇ ವ್ರಣೀ | ಪ್ರಾಚ್ಯಾಂ ದಿಶಿ ಸ್ಥಿತಾ ದೇವಾಸ್ತತ್ಪೂಜಾರ್ಥಂ ಚ ತಚ್ಛಿರಃ ||೬||

ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಶಯನಸ್ಯ ಗುಣಮಾಹ- ಸುಖಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಚಾರಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಚೇಷ್ಟಾಪ್ರಚಾರ ಇತಿ ಶಯನಪರಿವರ್ತನಾದಿಗತಿಃ||೬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ತಸ್ಮಿನ್ ಸುಹೃದ್ಭಿರನುಕೂಲೈಃ ಪ್ರಿಯಂವದೈರುಪಾಸ್ಯಮಾನೋ ಯಥೇಷ್ಟಮಾಸೀತ ||೭||

ತಸ್ಮಿಞ್ಶಯನೇ ಯಥಾ ವ್ರಣಿತೇನ ಸ್ಥಾತವ್ಯಂ ತಥೋಪದಿಶನ್ನಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಹೃದ್ಭಿರಿತಿ ಮಿತ್ರೈಃ| ಅನುಕೂಲೈರಿತಿ ಅತ್ಮನೋಽನುಮ(ಗ)ತವರ್ತಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಾಸ್ಯಮಾನಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಃ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

ಸುಹೃದೋ ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತ್ಯಾಶು ಕಥಾಭಿರ್ವ್ರಣವೇದನಾಃ | ಆಶ್ವಾಸಯನ್ತೋ ಬಹುಶಃ ಸ್ವನುಕೂಲಾಃ ಪ್ರಿಯಂವದಾಃ ||೮||

ಸುಹೃದುಪಾಸನಫಲಮಾಹ- ಸುಹೃದ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕ್ಷಿಪನ್ತಿ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರೇರಯನ್ತಿ ಸ್ಫೋಟಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ; ಕಥಾಃ ಪೂರ್ವಪುರುಷವೃತ್ತಾನ್ತಪ್ರಬನ್ಧರಚನಾಃ ; ಆಶ್ವಾಸಯನ್ತಃ ಸಾನ್ತ್ವಯನ್ತಃ||೮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ನ ಚ ದಿವಾನಿದ್ರಾವಶಗಃ ಸ್ಯಾತ್ ||೯||

ಶಯನೇ ದೋಷವನ್ತಮಾಚಾರಂ ಪರಿಹರನ್ನಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ||೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದ್ವ್ರಣೇ ಕಣ್ಡೂರ್ಗಾತ್ರಾಣಾಂ ಗೌರವಂ ತಥಾ | ಶ್ವಯಥುರ್ವೇದನಾ ರಾಗಃ ಸ್ರಾವಶ್ಚೈವ ಭೃಶಂ ಭವೇತ್ ||೧೦||

ಕಥಞ್ಚಿದ್ದಿವಾಸ್ವಪ್ನೇ ಕೃತೇ ದೋಷಮಾಹ- ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕಣ್ಡೂಗೌರವೇ ಕಫಕೃತೇ, ಶ್ವಯಥುವೇದನೇ ವಾತಕೃತೇ, ರಾಗಃ ಪಿತ್ತಜನಿತಃ, ಸ್ರಾವೋ ರಕ್ತಕೃತಃ, ಏತೇನ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಸ್ಯಾಖಿಲದೋಷಕರ್ತೃತ್ವಮುಕ್ತಮ್||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಉತ್ಥಾನಸಂವೇಶನಪರಿವರ್ತನಚಙ್ಕ್ರಮಣೋಚ್ಚೈರ್ಭಾಷಣಾದ್ಯಾಸ್ವಾತ್ಮಚೇಷ್ಟಾಸ್ವಪ್ರಮತ್ತೋ ವ್ರಣಂ ಸಂರಕ್ಷೇತ್ ||೧೧||

ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು ವ್ರಣಸಂರಕ್ಷಾ ಕರಣೀಯೇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಉತ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂವೇಶನಂ ವಿಶ್ರಮಣಂ, ಪರಿವರ್ತನಂ ವಾಮದಕ್ಷಿಣಕಠ್ಯೋರ್ವಿಲೋಟನಂ, ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಗತಾಗತಮ್, ಆತ್ಮಚೇಷ್ಟಾಸೂತ್ಥಾನಾದಿಕಾಸ್ವೇವ, ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ‘ವ್ರಣೀ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಸ್ಥಾನಾಸನಂ ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಂ ತಥೈವ ಚ | ವ್ರಣಿತೋ ನ ನಿಷೇವೇತ ಶಕ್ತಿಮಾನಪಿ ಮಾನವಃ ||೧೨||

ಚತುರ್ವಿಧಾಮಪಿ ವ್ರಣಿನಃ ಕಾಯಚೇಷ್ಟಾಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ಸ್ಥಾನಾಸನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಥಾನಮ್ ಊರ್ಧ್ವೀಭೂತಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಃ, ಆಸನಮ್ ಉಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಃ| “ಸ್ಥಾನಾಸನಂ ಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಯಾನಯಾನಾತಿಭಾಷಣಮ್| ವ್ರಣವಾನ್ನ ನಿಷೇವೇತ ಶಕ್ತಿಮಾನಪಿ ಮಾನವಃ” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಯಾನಯಾನಂ ರಥಾದಿಗಮನಮ್||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಉತ್ಥಾನಾದ್ಯಾಸನಂ ಸ್ಥಾನಂ ಶಯ್ಯಾ ಚಾತಿನಿಷೇವಿತಾ | ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾನ್ಮಾರುತಾದಙ್ಗರುಜಸ್ತಸ್ಮಾದ್ವಿವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೩||

ಉತ್ಥಾನಾದೀನಾಮತಿನಿಷೇವಣಾದ್ದೋಷಮಾಹ- ಉತ್ಥಾನೇತ್ಯಾದಿ||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ಗಮ್ಯಾನಾಂ ಚ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸನ್ದರ್ಶನಸಮ್ಭಾಷಣಸಂಸ್ಪರ್ಶನಾನಿ ದೂರತ ಏವ ಪರಿಹರೇತ್ ||೧೪||

ಸಾಮಾನ್ಯಾಚಾರಾನ್ನಿಯಮ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಸ್ಪರ್ಶಾಶ್ರಯಂ ವಿಹಾರಮತಿದೋಷಕರಂ ಪೃಥಗೇವ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಗಮ್ಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗಮ್ಯಾ ಗಮನಾರ್ಹಾ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಯೋಗ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ತಾಶ್ಚ ಭಾರ್ಯಾವೇಶ್ಯಾಚೇಟೀಪ್ರಭೃತಯಃ| ಸನ್ದರ್ಶನಾದಿಷು ಸಂಶಬ್ದ ಆಭಿಮುಖ್ಯಾರ್ಥಃ||೧೪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ಸ್ತ್ರೀದರ್ಶನಾದಿಭಿಃ ಶುಕ್ರಂ ಕದಾಚಿಚ್ಚಲಿತಂ ಸ್ರವೇತ್ | ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಕೃತಾನ್ದೋಷಾನ್ ಸೋಽಸಂಸರ್ಗೇಽಪ್ಯವಾಪ್ನುಯಾತ್ ||೧೫||

ಕಸ್ಮಾದ್ಗಮ್ಯಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಸನ್ದರ್ಶನಾದಿ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸ್ತ್ರೀದರ್ಶನಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ||೧೫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ನವಧಾನ್ಯಮಾಷತಿಲಕಲಾಯಕುಲತ್ಥನಿಷ್ಪಾವಹರಿತಕಶಾಕಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಗುಡಪಿಷ್ಟವಿಕೃತಿವಲ್ಲೂರಶುಷ್ಕಶಾಕಾಜಾವಿಕಾನೂಪೌದಕ- ಮಾಂಸವಸಾಶೀತೋದಕಕೃಶರಾಪಾಯಸದಧಿದುಗ್ಧತಕ್ರಪ್ರಭೃತೀನಿ ಪರಿಹರೇತ್ ||೧೬||

ಅತಿದೋಷಕರಮಾಹಾರಂ ನಿಯಮಯನ್ನಾಹ- ನವಧಾನ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕಲಾಯೋಽತ್ರ ತ್ರಿಪುಟಕಃ, ಏತೇನ ಹರೇಣುಸತೀನಕಯೋರಪ್ರತಿಷೇಧಃ; ನಿಷ್ಪಾವಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ರಾಜಶಿಮ್ಬೀ; ಹರಿತಕಮಿತಿ “ಕುಠೇರಶಿಗ್ರುಸುರಸಸುಮುಖಾಸುರಿಭೂಸ್ತೃಣಾಃ| ಮೂಲಕಂ ಚುಕ್ರಿಕಾ ಚೇತಿ ವರ್ಗಂ ಹರಿತಕಂ ವಿದು”- ಇತಿ| ಅತ್ರಾಮ್ಲಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ರಸಾಃ| ಗುಡಪಿಷ್ಟವಿಕೃತಿರಿತಿ ವಿಕೃತಿಶಬ್ದೋ ಗುಡಪಿಷ್ಟಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ಅಜಾವಿಕಾನೂಪೌದಕಮಾಂಸವಸೇತಿ ಅಜಾವಿಕೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧೇ; ಆನೂಪಶಬ್ದೋ ದ್ವಿವಿಧಃ- ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತೋಽವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಶ್ಚ, ತತ್ರಾವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಃ ಪಞ್ಚಸು ಕೂಲಚರಾದಿಷು ವರ್ತತೇ, ಅತ್ರ ತು ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತ ಏವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ, ತದೇವಾಹ- ಅನುಗತಾ ಆಪೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸೋಽನೂಪೋ ದೇಶಃ, ತಚ್ಚಾರಿಣಸ್ತ್ವಾನೂಪಾಃ; ತೇ ಚ ಕೂಲಚರಾಃ ಪ್ಲವಾಶ್ಚೇತಿ| ಔದಕಶಬ್ದೇನ ಪುನರತ್ರ ಕೋಶಸ್ಥಾಃ ಪಾದಿನೋ ಮತ್ಸ್ಯಾಶ್ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ| ವಸಾ ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ ಕೃಶರಾ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷೈಃ ಕೃತಾ ಯವಾಗೂಃ| ಪಾಯಸಂ ಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಅಜಾಙ್ಗಲವಿಕಾರಾನೂಪೌದಕಮಾಂಸಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಜಾಙ್ಗಲವರ್ಗೋಽಷ್ಟವಿಧಸ್ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಜಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರೌ ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದೇನೋಚ್ಯೇತೇ; ಕುತಃ? ತಯೋಃ ಪ್ರಧಾನತಮತ್ವಾತ್, ಯಥಾ ಲವಣಶಬ್ದಸ್ಯಾ(ಬ್ದೇನಾ)ವಿಶೇಷೋಕ್ತಾವಪಿ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್ ಸೈನ್ಧವಂ ಗೃಹ್ಯತೇ ತದ್ವತ್, ತೇನಾತ್ರ ಜಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರೌ ವಿಹಾಯಾನ್ಯೇಷಾಂ ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಂ ಪ್ರತಿಷೇಧ ಇತಿ| ಆನೂಪೌದಕಯೋರಪ್ಯಜಾಙ್ಗಲತ್ವಾದೇವ ನಿಷೇಧೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪುನರುಪಾದಾನಂ ತನ್ಮಾಂಸಾನಾಮತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷವತ್ತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ಅಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸವಿಕಾರೇತಿ ನಿಷೇಧಮುಖೇನ ವಿಧಿಪ್ರಣಯನಂ ಜಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರಯೋರಪ್ಯವಸ್ಥಾಯಾಮುಪಯೋಗಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಿತಿ| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದ್ವರಕೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ಪರಿಹಾರಃ||೧೬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ತಕ್ರಾನ್ತೋ ನವಧಾನ್ಯಾದಿರ್ಯೋಽಯಂ ವರ್ಗ ಉದಾಹೃತಃ | ದೋಷಸಞ್ಜನನೋ ಹ್ಯೇಷ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಪೂಯವರ್ಧನಃ ||೧೭||

ಏಷಾಂ ಭಿನ್ನಜಾತೀಯಾನಾಮಪಿ ದೋಷಕರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ತಕ್ರಾನ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು ‘ತಕ್ರಪ್ರಭೃತೀತಿ ಪರಿಹರೇತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾದ್ವರಕೋದ್ದಾಲಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್, ಅತಸ್ತೇಷಾಮಪಿ ದ್ಷಸಞ್ಜನನತ್ವಂ ಚಾಸ್ತೇ ಏವಂ ಪೂಯವರ್ಧನತ್ವಂ ಚ, ತತ್ ಕಥಂ ತಕ್ರಾನ್ತೋ ನವಧಾನ್ಯಾದಿರಿತಿ ವಿಚ್ಛೇದಃ ಕೃತಃ| ಉಚ್ಯತೇ- ವರಕಾದಿಭ್ಯೋ ನವಧಾನ್ಯಾದೀನಾಂ ತಕ್ರಾನ್ತಾನಾಮತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಸಞ್ಜನನತ್ವಪೂಯವರ್ಧನತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮಿತಿ| ನನು ನವಧಾನ್ಯಾದೌ ವರ್ಗೇ ಕೇಚಿದ್ವಾತಹರಾಃ ಕೇಚಿಚ್ಚ ಪಿತ್ತಹರಾಃ ಕೇಚಿಚ್ಚ ಕಫಹರಾಸ್ತತ್ ಕಥಮುಚ್ಯತೇ ‘ದೋಷಸಞ್ಜನನ’ ಇತಿ? ನೈಷ ದೋಷಃ, ಯತೋಽತ್ರ ದೋಷಶಬ್ದೇನ ವ್ರಣದುಷ್ಟಿರೇವೋಚ್ಯತೇ; ಯದ್ಯಪಿ ವ್ರಣದುಷ್ಟಿರಪಿ ದುಷ್ಟೈರೇವ ದೋಷೈಃ ಕ್ರಿಯತೇ ತಥಾಽಪಿ ನ ದೋಷಃ, ಕಸ್ಮಾತ್? ನಿದಾನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ತ್ರಿವಿಧತ್ವಾತ್; ತದ್ಯಥಾ- ಕಿಞ್ಚಿದ್ ದ್ರವ್ಯಂ ದೋಷಕಾರಿ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವ್ಯಾಧಿಕಾರಿ, ಕಿಞ್ಚಿದುಭಯಕಾರೀತಿ, ಕಿಂ ಬಹುನೋಕ್ತೇನ; ಅತ್ರ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ಬಹುಧಾ ಜಲ್ಪಿತಂ, ತಚ್ಚಾಸ್ಮಾಭಿರ್ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ದರ್ಶಿತಮಿತಿ||೧೭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

ಮದ್ಯಪಶ್ಚ ಮೈರೇಯಾರಿಷ್ಟಾಸವಸೀಧುಸುರಾವಿಕಾರಾನ್ ಪರಿಹರೇತ್ ||೧೮||

ತತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟವಿಷಯೇಽತಿದೋಷಕರತ್ವಾದ್ವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪಾನದ್ರವ್ಯಂ ಚಾಗ್ರೀಕೃತ್ಯ ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮಾಹ- ಮದ್ಯಪಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮಾದಾವೇಕವಾರಂ ಮದ್ಯಪಸ್ಯ ಮದ್ಯಪಾನಮಭಿಹಿತಮ್, ಅತ್ರ ತು ವ್ರಣೇ ಸತಿ ನಿಷೇಧ ಏವ| ಮೈರೇಯಂ ಸುರಾಸವಯೋರೇಕಸ್ಮಿನ್ ಭಾಜನೇ ಸನ್ಧಾನಮ್| ಅರಿಷ್ಟಮಭಯಾರಿಷ್ಟಾದಿ| ಆಸವಾಃ ಪಲಾಸಕ್ಷಾರೋದಕಾಸವಾದಯೋ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾದ್ಯಭಿಹಿತಾಃ| ಸೀಧುಃ ಸಸ್ಯಕಃ, ಸೋಽಪಿ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಃ ಪಕ್ವರಸಿಕಶೀತರಸಿಕಾದಿಭೇದೇನ| ಸುರಾ ಲೋಹಿತವರ್ಣಾ ಪಿಷ್ಟಕಿಣ್ವಕಲ್ಕೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಕಲುಷಾ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಏವಂ ಬ್ರುವತೇ- “ಯಾನಿ ಮದ್ಯಾನ್ಯಮ್ಲಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯೇವ ವ್ರಣಿಭಿರ್ನ ಪಾತವ್ಯಾನಿ, ಯಾನಿ ಪುನರ್ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೋದ್ಭವಾನಿ ಮದ್ಯಾನ್ಯಮ್ಲಾದಿಗುಣವಿಪರೀತಗುಣಾನಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದಿಷ್ವಭಿಮತಾನಿ ತಾನಿ ಚ ವ್ರಣಿತಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಕದಾಚಿದ್ದಾತವ್ಯಾನೀತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಕರ್ತುರಭಿಪ್ರಾಯ” ಇತಿ||೧೮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

ಮದ್ಯಮಮ್ಲಂ ತಥಾ ರೂಕ್ಷಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುಷ್ಣಂ ಚ ವೀರ್ಯತಃ | ಆಶುಕಾರಿ ಚ ತತ್ ಪೀತಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ವ್ಯಾಪಾದಯೇದ್ವ್ರಣಮ್ ||೧೯||

ಕುತಃ ಪುನರ್ಮೈರೇಯಾದಯಃ ಪರಿಹರಣೀಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಮದ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

ವಾತಾತಪರಜೋಧೂಮಾವಶ್ಯಾಯಾತಿಸೇವನಾತಿಭೋಜನಾನಿಷ್ಟಭೋಜನಶ್ರವಣದರ್ಶನೇರ್ಷ್ಯಾಮರ್ಷಭಯಶೋಕಧ್ಯಾನರಾತ್ರಿಜಾಗರಣವಿಷಮಾಶನ- ಶಯನೋಪವಾಸವಾಗ್ವ್ಯಾಯಾಮಸ್ಥಾನಚಙ್ಕ್ರಮಣಶೀತವಾತವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣಮಕ್ಷಿಕಾದ್ಯಾ ಬಾಧಾಃ ಪರಿಹರೇತ್ ||೨೦||

ಆಭ್ಯನ್ತರಾಶ್ರಯಾವಾಹಾರವಿಹಾರೌ ನಿಯಮ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾನಪಿ ಪರಿಹರನ್ನಾಹ - ವಾತಾತಪೇತ್ಯಾದಿ| ಈರ್ಷ್ಯಾ ಪರಸಮ್ಪತ್ತಿಷ್ವಸಹಿಷ್ಣುತಾ| ಅಮರ್ಷಃ ಕ್ರೋಧಃ| ಧ್ಯಾನಮ್ ಅನವರತಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಚಿನ್ತನಮ್| ವಿಷಮಾಶನಶಯನಮಿತಿ ವಿಷಮಶಬ್ದೋಽಶನಶಯನಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಬಹುಸ್ತೋಕಾಕಾಲಭೋಜನಂ ವಿಷಮಾಶನಂ, ರಾತ್ರಿಜಾಗರಣಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶ್ಚ ವಿಷಮಶಯನಂ; ತತ್ರ ವಿಷಮಾಶಯನಂ ನಿಷಿದ್ಧಮಪಿ ಪುನರತ್ಯನ್ತಾಪಥ್ಯಕಾರಿತ್ವೇನ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಶೀತೋ ವಾತಃ| ವಿರುದ್ಧಾಶನಂ ಸಮಮಧುಘೃತಾದಿಕಮ್||೨೦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

ವ್ರಣಿನಃ ಸಮ್ಪ್ರತಪ್ತಸ್ಯ ಕಾರಣೈರೇವಮಾದಿಭಿಃ | ಕ್ಷೀಣಶೋಣಿತಮಾಂಸಸ್ಯ ಭುಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಙ್ನ ಜೀರ್ಯತಿ ||೨೧|| ಅಜೀರ್ಣಾತ್ ಪವನಾದೀನಾಂ ವಿಭ್ರಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವೇತ್ | ತತಃ ಶೋಫರುಜಾಸ್ರಾವದಾಹಪಾಕಾನವಾಪ್ನುಯಾತ್ ||೨೨||

ಕುತಃ ಪುನರೇತೇ ಪರಿಹಾರ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ವ್ರಣಿನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪ್ರತಪ್ತಸ್ಯೇತಿ ಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರಕಾರೇಣ ತಾಪಿತಸ್ಯ| ಪವನಾದೀನಾಮಿತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಭ್ರಮೋ ವ್ಯಾಪದ್ವಿಶೇಷಃ, ವಾತಾದೀನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗಮನಂ ವಾ| ಶೋಫರುಜೇ ವಾತಸ್ಯ, ಆಸ್ರಾವಃ ಕಫಸ್ಯ, ದಾಹಪಾಕೌ ಪಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ಸದಾ ನೀಚನಖರೋಮ್ಣಾ ಶುಚಿನಾ ಶುಕ್ಲವಾಸಸಾ ಶಾನ್ತಿಮಙ್ಗಲದೇವತಾಬ್ರಾಹ್ಮಣಗುರುಪರೇಣ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ | ತತ್ ಕಸ್ಯ ಹೇತೋಃ? ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾಣಿ ಹಿ ಮಹಾವೀರ್ಯಾಣಿ ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಪಶುಪತಿಕುಬೇರಕುಮಾರಾನುಚರಾಣಿ ಮಾಂಸಶೋಣಿತಪ್ರಿಯತ್ವಾತ್ ಕ್ಷತಜನಿಮಿತ್ತಂ ವ್ರಣಿನಮುಪಸರ್ಪನ್ತಿ, ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಂ ಜಿಘಾಂಸೂನಿ ವಾ ಕದಾಚಿತ್ ||೨೩||

ಆಧಿದೈವಿಕಂ ವಿಶಿಷ್ಟಮಾಗನ್ತುಬಾಧಂ ಪರಿಜಿಹೀರ್ಷುರಾಹ- ಸದೇತ್ಯಾದಿ ಶಾನ್ತ್ಯಾದಿಪರೇಣ ಶಾನ್ತ್ಯಾದಿರತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿಷ್ಯಹಿತಾರ್ಥಂ ಗುರುಃ ಸ್ವಯಮೇವ ಪ್ರಶ್ನಂ ಕುರ್ವನ್ನಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ ನೀಚನಖರೋಮಾದಿಕರಣಮ್| ಅನ್ಯೇ ‘ಅಪಿ ತತ್ ಕಸ್ಯ ಹೇತೋಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ‘ಅಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಸಾನುನಯಪ್ರಶ್ನೇ’ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಶಿಷ್ಯಹಿತತ್ವೇನ ಸ್ವಯಮೇವ ಹೇತುಸಾಕಾಙ್ಕ್ಷಂ ಪ್ರಶ್ನಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಹೇತುಮುತ್ತರಮಾಹ- ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾಣಿ ವಧಕ್ರೀಡನಾನಿಃ ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಹಿಂಸಾರ್ಥಂ ವಿಹಾರಶ್ಚೇಷ್ಟಾ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ಹಿಂಸಾವಿಹಾರಾಣಿ’| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷತಜನಿಮಿತ್ತಂ ವ್ರಣಿನಮುಪಸರ್ಪನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾನ್ನೀಚನಖಾದೀನಾ ಭವಿತವ್ಯಮಿತಿ| ಹಿಸ್ಥಾನೇಽನ್ಯೇ ತುಶಬ್ದಂ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ ಪಠನ್ತಿ| ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಪಶುಪತಿ ಕುಬೇರಕುಮಾರಾನುಚರಾಣಿ ಮಹೇಶ್ವರಧನದಕಾರ್ತಿಕೇಯಾನುಗಾನಿ ತದಾದೇಶಕಾರೀಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷತಜನಿಮಿತ್ತಂ ಶೋಣಿತಾರ್ಥಮ್| ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಂ ಜಿಘಾಂಸೂನಿ ವಾ ಕದಾಚಿತ್ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಂ ಪೂಜಾರ್ಥಮಾಯುಷ್ಮನ್ತಂ ವ್ರಣಿನಮುಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಗತಾಯುಷಂ ತು ಜಿಘಾಂಸೂನೀತಿ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ‘ಕದಾಚಿದ್ವಾ ಜಿಘಾಂಸೂನಿ ಹನ್ತುಮಿಚ್ಛೂನ್ಯುಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಸತ್ಕಾರಾರ್ಥಮ್’ ಇತಿ||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಭವತಿ ಚಾತ್ರ | ತೇಷಾಂ ಸತ್ಕಾರಕಾಮಾನಾಂ ಪ್ರಯತೇತಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ | ಧೂಪಬಲ್ಯುಪಹಾರಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾಂಶ್ಚೈವೋಪಹಾರಯೇತ್ ||೨೪||

ತೇಷಾಂ ಸತ್ಕಾರದಾನಾಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮನುಚರಾಣಾಂ ಪೂಜಾಭಿಲಾಷಿಣಾಂ, ಪ್ರಯತೇತಾನ್ತರಾತ್ಮನಾ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ವೈದ್ಯೋ ಧೂಪಾದೀನುಪಹಾರಯೇತ್ ದಾಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಲಿಃ ಪಶುವರ್ಜಿತಾ ಪೂಜಾ, ಉಪಹಾರಃ ಸಪಶುರ್ಬಲಿಃ||೨೪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

ತೇ ತು ಸನ್ತರ್ಪಿತಾ ಆತ್ಮವನ್ತಂ ನ ಹಿಂಸ್ಯುಃ | ತಸ್ಮಾತ್ ಸತತಮತನ್ದ್ರಿತೋ ಜನಪರಿವೃತೋ ನಿತ್ಯಂ ದೀಪೋದಕಶಸ್ತ್ರಸ್ರಗ್ದಾಮಪುಷ್ಪಲಾಜಾದ್ಯಲಙ್ಕೃತೇ ವೇಶ್ಮನಿ ಸಮ್ಪನ್ಮಙ್ಗಲಮನೋಽನುಕೂಲಾಃ ಕಥಾಃ ಶೃಣ್ವನ್ನಾಸೀತ ||೨೫|| ಸಮ್ಪದಾದ್ಯನುಕೂಲಾಭಿಃ ಕಥಾಭಿಃ ಪ್ರೀತಮಾನಸಃ | ಆಶಾವಾನ್ ವ್ಯಾಧಿಮೋಕ್ಷಾಯ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಸುಖಮವಾಪ್ನುಯಾತ್ ||೨೬||

ತೇಷಾಂ ತರ್ಪಣಫಲಮಾಹ- ತೇ ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಆತ್ಮವನ್ತಂ ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಹಿಂಸಿತುಂ ನ ಶಕ್ನುವನ್ತಿ| ಆತ್ಮವತ್ತಾ ತು ನೀಚನಖರೋಮಾದಿಭಿರ್ಭವತಿ| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ| ಸ್ರಕ್ ಮೂರ್ಧಾರ್ಹಾ ಪುಷ್ಪಮಾಲಾ, ದಾಮ ಗ್ರೈವೇಯಕಾದಿಪುಷ್ಪಾಭರಣಂ, ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಅಗ್ರಥಿತಾನಿ; ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಚನ್ದನಾದರ್ಶವೀಣಾದಯಃ| ಸಮ್ಪನ್ಮಙ್ಗಲಮನೋಽನುಕೂಲಾ ಇತಿ ಅನುಕೂಲಶಬ್ದಃ ಸಮ್ಪದಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸಮ್ಪದಾದ್ಯನುಕೂಲತ್ವಾಚ್ಛ್ರವಣಫಲಮಾಹ- ಸಮ್ಪದಾದ್ಯನುಕೂಲಾಭಿರಿತ್ಯಾದಿ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ಋಗ್ಯಜುಃಸಾಮಾಥರ್ವವೇದಾಭಿಹಿತೈರಪರೈಶ್ಚಾಶೀರ್ವಿಧಾನೈರುಪಾಧ್ಯಾಯಾ ಭಿಷಜಶ್ಚ ಸನ್ಧ್ಯಯೋ ರಕ್ಷಾಂ ಕುರ್ಯುಃ ||೨೭||

ಅಪರಾಮಪಿ ಕರ್ತವ್ಯತಾಮಾಹ- ಋಗ್ಯಜುರಿತ್ಯಾದಿ| ಆಶೀರ್ವಿಧಾನೈಃ ಆಶೀಃಕರಣೈಃ, ಆಶೀರ್ವಾದೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಾಧ್ಯಾಯಾಃ ಪುರೋಹಿತಾಃ||೨೭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

ಸರ್ಷಪಾರಿಷ್ಟಪತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಸರ್ಪಿಷಾ ಲವಣೇನ ಚ | ದ್ವಿರಹ್ನಃ ಕಾರಯೇದ್ಧೂಪಂ ದಶರಾತ್ರಮತನ್ದ್ರಿತಃ ||೨೮||

ಮಕ್ಷಿಕಾದಿಭ್ಯೋ ರಾಕ್ಷಸಾದಿಭ್ಯಶ್ಚ ರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಧೂಪಮಾಹ- ಸರ್ಷಪಾರಿಷ್ಟೇತ್ಯಾದಿ| ಅರಿಷ್ಟಪತ್ರಂ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಮ್| ಲವಣೇನ ಸೈನ್ಧವೇನ| ದ್ವಿರಹ್ನ ಇತಿ ದಿನಸ್ಯ ವಾರದ್ವಯಂ ಪ್ರಾತಃ ಸಾಯಂ ಚ ದಶರಾತ್ರಮ್| ಸರ್ಷಪಾದಿರಕ್ಷೋಘ್ನನಿಹತೌಜಾಂಸಿ ರಕ್ಷಾಂಸಿ ನೈವ ಪುನರ್ವ್ರಣಿನಮುಪಸರ್ಪನ್ತಿ||೨೮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ಛತ್ರಾಮತಿಚ್ಛತ್ರಾಂ ಲಾಙ್ಗೂ(ಙ್ಗ)ಲೀಂ ಜಟಿಲಾಂ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಂ ಗುಹಾಮತಿಗುಹಾಂ ವಚಾಮತಿವಿಷಾಂ ಶತವೀರ್ಯಾಂ ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾಂಶ್ಚ ಶಿರಸಾ ಧಾರಯೇತ್ ||೨೯||

ಛತ್ರಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಛತ್ರಾತಿಚ್ಛತ್ರೇ ದ್ರೋಣಪುಷ್ಪೀದ್ವಯಂ; ಲಾಙ್ಗೂಲೀ ಕಪಿಕಚ್ಛುಃ; ಜಟಿಲಾ ಮಾಂಸೀ; ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಣೀ ಮುಣ್ಡಿತಿಕಾ, ಪತ್ತಙ್ಗಕಾಷ್ಠಮಿತ್ಯಪರೇ; ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಶಮೀ, ಲಕ್ಷ್ಮಣೇತ್ಯನ್ಯೇ, ವಿಷ್ಣುಕ್ರಾನ್ತೇತ್ಯಪರೇ; ಗುಹಾತಿಗುಹೇ ಶಾಲಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣ್ಯೌ; ಶತವೀರ್ಯಾ ಶತಾವರೀ, ನೀಲದೂರ್ವೇತ್ಯನ್ಯೇ; ಸಹಸ್ರವೀರ್ಯಾ ಶ್ವೇತದೂರ್ವಾ; ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾಃ ಸರ್ಷಪಾಃ||೨೯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ವ್ಯಜ್ಯೇತ ಬಾಲವ್ಯಜನೈರ್ವ್ರಣಂ ನ ಚ ವಿಘಟ್ಟಯೇತ್ | ನ ತುದೇನ್ನ ಚ ಕಣ್ಡೂಯೇಚ್ಛಯಾನಃ ಪರಿಪಾಲಯೇತ್ ||೩೦||

ಅನ್ಯದಪ್ಯಾಹ- ವ್ಯಜ್ಯೇತೇತ್ಯಾದಿ| ಬಾಲವ್ಯಜನೈಃ ಚಾಮರೈಃ| ನ ಚ ವಿಘಟ್ಟಯೇತ್ ನ ಚಾಲಯೇತ್| ನ ತುದೇತ್ ನ ವ್ಯಥಯೇತ್| ನ ಕಣ್ಡೂಯೇತ್ ನ ಖರ್ಜೂಯೇತ್, ನಖವಿಷಭಯಾತ್| ಶಯಾನಂ ಸ್ವಪನ್ತಮ್| ಕೇಚಿದಮುಂ ನ ಪಠನ್ತಿ||೩೦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಯುಕ್ತಮಾದಾವೇವ ನಿಶಾಚರಾಃ | ವನಂ ಕೇಶರಿಣಽಽಕ್ರಾನ್ತಂ ವರ್ಜಯನ್ತಿ ಮೃಗಾ ಇವ ||೩೧||

ಏತಸ್ಯ ರಕ್ಷೋಘ್ನವಿಧೇಃ ಫಲಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅನೇನೇತ್ಯಾದಿ||೩೧||

Adhikarana 29 (32-35) · Śloka 35

ಜೀರ್ಣಶಾಲ್ಯೋದನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಲ್ಪಮುಷ್ಣಂ ದ್ರವೋತ್ತರಮ್ | ಭುಞ್ಜಾನೋ ಜಾಙ್ಗಲೈರ್ಮಾಂಸೈಃ ಶೀಘ್ರಂ ವ್ರಣಮಪೋಹತಿ ||೩೨|| ತಣ್ಡುಲೀಯಕಜೀವನ್ತೀಸುನಿಷಣ್ಣಕವಾಸ್ತುಕೈಃ | ಬಾಲಮೂಲಕವಾರ್ತಾಕಪಟೋಲೈಃ ಕಾರವೇಲ್ಲಕೈಃ ||೩೩|| ಸದಾಡಿಮೈಃ ಸಾಮಲಕೈರ್ಘೃತಭೃಷ್ಟೈಃ ಸಸೈನ್ಧವೈಃ | ಅನ್ಯೈರೇವಙ್ಗುಣೈರ್ವಾಽಪಿ ಮುದ್ಗಾದೀನಾಂ ರಸೇನ ವಾ ||೩೪|| ಶಕ್ತೂನ್ ವಿಲೇಪೀಂ ಕುಲ್ಮಾಷಾಞ್ಜಲಂ ಚಾಪಿ ಶೃತಂ ಪಿಬೇತ್ |೩೫|

ಆಹಾರವಿಧಿವಿಧೇಯಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ- ಜೀರ್ಣಶಾಲ್ಯೋದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀರ್ಣಶಾಲ್ಯೋದನಮಿತಿ ನವಧಾನ್ಯನಿಷೇಧಾದೇವ ಪುರಾಣಶಾಲಿರ್ಲಬ್ಧಃ ಪುನರ್ಜೀರ್ಣಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಪುರಾಣನಿಷೇಧಾರ್ಥಂ; ತೇನ ವರ್ಷೋಷಿತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ದ್ರವೋತ್ತರಮಿತಿ ದ್ರವಃ ಉತ್ತರೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ದ್ರವೋತ್ತರಃ, ದ್ರವಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ಇದಂ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಗಯದಾಸಾಚಾರ್ಯೋ ನ ಮನ್ಯತೇ, ಕಸ್ಮಾತ್? ವ್ರಣಿನಾಂ ತೋಯಪಾನನಿಷೇಧಾತ್| ತದುಕ್ತಂ- “ವ್ರಣೇ ಚ ಮಧುಮೇಹೇ ಚ ಪಾನೀಯಂ ಮನ್ದಮಾಚರೇತ್”(ಸೂ. ಅ. ೪೫)- ಇತಿ, ತಥಾ ಭೋಜೇಽಪಿ “ವ್ರಣೋದರಾಸ್ಥಾಪನಪೀಡಿತಾನಾಂ ಪ್ರಮೇಹಿಣಾಂ ಛರ್ದ್ಯತಿಸಾರಿಣಾಂ ಚ| ದ್ರವಂ ನ ದದ್ಯಾದಥವಾಽಪಿ ಕೋಷ್ಣಂ ಸ್ವಲ್ಪಂ ಹಿತಂ ಭೇಷಜಸಂಸ್ಕೃತಂ ಚ”- ಇತಿ; ತಥಾ ದ್ವಾದಶಾಶನಪ್ರವಿಚಾರೇಽಪಿ- “ಪ್ರಕ್ಲಿನ್ನದೇಹಾನ್ ವ್ರಣಿನಃ ಶುಷ್ಕೈರ್ಮೇಹಿನ ಏವ ಚ”(ಉ. ತಂ. ೬೪) ಇತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ ದ್ರವಾದುತ್ತರೋ ದ್ರವೋತ್ತರೋ ದ್ರವಹೀನೋ ಮೂರ್ತಪ್ರಧಾನ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಭೋಜನಮಪಿ ರೋಪಣಕಾಲೇ ದಾತವ್ಯಂ, “ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ ವರ್ಧತೇ” ಇತಿವಚನಾತ್| ಜೀವನ್ತೀ ಡೋಡಿಕಾ, ಸುನಿಷಣ್ಣಕಃ ಶಿರಿಬಾಲಿಕಾ, ಚತುಷ್ಪರ್ಣೀತ್ಯನ್ಯೇ| ಘೃತಭೃಷ್ಟೈರಿತಿ ಏತೇನ ಘೃತೇನೈವ ಸಂಸ್ಕಾರೋ ವಿಧೇಯೋ ನಾನ್ಯೈರಿತಿ| ಸಸೈನ್ಧವೈರಿತಿ ಸೈನ್ಧವಮೇವ ಲವಣೇಷು ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೈರೇವಙ್ಗುಣೈರ್ವೇತಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾವೃತ್ತಿಕೈರ್ವ್ರಣ್ಯೈಶ್ಚ ವೇತ್ರಾಗ್ರಮಣ್ಡೂಕಪರ್ಣೀಕರ್ಕೋಟಕಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಮುದ್ಗಾದೀನಾಂ ರಸೇನ ವೇತಿ ಶಮೀಧಾನ್ಯೇಷು ನಿಷೇಧವರ್ಜಂ ಮುದ್ಗಾದಯಃ| ರಸೇನ ಯೂಷೇಣ| ಶಕ್ತೂನಿತಿ ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ, ಯವಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ಯವಶಕ್ತವಃ, ಶಾಲ್ಯಾದಿಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಂ ತಲ್ಲಾಜಶಕ್ತವ ಇತಿ| ವಿಲೇಪೀ ಸ್ವಲ್ಪದ್ರವಾ ಬಹುಸಿಕ್ಥಾ| ಕುಲ್ಮಾಷಾ ಯವಪಿಷ್ಟಮಯಾ ಉತ್ಸ್ವಿನ್ನಾಃ||೩೨-೩೫||

Adhikarana 30 (35-37) · Śloka 37

ದಿವಾ ನ ನಿದ್ರಾವಶಗೋ ನಿವಾತಗೃಹಗೋಚರಃ | ವ್ರಣೀ ವೈದ್ಯವಶೇ ತಿಷ್ಠಞ್ ಶೀಘ್ರಂ ವ್ರಣಮಪೋಹತಿ ||೩೫|| (ವ್ರಣೇ ಶ್ವಯಥುರಾಯಾಸಾತ್ ಸ ಚ ರಾಗಶ್ಚ ಜಾಗಾರಾತ್ | ತೌ ಚ ರುಕ್ ಚ ದಿವಾಸ್ವಾಪಾತ್ತಾಶ್ಚ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಮೈಥುನಾತ್) ||೩೬|| ಏವಂವೃತ್ತಸಮಾಚಾರೋ ವ್ರಣೀ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ | ಆಯುಶ್ಚ ದೀರ್ಘಮಾಪ್ನೋತಿ ಧನ್ವನ್ತರಿವಚೋ ಯಥಾ ||೩೭||

ಯಥೋಕ್ತಾಹಾರಾಚಾರಾನುವರ್ತಿನೋ ವ್ರಣಿತಸ್ಯ ಫಲೋಪದರ್ಶನಪರಂ ಶ್ಲೋಕದ್ವಯಮಾಹ- ದಿವೇತ್ಯಾದಿ| ನಿವಾತಗೃಹಗೋಚರ ಇತಿ ವಾತರಹಿತಾಗಾರವಿಷಯಃ, ತತ್ಸ್ಥಾಯೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವೃತ್ತಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ ಸಮ್ಯಗಾಚಾರ ಆಹಾರೋ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಯೇನ; ಅಥವಾ, ಏವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವೃತ್ತಸ್ಯ ಸಮಾಚಾರಃ ಸಮಾಚರಣಂ ವ್ಯವಹರಣಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂವೃತ್ತಸಮಾಚಾರಃ| ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀತಿ ಸುಖೀಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥೇತಿ ಸತ್ಯಮ್| ಕಶ್ಚಿದಾಚಾರ್ಯಸ್ತ್ವನಯೋಃ ಶ್ಲೋಕಯೋರ್ಮಧ್ಯೇಽಮುಂ ಶ್ಲೋಕಂ ಪಠತಿ- “ವ್ರಣೇ ಶ್ವಯಥುರಾಯಾಸಾತ್ ಸ ಚ ರಾಗಶ್ಚ ಜಾಗರಾತ್| ತೌ ಚ ರುಕ ಚ ದಿವಾಸ್ವಾಪಾತ್ತಾಶ್ಚ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಮೈಥುನಾತ್”- ಇತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ ಚ- ಸ ಚ ಶ್ವಯಥುಃ ರಾಗಶ್ಚ ರಕ್ತತಾ ಚ ಜಾಗರಾದ್ರಾತ್ರಿಜಾಗರಾದ್ಭವತಃ, ತೌ ಚೇತಿ ಶ್ವಯಥುರಾಗೌ ರುಕ್ ವ್ಯಥಾ ಚ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದ್ಭವನ್ತಿ, ತಾ ಇತಿ ಶ್ವಯಥುರಾಗರುಜೋ ಮೃತ್ಯುಶ್ಚ ಮೈಥುನಾತ್ ಸಮ್ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಶ್ರೀಗಯದಾಸಾಚಾಯಪ್ರಭೃತಯಸ್ತು ದ್ವಾವೇವ ಶ್ಲೋಕೌ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಇಮಂ ಚ ಕಸ್ಮಿಂಶ್ಚಿತ್ ಪುಸ್ತಕೇ ಪ್ರಮಾದಪಠಿತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಕಶ್ಚಿದೇವಾವಿಚಿತಪಾಠವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಅಸ್ಮಿಂಶ್ಚಾಙ್ಗೀಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ನಿರ್ಣೀತಪಾಠವ್ಯಾಖ್ಯಾತೃಭಿಃ ಶ್ರೀಗಯದಾಸಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಸಹ ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ತಸ್ಮಾದಯಂ ನ ಪಠನೀಯ ಇತಿ||೩೫-೩೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವ್ರಣಿತೋಪಾಸನೀಯೋ ನಾಮೈಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಏಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||