Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વ્યાધિસમુદ્દેશીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
વ્યાધિસમુદ્દેશીયમિત્યાદિ| વ્યાધીનાં સમાસેનોદ્દેશઃ કથનં, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો વ્યાધિસમુદ્દેશીયઃ, વ્યાધિસઙ્ક્ષેપોદ્દેશીય ઇત્યર્થઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
દ્વિવિધાસ્તુ વ્યાધયઃ- શસ્ત્રસાધ્યાઃ, સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યાશ્ચ | તત્ર શસ્ત્રસાધ્યેષુ સ્નેહાદિક્રિયા ન પ્રતિષિધ્યતે, સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યેષુ શસ્ત્રકર્મ ન ક્રિયતે ||૩||
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
શસ્ત્રસાધ્યત્વેન સ્નેહાદિસાધ્યત્વેન ચ વ્યાધીનાં દ્વૈવિધ્યં દર્શયન્નાહ,- દ્વિવિધા ઇત્યાદિ| શસ્ત્રસાધ્યા ઇતિ છેદ્યાદિપ્રકારેણ; સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યા ઇતિ અત્રાદિશબ્દેન સ્વેદનવમનવિરેચનાદયઃ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| શસ્ત્રસાધ્યેષુ અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયોક્તેષુ ભગન્દરગ્રન્થિપ્રભૃતિષુ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
અસ્મિન્ પુનઃ શાસ્ત્રે સર્વતન્ત્રસામાન્યાત્ સર્વેષાં વ્યાધીનાં યથાસ્થૂલમવરોધઃ ક્રિયતે | પ્રાગભિહિતં ‘તદ્દુઃખસંયોગા વ્યાધય’ (સૂ. અ. ૧) ઇતિ | તચ્ચ દુઃખં ત્રિવિધમ્- આધ્યાત્મિકમ્, આધિભૌતિકમ્, આધિદૈવિકમિતિ | તત્તુ સપ્તવિધે વ્યાધાવુપનિપતતિ | તે પુનઃ સપ્તવિધા વ્યાધયઃ; તદ્યથા- આદિબલપ્રવૃત્તાઃ, જન્મબલપ્રવૃત્તાઃ, દોષબલપ્રવૃત્તાઃ, સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તાઃ, કાલબલપ્રવૃત્તાઃ, દૈવબલપ્રવૃત્તાઃ, સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ ||૪||
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
શલ્યતન્ત્રત્વાદસ્ય તન્ત્રસ્ય શસ્ત્રક્રિયૈવાર્હતિ ન સ્નેહાદિક્રિયેત્યાશઙ્ક્યોભયક્રિયાધિકારં દર્શયન્નાહ- અસ્મિન્નિત્યાદિ| અસ્મિન્નિતિ સૌશ્રુતે શલ્યતન્ત્રે| પુનઃશબ્દોઽત્ર એવાર્થે| સર્વતન્ત્રસામાન્યાદિતિ શાલાક્યાદીનાં સામાન્યાત્ તુલ્યત્વાત્| યથાસ્થૂલમિતિ સ્થૂલદૃષ્ટ્યા, ન સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યેત્યર્થઃ| એતેન યે સનામકા વ્યાધયસ્તેષામવરોધઃ, નિર્નામકાનાં પુનર્લક્ષણદ્વારેણ, અવરોધઃ સઙ્ગ્રહઃ| કઃ પુનરયં વ્યાધિરિત્યાહ- પ્રાગભિહિતમિત્યાદિ| તદિતિ તયોઃ શરીરશરીરિણોઃ; ‘શરીરમનસોઃ’ ઇતિ કેચિત્| તચ્ચ દુઃખં ત્રિવિધમિતિ ચકારાન્ન કેવલં ત્રિવિધં સપ્તવિધં ચ| આત્મશબ્દેન સમનસ્કં શરીરમુચ્યતે| તત્ર વાતપિત્તકફોત્થાઃ શરીરભવા આધ્યાત્મિકાઃ, તથા રજસ્તમોભવાશ્ચ; આત્મન્યધિ અધ્યાત્મં, તત્ર ભવમાધ્યાત્મિકમ્| ભૂતાનિ પ્રાણિનઃ, ભૂતેષ્વધિકૃત્ય યદ્વર્તતે તદાધિભૌતિકમ્| દેવાઃ સુરાઃ સુરયોનયશ્ચ, દેવેષ્વધિકૃત્ય યદ્વર્તતે તદાધિદૈવિકમ્| તદેવ ત્રિવિધં દુઃખં ભેદાન્તરહેતુભિર્બહુપ્રકારભૂતે વ્યાધૌ સમવૈતીત્યાહ- તદિત્યાદિ|- તદિતિ ત્રિવિધં દુઃખમ્| ઉપનિપતતિ મધ્યે નિપતતિ| તે પુનરિતિ તે ત્રિવિધા વ્યાધયઃ પુનઃ સપ્તવિધા ભવન્તીત્યર્થઃ||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્ર, આદિબલપ્રવૃત્તા યે શુક્રશોણિતદોષાન્વયાઃ કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતયઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- માતૃજાઃ, પિતૃજાશ્ચ | જન્મબલપ્રવૃત્તા યે માતુરપચારાત્ પઙ્ગુજાત્યન્ધબધિરમૂકમિન્મિનવામનપ્રભૃતયો જાયન્તે; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ રસકૃતાઃ, દૌહૃદાપચારકૃતાશ્ચ | દોષબલપ્રવૃત્તા યે આતઙ્કસમુત્પન્ના મિથ્યાહારાચારકૃતાશ્ચ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ આમાશયસમુત્થાઃ , પક્વાશયસમુત્થાશ્ચ; પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ- શારીરા, માનસાશ્ચ | ત એતે આધ્યાત્મિકાઃ ||૫||
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
તેષાં સપ્તવિધવ્યાધીનાં ક્રમેણ લક્ષણાન્યાહ- તત્ર આદિબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| તત્ર તેષુ મધ્યે| આદિબલપ્રવૃત્તા દુષ્ટશુક્રશોણિતબલજાતાઃ| કે તે ઇત્યાહ- યે શુક્રશોણિતદોષાન્વયા ઇતિ; શુક્રશોણિતસ્થિતવાતાદિદોષજનિતાઃ| તાનેવ નામતો દર્શયતિ- કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતય ઇતિ| પ્રભૃતિગ્રહણાન્મેહક્ષયાદયઃ| માતૃજા ઇતિ માતુઃ શોણિતજાઃ, પિતૃજાશ્ચેતિ પિતુઃ શુક્રજાઃ| દ્વિતીયં વ્યાધિભેદં દર્શયન્નાહ- જન્મબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| જન્મબલપ્રવૃત્તા ઇતિ શુક્રશોણિતદુષ્ટિં વિનાઽપિ માતુરપચારબલજાતાઃ; અપચાર ઇતિ દુષ્ટાહારાચારાવપચારઃ| મૂકા અવાચઃ, મિન્મિનાઃ સાનુનાસિકાઃ, વામના અત્યન્તહ્રસ્વશરીરાઃ| દૌહૃદાપચારકૃતાશ્ચેતિ ગર્ભાનુભાવાન્માતુશ્ચતુર્થાદિમાસેષ્વિન્દ્રિયાર્થપ્રાર્થના ‘દૌહૃદમ્’ ઇત્યાચક્ષતે; તસ્યાપચારસ્તુ દૌહૃદમેવાપમાનિતમ્, અપમાનિતમલબ્ધં ગર્ભસ્યાહિતં વા| અત્ર ‘મૂકમિન્મિનવામનપ્રભૃતયો જાયન્તે’ ઇત્યસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘ભુઞ્જતે’ ઇત્યાદિ પાઠં પઠન્તિ, સ ચ પૂર્ણો ન દૃશ્યતે નિબન્ધેષ્વિતિ ન લિખિતઃ| તૃતીયં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષા વાતાદયો રજસ્તમસી ચ, બલં શક્તિઃ, પ્રવૃત્તા જાતાઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- યે આતઙ્કસમુત્પન્ના ઇતિ| આતઙ્કા રોગાઃ; યથા- પ્રતિશ્યાયાત્ કાસઃ, કાસાત્ ક્ષય ઇત્યાદિ| એતે આધ્યાત્મિકા ઇતિ એતે આદિબલપ્રવૃત્તા જન્મબલપ્રવૃત્તા દોષબલપ્રવૃત્તાસ્ત્રય આધ્યાત્મિકાઃ; શરીરસ્થવાતાદિરજઃપ્રભૃતિદોષજનિતત્વાત્||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તા ય આગન્તવો દુર્બલસ્ય બલવદ્વિગ્રહાત્; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- શસ્ત્રકૃતા, વ્યાલકૃતાશ્ચ | એતે આધિભૌતિકાઃ ||૬||
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ચતુર્થં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- સઙ્ઘાતેત્યાદિ| સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તા ઇતિ પ્રહારશક્તિજાતાઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- ય આગન્તવ ઇત્યાદિ| વ્યાલકૃતા ઇતિ વ્યાલા દુષ્ટવ્યાઘ્રાદયઃ| એતે આધિભૌતિકા ઇતિ એતે પૂર્વોક્તા આગન્તવઃ; આધિભૌતિકત્વં ભૂતેષુ પ્રાણિષ્વધિકૃતત્વાત્||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
કાલબલપ્રવૃત્તા યે શીતોષ્ણવાતવર્ષાતપપ્રભૃતિનિમિત્તાઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- વ્યાપન્નર્તુકૃતાઃ, અવ્યાપન્નર્તુકૃતાશ્ચ | દૈવબલપ્રવૃતા યે દેવદ્રોહાદભિશપ્તકા અથર્વણકૃતા ઉપસર્ગજાશ્ચ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- વિદ્યુદશનિકૃતાઃ, પિશાચાદિકૃતાશ્ચ; પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ- સંસર્ગજા , આકસ્મિકાશ્ચ | સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા યે ક્ષુત્પિપાસાજરામૃત્યુનિદ્રાપ્રભૃતયઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- કાલજા, અકાલજાશ્ચ; તત્ર પરિરક્ષણકૃતાઃ કાલજાઃ, અપરિરક્ષણકૃતા અકાલજાઃ | એતે આધિદૈવિકાઃ | અત્ર સર્વવ્યાધ્યવરોધઃ ||૭||
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
પઞ્ચમં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- કાલબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| કાલઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણઃ ષડૃતુકઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- શીતોષ્ણવાતવર્ષાતપપ્રભૃતિનિમિત્તાઃ; તે પુનર્જાડ્યદાહકમ્પાદયઃ, તથા વ્રણજ્વરાશ્ચ| અત્ર વ્યાપન્નર્તુકૃતાનાં પૂર્વોદ્ધૃતાન્નપાનૌષધિભિરુપચારઃ, યથાસ્વં ચ વ્યાધિવિહિતં ભેષજમ્ ઋતુવ્યાપત્પ્રશમનં ચ, દૈવવ્યપાશ્રયં ચ હોમાદિ; અવ્યાપન્નર્તુકૃતાનાં પુનર્યથાદોષં યથારોગમેવોપચારઃ| ષષ્ઠં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- દૈવબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| દૈવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ દેવશક્તિજાતા ઇત્યર્થઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- યે દેવદ્રોહાદિત્યાદિ| દેવગોગુરુસિદ્ધાનાં દ્રોહાત્| અભિશપ્તકા ઇતિ ઋષીણામાક્રોશજાઃ| આથર્વણકૃતા અથર્વવેદપ્રણીતાભિચારિકમન્ત્રૈઃ કૃતા મારણાત્મકા વ્યાધયઃ| ઉપસર્ગજા ઇતિ ઉપસૃજ્યન્ત ઇત્યુપસર્ગાઃ પીડિતજનસમીપોત્પન્ના જ્વરાદયઃ| વિદ્યુદશનિકૃતા ઇતિ લતાકારા તિર્યક્પતન્તી વહ્નિરૂપા વિદ્યુત્, મુશલવદધઃપતનશીલો મારણાત્મકોઽશનિઃ| સંસર્ગજા ઇતિ દેવાદિદ્રોહકજનસમ્પર્કજા ઇત્યર્થઃ| આકસ્મિકા ઇતિ વિનૈવ સંસર્ગં પ્રાક્તનકર્મપીડિતત્વેન જાતા ઇત્યર્થઃ| ઉપસર્ગજસંસર્ગજયોરયં વિશેષઃ- ઉપસર્ગજા જ્વરાદિરોગપીડિતજનસમ્પર્કાદ્ભવન્તિ; સંસર્ગજાશ્ચ દેવાદિદ્રોહકજનસમ્પર્કાદ્ભવન્તિ| ‘દેવદ્રોહાભિશપ્તકા’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘ઉપસર્ગાભિશાપાભિચારાભિષઙ્ગજા’ ઇતિ પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| સપ્તમં વ્યાધિભેદં દર્શયન્નાહ- સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ પ્રકૃતિશક્તિજાતા ઇત્યર્થઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- ક્ષુત્પિપાસેત્યાદિ| કાલજા ઇતિ યે સમયે પ્રાપ્તા ભવન્તિ| અકાલજા અસમયે જાતા ઇત્યર્થઃ| તત્ર કાલજાકાલજયોર્હેતુભેદેન ભેદ ઇતિ દર્શયતિ- તત્ર પરિરક્ષણકૃતા ઇત્યાદિ| પરિરક્ષણં રક્ષાપ્રયત્નઃ, તસ્મિન્નપિ પરિરક્ષણે યે ભવન્તિ તે કાલજાઃ; અત એવ કાલકૃતાનાં નોપચારોઽસ્તિ યાપ્યતૈવાસ્તિ ભોજનપાનરસાયનાદિભિઃ, આત્યન્તિકપ્રતીકારો વા સ્વભાવવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તરસાયનવિધિના| અપરિરક્ષણકૃતા ઇતિ અપરિરક્ષણં રક્ષણેઽપ્રયત્નઃ, તસ્મિન્ યે ભવન્તિ તે અકાલકૃતાઃ| તેષાં ચ યથાદોષં યથારોગં ચ પ્રતીકારઃ| એતે આધિદૈવિકા ઇતિ એતે ક્ષુત્પિપાસાદયો દૈવમધિકૃત્ય ભવન્તીત્યાધિદૈવિકાઃ| કેચિત્ “એત આધિદૈવિકાઃ” ઇત્યમું પાઠં ન પઠન્તિ| તેષાં મતે સ્વભાવબલપ્રવૃત્તાઃ ક્ષુત્પિપાસાદય આધ્યાત્મિકમધ્યે નિપતન્તિ| તત્ર તેષ્વેવ સપ્તસુ વ્યાધિભેદેષુ સર્વવ્યાધ્યુપરોધં દર્શયન્નાહ- અત્ર સર્વવ્યાધ્યુપરોધ ઇતિ| અત્રેતિ અત્રોક્તસપ્તવિધવ્યાધૌ, ઉપરોધઃ સઙ્ગ્રહઃ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સર્વેષાં ચ વ્યાધીનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ મૂલં; તલ્લિઙ્ગત્વાદ્દૃષ્ટફલત્વાદાગમાચ્ચ | યથા હિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ન વ્યતિરિચ્યન્તે, એવમેવ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતમવ્યતિરિચ્ય વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વર્તન્તે | દોષધાતુમલસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વિકલ્પઃ | દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થં ધાતુષુ સઞ્જ્ઞા- રસજોઽયં, શોણિતજોઽયં, માંસજોઽયં, મેદોજોઽયં, અસ્થિજોઽયં મજ્જજોઽયં, શુક્રજોઽયં વ્યાધિરિતિ ||૮||
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
કથં પુનઃ સર્વવ્યાધ્યુપરોધ ઇત્યાહ- સર્વેષાં ચ વ્યાધીનામિત્યાદિ| મૂલમિતિ કારણમિત્યર્થઃ| તલ્લિઙ્ગત્વાદિતિ વાતાદિલિઙ્ગત્વાત્| લિઙ્ગં તુ વાતાદીનાં રૌક્ષ્યાલ્પસ્નેહાદયઃ, તથા તોદદાહકણ્ડ્વાદીનિ કાર્યાણિ ચ| દૃષ્ટફલત્વાદિતિ વાતાદિહરૌષધૈર્વાતાદિવ્યાધેરુપશમનદર્શનાત્| આગમાચ્ચ સવિંશત્યેકાદશશતનાં વ્યાધીનાં કાર્યભૂતાનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણો હિ કારણમ્| યથાહિ કૃત્સ્નમિત્યાદિ| વિકારજાતમિતિ વિકારસમૂહં; વિકારાશ્ચાત્ર ત્રયોવિંશતિર્મહદાદ્યાઃ| વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતમિતિ જગદ્રૂપેણ વ્યાપ્ય સ્થિતમિત્યર્થઃ| ન વ્યતિરિચ્યન્ત ઇતિ ન પૃથગ્ભવન્તીત્યર્થઃ| એવમેવ કૃત્સ્નં વિકારજાતમિત્યાદિ વિકારજાતમિતિ રોગસમૂહમ્| અવ્યતિરિચ્યેતિ અપરિત્યજ્યેત્યર્થઃ| એતેન તાલ્લિઙ્ગત્વાદિત્યાદિના અનુમાનપ્રત્યક્ષાગમોપમાનાનિ ચત્વારિ પ્રમાણાન્યુક્તાનિ| નનુ, દોષત્રયાત્ કથમાદિબલપ્રવૃત્તાદયોઽનેકે વ્યાધય ઇત્યાહ- દોષેત્યાદિ| દોષધાતુમલસંસર્ગાદિતિ સંસર્ગઃ સંયોગઃ; તદ્યથા- વાતાદિદોષરસધાતુસંસર્ગાજ્જ્વરાદયો રસાધિષ્ઠાનાઃ,વાતાદિદોષરસધાતુપુરીષમલસંસર્ગાદતીસારાદયઃ, વાતાદિદોષરસાદિદૂષ્યમૂત્રમલસંસર્ગાદ્વિંશતિર્મોહાઃ, તથા વાતાદિદોષરક્તધાતુસંસર્ગાદ્વાતરક્તરક્તપિત્તવિદ્રધિરક્તગુલ્માદયઃ| આયતનવિશેષાદિતિ આયતનાનિ સ્થાનાનિ, તેષાં વિશેષો ભેદ ઇત્યર્થઃ; તદ્યથા- સપ્તસ્વાયતનેષુ પઞ્ચષષ્ટિર્મુખરોગાઃ, ચક્ષુરિન્દ્રિયાયતનેષુ ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગાઃ, નિમિત્તતશ્ચેતિ નિમિત્તાનિ વાતાદયઃ; તદ્યથા- પ્રત્યેકં વાતાદિજ્વરાસ્ત્રયઃ, સાન્નિપાતિક એકઃ, દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ, આગન્તુશ્ચાષ્ટમઃ; એવમન્યદપિ નિમિત્તતો વ્યાધીનાં નાનાત્વં જ્ઞેયમ્| એષામિતિ વ્યાધીનાં, વિકલ્પો ભેદઃ નાનાત્વમિત્યર્થઃ| દૂષ્યજન્મસઞ્જ્ઞા લક્ષણયા ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થમિત્યાદિ| દોષૈરેવ દૂષિતેષુ ધાતુષ્વત્યર્થં દોષજેષુ વિકારેષુ રસજાદિસઞ્જ્ઞા; યથા- ઘૃતદગ્ધસ્તૈલદગ્ધસ્તામ્રદગ્ધો લોહદગ્ધ ઇતિ| અત્ર ઘૃતાદિશબ્દેન ઘૃતાદિસ્થો વહ્નિર્લક્ષ્યતે, એવં રસાદિજો વ્યાધિરિત્યત્ર રસાદિસ્થિતવાતાદિદોષા લક્ષ્યન્તે||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર, અન્નાશ્રદ્ધારોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દજ્વરહૃલ્લાસતૃપ્તિગૌરવહૃત્પાણ્ડુરોગમાર્ગોપરોધકાર્શ્યવૈરસ્યાઙ્ગસાદાકાલજવલીપલિતદર્શનપ્રભૃતયો રસદોષજા વિકારાઃ; કુષ્ઠવિસર્પપિડકામશકનીલિકાતિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગેન્દ્રલુપ્તપ્લીહવિદ્રધિગુલ્મવાતશોણિતાર્શોઽર્બુદાઙ્ગમર્દાસૃગ્દરરક્તપિત્તપ્રભૃતયો રક્તદોષજાઃ , ગુદમુખમેઢ્રપાકાશ્ચ; અધિમાંસાર્બુદાર્શોઽધિજિહ્વોપજિહ્વોપકુશગલશુણ્ડિકાલજીમાંસસઙ્ઘાતૌષ્ઠપ્રકોપગલગણ્ડગણ્ડમાલાપ્રભૃતયો માંસદોષજાઃ; ગ્રન્થિવૃદ્ધિગલગણ્ડાર્બુદમેદોજૌષ્ઠપ્રકોપમધુમેહાતિસ્થૌલ્યાતિસ્વેદપ્રભૃતયો મેદોદોષજાઃ; અધ્યસ્થ્યધિદન્તાસ્થિતોદશૂલકુનખપ્રભૃતયોઽસ્થિદોષજાઃ; તમોદર્શનમૂર્ચ્છાભ્રમપર્વસ્થૂલમૂલારુર્જન્મનેત્રાભિષ્યન્દપ્રભૃતયો મજ્જદોષજાઃ; ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષશુક્રાશ્મરીશુક્રમેહશુક્રદોષાદયશ્ચ તદ્દોષાઃ; ત્વગ્દોષાઃ સઙ્ગોઽતિપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વા મલાયતનદોષાઃ; ઇન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વેન્દ્રિયાયતનદોષાઃ; ઇત્યેષ સમાસ ઉક્તઃ; વિસ્તરં નિમિત્તાનિ ચૈષાં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ ||૯||
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
ચિકિત્સાવિશેષવિજ્ઞાનાર્થં સુખસાધ્યત્વાદિકર્મબોધાર્થં ચ પ્રત્યેકં રસાદિધાતુવિકારાન્ દર્શયિતુમાહ- તત્રાન્નાશ્રદ્ધારોચકેત્યાદિ| અન્નાશ્રદ્ધા અન્નવિદ્વેષઃ| અઙ્ગમર્દ ઇતિ વેદનાવિશેષઃ ‘સ્ફુટનિકા’ ઇતિ લોકે| હૃલ્લાસો હૃદયોત્ક્લેદોઽસકૃત્ષ્ઠીવનમ્| અઙ્ગસાદ ઇતિ અઙ્ગાનામનુત્સાહઃ| રસદોષજા ઇતિ દોષદૂષિતરસજાતાઃ| રસજાનભિધાય રક્તજાનભિધાતુમાહ- કુષ્ઠેત્યાદિ| રક્તજાનુક્ત્વા માંસજાનાહ- અધિમાંસેત્યાદિ| માંસસઙ્ઘાત ઇતિ માંસતાનો નામ મુખરોગેષુ; ‘માંસોચ્છ્રાયઃ સામાન્ય એવ’ ઇત્યન્યે| માંસજાન્ કથયિત્વા મેદોજાનાહ- ગ્રન્થીત્યાદિ| મેદોજાનુક્ત્વાઽસ્થિજાનાહ- અધ્યસ્થ્યધિદન્તેત્યાદિ| અધ્યસ્થીનિ અધિકાસ્થીનીત્યર્થઃ| અધિદન્તા ઇતિ અધિકા દન્તા ઇત્યર્થઃ| તોદશૂલાભ્યાં સહાસ્થિશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસ્થિદોષાનભિધાય મજ્જજાનાહ- તમોદર્શનેત્યાદિ|- તમોદર્શનમ્ અન્ધકારદર્શનમ્| મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ| પૂર્વસ્થૂલમૂલારુર્જન્મેતિ સ્થૂલમૂલાનામરુષાં વ્રણાનાં પર્વસુ જન્મેત્યર્થઃ | અન્યે ત્વત્ર ‘પર્વગૌરવસ્થૂલમૂલારુર્જન્મ’ ઇતિ પઠન્તિ| મજ્જદોષાનભિધાય શુક્રદોષાન્ દર્શયતિ- ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષેત્યાદિ|- ક્લૈબ્યમિતિ ષણ્ઢતેત્યર્થઃ| અપ્રહર્ષ ઇતિ સ્ત્રીવિષયેઽનભિલાષઃ| તદ્દોષા ઇતિ શુક્રદોષા ઇત્યર્થઃ| શુક્રજાનુક્ત્વા મલાયતનદોષાનાહ- ત્વગ્દોષા ઇત્યાદિ| ત્વગ્દોષાઃ કુષ્ઠાનિ| કર્ણનાસામુખાક્ષિમલાયતનેષ્વન્યેષુ ચ પ્રજનનાદ્યપત્યપથેષ્વપ્રવૃત્તિઃ ‘સઙ્ગ’ ઉચ્યતે| મલાયતનદોષાનભિધાયેન્દ્રિયાયતનદોષાનાહ- ઇન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિરિત્યાદિ| સમાસઃ સઙ્ક્ષેપઃ| દોષધાતુમલસંસર્ગાદિતિ યત્ પ્રાગુક્તં વ્યાધિનાનાત્વકારણં, તથાઽઽયતનવિશેષાદિતિ યદ્દ્વિતીયં વ્યાધિનાનાત્વકારણમુક્તમ્, એતદ્દ્વયમપિ સઙ્ક્ષેપેણાભિધાય નિમિત્તતશ્ચેતિ યદુક્તં તૃતીયં વ્યાધિનાનાત્વકારણં તદભિધાતુમાહ- વિસ્તરમિત્યાદિ| નિમિત્તાનિ વાતાદયઃ તત્કારણાનિ બલવદ્વિગ્રહાદીનિ મિથ્યાપ્રયુક્તાનિ સ્નેહાદીનિ ચ; જ્વરે તદ્યથા કામજ્વરઃ ક્રોધજ્વરો મૃત્પાણ્ડુરોગ ઇત્યાદિ; તથાઽતીસારે ‘ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણદ્રવસ્થૂલાતિશીતલૈઃ’ (ઉ. ત. અ. ૪૦) ઇત્યાદિ પ્રતિરોગં નિર્દિષ્ટાનિ| પ્રતિરોગં વક્ષ્યામ ઇતિ રોગે રોગે વક્ષ્યામઃ||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ભવતિ ચાત્ર- કુપિતાનાં હિ દોષાણાં શરીરે પરિધાવતામ્ | યત્ર સઙ્ગઃ ખવૈગુણ્યાદ્વ્યાધિસ્તત્રોપજાયતે ||૧૦||
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
વાતાદીનાં શરીરે પ્રસરતાં સ્થાનસંશ્રયસ્ય વ્યાધિનાનાત્વકારણસ્ય હેતું દર્શયન્નાહ- કુપિતાનામિત્યાદિ| ખવૈગુણ્યાત્ સ્રોતોવૈગુણ્યાદિત્યર્થઃ||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ભૂયોઽત્ર જિજ્ઞાસ્યં, કિં વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ પરિચ્છેદો વા? ઇતિ; યદિ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ સ્યાત્તર્હિ નિત્યાતુરાઃ સર્વ એવ પ્રાણિનઃ સ્યુઃ; અથાપ્યન્યથા વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ, ‘અન્યત્ર વર્તમાનાનામન્યત્ર લિઙ્ગં ન ભવતિ’ ઇતિ કૃત્વા યદુચ્યતે વાતાદયો જ્વરાદીનાં મૂલાનીતિ તન્ન | અત્રોચ્યતે- દોષાન્ પ્રત્યાખ્યાય જ્વરાદયો ન ભવન્તિ; અથ ચ ન (નિત્યઃ) સમ્બન્ધઃ; યથાહિ વિદ્યુદ્વાતાશનિવર્ષાણ્યાકાશં પ્રત્યાખ્યાય ન ભવન્તિ, સત્યપ્યાકાશે કદાચિન્ન ભવન્તિ, અથ ચ નિમિત્તતસ્તત એવોત્પત્તિરિતિ; તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચોદકવિશેષાઃ એવ; વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નાપ્યેવં સંશ્લેષો ન પરિચ્છેદઃ શાશ્વતિકઃ, અથ ચ નિમિત્તત એવોત્પત્તિરિતિ ||૧૧||
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
પ્રતિપાદ્ય વ્યાધીનાં દોષાણાં ચ કાર્યકારણસમ્બન્ધં પુનરન્યથા જિજ્ઞાસ્યમાહ- ભૂય ઇત્યાદિ|- ભૂયઃશબ્દઃ પુનરર્થે| જિજ્ઞાસ્યં જ્ઞાતુમભિલષણીયમ્| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- પ્રાક્કિલ વ્યાધીનાં વાતાદિમૂલત્વં જિજ્ઞાસિતમ્, અત્રાન્યત્ પુનરપિ જ્ઞાતુમેષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ; અન્યે ભૂયો બહુતરમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કેચિત્ ‘ભૂયોઽત્ર જિજ્ઞાસ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ| નિત્યઃ સંશ્લેષ ઇતિ સર્વદા અપૃથક્ત્વં, યથા- સૂર્યાતપયોશ્ચન્દ્રજ્યોત્સ્નયોઃ પાવકોષ્ણત્વયોરિતિ| પરિચ્છેદો વિશ્લેષઃ પૃથક્ત્વં; યથા- પટકુવિન્દકયોર્ઘટકુમ્ભકારયોઃ કુણ્ડલસુવર્ણકારયોરિત્યાદિ| અથાપ્યન્યથેતિ કોઽર્થઃ? અનિત્યઃ સંશ્લેષઃ| પૂર્વપક્ષમાશઙ્ક્ય સમાધાનમાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિ| પ્રત્યાખ્યાયેતિ પરિત્યજ્યેત્યર્થઃ| નનુ, યદિ દોષાન્ પરિત્યજ્ય જ્વરાદયો ન ભવન્તિ, તર્હિ સમ્બન્ધોઽસ્તીત્યાશઙ્કાનિરાકરણાયાહ- અથ ચ ન સમ્બન્ધ ઇતિ|- ‘સર્વદા’ ઇતિ શેષઃ| કથં ન સર્વદા સમ્બન્ધ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- વિદ્યુદ્વાતેત્યાદિ| આકાશશબ્દેનાકાશસ્થો મેઘ ઉચ્યતે; સત્યપ્યાકાશ ઇતિ વિદ્યમાનેઽપિ જલદ ઇત્યર્થઃ| નિમિત્તત ઇતિ સામગ્રીત ઇત્યર્થઃ| તત એવેતિ તસ્યાઃ સામગ્ર્યા એવેત્યર્થઃ| અપરદૃષ્ટાન્તમાહ- તરઙ્ગબુદ્બુદાદય ઇતિ| તરઙ્ગઃ જલલહરી| શાશ્વતિક ઇતિ નિત્ય ઇત્યર્થઃ||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ભવતિ ચાત્ર- વિકારપરિમાણં ચ સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથક્ | વિસ્તરેણોત્તરે તન્ત્રે સર્વાબાધાશ્ચ વક્ષ્યતે ||૧૨||
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
‘વિસ્તરં નિમિત્તાનિ ચૈષાં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામ’ ઇતિ યદુક્તં પ્રાક્ તત્ પ્રતિપાદયન્નાહ- વિકારપરિમાણં ચેત્યાદિ| વિકારપરિમાણં ચેતિ ઇયં સમુદાયસઙ્ખ્યા, તથા ચ ‘વ્યાધીનાં તુ સહસ્રં યચ્છતં વિંશતિરેવ ચ’- (ઉ. તં. અ. ૬૬) ઇત્યુત્તરે તન્ત્રે વક્ષ્યતે| સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથગિતિ ઇયમવયવસઙ્ખ્યા; તથા ચ- ષડર્શાંસિ, ચતસ્રોઽશ્મર્યઃ, અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનીતિ નિદાનસ્થાને વક્ષ્યતે| સર્વાબાધાશ્ચ વક્ષ્યત ઇતિ જ્વરાતીસારશોષાદયઃ| ચકારોઽત્ર ભિન્નક્રમે| તેન વિકારપરિમાણં ચ સર્વાબાધાશ્ચોત્તરે તન્ત્રે વક્ષ્યત ઇતિ સમ્બધ્યતે; ન પુનઃ ‘ઉત્તરે તન્ત્રે’ ઇતિ ‘સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથગ્’ ઇત્યત્ર સમ્બધ્યતે| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ “ વિકારા જ્વરાદીનામુપદ્રવરૂપતયા તૃટ્છર્દિપ્રભૃતયઃ, તત્પરિમાણમધિકમધ્યહીનભેદેન વિકારપરિમાણમ્; ‘અષ્ટૌ જ્વરાઃ, ષડતીસારાઃ’ ઇત્યાદિ સઙ્ખ્યા ચ પૃથક્ પૃથક્; સર્વાબાધાશ્ચ શારીરમાનસા ઇતિ; સર્વમેતદુત્તરે તન્ત્રે વક્ષ્યતે વ્યાખ્યાસ્યત્યાચાર્યઃ” ઇતિ||૧૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્યાધિસમુદ્દેશીયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૪||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૪||