19. vraṇitōpāsanīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ വ്രണിതോപാസനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

വ്രണിതസ്യ സഞ്ജാതവ്രണസ്യ, ഉപാസനം സേവനം, തച്ച ഗൃഹശയ്യാസനാദികം, തദ്വിദ്യതേ യസ്മിന് സ തഥാ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

വ്രണിതസ്യ പ്രഥമമേവാഗാരമന്വിച്ഛേത്; തച്ചാഗാരം പ്രശസ്തവാസ്ത്വാദികം കാര്യമ് ||൩||

ശയ്യാസനാദികം ഗൃഹസ്ഥസ്യ കാര്യമിതി പ്രാഗേവ ഗൃഹം നിര്ദേഷ്ടുമാഹ- വ്രണിതസ്യ പ്രഥമമേവേത്യാദി| ‘വ്രണിനഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| തച്ചാഗാരം പ്രശസ്തവാസ്ത്വാദികം കാര്യമ്||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

പ്രശസ്തവാസ്തുനി ഗൃഹേ ശുചാവാതപവര്ജിതേ | നിവാതേ ന ച രോഗാഃ സ്യുഃ ശാരീരാഗന്തുമാനസാഃ ||൪||

യതസ്തസ്മിസ്തഥാഭൂതേ സ്ഥിതസ്യ വ്രണിനഃ ശാരീരാദയോ രോഗാ ന ഭവേയുരിതി ദര്ശയിതുമാഹ- പ്രശസ്തവാസ്തുനീത്യാദി| പ്രശസ്തവാസ്തുനി ഗൃഹ ഇതി വാസ്തുശബ്ദേന ദേശഃ കഥ്യതേ, തേന പ്രശസ്തദേശേ ഗൃഹ ഇത്യര്ഥഃ, പ്രശസ്തത്വം ച ദേശസ്യ പ്രാങ്നിമ്നത്വമുദങ്നിമ്നത്വം കൃഷ്ണമൃത്തികത്വം സുവര്ണമൃത്തികത്വം വേത്യാദികം; ‘ഗൃഹസന്നിവേശാര്ഥാ ഭൂമിസ്തദധിഷ്ഠാതൃപുരുഷോ വാ വാസ്തുശബ്ദേനോച്യതേ’ ഇത്യന്യേ; തസ്യ പ്രശസ്തത്വം ഹി മര്മാദിരഹിതത്വമ്||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

തസ്മിഞ് ശയനമസമ്ബാധം സ്വാസ്തീര്ണം മനോജ്ഞം പ്രാക്ശിരസ്കം സശസ്ത്രം കുര്വീത ||൫||

ശയനസ്ഥസ്യ വ്രണിനഃ സവ്രണാന്യങ്ഗാനി സുഖമാസത ഇതി തദേവ നിര്ദിശന്നാഹ- തസ്മിന്നിത്യാദി| തസ്മിന്നിതി അഗാരേ| അസമ്ബാധമ് അസങ്കടമ് , സ്വാസ്തീര്ണം ശോഭനൈരാസ്തരണൈസ്തൂലീഗണ്ഡോപധാനൈരാച്ഛാദനൈശ്ചാച്ഛാദിതം, മനോജ്ഞം രമണീയം, സശസ്ത്രം ശസ്ത്രസഹിതം ഹിംസ്രനിവാരണാര്ഥമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

സുഖചേഷ്ടാപ്രചാരഃ സ്യാത് സ്വാസ്തീര്ണേ ശയനേ വ്രണീ | പ്രാച്യാം ദിശി സ്ഥിതാ ദേവാസ്തത്പൂജാര്ഥം ച തച്ഛിരഃ ||൬||

ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്യ ശയനസ്യ ഗുണമാഹ- സുഖചേഷ്ടാപ്രചാരഃ സ്യാദിത്യാദി| ചേഷ്ടാപ്രചാര ഇതി ശയനപരിവര്തനാദിഗതിഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

തസ്മിന് സുഹൃദ്ഭിരനുകൂലൈഃ പ്രിയംവദൈരുപാസ്യമാനോ യഥേഷ്ടമാസീത ||൭||

തസ്മിഞ്ശയനേ യഥാ വ്രണിതേന സ്ഥാതവ്യം തഥോപദിശന്നാഹ- തസ്മിന്നിത്യാദി| സുഹൃദ്ഭിരിതി മിത്രൈഃ| അനുകൂലൈരിതി അത്മനോऽനുമ(ഗ)തവര്തിഭിരിത്യര്ഥഃ| ഉപാസ്യമാനഃ സേവ്യമാനഃ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

സുഹൃദോ വിക്ഷിപന്ത്യാശു കഥാഭിര്വ്രണവേദനാഃ | ആശ്വാസയന്തോ ബഹുശഃ സ്വനുകൂലാഃ പ്രിയംവദാഃ ||൮||

സുഹൃദുപാസനഫലമാഹ- സുഹൃദ ഇത്യാദി| വിക്ഷിപന്തി വിശേഷേണ പ്രേരയന്തി സ്ഫോടയന്തീത്യര്ഥഃ; കഥാഃ പൂര്വപുരുഷവൃത്താന്തപ്രബന്ധരചനാഃ ; ആശ്വാസയന്തഃ സാന്ത്വയന്തഃ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

ന ച ദിവാനിദ്രാവശഗഃ സ്യാത് ||൯||

ശയനേ ദോഷവന്തമാചാരം പരിഹരന്നാഹ- ന ചേത്യാദി||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ദിവാസ്വപ്നാദ്വ്രണേ കണ്ഡൂര്ഗാത്രാണാം ഗൌരവം തഥാ | ശ്വയഥുര്വേദനാ രാഗഃ സ്രാവശ്ചൈവ ഭൃശം ഭവേത് ||൧൦||

കഥഞ്ചിദ്ദിവാസ്വപ്നേ കൃതേ ദോഷമാഹ- ദിവാസ്വപ്നാദിത്യാദി| അത്ര കണ്ഡൂഗൌരവേ കഫകൃതേ, ശ്വയഥുവേദനേ വാതകൃതേ, രാഗഃ പിത്തജനിതഃ, സ്രാവോ രക്തകൃതഃ, ഏതേന ദിവാസ്വപ്നസ്യാഖിലദോഷകര്തൃത്വമുക്തമ്||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ഉത്ഥാനസംവേശനപരിവര്തനചങ്ക്രമണോച്ചൈര്ഭാഷണാദ്യാസ്വാത്മചേഷ്ടാസ്വപ്രമത്തോ വ്രണം സംരക്ഷേത് ||൧൧||

സര്വാസ്വവസ്ഥാസു വ്രണസംരക്ഷാ കരണീയേതി ദര്ശയന്നാഹ- ഉത്ഥാനേത്യാദി| സംവേശനം വിശ്രമണം, പരിവര്തനം വാമദക്ഷിണകഠ്യോര്വിലോടനം, ചങ്ക്രമണം ഗതാഗതമ്, ആത്മചേഷ്ടാസൂത്ഥാനാദികാസ്വേവ, അപ്രമത്തഃ ‘വ്രണീ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

സ്ഥാനാസനം ചങ്ക്രമണം ദിവാസ്വപ്നം തഥൈവ ച | വ്രണിതോ ന നിഷേവേത ശക്തിമാനപി മാനവഃ ||൧൨||

ചതുര്വിധാമപി വ്രണിനഃ കായചേഷ്ടാം നിയമയന്നാഹ- സ്ഥാനാസനമിത്യാദി| സ്ഥാനമ് ഊര്ധ്വീഭൂതസ്യ സ്ഥിതിഃ, ആസനമ് ഉപവിഷ്ടസ്യ സ്ഥിതിഃ| “സ്ഥാനാസനം ചങ്ക്രമണം യാനയാനാതിഭാഷണമ്| വ്രണവാന്ന നിഷേവേത ശക്തിമാനപി മാനവഃ” ഇതി കേചിത് പഠന്തി| യാനയാനം രഥാദിഗമനമ്||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ഉത്ഥാനാദ്യാസനം സ്ഥാനം ശയ്യാ ചാതിനിഷേവിതാ | പ്രാപ്നുയാന്മാരുതാദങ്ഗരുജസ്തസ്മാദ്വിവര്ജയേത് ||൧൩||

ഉത്ഥാനാദീനാമതിനിഷേവണാദ്ദോഷമാഹ- ഉത്ഥാനേത്യാദി||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ഗമ്യാനാം ച സ്ത്രീണാം സന്ദര്ശനസമ്ഭാഷണസംസ്പര്ശനാനി ദൂരത ഏവ പരിഹരേത് ||൧൪||

സാമാന്യാചാരാന്നിയമ്യ വിശിഷ്ടം സ്പര്ശാശ്രയം വിഹാരമതിദോഷകരം പൃഥഗേവ നിര്ദിശന്നാഹ- ഗമ്യാനാമിത്യാദി| ഗമ്യാ ഗമനാര്ഹാ ഗ്രാമ്യധര്മയോഗ്യാ ഇത്യര്ഥഃ, താശ്ച ഭാര്യാവേശ്യാചേടീപ്രഭൃതയഃ| സന്ദര്ശനാദിഷു സംശബ്ദ ആഭിമുഖ്യാര്ഥഃ||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

സ്ത്രീദര്ശനാദിഭിഃ ശുക്രം കദാചിച്ചലിതം സ്രവേത് | ഗ്രാമ്യധര്മകൃതാന്ദോഷാന് സോऽസംസര്ഗേऽപ്യവാപ്നുയാത് ||൧൫||

കസ്മാദ്ഗമ്യസ്ത്രീണാം സന്ദര്ശനാദി പരിഹര്തവ്യമിത്യാഹ- സ്ത്രീദര്ശനാദിഭിരിത്യാദി||൧൫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

നവധാന്യമാഷതിലകലായകുലത്ഥനിഷ്പാവഹരിതകശാകാമ്ലലവണകടുകഗുഡപിഷ്ടവികൃതിവല്ലൂരശുഷ്കശാകാജാവികാനൂപൌദക- മാംസവസാശീതോദകകൃശരാപായസദധിദുഗ്ധതക്രപ്രഭൃതീനി പരിഹരേത് ||൧൬||

അതിദോഷകരമാഹാരം നിയമയന്നാഹ- നവധാന്യേത്യാദി| കലായോऽത്ര ത്രിപുടകഃ, ഏതേന ഹരേണുസതീനകയോരപ്രതിഷേധഃ; നിഷ്പാവശബ്ദേനാത്ര രാജശിമ്ബീ; ഹരിതകമിതി “കുഠേരശിഗ്രുസുരസസുമുഖാസുരിഭൂസ്തൃണാഃ| മൂലകം ചുക്രികാ ചേതി വര്ഗം ഹരിതകം വിദു”- ഇതി| അത്രാമ്ലാദയസ്ത്രയോ രസാഃ| ഗുഡപിഷ്ടവികൃതിരിതി വികൃതിശബ്ദോ ഗുഡപിഷ്ടാഭ്യാം സഹ സമ്ബധ്യതേ| വല്ലൂരം ശുഷ്കമാംസമ്| അജാവികാനൂപൌദകമാംസവസേതി അജാവികേ പ്രസിദ്ധേ; ആനൂപശബ്ദോ ദ്വിവിധഃ- വ്യുത്പാദിതോऽവ്യുത്പാദിതശ്ച, തത്രാവ്യുത്പാദിതഃ പഞ്ചസു കൂലചരാദിഷു വര്തതേ, അത്ര തു വ്യുത്പാദിത ഏവ ഗ്രാഹ്യാഃ, തദേവാഹ- അനുഗതാ ആപോ യസ്മിന് സോऽനൂപോ ദേശഃ, തച്ചാരിണസ്ത്വാനൂപാഃ; തേ ച കൂലചരാഃ പ്ലവാശ്ചേതി| ഔദകശബ്ദേന പുനരത്ര കോശസ്ഥാഃ പാദിനോ മത്സ്യാശ്ചോച്യന്തേ| വസാ ശുദ്ധമാംസസ്നേഹഃ കൃശരാ തിലതണ്ഡുലമാഷൈഃ കൃതാ യവാഗൂഃ| പായസം ക്ഷീരസിദ്ധാസ്തണ്ഡുലാഃ| അന്യേ തു ‘അജാങ്ഗലവികാരാനൂപൌദകമാംസം’ ഇതി പഠന്തി| യദ്യപി ജാങ്ഗലവര്ഗോऽഷ്ടവിധസ്തഥാऽപ്യത്ര ജങ്ഘാലവിഷ്കിരൌ ജാങ്ഗലശബ്ദേനോച്യേതേ; കുതഃ? തയോഃ പ്രധാനതമത്വാത്, യഥാ ലവണശബ്ദസ്യാ(ബ്ദേനാ)വിശേഷോക്താവപി പ്രധാനത്വാത് സൈന്ധവം ഗൃഹ്യതേ തദ്വത്, തേനാത്ര ജങ്ഘാലവിഷ്കിരൌ വിഹായാന്യേഷാം ജാങ്ഗലാനാം പ്രതിഷേധ ഇതി| ആനൂപൌദകയോരപ്യജാങ്ഗലത്വാദേവ നിഷേധേ സിദ്ധേ പുനരുപാദാനം തന്മാംസാനാമത്യര്ഥം ദോഷവത്ത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, അജാങ്ഗലമാംസവികാരേതി നിഷേധമുഖേന വിധിപ്രണയനം ജങ്ഘാലവിഷ്കിരയോരപ്യവസ്ഥായാമുപയോഗഖ്യാപനാര്ഥമിതി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്വരകോദ്ദാലകാദീനാം പരിഹാരഃ||൧൬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

തക്രാന്തോ നവധാന്യാദിര്യോऽയം വര്ഗ ഉദാഹൃതഃ | ദോഷസഞ്ജനനോ ഹ്യേഷ വിജ്ഞേയഃ പൂയവര്ധനഃ ||൧൭||

ഏഷാം ഭിന്നജാതീയാനാമപി ദോഷകരത്വം പ്രതിപാദയന്നാഹ- തക്രാന്ത ഇത്യാദി| നനു ‘തക്രപ്രഭൃതീതി പരിഹരേത്’ ഇത്യത്ര പ്രഭൃതിഗ്രഹണാദ്വരകോദ്ദാലകാദീനാം ഗ്രഹണമ്, അതസ്തേഷാമപി ദ്ഷസഞ്ജനനത്വം ചാസ്തേ ഏവം പൂയവര്ധനത്വം ച, തത് കഥം തക്രാന്തോ നവധാന്യാദിരിതി വിച്ഛേദഃ കൃതഃ| ഉച്യതേ- വരകാദിഭ്യോ നവധാന്യാദീനാം തക്രാന്താനാമത്യര്ഥം ദോഷസഞ്ജനനത്വപൂയവര്ധനത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമിതി| നനു നവധാന്യാദൌ വര്ഗേ കേചിദ്വാതഹരാഃ കേചിച്ച പിത്തഹരാഃ കേചിച്ച കഫഹരാസ്തത് കഥമുച്യതേ ‘ദോഷസഞ്ജനന’ ഇതി? നൈഷ ദോഷഃ, യതോऽത്ര ദോഷശബ്ദേന വ്രണദുഷ്ടിരേവോച്യതേ; യദ്യപി വ്രണദുഷ്ടിരപി ദുഷ്ടൈരേവ ദോഷൈഃ ക്രിയതേ തഥാऽപി ന ദോഷഃ, കസ്മാത്? നിദാനദ്രവ്യാണാം ത്രിവിധത്വാത്; തദ്യഥാ- കിഞ്ചിദ് ദ്രവ്യം ദോഷകാരി കിഞ്ചിദ്വ്യാധികാരി, കിഞ്ചിദുഭയകാരീതി, കിം ബഹുനോക്തേന; അത്ര നിബന്ധകാരൈര്ബഹുധാ ജല്പിതം, തച്ചാസ്മാഭിര്വിസ്തരഭയാന്ന ദര്ശിതമിതി||൧൭||

Adhikarana 17 (18) · Śloka 18

മദ്യപശ്ച മൈരേയാരിഷ്ടാസവസീധുസുരാവികാരാന് പരിഹരേത് ||൧൮||

തത്ര വിശിഷ്ടവിഷയേऽതിദോഷകരത്വാദ്വിശിഷ്ടം പാനദ്രവ്യം ചാഗ്രീകൃത്യ നിഷേധാര്ഥമാഹ- മദ്യപശ്ചേത്യാദി| ശസ്ത്രകര്മാദാവേകവാരം മദ്യപസ്യ മദ്യപാനമഭിഹിതമ്, അത്ര തു വ്രണേ സതി നിഷേധ ഏവ| മൈരേയം സുരാസവയോരേകസ്മിന് ഭാജനേ സന്ധാനമ്| അരിഷ്ടമഭയാരിഷ്ടാദി| ആസവാഃ പലാസക്ഷാരോദകാസവാദയോ മഹാകുഷ്ഠാദ്യഭിഹിതാഃ| സീധുഃ സസ്യകഃ, സോऽപി നാനാപ്രകാരഃ പക്വരസികശീതരസികാദിഭേദേന| സുരാ ലോഹിതവര്ണാ പിഷ്ടകിണ്വകല്കേന കിഞ്ചിത് കലുഷാ| അത്ര കേചിദാചാര്യാ ഏവം ബ്രുവതേ- “യാനി മദ്യാന്യമ്ലാദിഗുണയുക്താനി ഭവന്തി താനി സര്വാണ്യേവ വ്രണിഭിര്ന പാതവ്യാനി, യാനി പുനര്ദ്രാക്ഷാരസോദ്ഭവാനി മദ്യാന്യമ്ലാദിഗുണവിപരീതഗുണാനി രക്തപിത്താദിഷ്വഭിമതാനി താനി ച വ്രണിതസ്യാവസ്ഥായാം കദാചിദ്ദാതവ്യാനീത്യയം ഗ്രന്ഥകര്തുരഭിപ്രായ” ഇതി||൧൮||

Adhikarana 18 (19) · Śloka 19

മദ്യമമ്ലം തഥാ രൂക്ഷം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ച വീര്യതഃ | ആശുകാരി ച തത് പീതം ക്ഷിപ്രം വ്യാപാദയേദ്വ്രണമ് ||൧൯||

കുതഃ പുനര്മൈരേയാദയഃ പരിഹരണീയാ ഇത്യാഹ- മദ്യമിത്യാദി||൧൯||

Adhikarana 19 (20) · Śloka 20

വാതാതപരജോധൂമാവശ്യായാതിസേവനാതിഭോജനാനിഷ്ടഭോജനശ്രവണദര്ശനേര്ഷ്യാമര്ഷഭയശോകധ്യാനരാത്രിജാഗരണവിഷമാശന- ശയനോപവാസവാഗ്വ്യായാമസ്ഥാനചങ്ക്രമണശീതവാതവിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണമക്ഷികാദ്യാ ബാധാഃ പരിഹരേത് ||൨൦||

ആഭ്യന്തരാശ്രയാവാഹാരവിഹാരൌ നിയമ്യ ബാഹ്യാനപി പരിഹരന്നാഹ - വാതാതപേത്യാദി| ഈര്ഷ്യാ പരസമ്പത്തിഷ്വസഹിഷ്ണുതാ| അമര്ഷഃ ക്രോധഃ| ധ്യാനമ് അനവരതകാര്യാകാര്യചിന്തനമ്| വിഷമാശനശയനമിതി വിഷമശബ്ദോऽശനശയനാഭ്യാം സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; ബഹുസ്തോകാകാലഭോജനം വിഷമാശനം, രാത്രിജാഗരണം ദിവാസ്വപ്നശ്ച വിഷമശയനം; തത്ര വിഷമാശയനം നിഷിദ്ധമപി പുനരത്യന്താപഥ്യകാരിത്വേന നിയമാര്ഥമ്| ശീതോ വാതഃ| വിരുദ്ധാശനം സമമധുഘൃതാദികമ്||൨൦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

വ്രണിനഃ സമ്പ്രതപ്തസ്യ കാരണൈരേവമാദിഭിഃ | ക്ഷീണശോണിതമാംസസ്യ ഭുക്തം സമ്യങ്ന ജീര്യതി ||൨൧|| അജീര്ണാത് പവനാദീനാം വിഭ്രമോ ബലവാന് ഭവേത് | തതഃ ശോഫരുജാസ്രാവദാഹപാകാനവാപ്നുയാത് ||൨൨||

കുതഃ പുനരേതേ പരിഹാര്യാ ഇത്യാഹ- വ്രണിന ഇത്യാദി| സമ്പ്രതപ്തസ്യേതി സമ്യക്പ്രകാരേണ താപിതസ്യ| പവനാദീനാമിതി വാതപിത്തകഫാനാമിത്യര്ഥഃ| വിഭ്രമോ വ്യാപദ്വിശേഷഃ, വാതാദീനാം സ്ഥാനാന്തരഗമനം വാ| ശോഫരുജേ വാതസ്യ, ആസ്രാവഃ കഫസ്യ, ദാഹപാകൌ പിത്തസ്യേതി||൨൧-൨൨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

സദാ നീചനഖരോമ്ണാ ശുചിനാ ശുക്ലവാസസാ ശാന്തിമങ്ഗലദേവതാബ്രാഹ്മണഗുരുപരേണ ഭവിതവ്യമിതി | തത് കസ്യ ഹേതോഃ? ഹിംസാവിഹാരാണി ഹി മഹാവീര്യാണി രക്ഷാംസി പശുപതികുബേരകുമാരാനുചരാണി മാംസശോണിതപ്രിയത്വാത് ക്ഷതജനിമിത്തം വ്രണിനമുപസര്പന്തി, സത്കാരാര്ഥം ജിഘാംസൂനി വാ കദാചിത് ||൨൩||

ആധിദൈവികം വിശിഷ്ടമാഗന്തുബാധം പരിജിഹീര്ഷുരാഹ- സദേത്യാദി ശാന്ത്യാദിപരേണ ശാന്ത്യാദിരതേനേത്യര്ഥഃ| ശിഷ്യഹിതാര്ഥം ഗുരുഃ സ്വയമേവ പ്രശ്നം കുര്വന്നാഹ- തദിത്യാദി| തത് നീചനഖരോമാദികരണമ്| അന്യേ ‘അപി തത് കസ്യ ഹേതോഃ’ ഇതി പഠന്തി; ‘അപിശബ്ദോऽത്ര സാനുനയപ്രശ്നേ’ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| ശിഷ്യഹിതത്വേന സ്വയമേവ ഹേതുസാകാങ്ക്ഷം പ്രശ്നം കൃത്വാ സഹേതുമുത്തരമാഹ- ഹിംസാവിഹാരാണീത്യാദി| ഹിംസാവിഹാരാണി വധക്രീഡനാനിഃ അന്യേ തു ‘ഹിംസാര്ഥം വിഹാരശ്ചേഷ്ടാ യേഷാം താനി ഹിംസാവിഹാരാണി’| ഹി യസ്മാദര്ഥേ, യസ്മാത് ക്ഷതജനിമിത്തം വ്രണിനമുപസര്പന്തി, തസ്മാന്നീചനഖാദീനാ ഭവിതവ്യമിതി| ഹിസ്ഥാനേऽന്യേ തുശബ്ദം യസ്മാദര്ഥേ പഠന്തി| രക്ഷാംസി പശുപതി കുബേരകുമാരാനുചരാണി മഹേശ്വരധനദകാര്തികേയാനുഗാനി തദാദേശകാരീണീത്യര്ഥഃ| ക്ഷതജനിമിത്തം ശോണിതാര്ഥമ്| സത്കാരാര്ഥം ജിഘാംസൂനി വാ കദാചിത് സത്കാരാര്ഥം പൂജാര്ഥമായുഷ്മന്തം വ്രണിനമുപസര്പന്തി ഗതായുഷം തു ജിഘാംസൂനീതി; അന്യേ ത്വന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- ‘കദാചിദ്വാ ജിഘാംസൂനി ഹന്തുമിച്ഛൂന്യുപസര്പന്തി സത്കാരാര്ഥമ്’ ഇതി||൨൩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ഭവതി ചാത്ര | തേഷാം സത്കാരകാമാനാം പ്രയതേതാന്തരാത്മനാ | ധൂപബല്യുപഹാരാംശ്ച ഭക്ഷ്യാംശ്ചൈവോപഹാരയേത് ||൨൪||

തേഷാം സത്കാരദാനായാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാമനുചരാണാം പൂജാഭിലാഷിണാം, പ്രയതേതാന്തരാത്മനാ വിശിഷ്ടോ വൈദ്യോ ധൂപാദീനുപഹാരയേത് ദാപയേദിത്യര്ഥഃ| ബലിഃ പശുവര്ജിതാ പൂജാ, ഉപഹാരഃ സപശുര്ബലിഃ||൨൪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

തേ തു സന്തര്പിതാ ആത്മവന്തം ന ഹിംസ്യുഃ | തസ്മാത് സതതമതന്ദ്രിതോ ജനപരിവൃതോ നിത്യം ദീപോദകശസ്ത്രസ്രഗ്ദാമപുഷ്പലാജാദ്യലങ്കൃതേ വേശ്മനി സമ്പന്മങ്ഗലമനോऽനുകൂലാഃ കഥാഃ ശൃണ്വന്നാസീത ||൨൫|| സമ്പദാദ്യനുകൂലാഭിഃ കഥാഭിഃ പ്രീതമാനസഃ | ആശാവാന് വ്യാധിമോക്ഷായ ക്ഷിപ്രം സുഖമവാപ്നുയാത് ||൨൬||

തേഷാം തര്പണഫലമാഹ- തേ ത്വിത്യാദി| ആത്മവന്തം രക്ഷാംസി ഹിംസിതും ന ശക്നുവന്തി| ആത്മവത്താ തു നീചനഖരോമാദിഭിര്ഭവതി| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ| സ്രക് മൂര്ധാര്ഹാ പുഷ്പമാലാ, ദാമ ഗ്രൈവേയകാദിപുഷ്പാഭരണം, പുഷ്പാണി അഗ്രഥിതാനി; ആദിശബ്ദാച്ചന്ദനാദര്ശവീണാദയഃ| സമ്പന്മങ്ഗലമനോऽനുകൂലാ ഇതി അനുകൂലശബ്ദഃ സമ്പദാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സമ്പദാദ്യനുകൂലത്വാച്ഛ്രവണഫലമാഹ- സമ്പദാദ്യനുകൂലാഭിരിത്യാദി||൨൫-൨൬||

Adhikarana 24 (27) · Śloka 27

ഋഗ്യജുഃസാമാഥര്വവേദാഭിഹിതൈരപരൈശ്ചാശീര്വിധാനൈരുപാധ്യായാ ഭിഷജശ്ച സന്ധ്യയോ രക്ഷാം കുര്യുഃ ||൨൭||

അപരാമപി കര്തവ്യതാമാഹ- ഋഗ്യജുരിത്യാദി| ആശീര്വിധാനൈഃ ആശീഃകരണൈഃ, ആശീര്വാദൈരിത്യര്ഥഃ| ഉപാധ്യായാഃ പുരോഹിതാഃ||൨൭||

Adhikarana 25 (28) · Śloka 28

സര്ഷപാരിഷ്ടപത്രാഭ്യാം സര്പിഷാ ലവണേന ച | ദ്വിരഹ്നഃ കാരയേദ്ധൂപം ദശരാത്രമതന്ദ്രിതഃ ||൨൮||

മക്ഷികാദിഭ്യോ രാക്ഷസാദിഭ്യശ്ച രക്ഷാര്ഥം ധൂപമാഹ- സര്ഷപാരിഷ്ടേത്യാദി| അരിഷ്ടപത്രം നിമ്ബപത്രമ്| ലവണേന സൈന്ധവേന| ദ്വിരഹ്ന ഇതി ദിനസ്യ വാരദ്വയം പ്രാതഃ സായം ച ദശരാത്രമ്| സര്ഷപാദിരക്ഷോഘ്നനിഹതൌജാംസി രക്ഷാംസി നൈവ പുനര്വ്രണിനമുപസര്പന്തി||൨൮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ഛത്രാമതിച്ഛത്രാം ലാങ്ഗൂ(ങ്ഗ)ലീം ജടിലാം ബ്രഹ്മചാരിണീം ലക്ഷ്മീം ഗുഹാമതിഗുഹാം വചാമതിവിഷാം ശതവീര്യാം സഹസ്രവീര്യാം സിദ്ധാര്ഥകാംശ്ച ശിരസാ ധാരയേത് ||൨൯||

ഛത്രാമിത്യാദി| ഛത്രാതിച്ഛത്രേ ദ്രോണപുഷ്പീദ്വയം; ലാങ്ഗൂലീ കപികച്ഛുഃ; ജടിലാ മാംസീ; ബ്രഹ്മചാരിണീ മുണ്ഡിതികാ, പത്തങ്ഗകാഷ്ഠമിത്യപരേ; ലക്ഷ്മീഃ ശമീ, ലക്ഷ്മണേത്യന്യേ, വിഷ്ണുക്രാന്തേത്യപരേ; ഗുഹാതിഗുഹേ ശാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണ്യൌ; ശതവീര്യാ ശതാവരീ, നീലദൂര്വേത്യന്യേ; സഹസ്രവീര്യാ ശ്വേതദൂര്വാ; സിദ്ധാര്ഥകാഃ സര്ഷപാഃ||൨൯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

വ്യജ്യേത ബാലവ്യജനൈര്വ്രണം ന ച വിഘട്ടയേത് | ന തുദേന്ന ച കണ്ഡൂയേച്ഛയാനഃ പരിപാലയേത് ||൩൦||

അന്യദപ്യാഹ- വ്യജ്യേതേത്യാദി| ബാലവ്യജനൈഃ ചാമരൈഃ| ന ച വിഘട്ടയേത് ന ചാലയേത്| ന തുദേത് ന വ്യഥയേത്| ന കണ്ഡൂയേത് ന ഖര്ജൂയേത്, നഖവിഷഭയാത്| ശയാനം സ്വപന്തമ്| കേചിദമും ന പഠന്തി||൩൦||

Adhikarana 28 (31) · Śloka 31

അനേന വിധിനാ യുക്തമാദാവേവ നിശാചരാഃ | വനം കേശരിണऽऽക്രാന്തം വര്ജയന്തി മൃഗാ ഇവ ||൩൧||

ഏതസ്യ രക്ഷോഘ്നവിധേഃ ഫലം ദര്ശയന്നാഹ- അനേനേത്യാദി||൩൧||

Adhikarana 29 (32-35) · Śloka 35

ജീര്ണശാല്യോദനം സ്നിഗ്ധമല്പമുഷ്ണം ദ്രവോത്തരമ് | ഭുഞ്ജാനോ ജാങ്ഗലൈര്മാംസൈഃ ശീഘ്രം വ്രണമപോഹതി ||൩൨|| തണ്ഡുലീയകജീവന്തീസുനിഷണ്ണകവാസ്തുകൈഃ | ബാലമൂലകവാര്താകപടോലൈഃ കാരവേല്ലകൈഃ ||൩൩|| സദാഡിമൈഃ സാമലകൈര്ഘൃതഭൃഷ്ടൈഃ സസൈന്ധവൈഃ | അന്യൈരേവങ്ഗുണൈര്വാऽപി മുദ്ഗാദീനാം രസേന വാ ||൩൪|| ശക്തൂന് വിലേപീം കുല്മാഷാഞ്ജലം ചാപി ശൃതം പിബേത് |൩൫|

ആഹാരവിധിവിധേയമധികൃത്യാഹ- ജീര്ണശാല്യോദനമിത്യാദി| ജീര്ണശാല്യോദനമിതി നവധാന്യനിഷേധാദേവ പുരാണശാലിര്ലബ്ധഃ പുനര്ജീര്ണഗ്രഹണം പ്രപുരാണനിഷേധാര്ഥം; തേന വര്ഷോഷിതം ഗ്രാഹ്യമ്| ദ്രവോത്തരമിതി ദ്രവഃ ഉത്തരോ യസ്മിന് സ ദ്രവോത്തരഃ, ദ്രവപ്രധാന ഇതി കേചിദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി; ഇദം ച വ്യാഖ്യാനം ഗയദാസാചാര്യോ ന മന്യതേ, കസ്മാത്? വ്രണിനാം തോയപാനനിഷേധാത്| തദുക്തം- “വ്രണേ ച മധുമേഹേ ച പാനീയം മന്ദമാചരേത്”(സൂ. അ. ൪൫)- ഇതി, തഥാ ഭോജേऽപി “വ്രണോദരാസ്ഥാപനപീഡിതാനാം പ്രമേഹിണാം ഛര്ദ്യതിസാരിണാം ച| ദ്രവം ന ദദ്യാദഥവാऽപി കോഷ്ണം സ്വല്പം ഹിതം ഭേഷജസംസ്കൃതം ച”- ഇതി; തഥാ ദ്വാദശാശനപ്രവിചാരേऽപി- “പ്രക്ലിന്നദേഹാന് വ്രണിനഃ ശുഷ്കൈര്മേഹിന ഏവ ച”(ഉ. തം. ൬൪) ഇതി, തസ്മാത് ദ്രവാദുത്തരോ ദ്രവോത്തരോ ദ്രവഹീനോ മൂര്തപ്രധാന ഇതി വ്യാഖ്യേയമ്| ജാങ്ഗലമാംസഭോജനമപി രോപണകാലേ ദാതവ്യം, “മാംസം മാംസേന വര്ധതേ” ഇതിവചനാത്| ജീവന്തീ ഡോഡികാ, സുനിഷണ്ണകഃ ശിരിബാലികാ, ചതുഷ്പര്ണീത്യന്യേ| ഘൃതഭൃഷ്ടൈരിതി ഏതേന ഘൃതേനൈവ സംസ്കാരോ വിധേയോ നാന്യൈരിതി| സസൈന്ധവൈരിതി സൈന്ധവമേവ ലവണേഷു ഗ്രാഹ്യമ്| അന്യൈരേവങ്ഗുണൈര്വേതി സ്വാസ്ഥ്യാവൃത്തികൈര്വ്രണ്യൈശ്ച വേത്രാഗ്രമണ്ഡൂകപര്ണീകര്കോടകപ്രഭൃതിഭിഃ| മുദ്ഗാദീനാം രസേന വേതി ശമീധാന്യേഷു നിഷേധവര്ജം മുദ്ഗാദയഃ| രസേന യൂഷേണ| ശക്തൂനിതി യഥാസാത്മ്യം, യവസാത്മ്യാനാം യവശക്തവഃ, ശാല്യാദിസാത്മ്യാനാം തല്ലാജശക്തവ ഇതി| വിലേപീ സ്വല്പദ്രവാ ബഹുസിക്ഥാ| കുല്മാഷാ യവപിഷ്ടമയാ ഉത്സ്വിന്നാഃ||൩൨-൩൫||

Adhikarana 30 (35-37) · Śloka 37

ദിവാ ന നിദ്രാവശഗോ നിവാതഗൃഹഗോചരഃ | വ്രണീ വൈദ്യവശേ തിഷ്ഠഞ് ശീഘ്രം വ്രണമപോഹതി ||൩൫|| (വ്രണേ ശ്വയഥുരായാസാത് സ ച രാഗശ്ച ജാഗാരാത് | തൌ ച രുക് ച ദിവാസ്വാപാത്താശ്ച മൃത്യുശ്ച മൈഥുനാത്) ||൩൬|| ഏവംവൃത്തസമാചാരോ വ്രണീ സമ്പദ്യതേ സുഖീ | ആയുശ്ച ദീര്ഘമാപ്നോതി ധന്വന്തരിവചോ യഥാ ||൩൭||

യഥോക്താഹാരാചാരാനുവര്തിനോ വ്രണിതസ്യ ഫലോപദര്ശനപരം ശ്ലോകദ്വയമാഹ- ദിവേത്യാദി| നിവാതഗൃഹഗോചര ഇതി വാതരഹിതാഗാരവിഷയഃ, തത്സ്ഥായീത്യര്ഥഃ| ഏവമനേന പ്രകാരേണ വൃത്തഃ പ്രാപ്തഃ സമ്യഗാചാര ആഹാരോ വിഹാരശ്ച യേന; അഥവാ, ഏവമനേന പ്രകാരേണ വൃത്തസ്യ സമാചാരഃ സമാചരണം വ്യവഹരണം യസ്യ സ ഏവംവൃത്തസമാചാരഃ| സമ്പദ്യതേ സുഖീതി സുഖീഭവതീത്യര്ഥഃ| യഥേതി സത്യമ്| കശ്ചിദാചാര്യസ്ത്വനയോഃ ശ്ലോകയോര്മധ്യേऽമും ശ്ലോകം പഠതി- “വ്രണേ ശ്വയഥുരായാസാത് സ ച രാഗശ്ച ജാഗരാത്| തൌ ച രുക ച ദിവാസ്വാപാത്താശ്ച മൃത്യുശ്ച മൈഥുനാത്”- ഇതി| വ്യാഖ്യാനയതി ച- സ ച ശ്വയഥുഃ രാഗശ്ച രക്തതാ ച ജാഗരാദ്രാത്രിജാഗരാദ്ഭവതഃ, തൌ ചേതി ശ്വയഥുരാഗൌ രുക് വ്യഥാ ച ദിവാസ്വപ്നാദ്ഭവന്തി, താ ഇതി ശ്വയഥുരാഗരുജോ മൃത്യുശ്ച മൈഥുനാത് സമ്ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ശ്രീഗയദാസാചായപ്രഭൃതയസ്തു ദ്വാവേവ ശ്ലോകൌ മന്യന്തേ| ഇമം ച കസ്മിംശ്ചിത് പുസ്തകേ പ്രമാദപഠിതം ദൃഷ്ട്വാ കശ്ചിദേവാവിചിതപാഠവ്യാഖ്യാതാ വ്യാഖ്യാനയതി| അസ്മിംശ്ചാങ്ഗീക്രിയമാണേ നിര്ണീതപാഠവ്യാഖ്യാതൃഭിഃ ശ്രീഗയദാസപ്രഭൃതിഭിഃ സഹ വിരോധഃ സ്യാത്, തസ്മാദയം ന പഠനീയ ഇതി||൩൫-൩൭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 19

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്രണിതോപാസനീയോ നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ ||൧൯||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ഏകോനവിംശോऽധ്യായഃ||൧൯||