Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వ్రణితోపాసనీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो व्रणितोपासनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
వ్రణితస్య సంజాతవ్రణస్య, ఉపాసనం సేవనం, తచ్చ గృహశయ్యాసనాదికం, తద్విద్యతే యస్మిన్ స తథా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
వ్రణితస్య ప్రథమమేవాగారమన్విచ్ఛేత్; తచ్చాగారం ప్రశస్తవాస్త్వాదికం కార్యం ||3||
व्रणितस्य प्रथममेवागारमन्विच्छेत्; तच्चागारं प्रशस्तवास्त्वादिकं कार्यम् ||३||
🔊 Audio coming soon
శయ్యాసనాదికం గృహస్థస్య కార్యమితి ప్రాగేవ గృహం నిర్దేష్టుమాహ- వ్రణితస్య ప్రథమమేవేత్యాది| ‘వ్రణినః’ ఇత్యన్యే పఠంతి| తచ్చాగారం ప్రశస్తవాస్త్వాదికం కార్యం||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ప్రశస్తవాస్తుని గృహే శుచావాతపవర్జితే | నివాతే న చ రోగాః స్యుః శారీరాగంతుమానసాః ||4||
प्रशस्तवास्तुनि गृहे शुचावातपवर्जिते | निवाते न च रोगाः स्युः शारीरागन्तुमानसाः ||४||
🔊 Audio coming soon
యతస్తస్మిస్తథాభూతే స్థితస్య వ్రణినః శారీరాదయో రోగా న భవేయురితి దర్శయితుమాహ- ప్రశస్తవాస్తునీత్యాది| ప్రశస్తవాస్తుని గృహ ఇతి వాస్తుశబ్దేన దేశః కథ్యతే, తేన ప్రశస్తదేశే గృహ ఇత్యర్థః, ప్రశస్తత్వం చ దేశస్య ప్రాఙ్నిమ్నత్వముదఙ్నిమ్నత్వం కృష్ణమృత్తికత్వం సువర్ణమృత్తికత్వం వేత్యాదికం; ‘గృహసన్నివేశార్థా భూమిస్తదధిష్ఠాతృపురుషో వా వాస్తుశబ్దేనోచ్యతే’ ఇత్యన్యే; తస్య ప్రశస్తత్వం హి మర్మాదిరహితత్వం||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తస్మిఞ్ శయనమసంబాధం స్వాస్తీర్ణం మనోజ్ఞం ప్రాక్శిరస్కం సశస్త్రం కుర్వీత ||5||
तस्मिञ् शयनमसम्बाधं स्वास्तीर्णं मनोज्ञं प्राक्शिरस्कं सशस्त्रं कुर्वीत ||५||
🔊 Audio coming soon
శయనస్థస్య వ్రణినః సవ్రణాన్యంగాని సుఖమాసత ఇతి తదేవ నిర్దిశన్నాహ- తస్మిన్నిత్యాది| తస్మిన్నితి అగారే| అసంబాధం అసంకటం , స్వాస్తీర్ణం శోభనైరాస్తరణైస్తూలీగండోపధానైరాచ్ఛాదనైశ్చాచ్ఛాదితం, మనోజ్ఞం రమణీయం, సశస్త్రం శస్త్రసహితం హింస్రనివారణార్థం||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
సుఖచేష్టాప్రచారః స్యాత్ స్వాస్తీర్ణే శయనే వ్రణీ | ప్రాచ్యాం దిశి స్థితా దేవాస్తత్పూజార్థం చ తచ్ఛిరః ||6||
सुखचेष्टाप्रचारः स्यात् स्वास्तीर्णे शयने व्रणी | प्राच्यां दिशि स्थिता देवास्तत्पूजार्थं च तच्छिरः ||६||
🔊 Audio coming soon
ఇత్థంభూతస్య శయనస్య గుణమాహ- సుఖచేష్టాప్రచారః స్యాదిత్యాది| చేష్టాప్రచార ఇతి శయనపరివర్తనాదిగతిః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తస్మిన్ సుహృద్భిరనుకూలైః ప్రియంవదైరుపాస్యమానో యథేష్టమాసీత ||7||
तस्मिन् सुहृद्भिरनुकूलैः प्रियंवदैरुपास्यमानो यथेष्टमासीत ||७||
🔊 Audio coming soon
తస్మిఞ్శయనే యథా వ్రణితేన స్థాతవ్యం తథోపదిశన్నాహ- తస్మిన్నిత్యాది| సుహృద్భిరితి మిత్రైః| అనుకూలైరితి అత్మనోఽనుమ(గ)తవర్తిభిరిత్యర్థః| ఉపాస్యమానః సేవ్యమానః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సుహృదో విక్షిపంత్యాశు కథాభిర్వ్రణవేదనాః | ఆశ్వాసయంతో బహుశః స్వనుకూలాః ప్రియంవదాః ||8||
सुहृदो विक्षिपन्त्याशु कथाभिर्व्रणवेदनाः | आश्वासयन्तो बहुशः स्वनुकूलाः प्रियंवदाः ||८||
🔊 Audio coming soon
సుహృదుపాసనఫలమాహ- సుహృద ఇత్యాది| విక్షిపంతి విశేషేణ ప్రేరయంతి స్ఫోటయంతీత్యర్థః; కథాః పూర్వపురుషవృత్తాంతప్రబంధరచనాః ; ఆశ్వాసయంతః సాంత్వయంతః||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
న చ దివానిద్రావశగః స్యాత్ ||9||
न च दिवानिद्रावशगः स्यात् ||९||
🔊 Audio coming soon
శయనే దోషవంతమాచారం పరిహరన్నాహ- న చేత్యాది||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
దివాస్వప్నాద్వ్రణే కండూర్గాత్రాణాం గౌరవం తథా | శ్వయథుర్వేదనా రాగః స్రావశ్చైవ భృశం భవేత్ ||10||
दिवास्वप्नाद्व्रणे कण्डूर्गात्राणां गौरवं तथा | श्वयथुर्वेदना रागः स्रावश्चैव भृशं भवेत् ||१०||
🔊 Audio coming soon
కథంచిద్దివాస్వప్నే కృతే దోషమాహ- దివాస్వప్నాదిత్యాది| అత్ర కండూగౌరవే కఫకృతే, శ్వయథువేదనే వాతకృతే, రాగః పిత్తజనితః, స్రావో రక్తకృతః, ఏతేన దివాస్వప్నస్యాఖిలదోషకర్తృత్వముక్తం||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ఉత్థానసంవేశనపరివర్తనచంక్రమణోచ్చైర్భాషణాద్యాస్వాత్మచేష్టాస్వప్రమత్తో వ్రణం సంరక్షేత్ ||11||
उत्थानसंवेशनपरिवर्तनचङ्क्रमणोच्चैर्भाषणाद्यास्वात्मचेष्टास्वप्रमत्तो व्रणं संरक्षेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
సర్వాస్వవస్థాసు వ్రణసంరక్షా కరణీయేతి దర్శయన్నాహ- ఉత్థానేత్యాది| సంవేశనం విశ్రమణం, పరివర్తనం వామదక్షిణకఠ్యోర్విలోటనం, చంక్రమణం గతాగతం, ఆత్మచేష్టాసూత్థానాదికాస్వేవ, అప్రమత్తః ‘వ్రణీ’ ఇతి శేషః||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
స్థానాసనం చంక్రమణం దివాస్వప్నం తథైవ చ | వ్రణితో న నిషేవేత శక్తిమానపి మానవః ||12||
स्थानासनं चङ्क्रमणं दिवास्वप्नं तथैव च | व्रणितो न निषेवेत शक्तिमानपि मानवः ||१२||
🔊 Audio coming soon
చతుర్విధామపి వ్రణినః కాయచేష్టాం నియమయన్నాహ- స్థానాసనమిత్యాది| స్థానం ఊర్ధ్వీభూతస్య స్థితిః, ఆసనం ఉపవిష్టస్య స్థితిః| “స్థానాసనం చంక్రమణం యానయానాతిభాషణం| వ్రణవాన్న నిషేవేత శక్తిమానపి మానవః” ఇతి కేచిత్ పఠంతి| యానయానం రథాదిగమనం||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ఉత్థానాద్యాసనం స్థానం శయ్యా చాతినిషేవితా | ప్రాప్నుయాన్మారుతాదంగరుజస్తస్మాద్వివర్జయేత్ ||13||
उत्थानाद्यासनं स्थानं शय्या चातिनिषेविता | प्राप्नुयान्मारुतादङ्गरुजस्तस्माद्विवर्जयेत् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఉత్థానాదీనామతినిషేవణాద్దోషమాహ- ఉత్థానేత్యాది||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
గమ్యానాం చ స్త్రీణాం సందర్శనసంభాషణసంస్పర్శనాని దూరత ఏవ పరిహరేత్ ||14||
गम्यानां च स्त्रीणां सन्दर्शनसम्भाषणसंस्पर्शनानि दूरत एव परिहरेत् ||१४||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యాచారాన్నియమ్య విశిష్టం స్పర్శాశ్రయం విహారమతిదోషకరం పృథగేవ నిర్దిశన్నాహ- గమ్యానామిత్యాది| గమ్యా గమనార్హా గ్రామ్యధర్మయోగ్యా ఇత్యర్థః, తాశ్చ భార్యావేశ్యాచేటీప్రభృతయః| సందర్శనాదిషు సంశబ్ద ఆభిముఖ్యార్థః||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
స్త్రీదర్శనాదిభిః శుక్రం కదాచిచ్చలితం స్రవేత్ | గ్రామ్యధర్మకృతాందోషాన్ సోఽసంసర్గేఽప్యవాప్నుయాత్ ||15||
स्त्रीदर्शनादिभिः शुक्रं कदाचिच्चलितं स्रवेत् | ग्राम्यधर्मकृतान्दोषान् सोऽसंसर्गेऽप्यवाप्नुयात् ||१५||
🔊 Audio coming soon
కస్మాద్గమ్యస్త్రీణాం సందర్శనాది పరిహర్తవ్యమిత్యాహ- స్త్రీదర్శనాదిభిరిత్యాది||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
నవధాన్యమాషతిలకలాయకులత్థనిష్పావహరితకశాకామ్లలవణకటుకగుడపిష్టవికృతివల్లూరశుష్కశాకాజావికానూపౌదక- మాంసవసాశీతోదకకృశరాపాయసదధిదుగ్ధతక్రప్రభృతీని పరిహరేత్ ||16||
नवधान्यमाषतिलकलायकुलत्थनिष्पावहरितकशाकाम्ललवणकटुकगुडपिष्टविकृतिवल्लूरशुष्कशाकाजाविकानूपौदक- मांसवसाशीतोदककृशरापायसदधिदुग्धतक्रप्रभृतीनि परिहरेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
అతిదోషకరమాహారం నియమయన్నాహ- నవధాన్యేత్యాది| కలాయోఽత్ర త్రిపుటకః, ఏతేన హరేణుసతీనకయోరప్రతిషేధః; నిష్పావశబ్దేనాత్ర రాజశింబీ; హరితకమితి “కుఠేరశిగ్రుసురససుముఖాసురిభూస్తృణాః| మూలకం చుక్రికా చేతి వర్గం హరితకం విదు”- ఇతి| అత్రామ్లాదయస్త్రయో రసాః| గుడపిష్టవికృతిరితి వికృతిశబ్దో గుడపిష్టాభ్యాం సహ సంబధ్యతే| వల్లూరం శుష్కమాంసం| అజావికానూపౌదకమాంసవసేతి అజావికే ప్రసిద్ధే; ఆనూపశబ్దో ద్వివిధః- వ్యుత్పాదితోఽవ్యుత్పాదితశ్చ, తత్రావ్యుత్పాదితః పంచసు కూలచరాదిషు వర్తతే, అత్ర తు వ్యుత్పాదిత ఏవ గ్రాహ్యాః, తదేవాహ- అనుగతా ఆపో యస్మిన్ సోఽనూపో దేశః, తచ్చారిణస్త్వానూపాః; తే చ కూలచరాః ప్లవాశ్చేతి| ఔదకశబ్దేన పునరత్ర కోశస్థాః పాదినో మత్స్యాశ్చోచ్యంతే| వసా శుద్ధమాంసస్నేహః కృశరా తిలతండులమాషైః కృతా యవాగూః| పాయసం క్షీరసిద్ధాస్తండులాః| అన్యే తు ‘అజాంగలవికారానూపౌదకమాంసం’ ఇతి పఠంతి| యద్యపి జాంగలవర్గోఽష్టవిధస్తథాఽప్యత్ర జంఘాలవిష్కిరౌ జాంగలశబ్దేనోచ్యేతే; కుతః? తయోః ప్రధానతమత్వాత్, యథా లవణశబ్దస్యా(బ్దేనా)విశేషోక్తావపి ప్రధానత్వాత్ సైంధవం గృహ్యతే తద్వత్, తేనాత్ర జంఘాలవిష్కిరౌ విహాయాన్యేషాం జాంగలానాం ప్రతిషేధ ఇతి| ఆనూపౌదకయోరప్యజాంగలత్వాదేవ నిషేధే సిద్ధే పునరుపాదానం తన్మాంసానామత్యర్థం దోషవత్త్వప్రతిపాదనార్థం, అజాంగలమాంసవికారేతి నిషేధముఖేన విధిప్రణయనం జంఘాలవిష్కిరయోరప్యవస్థాయాముపయోగఖ్యాపనార్థమితి| ప్రభృతిగ్రహణాద్వరకోద్దాలకాదీనాం పరిహారః||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
తక్రాంతో నవధాన్యాదిర్యోఽయం వర్గ ఉదాహృతః | దోషసంజననో హ్యేష విజ్ఞేయః పూయవర్ధనః ||17||
तक्रान्तो नवधान्यादिर्योऽयं वर्ग उदाहृतः | दोषसञ्जननो ह्येष विज्ञेयः पूयवर्धनः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఏషాం భిన్నజాతీయానామపి దోషకరత్వం ప్రతిపాదయన్నాహ- తక్రాంత ఇత్యాది| నను ‘తక్రప్రభృతీతి పరిహరేత్’ ఇత్యత్ర ప్రభృతిగ్రహణాద్వరకోద్దాలకాదీనాం గ్రహణం, అతస్తేషామపి ద్షసంజననత్వం చాస్తే ఏవం పూయవర్ధనత్వం చ, తత్ కథం తక్రాంతో నవధాన్యాదిరితి విచ్ఛేదః కృతః| ఉచ్యతే- వరకాదిభ్యో నవధాన్యాదీనాం తక్రాంతానామత్యర్థం దోషసంజననత్వపూయవర్ధనత్వప్రతిపాదనార్థమితి| నను నవధాన్యాదౌ వర్గే కేచిద్వాతహరాః కేచిచ్చ పిత్తహరాః కేచిచ్చ కఫహరాస్తత్ కథముచ్యతే ‘దోషసంజనన’ ఇతి? నైష దోషః, యతోఽత్ర దోషశబ్దేన వ్రణదుష్టిరేవోచ్యతే; యద్యపి వ్రణదుష్టిరపి దుష్టైరేవ దోషైః క్రియతే తథాఽపి న దోషః, కస్మాత్? నిదానద్రవ్యాణాం త్రివిధత్వాత్; తద్యథా- కించిద్ ద్రవ్యం దోషకారి కించిద్వ్యాధికారి, కించిదుభయకారీతి, కిం బహునోక్తేన; అత్ర నిబంధకారైర్బహుధా జల్పితం, తచ్చాస్మాభిర్విస్తరభయాన్న దర్శితమితి||17||
Adhikarana 17 (18) · Śloka 18
మద్యపశ్చ మైరేయారిష్టాసవసీధుసురావికారాన్ పరిహరేత్ ||18||
मद्यपश्च मैरेयारिष्टासवसीधुसुराविकारान् परिहरेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర విశిష్టవిషయేఽతిదోషకరత్వాద్విశిష్టం పానద్రవ్యం చాగ్రీకృత్య నిషేధార్థమాహ- మద్యపశ్చేత్యాది| శస్త్రకర్మాదావేకవారం మద్యపస్య మద్యపానమభిహితం, అత్ర తు వ్రణే సతి నిషేధ ఏవ| మైరేయం సురాసవయోరేకస్మిన్ భాజనే సంధానం| అరిష్టమభయారిష్టాది| ఆసవాః పలాసక్షారోదకాసవాదయో మహాకుష్ఠాద్యభిహితాః| సీధుః సస్యకః, సోఽపి నానాప్రకారః పక్వరసికశీతరసికాదిభేదేన| సురా లోహితవర్ణా పిష్టకిణ్వకల్కేన కించిత్ కలుషా| అత్ర కేచిదాచార్యా ఏవం బ్రువతే- “యాని మద్యాన్యమ్లాదిగుణయుక్తాని భవంతి తాని సర్వాణ్యేవ వ్రణిభిర్న పాతవ్యాని, యాని పునర్ద్రాక్షారసోద్భవాని మద్యాన్యమ్లాదిగుణవిపరీతగుణాని రక్తపిత్తాదిష్వభిమతాని తాని చ వ్రణితస్యావస్థాయాం కదాచిద్దాతవ్యానీత్యయం గ్రంథకర్తురభిప్రాయ” ఇతి||18||
Adhikarana 18 (19) · Śloka 19
మద్యమమ్లం తథా రూక్షం తీక్ష్ణముష్ణం చ వీర్యతః | ఆశుకారి చ తత్ పీతం క్షిప్రం వ్యాపాదయేద్వ్రణం ||19||
मद्यमम्लं तथा रूक्षं तीक्ष्णमुष्णं च वीर्यतः | आशुकारि च तत् पीतं क्षिप्रं व्यापादयेद्व्रणम् ||१९||
🔊 Audio coming soon
కుతః పునర్మైరేయాదయః పరిహరణీయా ఇత్యాహ- మద్యమిత్యాది||19||
Adhikarana 19 (20) · Śloka 20
వాతాతపరజోధూమావశ్యాయాతిసేవనాతిభోజనానిష్టభోజనశ్రవణదర్శనేర్ష్యామర్షభయశోకధ్యానరాత్రిజాగరణవిషమాశన- శయనోపవాసవాగ్వ్యాయామస్థానచంక్రమణశీతవాతవిరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణమక్షికాద్యా బాధాః పరిహరేత్ ||20||
वातातपरजोधूमावश्यायातिसेवनातिभोजनानिष्टभोजनश्रवणदर्शनेर्ष्यामर्षभयशोकध्यानरात्रिजागरणविषमाशन- शयनोपवासवाग्व्यायामस्थानचङ्क्रमणशीतवातविरुद्धाध्यशनाजीर्णमक्षिकाद्या बाधाः परिहरेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఆభ్యంతరాశ్రయావాహారవిహారౌ నియమ్య బాహ్యానపి పరిహరన్నాహ - వాతాతపేత్యాది| ఈర్ష్యా పరసంపత్తిష్వసహిష్ణుతా| అమర్షః క్రోధః| ధ్యానం అనవరతకార్యాకార్యచింతనం| విషమాశనశయనమితి విషమశబ్దోఽశనశయనాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; బహుస్తోకాకాలభోజనం విషమాశనం, రాత్రిజాగరణం దివాస్వప్నశ్చ విషమశయనం; తత్ర విషమాశయనం నిషిద్ధమపి పునరత్యంతాపథ్యకారిత్వేన నియమార్థం| శీతో వాతః| విరుద్ధాశనం సమమధుఘృతాదికం||20||
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
వ్రణినః సంప్రతప్తస్య కారణైరేవమాదిభిః | క్షీణశోణితమాంసస్య భుక్తం సమ్యఙ్న జీర్యతి ||21|| అజీర్ణాత్ పవనాదీనాం విభ్రమో బలవాన్ భవేత్ | తతః శోఫరుజాస్రావదాహపాకానవాప్నుయాత్ ||22||
व्रणिनः सम्प्रतप्तस्य कारणैरेवमादिभिः | क्षीणशोणितमांसस्य भुक्तं सम्यङ्न जीर्यति ||२१|| अजीर्णात् पवनादीनां विभ्रमो बलवान् भवेत् | ततः शोफरुजास्रावदाहपाकानवाप्नुयात् ||२२||
🔊 Audio coming soon
కుతః పునరేతే పరిహార్యా ఇత్యాహ- వ్రణిన ఇత్యాది| సంప్రతప్తస్యేతి సమ్యక్ప్రకారేణ తాపితస్య| పవనాదీనామితి వాతపిత్తకఫానామిత్యర్థః| విభ్రమో వ్యాపద్విశేషః, వాతాదీనాం స్థానాంతరగమనం వా| శోఫరుజే వాతస్య, ఆస్రావః కఫస్య, దాహపాకౌ పిత్తస్యేతి||21-22||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
సదా నీచనఖరోమ్ణా శుచినా శుక్లవాససా శాంతిమంగలదేవతాబ్రాహ్మణగురుపరేణ భవితవ్యమితి | తత్ కస్య హేతోః? హింసావిహారాణి హి మహావీర్యాణి రక్షాంసి పశుపతికుబేరకుమారానుచరాణి మాంసశోణితప్రియత్వాత్ క్షతజనిమిత్తం వ్రణినముపసర్పంతి, సత్కారార్థం జిఘాంసూని వా కదాచిత్ ||23||
सदा नीचनखरोम्णा शुचिना शुक्लवाससा शान्तिमङ्गलदेवताब्राह्मणगुरुपरेण भवितव्यमिति | तत् कस्य हेतोः? हिंसाविहाराणि हि महावीर्याणि रक्षांसि पशुपतिकुबेरकुमारानुचराणि मांसशोणितप्रियत्वात् क्षतजनिमित्तं व्रणिनमुपसर्पन्ति, सत्कारार्थं जिघांसूनि वा कदाचित् ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఆధిదైవికం విశిష్టమాగంతుబాధం పరిజిహీర్షురాహ- సదేత్యాది శాంత్యాదిపరేణ శాంత్యాదిరతేనేత్యర్థః| శిష్యహితార్థం గురుః స్వయమేవ ప్రశ్నం కుర్వన్నాహ- తదిత్యాది| తత్ నీచనఖరోమాదికరణం| అన్యే ‘అపి తత్ కస్య హేతోః’ ఇతి పఠంతి; ‘అపిశబ్దోఽత్ర సానునయప్రశ్నే’ ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| శిష్యహితత్వేన స్వయమేవ హేతుసాకాంక్షం ప్రశ్నం కృత్వా సహేతుముత్తరమాహ- హింసావిహారాణీత్యాది| హింసావిహారాణి వధక్రీడనానిః అన్యే తు ‘హింసార్థం విహారశ్చేష్టా యేషాం తాని హింసావిహారాణి’| హి యస్మాదర్థే, యస్మాత్ క్షతజనిమిత్తం వ్రణినముపసర్పంతి, తస్మాన్నీచనఖాదీనా భవితవ్యమితి| హిస్థానేఽన్యే తుశబ్దం యస్మాదర్థే పఠంతి| రక్షాంసి పశుపతి కుబేరకుమారానుచరాణి మహేశ్వరధనదకార్తికేయానుగాని తదాదేశకారీణీత్యర్థః| క్షతజనిమిత్తం శోణితార్థం| సత్కారార్థం జిఘాంసూని వా కదాచిత్ సత్కారార్థం పూజార్థమాయుష్మంతం వ్రణినముపసర్పంతి గతాయుషం తు జిఘాంసూనీతి; అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- ‘కదాచిద్వా జిఘాంసూని హంతుమిచ్ఛూన్యుపసర్పంతి సత్కారార్థం’ ఇతి||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
భవతి చాత్ర | తేషాం సత్కారకామానాం ప్రయతేతాంతరాత్మనా | ధూపబల్యుపహారాంశ్చ భక్ష్యాంశ్చైవోపహారయేత్ ||24||
भवति चात्र | तेषां सत्कारकामानां प्रयतेतान्तरात्मना | धूपबल्युपहारांश्च भक्ष्यांश्चैवोपहारयेत् ||२४||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సత్కారదానాయాహ- తేషామిత్యాది| తేషామనుచరాణాం పూజాభిలాషిణాం, ప్రయతేతాంతరాత్మనా విశిష్టో వైద్యో ధూపాదీనుపహారయేత్ దాపయేదిత్యర్థః| బలిః పశువర్జితా పూజా, ఉపహారః సపశుర్బలిః||24||
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
తే తు సంతర్పితా ఆత్మవంతం న హింస్యుః | తస్మాత్ సతతమతంద్రితో జనపరివృతో నిత్యం దీపోదకశస్త్రస్రగ్దామపుష్పలాజాద్యలంకృతే వేశ్మని సంపన్మంగలమనోఽనుకూలాః కథాః శృణ్వన్నాసీత ||25|| సంపదాద్యనుకూలాభిః కథాభిః ప్రీతమానసః | ఆశావాన్ వ్యాధిమోక్షాయ క్షిప్రం సుఖమవాప్నుయాత్ ||26||
ते तु सन्तर्पिता आत्मवन्तं न हिंस्युः | तस्मात् सततमतन्द्रितो जनपरिवृतो नित्यं दीपोदकशस्त्रस्रग्दामपुष्पलाजाद्यलङ्कृते वेश्मनि सम्पन्मङ्गलमनोऽनुकूलाः कथाः शृण्वन्नासीत ||२५|| सम्पदाद्यनुकूलाभिः कथाभिः प्रीतमानसः | आशावान् व्याधिमोक्षाय क्षिप्रं सुखमवाप्नुयात् ||२६||
🔊 Audio coming soon
తేషాం తర్పణఫలమాహ- తే త్విత్యాది| ఆత్మవంతం రక్షాంసి హింసితుం న శక్నువంతి| ఆత్మవత్తా తు నీచనఖరోమాదిభిర్భవతి| అతంద్రితః అనలసః| స్రక్ మూర్ధార్హా పుష్పమాలా, దామ గ్రైవేయకాదిపుష్పాభరణం, పుష్పాణి అగ్రథితాని; ఆదిశబ్దాచ్చందనాదర్శవీణాదయః| సంపన్మంగలమనోఽనుకూలా ఇతి అనుకూలశబ్దః సంపదాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| సంపదాద్యనుకూలత్వాచ్ఛ్రవణఫలమాహ- సంపదాద్యనుకూలాభిరిత్యాది||25-26||
Adhikarana 24 (27) · Śloka 27
ఋగ్యజుఃసామాథర్వవేదాభిహితైరపరైశ్చాశీర్విధానైరుపాధ్యాయా భిషజశ్చ సంధ్యయో రక్షాం కుర్యుః ||27||
ऋग्यजुःसामाथर्ववेदाभिहितैरपरैश्चाशीर्विधानैरुपाध्याया भिषजश्च सन्ध्ययो रक्षां कुर्युः ||२७||
🔊 Audio coming soon
అపరామపి కర్తవ్యతామాహ- ఋగ్యజురిత్యాది| ఆశీర్విధానైః ఆశీఃకరణైః, ఆశీర్వాదైరిత్యర్థః| ఉపాధ్యాయాః పురోహితాః||27||
Adhikarana 25 (28) · Śloka 28
సర్షపారిష్టపత్రాభ్యాం సర్పిషా లవణేన చ | ద్విరహ్నః కారయేద్ధూపం దశరాత్రమతంద్రితః ||28||
सर्षपारिष्टपत्राभ्यां सर्पिषा लवणेन च | द्विरह्नः कारयेद्धूपं दशरात्रमतन्द्रितः ||२८||
🔊 Audio coming soon
మక్షికాదిభ్యో రాక్షసాదిభ్యశ్చ రక్షార్థం ధూపమాహ- సర్షపారిష్టేత్యాది| అరిష్టపత్రం నింబపత్రం| లవణేన సైంధవేన| ద్విరహ్న ఇతి దినస్య వారద్వయం ప్రాతః సాయం చ దశరాత్రం| సర్షపాదిరక్షోఘ్ననిహతౌజాంసి రక్షాంసి నైవ పునర్వ్రణినముపసర్పంతి||28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
ఛత్రామతిచ్ఛత్రాం లాంగూ(ంగ)లీం జటిలాం బ్రహ్మచారిణీం లక్ష్మీం గుహామతిగుహాం వచామతివిషాం శతవీర్యాం సహస్రవీర్యాం సిద్ధార్థకాంశ్చ శిరసా ధారయేత్ ||29||
छत्रामतिच्छत्रां लाङ्गू(ङ्ग)लीं जटिलां ब्रह्मचारिणीं लक्ष्मीं गुहामतिगुहां वचामतिविषां शतवीर्यां सहस्रवीर्यां सिद्धार्थकांश्च शिरसा धारयेत् ||२९||
🔊 Audio coming soon
ఛత్రామిత్యాది| ఛత్రాతిచ్ఛత్రే ద్రోణపుష్పీద్వయం; లాంగూలీ కపికచ్ఛుః; జటిలా మాంసీ; బ్రహ్మచారిణీ ముండితికా, పత్తంగకాష్ఠమిత్యపరే; లక్ష్మీః శమీ, లక్ష్మణేత్యన్యే, విష్ణుక్రాంతేత్యపరే; గుహాతిగుహే శాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణ్యౌ; శతవీర్యా శతావరీ, నీలదూర్వేత్యన్యే; సహస్రవీర్యా శ్వేతదూర్వా; సిద్ధార్థకాః సర్షపాః||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
వ్యజ్యేత బాలవ్యజనైర్వ్రణం న చ విఘట్టయేత్ | న తుదేన్న చ కండూయేచ్ఛయానః పరిపాలయేత్ ||30||
व्यज्येत बालव्यजनैर्व्रणं न च विघट्टयेत् | न तुदेन्न च कण्डूयेच्छयानः परिपालयेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
అన్యదప్యాహ- వ్యజ్యేతేత్యాది| బాలవ్యజనైః చామరైః| న చ విఘట్టయేత్ న చాలయేత్| న తుదేత్ న వ్యథయేత్| న కండూయేత్ న ఖర్జూయేత్, నఖవిషభయాత్| శయానం స్వపంతం| కేచిదముం న పఠంతి||30||
Adhikarana 28 (31) · Śloka 31
అనేన విధినా యుక్తమాదావేవ నిశాచరాః | వనం కేశరిణఽఽక్రాంతం వర్జయంతి మృగా ఇవ ||31||
अनेन विधिना युक्तमादावेव निशाचराः | वनं केशरिणऽऽक्रान्तं वर्जयन्ति मृगा इव ||३१||
🔊 Audio coming soon
ఏతస్య రక్షోఘ్నవిధేః ఫలం దర్శయన్నాహ- అనేనేత్యాది||31||
Adhikarana 29 (32-35) · Śloka 35
జీర్ణశాల్యోదనం స్నిగ్ధమల్పముష్ణం ద్రవోత్తరం | భుంజానో జాంగలైర్మాంసైః శీఘ్రం వ్రణమపోహతి ||32|| తండులీయకజీవంతీసునిషణ్ణకవాస్తుకైః | బాలమూలకవార్తాకపటోలైః కారవేల్లకైః ||33|| సదాడిమైః సామలకైర్ఘృతభృష్టైః ససైంధవైః | అన్యైరేవంగుణైర్వాఽపి ముద్గాదీనాం రసేన వా ||34|| శక్తూన్ విలేపీం కుల్మాషాంజలం చాపి శృతం పిబేత్ |35|
जीर्णशाल्योदनं स्निग्धमल्पमुष्णं द्रवोत्तरम् | भुञ्जानो जाङ्गलैर्मांसैः शीघ्रं व्रणमपोहति ||३२|| तण्डुलीयकजीवन्तीसुनिषण्णकवास्तुकैः | बालमूलकवार्ताकपटोलैः कारवेल्लकैः ||३३|| सदाडिमैः सामलकैर्घृतभृष्टैः ससैन्धवैः | अन्यैरेवङ्गुणैर्वाऽपि मुद्गादीनां रसेन वा ||३४|| शक्तून् विलेपीं कुल्माषाञ्जलं चापि शृतं पिबेत् |३५|
🔊 Audio coming soon
ఆహారవిధివిధేయమధికృత్యాహ- జీర్ణశాల్యోదనమిత్యాది| జీర్ణశాల్యోదనమితి నవధాన్యనిషేధాదేవ పురాణశాలిర్లబ్ధః పునర్జీర్ణగ్రహణం ప్రపురాణనిషేధార్థం; తేన వర్షోషితం గ్రాహ్యం| ద్రవోత్తరమితి ద్రవః ఉత్తరో యస్మిన్ స ద్రవోత్తరః, ద్రవప్రధాన ఇతి కేచిద్వ్యాఖ్యానయంతి; ఇదం చ వ్యాఖ్యానం గయదాసాచార్యో న మన్యతే, కస్మాత్? వ్రణినాం తోయపాననిషేధాత్| తదుక్తం- “వ్రణే చ మధుమేహే చ పానీయం మందమాచరేత్”(సూ. అ. 45)- ఇతి, తథా భోజేఽపి “వ్రణోదరాస్థాపనపీడితానాం ప్రమేహిణాం ఛర్ద్యతిసారిణాం చ| ద్రవం న దద్యాదథవాఽపి కోష్ణం స్వల్పం హితం భేషజసంస్కృతం చ”- ఇతి; తథా ద్వాదశాశనప్రవిచారేఽపి- “ప్రక్లిన్నదేహాన్ వ్రణినః శుష్కైర్మేహిన ఏవ చ”(ఉ. తం. 64) ఇతి, తస్మాత్ ద్రవాదుత్తరో ద్రవోత్తరో ద్రవహీనో మూర్తప్రధాన ఇతి వ్యాఖ్యేయం| జాంగలమాంసభోజనమపి రోపణకాలే దాతవ్యం, “మాంసం మాంసేన వర్ధతే” ఇతివచనాత్| జీవంతీ డోడికా, సునిషణ్ణకః శిరిబాలికా, చతుష్పర్ణీత్యన్యే| ఘృతభృష్టైరితి ఏతేన ఘృతేనైవ సంస్కారో విధేయో నాన్యైరితి| ససైంధవైరితి సైంధవమేవ లవణేషు గ్రాహ్యం| అన్యైరేవంగుణైర్వేతి స్వాస్థ్యావృత్తికైర్వ్రణ్యైశ్చ వేత్రాగ్రమండూకపర్ణీకర్కోటకప్రభృతిభిః| ముద్గాదీనాం రసేన వేతి శమీధాన్యేషు నిషేధవర్జం ముద్గాదయః| రసేన యూషేణ| శక్తూనితి యథాసాత్మ్యం, యవసాత్మ్యానాం యవశక్తవః, శాల్యాదిసాత్మ్యానాం తల్లాజశక్తవ ఇతి| విలేపీ స్వల్పద్రవా బహుసిక్థా| కుల్మాషా యవపిష్టమయా ఉత్స్విన్నాః||32-35||
Adhikarana 30 (35-37) · Śloka 37
దివా న నిద్రావశగో నివాతగృహగోచరః | వ్రణీ వైద్యవశే తిష్ఠఞ్ శీఘ్రం వ్రణమపోహతి ||35|| (వ్రణే శ్వయథురాయాసాత్ స చ రాగశ్చ జాగారాత్ | తౌ చ రుక్ చ దివాస్వాపాత్తాశ్చ మృత్యుశ్చ మైథునాత్) ||36|| ఏవంవృత్తసమాచారో వ్రణీ సంపద్యతే సుఖీ | ఆయుశ్చ దీర్ఘమాప్నోతి ధన్వంతరివచో యథా ||37||
दिवा न निद्रावशगो निवातगृहगोचरः | व्रणी वैद्यवशे तिष्ठञ् शीघ्रं व्रणमपोहति ||३५|| (व्रणे श्वयथुरायासात् स च रागश्च जागारात् | तौ च रुक् च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात्) ||३६|| एवंवृत्तसमाचारो व्रणी सम्पद्यते सुखी | आयुश्च दीर्घमाप्नोति धन्वन्तरिवचो यथा ||३७||
🔊 Audio coming soon
యథోక్తాహారాచారానువర్తినో వ్రణితస్య ఫలోపదర్శనపరం శ్లోకద్వయమాహ- దివేత్యాది| నివాతగృహగోచర ఇతి వాతరహితాగారవిషయః, తత్స్థాయీత్యర్థః| ఏవమనేన ప్రకారేణ వృత్తః ప్రాప్తః సమ్యగాచార ఆహారో విహారశ్చ యేన; అథవా, ఏవమనేన ప్రకారేణ వృత్తస్య సమాచారః సమాచరణం వ్యవహరణం యస్య స ఏవంవృత్తసమాచారః| సంపద్యతే సుఖీతి సుఖీభవతీత్యర్థః| యథేతి సత్యం| కశ్చిదాచార్యస్త్వనయోః శ్లోకయోర్మధ్యేఽముం శ్లోకం పఠతి- “వ్రణే శ్వయథురాయాసాత్ స చ రాగశ్చ జాగరాత్| తౌ చ రుక చ దివాస్వాపాత్తాశ్చ మృత్యుశ్చ మైథునాత్”- ఇతి| వ్యాఖ్యానయతి చ- స చ శ్వయథుః రాగశ్చ రక్తతా చ జాగరాద్రాత్రిజాగరాద్భవతః, తౌ చేతి శ్వయథురాగౌ రుక్ వ్యథా చ దివాస్వప్నాద్భవంతి, తా ఇతి శ్వయథురాగరుజో మృత్యుశ్చ మైథునాత్ సంభవంతీత్యర్థః| శ్రీగయదాసాచాయప్రభృతయస్తు ద్వావేవ శ్లోకౌ మన్యంతే| ఇమం చ కస్మింశ్చిత్ పుస్తకే ప్రమాదపఠితం దృష్ట్వా కశ్చిదేవావిచితపాఠవ్యాఖ్యాతా వ్యాఖ్యానయతి| అస్మింశ్చాంగీక్రియమాణే నిర్ణీతపాఠవ్యాఖ్యాతృభిః శ్రీగయదాసప్రభృతిభిః సహ విరోధః స్యాత్, తస్మాదయం న పఠనీయ ఇతి||35-37||
Adhikarana puShpikA · Śloka 19
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వ్రణితోపాసనీయో నామైకోనవింశోఽధ్యాయః ||19||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्रणितोपासनीयो नामैकोनविंशोऽध्यायः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఏకోనవింశోఽధ్యాయః||19||