Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

૨૪. વ્યાધિસમુદ્દેશીયાધ્યાયઃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨

અથાતો વ્યાધિસમુદ્દેશીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

View original

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter giving a concise classification of diseases will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વ્યાધિસમુદ્દેશીયમિત્યાદિ| વ્યાધીનાં સમાસેનોદ્દેશઃ કથનં, તદધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો વ્યાધિસમુદ્દેશીયઃ, વ્યાધિસઙ્ક્ષેપોદ્દેશીય ઇત્યર્થઃ||૧-૨||

Meaning of the commentary

Vyadhisamuddeshiya means a chapter composed to state diseases briefly or to provide a concise outline of them.

Key terms

vyAdhisamuddesha (vyadhisamuddesha)
A concise statement, outline or classification of diseases.

Adhikarana ૨ (૩) · Śloka ૩

દ્વિવિધાસ્તુ વ્યાધયઃ- શસ્ત્રસાધ્યાઃ, સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યાશ્ચ | તત્ર શસ્ત્રસાધ્યેષુ સ્નેહાદિક્રિયા ન પ્રતિષિધ્યતે, સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યેષુ શસ્ત્રકર્મ ન ક્રિયતે ||૩||

View original

द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||

Meaning of the śloka

Diseases are of two kinds: those treated by surgical instruments and those treated by measures beginning with oleation. Measures such as oleation are not prohibited in diseases requiring surgery, but surgical procedures are not performed in diseases treatable by oleation and related measures.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શસ્ત્રસાધ્યત્વેન સ્નેહાદિસાધ્યત્વેન ચ વ્યાધીનાં દ્વૈવિધ્યં દર્શયન્નાહ,- દ્વિવિધા ઇત્યાદિ| શસ્ત્રસાધ્યા ઇતિ છેદ્યાદિપ્રકારેણ; સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યા ઇતિ અત્રાદિશબ્દેન સ્વેદનવમનવિરેચનાદયઃ| તત્રેતિ તયોર્મધ્યે| શસ્ત્રસાધ્યેષુ અષ્ટવિધશસ્ત્રકર્મીયોક્તેષુ ભગન્દરગ્રન્થિપ્રભૃતિષુ||૩||

Meaning of the commentary

The first class is treated through excision and the other types of operative procedure. In the second class, the inclusive ending after oleation covers fomentation, emesis, purgation and similar measures. The surgically treated group includes bhagandara, granthi and other disorders described under the eight kinds of surgical procedure. Supportive oleation and related measures may still be used in that group.

Key terms

shastrasAdhya (shastrasadhya)
A disease classified as requiring treatment with a surgical instrument or operative procedure.
snehAdikriyAsAdhya (snehadikriyasadhya)
A disease treated by non-operative measures beginning with oleation and including procedures such as fomentation, emesis and purgation.

Adhikarana ૩ (૪) · Śloka ૪

અસ્મિન્ પુનઃ શાસ્ત્રે સર્વતન્ત્રસામાન્યાત્ સર્વેષાં વ્યાધીનાં યથાસ્થૂલમવરોધઃ ક્રિયતે | પ્રાગભિહિતં ‘તદ્દુઃખસંયોગા વ્યાધય’ (સૂ. અ. ૧) ઇતિ | તચ્ચ દુઃખં ત્રિવિધમ્- આધ્યાત્મિકમ્, આધિભૌતિકમ્, આધિદૈવિકમિતિ | તત્તુ સપ્તવિધે વ્યાધાવુપનિપતતિ | તે પુનઃ સપ્તવિધા વ્યાધયઃ; તદ્યથા- આદિબલપ્રવૃત્તાઃ, જન્મબલપ્રવૃત્તાઃ, દોષબલપ્રવૃત્તાઃ, સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તાઃ, કાલબલપ્રવૃત્તાઃ, દૈવબલપ્રવૃત્તાઃ, સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ ||૪||

View original

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||

Meaning of the śloka

Because this treatise shares common ground with all branches, it includes all diseases in broad outline. Disease was previously defined as conjunction with suffering. That suffering is threefold: adhyatmika, adhibhautika and adhidaivika. These occur within a sevenfold classification of disease: arising from primordial or hereditary force, birth-related force, dosha force, traumatic conjunction, time, divine or unseen force, and inherent nature.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

શલ્યતન્ત્રત્વાદસ્ય તન્ત્રસ્ય શસ્ત્રક્રિયૈવાર્હતિ ન સ્નેહાદિક્રિયેત્યાશઙ્ક્યોભયક્રિયાધિકારં દર્શયન્નાહ- અસ્મિન્નિત્યાદિ| અસ્મિન્નિતિ સૌશ્રુતે શલ્યતન્ત્રે| પુનઃશબ્દોઽત્ર એવાર્થે| સર્વતન્ત્રસામાન્યાદિતિ શાલાક્યાદીનાં સામાન્યાત્ તુલ્યત્વાત્| યથાસ્થૂલમિતિ સ્થૂલદૃષ્ટ્યા, ન સૂક્ષ્મદૃષ્ટ્યેત્યર્થઃ| એતેન યે સનામકા વ્યાધયસ્તેષામવરોધઃ, નિર્નામકાનાં પુનર્લક્ષણદ્વારેણ, અવરોધઃ સઙ્ગ્રહઃ| કઃ પુનરયં વ્યાધિરિત્યાહ- પ્રાગભિહિતમિત્યાદિ| તદિતિ તયોઃ શરીરશરીરિણોઃ; ‘શરીરમનસોઃ’ ઇતિ કેચિત્| તચ્ચ દુઃખં ત્રિવિધમિતિ ચકારાન્ન કેવલં ત્રિવિધં સપ્તવિધં ચ| આત્મશબ્દેન સમનસ્કં શરીરમુચ્યતે| તત્ર વાતપિત્તકફોત્થાઃ શરીરભવા આધ્યાત્મિકાઃ, તથા રજસ્તમોભવાશ્ચ; આત્મન્યધિ અધ્યાત્મં, તત્ર ભવમાધ્યાત્મિકમ્| ભૂતાનિ પ્રાણિનઃ, ભૂતેષ્વધિકૃત્ય યદ્વર્તતે તદાધિભૌતિકમ્| દેવાઃ સુરાઃ સુરયોનયશ્ચ, દેવેષ્વધિકૃત્ય યદ્વર્તતે તદાધિદૈવિકમ્| તદેવ ત્રિવિધં દુઃખં ભેદાન્તરહેતુભિર્બહુપ્રકારભૂતે વ્યાધૌ સમવૈતીત્યાહ- તદિત્યાદિ|- તદિતિ ત્રિવિધં દુઃખમ્| ઉપનિપતતિ મધ્યે નિપતતિ| તે પુનરિતિ તે ત્રિવિધા વ્યાધયઃ પુનઃ સપ્તવિધા ભવન્તીત્યર્થઃ||૪||

Meaning of the commentary

Although this is a surgical treatise, it has authority over both operative and measures such as oleation because it shares subject matter with branches such as Shalakya. Its inclusion of diseases is broad rather than minutely exhaustive. Named diseases are included by name, while unnamed ones are included through their signs. In the earlier definition, conjunction with suffering can refer to body and embodied self; some instead read body and mind. The conjunction in the present passage indicates that suffering is both threefold and, through another basis of division, sevenfold. Atman here means the body together with mind. Adhyatmika suffering arises in that embodied complex, including bodily conditions from vata, pitta and kapha and mental conditions from rajas and tamas. Adhibhautika concerns living beings, while adhidaivika concerns deities, divine classes or forces. The same threefold suffering falls within diseases made various by the causal bases of the sevenfold scheme.

Key terms

AdhyAtmika (adhyatmika)
Suffering arising within the body-mind complex, including bodily and mental sources in this commentary.
Adhibhautika (adhibhautika)
Suffering connected with other living beings.
Adhidaivika (adhidaivika)
Suffering connected with divine, unseen or superhuman agencies in the source's classification.

Adhikarana ૪ (૫) · Śloka ૫

તત્ર, આદિબલપ્રવૃત્તા યે શુક્રશોણિતદોષાન્વયાઃ કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતયઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- માતૃજાઃ, પિતૃજાશ્ચ | જન્મબલપ્રવૃત્તા યે માતુરપચારાત્ પઙ્ગુજાત્યન્ધબધિરમૂકમિન્મિનવામનપ્રભૃતયો જાયન્તે; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ રસકૃતાઃ, દૌહૃદાપચારકૃતાશ્ચ | દોષબલપ્રવૃત્તા યે આતઙ્કસમુત્પન્ના મિથ્યાહારાચારકૃતાશ્ચ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ આમાશયસમુત્થાઃ , પક્વાશયસમુત્થાશ્ચ; પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ- શારીરા, માનસાશ્ચ | ત એતે આધ્યાત્મિકાઃ ||૫||

View original

तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||

Meaning of the śloka

Diseases arising from primordial or hereditary force are those linked to defects in semen or menstrual blood, such as kushtha and arshas; they are divided into maternal and paternal types. Diseases arising from birth-related force develop through improper conduct of the mother and include congenital lameness, blindness, deafness, muteness, nasal speech, and extreme shortness; they are divided into those caused through rasa and those caused by disregard of dauhrida. Diseases arising through dosha force develop from another disease or from improper diet and conduct. They are divided into those arising from amashaya and those from pakvashaya, and again into bodily and mental types. These three disease classes are adhyatmika.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

તેષાં સપ્તવિધવ્યાધીનાં ક્રમેણ લક્ષણાન્યાહ- તત્ર આદિબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| તત્ર તેષુ મધ્યે| આદિબલપ્રવૃત્તા દુષ્ટશુક્રશોણિતબલજાતાઃ| કે તે ઇત્યાહ- યે શુક્રશોણિતદોષાન્વયા ઇતિ; શુક્રશોણિતસ્થિતવાતાદિદોષજનિતાઃ| તાનેવ નામતો દર્શયતિ- કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતય ઇતિ| પ્રભૃતિગ્રહણાન્મેહક્ષયાદયઃ| માતૃજા ઇતિ માતુઃ શોણિતજાઃ, પિતૃજાશ્ચેતિ પિતુઃ શુક્રજાઃ| દ્વિતીયં વ્યાધિભેદં દર્શયન્નાહ- જન્મબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| જન્મબલપ્રવૃત્તા ઇતિ શુક્રશોણિતદુષ્ટિં વિનાઽપિ માતુરપચારબલજાતાઃ; અપચાર ઇતિ દુષ્ટાહારાચારાવપચારઃ| મૂકા અવાચઃ, મિન્મિનાઃ સાનુનાસિકાઃ, વામના અત્યન્તહ્રસ્વશરીરાઃ| દૌહૃદાપચારકૃતાશ્ચેતિ ગર્ભાનુભાવાન્માતુશ્ચતુર્થાદિમાસેષ્વિન્દ્રિયાર્થપ્રાર્થના ‘દૌહૃદમ્’ ઇત્યાચક્ષતે; તસ્યાપચારસ્તુ દૌહૃદમેવાપમાનિતમ્, અપમાનિતમલબ્ધં ગર્ભસ્યાહિતં વા| અત્ર ‘મૂકમિન્મિનવામનપ્રભૃતયો જાયન્તે’ ઇત્યસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘ભુઞ્જતે’ ઇત્યાદિ પાઠં પઠન્તિ, સ ચ પૂર્ણો ન દૃશ્યતે નિબન્ધેષ્વિતિ ન લિખિતઃ| તૃતીયં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષા વાતાદયો રજસ્તમસી ચ, બલં શક્તિઃ, પ્રવૃત્તા જાતાઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- યે આતઙ્કસમુત્પન્ના ઇતિ| આતઙ્કા રોગાઃ; યથા- પ્રતિશ્યાયાત્ કાસઃ, કાસાત્ ક્ષય ઇત્યાદિ| એતે આધ્યાત્મિકા ઇતિ એતે આદિબલપ્રવૃત્તા જન્મબલપ્રવૃત્તા દોષબલપ્રવૃત્તાસ્ત્રય આધ્યાત્મિકાઃ; શરીરસ્થવાતાદિરજઃપ્રભૃતિદોષજનિતત્વાત્||૫||

Meaning of the commentary

Adibalapravritta diseases arise through the force of vitiated semen or blood, specifically through vata and other doshas located in them. The inclusive ending after kushtha and arshas covers meha, wasting and other conditions. Maternal forms arise from the mother's blood and paternal forms from the father's semen. Janmabalapravritta diseases can arise through the mother's unsuitable food and conduct even without a defect in semen or blood. Muka means unable to speak, minmina nasal in speech, and vamana extremely short in bodily stature. Dauhrida is the mother's desire for sense objects from about the fourth month onward, attributed to the influence of the fetus. Its disregard means insulting or denying the desire, failing to obtain the desired thing, or providing something harmful to the fetus. Some manuscripts add words after the congenital list, but the complete passage is unavailable in the commentarial sources and is therefore not reproduced. In doshabalapravritta disease, dosha includes vata, pitta and kapha as well as rajas and tamas. Disease can produce another disease, as pratishyaya may lead to cough and cough to wasting. The first three of the seven classes are called adhyatmika because they arise through bodily doshas and mental factors such as rajas.

Key terms

AdibalapravRtta (adibalapravritta)
Arising through hereditary or primordial force associated in the source with defects in parental reproductive substances.
janmabalapravRtta (janmabalapravritta)
Arising through birth-related force, attributed here to the mother's diet, conduct or disregard of dauhrida.
doShabalapravRtta (doshabalapravritta)
Arising through the force of bodily or mental doshas, improper regimen, or progression from another disease.
dauhRda (dauhrida)
A pregnant mother's desire for particular sense objects, explained as influenced by the fetus.

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૬

સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તા ય આગન્તવો દુર્બલસ્ય બલવદ્વિગ્રહાત્; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- શસ્ત્રકૃતા, વ્યાલકૃતાશ્ચ | એતે આધિભૌતિકાઃ ||૬||

View original

सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||

Meaning of the śloka

Diseases arising through the force of collision are external in origin, such as those produced when a weaker person fights a stronger one. They are of two kinds: caused by weapons and caused by wild animals. These are classified as adhibhautika.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ચતુર્થં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- સઙ્ઘાતેત્યાદિ| સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તા ઇતિ પ્રહારશક્તિજાતાઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- ય આગન્તવ ઇત્યાદિ| વ્યાલકૃતા ઇતિ વ્યાલા દુષ્ટવ્યાઘ્રાદયઃ| એતે આધિભૌતિકા ઇતિ એતે પૂર્વોક્તા આગન્તવઃ; આધિભૌતિકત્વં ભૂતેષુ પ્રાણિષ્વધિકૃતત્વાત્||૬||

Meaning of the commentary

This passage states the fourth division of disease. Arising through the force of collision means produced by the power of a blow. Wild animals include dangerous tigers and similar creatures. The previously described externally originating disorders are called adhibhautika because their causes operate among living beings.

Key terms

sa~gghAtabalapravRuttAH (sanghatabalapravrttah)
Arising from the force of impact or the power of a blow.
AdhibhautikAH (adhibhautikah)
The source's category for externally caused disorders operating through living beings.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૭

કાલબલપ્રવૃત્તા યે શીતોષ્ણવાતવર્ષાતપપ્રભૃતિનિમિત્તાઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- વ્યાપન્નર્તુકૃતાઃ, અવ્યાપન્નર્તુકૃતાશ્ચ | દૈવબલપ્રવૃતા યે દેવદ્રોહાદભિશપ્તકા અથર્વણકૃતા ઉપસર્ગજાશ્ચ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- વિદ્યુદશનિકૃતાઃ, પિશાચાદિકૃતાશ્ચ; પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ- સંસર્ગજા , આકસ્મિકાશ્ચ | સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા યે ક્ષુત્પિપાસાજરામૃત્યુનિદ્રાપ્રભૃતયઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- કાલજા, અકાલજાશ્ચ; તત્ર પરિરક્ષણકૃતાઃ કાલજાઃ, અપરિરક્ષણકૃતા અકાલજાઃ | એતે આધિદૈવિકાઃ | અત્ર સર્વવ્યાધ્યવરોધઃ ||૭||

View original

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||

Meaning of the śloka

Time-force disorders arise from causes such as cold, heat, wind, rain and sunlight. They are of two kinds: produced by a deranged season and produced by a season that is not deranged. Divine-force disorders are described as arising from offense against deities, curses, Atharvan rites and upasarga. They are divided into those caused by lightning or thunderbolt and those caused by pishacas and similar beings; they are also divided into those produced through contact and those occurring suddenly. Natural-force conditions include hunger, thirst, aging, death and sleep. They are timely or untimely: those that occur despite protective effort are timely, and those arising through lack of protection are untimely. These are classed as adhidaivika. All diseases are included within the categories stated here.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

પઞ્ચમં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- કાલબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| કાલઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણઃ ષડૃતુકઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- શીતોષ્ણવાતવર્ષાતપપ્રભૃતિનિમિત્તાઃ; તે પુનર્જાડ્યદાહકમ્પાદયઃ, તથા વ્રણજ્વરાશ્ચ| અત્ર વ્યાપન્નર્તુકૃતાનાં પૂર્વોદ્ધૃતાન્નપાનૌષધિભિરુપચારઃ, યથાસ્વં ચ વ્યાધિવિહિતં ભેષજમ્ ઋતુવ્યાપત્પ્રશમનં ચ, દૈવવ્યપાશ્રયં ચ હોમાદિ; અવ્યાપન્નર્તુકૃતાનાં પુનર્યથાદોષં યથારોગમેવોપચારઃ| ષષ્ઠં વ્યાધિભેદં નિર્દિશન્નાહ- દૈવબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| દૈવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ દેવશક્તિજાતા ઇત્યર્થઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- યે દેવદ્રોહાદિત્યાદિ| દેવગોગુરુસિદ્ધાનાં દ્રોહાત્| અભિશપ્તકા ઇતિ ઋષીણામાક્રોશજાઃ| આથર્વણકૃતા અથર્વવેદપ્રણીતાભિચારિકમન્ત્રૈઃ કૃતા મારણાત્મકા વ્યાધયઃ| ઉપસર્ગજા ઇતિ ઉપસૃજ્યન્ત ઇત્યુપસર્ગાઃ પીડિતજનસમીપોત્પન્ના જ્વરાદયઃ| વિદ્યુદશનિકૃતા ઇતિ લતાકારા તિર્યક્પતન્તી વહ્નિરૂપા વિદ્યુત્, મુશલવદધઃપતનશીલો મારણાત્મકોઽશનિઃ| સંસર્ગજા ઇતિ દેવાદિદ્રોહકજનસમ્પર્કજા ઇત્યર્થઃ| આકસ્મિકા ઇતિ વિનૈવ સંસર્ગં પ્રાક્તનકર્મપીડિતત્વેન જાતા ઇત્યર્થઃ| ઉપસર્ગજસંસર્ગજયોરયં વિશેષઃ- ઉપસર્ગજા જ્વરાદિરોગપીડિતજનસમ્પર્કાદ્ભવન્તિ; સંસર્ગજાશ્ચ દેવાદિદ્રોહકજનસમ્પર્કાદ્ભવન્તિ| ‘દેવદ્રોહાભિશપ્તકા’ ઇત્યત્ર કેચિત્ ‘ઉપસર્ગાભિશાપાભિચારાભિષઙ્ગજા’ ઇતિ પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| સપ્તમં વ્યાધિભેદં દર્શયન્નાહ- સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇત્યાદિ| સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ પ્રકૃતિશક્તિજાતા ઇત્યર્થઃ| કે પુનસ્ત ઇત્યાહ- ક્ષુત્પિપાસેત્યાદિ| કાલજા ઇતિ યે સમયે પ્રાપ્તા ભવન્તિ| અકાલજા અસમયે જાતા ઇત્યર્થઃ| તત્ર કાલજાકાલજયોર્હેતુભેદેન ભેદ ઇતિ દર્શયતિ- તત્ર પરિરક્ષણકૃતા ઇત્યાદિ| પરિરક્ષણં રક્ષાપ્રયત્નઃ, તસ્મિન્નપિ પરિરક્ષણે યે ભવન્તિ તે કાલજાઃ; અત એવ કાલકૃતાનાં નોપચારોઽસ્તિ યાપ્યતૈવાસ્તિ ભોજનપાનરસાયનાદિભિઃ, આત્યન્તિકપ્રતીકારો વા સ્વભાવવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તરસાયનવિધિના| અપરિરક્ષણકૃતા ઇતિ અપરિરક્ષણં રક્ષણેઽપ્રયત્નઃ, તસ્મિન્ યે ભવન્તિ તે અકાલકૃતાઃ| તેષાં ચ યથાદોષં યથારોગં ચ પ્રતીકારઃ| એતે આધિદૈવિકા ઇતિ એતે ક્ષુત્પિપાસાદયો દૈવમધિકૃત્ય ભવન્તીત્યાધિદૈવિકાઃ| કેચિત્ “એત આધિદૈવિકાઃ” ઇત્યમું પાઠં ન પઠન્તિ| તેષાં મતે સ્વભાવબલપ્રવૃત્તાઃ ક્ષુત્પિપાસાદય આધ્યાત્મિકમધ્યે નિપતન્તિ| તત્ર તેષ્વેવ સપ્તસુ વ્યાધિભેદેષુ સર્વવ્યાધ્યુપરોધં દર્શયન્નાહ- અત્ર સર્વવ્યાધ્યુપરોધ ઇતિ| અત્રેતિ અત્રોક્તસપ્તવિધવ્યાધૌ, ઉપરોધઃ સઙ્ગ્રહઃ||૭||

Meaning of the commentary

This passage gives the fifth, sixth and seventh divisions of disease. Time is the six-season cycle characterized by cold, heat and rain. Its disorders include stiffness, burning and trembling, as well as wounds and fever. The commentary assigns deranged-season disorders treatment with previously collected food, drink and medicines, measures appropriate to the disease and seasonal disturbance, and historical rites such as homa; disorders arising in a normal season are treated according to dosha and disease. Divine-force disorders are said to arise from divine power. Their causes include offense against deities, cows, teachers and siddhas; curses by sages; destructive rites using Atharvan mantras; and upasarga disorders such as fever arising near an afflicted person. Lightning is described as transverse, vine-like fire, while ashani falls downward like a pestle and is lethal. Contact-produced disease here means contact with someone who has offended deities or similar beings, whereas upasarga means contact with a person afflicted by fever or another disease. Sudden disease is explained through the source's doctrine of prior action without contact. Some witnesses read a different sequence involving upasarga, curses, ritual acts and abhishanga, but the commentator omits it because the reading was unavailable. Natural-force conditions arise from the power of nature. Timely means occurring at the expected time despite protective effort; the commentary regards such conditions as maintainable with food, drink, rasayana and related measures, or potentially addressed through the rasayana method taught for natural disease. Untimely means arising through failure to protect and is addressed according to dosha and disease. Some omit the statement classing these conditions as adhidaivika and instead place hunger, thirst and the other natural conditions under adhyatmika. The seven disease divisions together are said to encompass all diseases.

Key terms

kAlabalapravRuttAH (kalabalapravrttah)
Disorders attributed to the force of time, season or weather.
daivabalapravRuttAH (daivabalapravrttah)
Disorders attributed by the source to divine or supernatural force.
svabhAvabalapravRuttAH (svabhavabalapravrttah)
Conditions attributed to the force of nature, including hunger, thirst, aging, death and sleep.

Adhikarana ૭ (૮) · Śloka ૮

સર્વેષાં ચ વ્યાધીનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ મૂલં; તલ્લિઙ્ગત્વાદ્દૃષ્ટફલત્વાદાગમાચ્ચ | યથા હિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ન વ્યતિરિચ્યન્તે, એવમેવ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતમવ્યતિરિચ્ય વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વર્તન્તે | દોષધાતુમલસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વિકલ્પઃ | દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થં ધાતુષુ સઞ્જ્ઞા- રસજોઽયં, શોણિતજોઽયં, માંસજોઽયં, મેદોજોઽયં, અસ્થિજોઽયં મજ્જજોઽયં, શુક્રજોઽયં વ્યાધિરિતિ ||૮||

View original

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||

Meaning of the śloka

Vata, pitta and kapha are the root of all diseases, because diseases bear their signs, because the effects of dosha-directed treatment are observed, and because authoritative teaching states it. Just as the entire range of transformations that constitutes the world does not exist apart from sattva, rajas and tamas, the entire range of diseases likewise does not occur apart from vata, pitta and kapha. Diseases differ through the combinations of doshas with tissues and wastes, through differences in their sites, and through their causes. When a tissue is greatly affected by doshas, the disorder is named after that tissue as rasa-born, blood-born, flesh-born, fat-born, bone-born, marrow-born or shukra-born.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

કથં પુનઃ સર્વવ્યાધ્યુપરોધ ઇત્યાહ- સર્વેષાં ચ વ્યાધીનામિત્યાદિ| મૂલમિતિ કારણમિત્યર્થઃ| તલ્લિઙ્ગત્વાદિતિ વાતાદિલિઙ્ગત્વાત્| લિઙ્ગં તુ વાતાદીનાં રૌક્ષ્યાલ્પસ્નેહાદયઃ, તથા તોદદાહકણ્ડ્વાદીનિ કાર્યાણિ ચ| દૃષ્ટફલત્વાદિતિ વાતાદિહરૌષધૈર્વાતાદિવ્યાધેરુપશમનદર્શનાત્| આગમાચ્ચ સવિંશત્યેકાદશશતનાં વ્યાધીનાં કાર્યભૂતાનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણો હિ કારણમ્| યથાહિ કૃત્સ્નમિત્યાદિ| વિકારજાતમિતિ વિકારસમૂહં; વિકારાશ્ચાત્ર ત્રયોવિંશતિર્મહદાદ્યાઃ| વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતમિતિ જગદ્રૂપેણ વ્યાપ્ય સ્થિતમિત્યર્થઃ| ન વ્યતિરિચ્યન્ત ઇતિ ન પૃથગ્ભવન્તીત્યર્થઃ| એવમેવ કૃત્સ્નં વિકારજાતમિત્યાદિ વિકારજાતમિતિ રોગસમૂહમ્| અવ્યતિરિચ્યેતિ અપરિત્યજ્યેત્યર્થઃ| એતેન તાલ્લિઙ્ગત્વાદિત્યાદિના અનુમાનપ્રત્યક્ષાગમોપમાનાનિ ચત્વારિ પ્રમાણાન્યુક્તાનિ| નનુ, દોષત્રયાત્ કથમાદિબલપ્રવૃત્તાદયોઽનેકે વ્યાધય ઇત્યાહ- દોષેત્યાદિ| દોષધાતુમલસંસર્ગાદિતિ સંસર્ગઃ સંયોગઃ; તદ્યથા- વાતાદિદોષરસધાતુસંસર્ગાજ્જ્વરાદયો રસાધિષ્ઠાનાઃ,વાતાદિદોષરસધાતુપુરીષમલસંસર્ગાદતીસારાદયઃ, વાતાદિદોષરસાદિદૂષ્યમૂત્રમલસંસર્ગાદ્વિંશતિર્મોહાઃ, તથા વાતાદિદોષરક્તધાતુસંસર્ગાદ્વાતરક્તરક્તપિત્તવિદ્રધિરક્તગુલ્માદયઃ| આયતનવિશેષાદિતિ આયતનાનિ સ્થાનાનિ, તેષાં વિશેષો ભેદ ઇત્યર્થઃ; તદ્યથા- સપ્તસ્વાયતનેષુ પઞ્ચષષ્ટિર્મુખરોગાઃ, ચક્ષુરિન્દ્રિયાયતનેષુ ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગાઃ, નિમિત્તતશ્ચેતિ નિમિત્તાનિ વાતાદયઃ; તદ્યથા- પ્રત્યેકં વાતાદિજ્વરાસ્ત્રયઃ, સાન્નિપાતિક એકઃ, દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ, આગન્તુશ્ચાષ્ટમઃ; એવમન્યદપિ નિમિત્તતો વ્યાધીનાં નાનાત્વં જ્ઞેયમ્| એષામિતિ વ્યાધીનાં, વિકલ્પો ભેદઃ નાનાત્વમિત્યર્થઃ| દૂષ્યજન્મસઞ્જ્ઞા લક્ષણયા ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થમિત્યાદિ| દોષૈરેવ દૂષિતેષુ ધાતુષ્વત્યર્થં દોષજેષુ વિકારેષુ રસજાદિસઞ્જ્ઞા; યથા- ઘૃતદગ્ધસ્તૈલદગ્ધસ્તામ્રદગ્ધો લોહદગ્ધ ઇતિ| અત્ર ઘૃતાદિશબ્દેન ઘૃતાદિસ્થો વહ્નિર્લક્ષ્યતે, એવં રસાદિજો વ્યાધિરિત્યત્ર રસાદિસ્થિતવાતાદિદોષા લક્ષ્યન્તે||૮||

Meaning of the commentary

The passage explains how the preceding categories include all disease. Root means cause. Diseases show doshic signs such as dryness or reduced unctuousness and effects such as pricking pain, burning and itching. Their doshic basis is also inferred when medicines directed against a dosha calm the corresponding disease, and is supported by authoritative teaching that vata, pitta and kapha cause the stated diseases. In the comparison, the twenty-three transformations beginning with mahat pervade the form of the world without existing separately from sattva, rajas and tamas; similarly, the collection of diseases does not abandon the three doshas. The commentary sees inference, perception, authoritative testimony and analogy represented by these arguments. Variety arises when doshas combine with tissues and wastes: examples include fever based in rasa, diarrhea involving rasa and feces, prameha involving rasa and urine, and vatarakta, raktapitta, abscess and blood-gulma involving blood. Variety also arises from location, such as the many diseases of the mouth and eye, and from causes, as in the doshic, combined and external varieties of fever. Naming a disorder rasa-born or after another tissue is figurative: it denotes doshas situated in and severely affecting that tissue, just as 'burned by ghee' refers to fire situated in ghee rather than ghee itself as the burning agent.

Key terms

mUlam (mulam)
The causal root, here assigned to vata, pitta and kapha for all diseases.
doShadhAtumalasaMsargAt (doshadhatumalasamsargat)
Through combinations of doshas with tissues and bodily wastes, one basis for disease diversity.
rasajaH (rasajah)
Called rasa-born by figuratively naming the disorder after the tissue severely affected by doshas.

Adhikarana ૮ (૯) · Śloka ૯

તત્ર, અન્નાશ્રદ્ધારોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દજ્વરહૃલ્લાસતૃપ્તિગૌરવહૃત્પાણ્ડુરોગમાર્ગોપરોધકાર્શ્યવૈરસ્યાઙ્ગસાદાકાલજવલીપલિતદર્શનપ્રભૃતયો રસદોષજા વિકારાઃ; કુષ્ઠવિસર્પપિડકામશકનીલિકાતિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગેન્દ્રલુપ્તપ્લીહવિદ્રધિગુલ્મવાતશોણિતાર્શોઽર્બુદાઙ્ગમર્દાસૃગ્દરરક્તપિત્તપ્રભૃતયો રક્તદોષજાઃ , ગુદમુખમેઢ્રપાકાશ્ચ; અધિમાંસાર્બુદાર્શોઽધિજિહ્વોપજિહ્વોપકુશગલશુણ્ડિકાલજીમાંસસઙ્ઘાતૌષ્ઠપ્રકોપગલગણ્ડગણ્ડમાલાપ્રભૃતયો માંસદોષજાઃ; ગ્રન્થિવૃદ્ધિગલગણ્ડાર્બુદમેદોજૌષ્ઠપ્રકોપમધુમેહાતિસ્થૌલ્યાતિસ્વેદપ્રભૃતયો મેદોદોષજાઃ; અધ્યસ્થ્યધિદન્તાસ્થિતોદશૂલકુનખપ્રભૃતયોઽસ્થિદોષજાઃ; તમોદર્શનમૂર્ચ્છાભ્રમપર્વસ્થૂલમૂલારુર્જન્મનેત્રાભિષ્યન્દપ્રભૃતયો મજ્જદોષજાઃ; ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષશુક્રાશ્મરીશુક્રમેહશુક્રદોષાદયશ્ચ તદ્દોષાઃ; ત્વગ્દોષાઃ સઙ્ગોઽતિપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વા મલાયતનદોષાઃ; ઇન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વેન્દ્રિયાયતનદોષાઃ; ઇત્યેષ સમાસ ઉક્તઃ; વિસ્તરં નિમિત્તાનિ ચૈષાં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ ||૯||

View original

तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||

Meaning of the śloka

Disorders attributed to impaired rasa include lack of desire for food, loss of appetite, impaired digestion, bodily aching, fever, nausea, satiety, heaviness, cardiac pallor disorder, obstruction of pathways, emaciation, altered taste, weakness of the limbs, premature wrinkles and graying, and similar conditions. Blood-related disorders include kushtha, visarpa, pidaka, mashaka, nilika, tilakalaka, nyaccha, vyanga, indralupta, splenic disease, abscess, gulma, vatarakta, piles, arbuda, bodily aching, abnormal uterine bleeding, raktapitta, and suppuration of the anus, mouth and penis. Flesh-related disorders include adhimamsa, arbuda, piles, adhijihva, upajihva, upakusha, galashundika, alaji, mamsasanghata, swelling of the lips, galaganda, gandamala and similar disorders. Fat-related disorders include granthi, vrddhi, galaganda, arbuda, fat-related lip swelling, madhumeha, excessive corpulence and excessive sweating. Bone-related disorders include extra bones, extra teeth, pricking pain and pain in bones, kunakha and similar conditions. Marrow-related disorders include seeing darkness, fainting, dizziness, thick-rooted ulcers arising at joints, eye discharge and similar conditions. Shukra-related disorders include klaibya, absence of sexual desire, shukra stone, shukrameha and other shukra disorders. Skin disorders include kushtha. Obstruction, excessive flow or improper flow are disorders of waste outlets. Failure or improper functioning of the senses are disorders of sensory sites. This is a concise account; the details and causes will be stated disease by disease.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ચિકિત્સાવિશેષવિજ્ઞાનાર્થં સુખસાધ્યત્વાદિકર્મબોધાર્થં ચ પ્રત્યેકં રસાદિધાતુવિકારાન્ દર્શયિતુમાહ- તત્રાન્નાશ્રદ્ધારોચકેત્યાદિ| અન્નાશ્રદ્ધા અન્નવિદ્વેષઃ| અઙ્ગમર્દ ઇતિ વેદનાવિશેષઃ ‘સ્ફુટનિકા’ ઇતિ લોકે| હૃલ્લાસો હૃદયોત્ક્લેદોઽસકૃત્ષ્ઠીવનમ્| અઙ્ગસાદ ઇતિ અઙ્ગાનામનુત્સાહઃ| રસદોષજા ઇતિ દોષદૂષિતરસજાતાઃ| રસજાનભિધાય રક્તજાનભિધાતુમાહ- કુષ્ઠેત્યાદિ| રક્તજાનુક્ત્વા માંસજાનાહ- અધિમાંસેત્યાદિ| માંસસઙ્ઘાત ઇતિ માંસતાનો નામ મુખરોગેષુ; ‘માંસોચ્છ્રાયઃ સામાન્ય એવ’ ઇત્યન્યે| માંસજાન્ કથયિત્વા મેદોજાનાહ- ગ્રન્થીત્યાદિ| મેદોજાનુક્ત્વાઽસ્થિજાનાહ- અધ્યસ્થ્યધિદન્તેત્યાદિ| અધ્યસ્થીનિ અધિકાસ્થીનીત્યર્થઃ| અધિદન્તા ઇતિ અધિકા દન્તા ઇત્યર્થઃ| તોદશૂલાભ્યાં સહાસ્થિશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અસ્થિદોષાનભિધાય મજ્જજાનાહ- તમોદર્શનેત્યાદિ|- તમોદર્શનમ્ અન્ધકારદર્શનમ્| મૂર્ચ્છા ચેતનાચ્યુતિઃ| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ| પૂર્વસ્થૂલમૂલારુર્જન્મેતિ સ્થૂલમૂલાનામરુષાં વ્રણાનાં પર્વસુ જન્મેત્યર્થઃ | અન્યે ત્વત્ર ‘પર્વગૌરવસ્થૂલમૂલારુર્જન્મ’ ઇતિ પઠન્તિ| મજ્જદોષાનભિધાય શુક્રદોષાન્ દર્શયતિ- ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષેત્યાદિ|- ક્લૈબ્યમિતિ ષણ્ઢતેત્યર્થઃ| અપ્રહર્ષ ઇતિ સ્ત્રીવિષયેઽનભિલાષઃ| તદ્દોષા ઇતિ શુક્રદોષા ઇત્યર્થઃ| શુક્રજાનુક્ત્વા મલાયતનદોષાનાહ- ત્વગ્દોષા ઇત્યાદિ| ત્વગ્દોષાઃ કુષ્ઠાનિ| કર્ણનાસામુખાક્ષિમલાયતનેષ્વન્યેષુ ચ પ્રજનનાદ્યપત્યપથેષ્વપ્રવૃત્તિઃ ‘સઙ્ગ’ ઉચ્યતે| મલાયતનદોષાનભિધાયેન્દ્રિયાયતનદોષાનાહ- ઇન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિરિત્યાદિ| સમાસઃ સઙ્ક્ષેપઃ| દોષધાતુમલસંસર્ગાદિતિ યત્ પ્રાગુક્તં વ્યાધિનાનાત્વકારણં, તથાઽઽયતનવિશેષાદિતિ યદ્દ્વિતીયં વ્યાધિનાનાત્વકારણમુક્તમ્, એતદ્દ્વયમપિ સઙ્ક્ષેપેણાભિધાય નિમિત્તતશ્ચેતિ યદુક્તં તૃતીયં વ્યાધિનાનાત્વકારણં તદભિધાતુમાહ- વિસ્તરમિત્યાદિ| નિમિત્તાનિ વાતાદયઃ તત્કારણાનિ બલવદ્વિગ્રહાદીનિ મિથ્યાપ્રયુક્તાનિ સ્નેહાદીનિ ચ; જ્વરે તદ્યથા કામજ્વરઃ ક્રોધજ્વરો મૃત્પાણ્ડુરોગ ઇત્યાદિ; તથાઽતીસારે ‘ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણદ્રવસ્થૂલાતિશીતલૈઃ’ (ઉ. ત. અ. ૪૦) ઇત્યાદિ પ્રતિરોગં નિર્દિષ્ટાનિ| પ્રતિરોગં વક્ષ્યામ ઇતિ રોગે રોગે વક્ષ્યામઃ||૯||

Meaning of the commentary

The tissue-based disorders are listed to distinguish treatment and understand relative ease of cure. Lack of desire for food means aversion to food. Angamarda is a particular kind of pain popularly called sphutanika. Hrllasa is cardiac queasiness with repeated spitting, and angasada is lack of vigor in the limbs. A rasa-related disorder is one produced from rasa affected by doshas. After rasa, the passage successively lists disorders of blood, flesh, fat, bone, marrow and shukra. Mamsasanghata is a mouth disease called mamsatana; others take it simply as a general elevation of flesh. Adhyasthi and adhidanta mean extra bones and teeth, and the word bone applies separately to pricking and aching pain. Seeing darkness is visual obscuration; murccha is loss of consciousness; and bhrama is a sensation like being mounted on something rotating. The main marrow reading describes thick-rooted ulcers arising at joints. Others read heaviness at the joints followed by thick-rooted ulcers. Klaibya is impotence, and apraharsa is absence of desire toward women in the commentary's wording. Following the shukra list, the passage turns to skin, waste outlets and sensory sites. Sanga is non-flow or obstruction in the ears, nose, mouth, eyes, reproductive passages and other channels. The passage concisely covers disease diversity due to dosha-tissue-waste combinations and differences of site; the promised detailed account addresses the third basis, causes, including doshas and factors such as conflict with stronger persons or misapplied oleation. These will be stated for each disease.

Key terms

rasadoShajAH vikArAH (rasadoshajah vikarah)
Disorders attributed to rasa affected by doshas.
malAyatanadoShAH (malayatanadoshah)
Disorders of bodily waste outlets, expressed as obstruction, excess flow or improper flow.
indriyAyatanadoShAH (indriyayatanadoshah)
Failure or improper functioning associated with the sensory sites.

Adhikarana ૯ (૧૦) · Śloka ૧૦

ભવતિ ચાત્ર- કુપિતાનાં હિ દોષાણાં શરીરે પરિધાવતામ્ | યત્ર સઙ્ગઃ ખવૈગુણ્યાદ્વ્યાધિસ્તત્રોપજાયતે ||૧૦||

View original

भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||

Meaning of the śloka

As aggravated doshas move throughout the body, disease arises wherever they become obstructed because of abnormality in a channel or space.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વાતાદીનાં શરીરે પ્રસરતાં સ્થાનસંશ્રયસ્ય વ્યાધિનાનાત્વકારણસ્ય હેતું દર્શયન્નાહ- કુપિતાનામિત્યાદિ| ખવૈગુણ્યાત્ સ્રોતોવૈગુણ્યાદિત્યર્થઃ||૧૦||

Meaning of the commentary

The verse explains the cause of sthanasamshraya, the localization that accounts for the variety of diseases produced as vata and the other doshas spread. Khavaigunya means abnormality or vulnerability of a srotas.

Key terms

khavaiguNyAt (khavaigunyat)
Because of abnormality or vulnerability in a bodily channel or space.

Adhikarana ૧૦ (૧૧) · Śloka ૧૧

ભૂયોઽત્ર જિજ્ઞાસ્યં, કિં વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ પરિચ્છેદો વા? ઇતિ; યદિ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ સ્યાત્તર્હિ નિત્યાતુરાઃ સર્વ એવ પ્રાણિનઃ સ્યુઃ; અથાપ્યન્યથા વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ, ‘અન્યત્ર વર્તમાનાનામન્યત્ર લિઙ્ગં ન ભવતિ’ ઇતિ કૃત્વા યદુચ્યતે વાતાદયો જ્વરાદીનાં મૂલાનીતિ તન્ન | અત્રોચ્યતે- દોષાન્ પ્રત્યાખ્યાય જ્વરાદયો ન ભવન્તિ; અથ ચ ન (નિત્યઃ) સમ્બન્ધઃ; યથાહિ વિદ્યુદ્વાતાશનિવર્ષાણ્યાકાશં પ્રત્યાખ્યાય ન ભવન્તિ, સત્યપ્યાકાશે કદાચિન્ન ભવન્તિ, અથ ચ નિમિત્તતસ્તત એવોત્પત્તિરિતિ; તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચોદકવિશેષાઃ એવ; વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નાપ્યેવં સંશ્લેષો ન પરિચ્છેદઃ શાશ્વતિકઃ, અથ ચ નિમિત્તત એવોત્પત્તિરિતિ ||૧૧||

View original

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||

Meaning of the śloka

A further question is whether doshas such as vata and diseases such as fever are permanently joined or entirely separate. If permanently joined, every living being would always be ill. If wholly separate, a sign belonging in one could not appear in the other, so the claim that doshas are the roots of fever and other diseases would fail. The answer is that fever and other diseases do not arise apart from doshas, yet their relation is not permanent. Lightning, wind, thunderbolts and rain do not arise apart from the sky or cloud, but they are not always present when it is present; they arise from it when the required causes assemble. Waves and bubbles likewise are particular forms of water. In the same way, doshas and diseases are neither eternally inseparable nor eternally separate; disease arises from doshas when the necessary conditions occur.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

પ્રતિપાદ્ય વ્યાધીનાં દોષાણાં ચ કાર્યકારણસમ્બન્ધં પુનરન્યથા જિજ્ઞાસ્યમાહ- ભૂય ઇત્યાદિ|- ભૂયઃશબ્દઃ પુનરર્થે| જિજ્ઞાસ્યં જ્ઞાતુમભિલષણીયમ્| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- પ્રાક્કિલ વ્યાધીનાં વાતાદિમૂલત્વં જિજ્ઞાસિતમ્, અત્રાન્યત્ પુનરપિ જ્ઞાતુમેષ્ટવ્યમિત્યર્થઃ; અન્યે ભૂયો બહુતરમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કેચિત્ ‘ભૂયોઽત્ર જિજ્ઞાસ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ| નિત્યઃ સંશ્લેષ ઇતિ સર્વદા અપૃથક્ત્વં, યથા- સૂર્યાતપયોશ્ચન્દ્રજ્યોત્સ્નયોઃ પાવકોષ્ણત્વયોરિતિ| પરિચ્છેદો વિશ્લેષઃ પૃથક્ત્વં; યથા- પટકુવિન્દકયોર્ઘટકુમ્ભકારયોઃ કુણ્ડલસુવર્ણકારયોરિત્યાદિ| અથાપ્યન્યથેતિ કોઽર્થઃ? અનિત્યઃ સંશ્લેષઃ| પૂર્વપક્ષમાશઙ્ક્ય સમાધાનમાહ- અત્રોચ્યત ઇત્યાદિ| પ્રત્યાખ્યાયેતિ પરિત્યજ્યેત્યર્થઃ| નનુ, યદિ દોષાન્ પરિત્યજ્ય જ્વરાદયો ન ભવન્તિ, તર્હિ સમ્બન્ધોઽસ્તીત્યાશઙ્કાનિરાકરણાયાહ- અથ ચ ન સમ્બન્ધ ઇતિ|- ‘સર્વદા’ ઇતિ શેષઃ| કથં ન સર્વદા સમ્બન્ધ ઇત્યત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ- વિદ્યુદ્વાતેત્યાદિ| આકાશશબ્દેનાકાશસ્થો મેઘ ઉચ્યતે; સત્યપ્યાકાશ ઇતિ વિદ્યમાનેઽપિ જલદ ઇત્યર્થઃ| નિમિત્તત ઇતિ સામગ્રીત ઇત્યર્થઃ| તત એવેતિ તસ્યાઃ સામગ્ર્યા એવેત્યર્થઃ| અપરદૃષ્ટાન્તમાહ- તરઙ્ગબુદ્બુદાદય ઇતિ| તરઙ્ગઃ જલલહરી| શાશ્વતિક ઇતિ નિત્ય ઇત્યર્થઃ||૧૧||

Meaning of the commentary

The passage further examines the cause-and-effect relation between dosha and disease. Bhuyas means again, though others take it as 'more extensively'; a variant reads 'is further investigated.' Permanent conjunction is inseparability like sunlight from the sun, moonlight from the moon or heat from fire. Separation is like cloth and weaver, pot and potter, or ornament and goldsmith. Pratyakhyaya means leaving aside. Here akasha refers to a cloud in the sky, and nimitta means the assembled causal conditions. The wave-and-bubble example shows effects as particular states of their material cause.

Key terms

nityaH saMshleShaH (nityah samshleshah)
Permanent and inseparable conjunction of cause and effect.
paricchedaH (paricchedah)
Complete distinction or separateness between dosha and disease.

Adhikarana ૧૧ (૧૨) · Śloka ૧૨

ભવતિ ચાત્ર- વિકારપરિમાણં ચ સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથક્ | વિસ્તરેણોત્તરે તન્ત્રે સર્વાબાધાશ્ચ વક્ષ્યતે ||૧૨||

View original

भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||

Meaning of the śloka

The extent of disorders, their separate numerical classifications, and all diseases will be explained in detail in the Uttara Tantra.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

‘વિસ્તરં નિમિત્તાનિ ચૈષાં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામ’ ઇતિ યદુક્તં પ્રાક્ તત્ પ્રતિપાદયન્નાહ- વિકારપરિમાણં ચેત્યાદિ| વિકારપરિમાણં ચેતિ ઇયં સમુદાયસઙ્ખ્યા, તથા ચ ‘વ્યાધીનાં તુ સહસ્રં યચ્છતં વિંશતિરેવ ચ’- (ઉ. તં. અ. ૬૬) ઇત્યુત્તરે તન્ત્રે વક્ષ્યતે| સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથગિતિ ઇયમવયવસઙ્ખ્યા; તથા ચ- ષડર્શાંસિ, ચતસ્રોઽશ્મર્યઃ, અષ્ટાદશ કુષ્ઠાનીતિ નિદાનસ્થાને વક્ષ્યતે| સર્વાબાધાશ્ચ વક્ષ્યત ઇતિ જ્વરાતીસારશોષાદયઃ| ચકારોઽત્ર ભિન્નક્રમે| તેન વિકારપરિમાણં ચ સર્વાબાધાશ્ચોત્તરે તન્ત્રે વક્ષ્યત ઇતિ સમ્બધ્યતે; ન પુનઃ ‘ઉત્તરે તન્ત્રે’ ઇતિ ‘સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથગ્’ ઇત્યત્ર સમ્બધ્યતે| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ “ વિકારા જ્વરાદીનામુપદ્રવરૂપતયા તૃટ્છર્દિપ્રભૃતયઃ, તત્પરિમાણમધિકમધ્યહીનભેદેન વિકારપરિમાણમ્; ‘અષ્ટૌ જ્વરાઃ, ષડતીસારાઃ’ ઇત્યાદિ સઙ્ખ્યા ચ પૃથક્ પૃથક્; સર્વાબાધાશ્ચ શારીરમાનસા ઇતિ; સર્વમેતદુત્તરે તન્ત્રે વક્ષ્યતે વ્યાખ્યાસ્યત્યાચાર્યઃ” ઇતિ||૧૨||

Meaning of the commentary

One explanation takes vikara-parimana as the collective total, later stated as one thousand one hundred and twenty diseases, while separate enumeration means counts such as six types of piles, four urinary stones and eighteen kushthas, taught in the Nidanasthana. All diseases includes fever, diarrhea, shosha and others. By construing the conjunction out of sequence, the collective extent and all diseases are assigned to the Uttara Tantra, while the separate counts are not necessarily assigned there. Another interpretation takes vikara to mean complications of fever and other diseases, such as thirst and vomiting, and parimana as their greater, moderate or lesser degree; separate counts are examples such as eight fevers and six diarrheas; all diseases are bodily and mental; and all these topics are said to be explained in the Uttara Tantra.

Key terms

vikAraparimANam (vikaraparimanam)
Interpreted either as the total number of disorders or as the degree of complications associated with individual diseases.

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૨૪

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્યાધિસમુદ્દેશીયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૪||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||

Meaning of the śloka

Thus ends the twenty-fourth chapter, called Vyadhisamuddeshiya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુર્વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ||૨૪||

Meaning of the commentary

Thus ends the twenty-fourth chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.

← 23. kr̥tyākr̥tyavidhyadhyāyaḥ25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ →