Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
व्याधिसमुद्देशीयमित्यादि| व्याधीनां समासेनोद्देशः कथनं, तदधिकृत्य कृतोऽध्यायो व्याधिसमुद्देशीयः, व्याधिसङ्क्षेपोद्देशीय इत्यर्थः||१-२||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
शस्त्रसाध्यत्वेन स्नेहादिसाध्यत्वेन च व्याधीनां द्वैविध्यं दर्शयन्नाह,- द्विविधा इत्यादि| शस्त्रसाध्या इति छेद्यादिप्रकारेण; स्नेहादिक्रियासाध्या इति अत्रादिशब्देन स्वेदनवमनविरेचनादयः| तत्रेति तयोर्मध्ये| शस्त्रसाध्येषु अष्टविधशस्त्रकर्मीयोक्तेषु भगन्दरग्रन्थिप्रभृतिषु||३||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
शल्यतन्त्रत्वादस्य तन्त्रस्य शस्त्रक्रियैवार्हति न स्नेहादिक्रियेत्याशङ्क्योभयक्रियाधिकारं दर्शयन्नाह- अस्मिन्नित्यादि| अस्मिन्निति सौश्रुते शल्यतन्त्रे| पुनःशब्दोऽत्र एवार्थे| सर्वतन्त्रसामान्यादिति शालाक्यादीनां सामान्यात् तुल्यत्वात्| यथास्थूलमिति स्थूलदृष्ट्या, न सूक्ष्मदृष्ट्येत्यर्थः| एतेन ये सनामका व्याधयस्तेषामवरोधः, निर्नामकानां पुनर्लक्षणद्वारेण, अवरोधः सङ्ग्रहः| कः पुनरयं व्याधिरित्याह- प्रागभिहितमित्यादि| तदिति तयोः शरीरशरीरिणोः; ‘शरीरमनसोः’ इति केचित्| तच्च दुःखं त्रिविधमिति चकारान्न केवलं त्रिविधं सप्तविधं च| आत्मशब्देन समनस्कं शरीरमुच्यते| तत्र वातपित्तकफोत्थाः शरीरभवा आध्यात्मिकाः, तथा रजस्तमोभवाश्च; आत्मन्यधि अध्यात्मं, तत्र भवमाध्यात्मिकम्| भूतानि प्राणिनः, भूतेष्वधिकृत्य यद्वर्तते तदाधिभौतिकम्| देवाः सुराः सुरयोनयश्च, देवेष्वधिकृत्य यद्वर्तते तदाधिदैविकम्| तदेव त्रिविधं दुःखं भेदान्तरहेतुभिर्बहुप्रकारभूते व्याधौ समवैतीत्याह- तदित्यादि|- तदिति त्रिविधं दुःखम्| उपनिपतति मध्ये निपतति| ते पुनरिति ते त्रिविधा व्याधयः पुनः सप्तविधा भवन्तीत्यर्थः||४||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
तेषां सप्तविधव्याधीनां क्रमेण लक्षणान्याह- तत्र आदिबलप्रवृत्ता इत्यादि| तत्र तेषु मध्ये| आदिबलप्रवृत्ता दुष्टशुक्रशोणितबलजाताः| के ते इत्याह- ये शुक्रशोणितदोषान्वया इति; शुक्रशोणितस्थितवातादिदोषजनिताः| तानेव नामतो दर्शयति- कुष्ठार्शःप्रभृतय इति| प्रभृतिग्रहणान्मेहक्षयादयः| मातृजा इति मातुः शोणितजाः, पितृजाश्चेति पितुः शुक्रजाः| द्वितीयं व्याधिभेदं दर्शयन्नाह- जन्मबलप्रवृत्ता इत्यादि| जन्मबलप्रवृत्ता इति शुक्रशोणितदुष्टिं विनाऽपि मातुरपचारबलजाताः; अपचार इति दुष्टाहाराचारावपचारः| मूका अवाचः, मिन्मिनाः सानुनासिकाः, वामना अत्यन्तह्रस्वशरीराः| दौहृदापचारकृताश्चेति गर्भानुभावान्मातुश्चतुर्थादिमासेष्विन्द्रियार्थप्रार्थना ‘दौहृदम्’ इत्याचक्षते; तस्यापचारस्तु दौहृदमेवापमानितम्, अपमानितमलब्धं गर्भस्याहितं वा| अत्र ‘मूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते’ इत्यस्याग्रे केचित् ‘भुञ्जते’ इत्यादि पाठं पठन्ति, स च पूर्णो न दृश्यते निबन्धेष्विति न लिखितः| तृतीयं व्याधिभेदं निर्दिशन्नाह- दोषेत्यादि| दोषा वातादयो रजस्तमसी च, बलं शक्तिः, प्रवृत्ता जाताः| के पुनस्त इत्याह- ये आतङ्कसमुत्पन्ना इति| आतङ्का रोगाः; यथा- प्रतिश्यायात् कासः, कासात् क्षय इत्यादि| एते आध्यात्मिका इति एते आदिबलप्रवृत्ता जन्मबलप्रवृत्ता दोषबलप्रवृत्तास्त्रय आध्यात्मिकाः; शरीरस्थवातादिरजःप्रभृतिदोषजनितत्वात्||५||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
चतुर्थं व्याधिभेदं निर्दिशन्नाह- सङ्घातेत्यादि| सङ्घातबलप्रवृत्ता इति प्रहारशक्तिजाताः| के पुनस्त इत्याह- य आगन्तव इत्यादि| व्यालकृता इति व्याला दुष्टव्याघ्रादयः| एते आधिभौतिका इति एते पूर्वोक्ता आगन्तवः; आधिभौतिकत्वं भूतेषु प्राणिष्वधिकृतत्वात्||६||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
पञ्चमं व्याधिभेदं निर्दिशन्नाह- कालबलप्रवृत्ता इत्यादि| कालः शीतोष्णवर्षलक्षणः षडृतुकः| के पुनस्त इत्याह- शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; ते पुनर्जाड्यदाहकम्पादयः, तथा व्रणज्वराश्च| अत्र व्यापन्नर्तुकृतानां पूर्वोद्धृतान्नपानौषधिभिरुपचारः, यथास्वं च व्याधिविहितं भेषजम् ऋतुव्यापत्प्रशमनं च, दैवव्यपाश्रयं च होमादि; अव्यापन्नर्तुकृतानां पुनर्यथादोषं यथारोगमेवोपचारः| षष्ठं व्याधिभेदं निर्दिशन्नाह- दैवबलप्रवृत्ता इत्यादि| दैवबलप्रवृत्ता इति देवशक्तिजाता इत्यर्थः| के पुनस्त इत्याह- ये देवद्रोहादित्यादि| देवगोगुरुसिद्धानां द्रोहात्| अभिशप्तका इति ऋषीणामाक्रोशजाः| आथर्वणकृता अथर्ववेदप्रणीताभिचारिकमन्त्रैः कृता मारणात्मका व्याधयः| उपसर्गजा इति उपसृज्यन्त इत्युपसर्गाः पीडितजनसमीपोत्पन्ना ज्वरादयः| विद्युदशनिकृता इति लताकारा तिर्यक्पतन्ती वह्निरूपा विद्युत्, मुशलवदधःपतनशीलो मारणात्मकोऽशनिः| संसर्गजा इति देवादिद्रोहकजनसम्पर्कजा इत्यर्थः| आकस्मिका इति विनैव संसर्गं प्राक्तनकर्मपीडितत्वेन जाता इत्यर्थः| उपसर्गजसंसर्गजयोरयं विशेषः- उपसर्गजा ज्वरादिरोगपीडितजनसम्पर्काद्भवन्ति; संसर्गजाश्च देवादिद्रोहकजनसम्पर्काद्भवन्ति| ‘देवद्रोहाभिशप्तका’ इत्यत्र केचित् ‘उपसर्गाभिशापाभिचाराभिषङ्गजा’ इति पठन्ति, स चाभावान्न लिखितः| सप्तमं व्याधिभेदं दर्शयन्नाह- स्वभावबलप्रवृत्ता इत्यादि| स्वभावबलप्रवृत्ता इति प्रकृतिशक्तिजाता इत्यर्थः| के पुनस्त इत्याह- क्षुत्पिपासेत्यादि| कालजा इति ये समये प्राप्ता भवन्ति| अकालजा असमये जाता इत्यर्थः| तत्र कालजाकालजयोर्हेतुभेदेन भेद इति दर्शयति- तत्र परिरक्षणकृता इत्यादि| परिरक्षणं रक्षाप्रयत्नः, तस्मिन्नपि परिरक्षणे ये भवन्ति ते कालजाः; अत एव कालकृतानां नोपचारोऽस्ति याप्यतैवास्ति भोजनपानरसायनादिभिः, आत्यन्तिकप्रतीकारो वा स्वभावव्याधिचिकित्सितोक्तरसायनविधिना| अपरिरक्षणकृता इति अपरिरक्षणं रक्षणेऽप्रयत्नः, तस्मिन् ये भवन्ति ते अकालकृताः| तेषां च यथादोषं यथारोगं च प्रतीकारः| एते आधिदैविका इति एते क्षुत्पिपासादयो दैवमधिकृत्य भवन्तीत्याधिदैविकाः| केचित् “एत आधिदैविकाः” इत्यमुं पाठं न पठन्ति| तेषां मते स्वभावबलप्रवृत्ताः क्षुत्पिपासादय आध्यात्मिकमध्ये निपतन्ति| तत्र तेष्वेव सप्तसु व्याधिभेदेषु सर्वव्याध्युपरोधं दर्शयन्नाह- अत्र सर्वव्याध्युपरोध इति| अत्रेति अत्रोक्तसप्तविधव्याधौ, उपरोधः सङ्ग्रहः||७||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
कथं पुनः सर्वव्याध्युपरोध इत्याह- सर्वेषां च व्याधीनामित्यादि| मूलमिति कारणमित्यर्थः| तल्लिङ्गत्वादिति वातादिलिङ्गत्वात्| लिङ्गं तु वातादीनां रौक्ष्याल्पस्नेहादयः, तथा तोददाहकण्ड्वादीनि कार्याणि च| दृष्टफलत्वादिति वातादिहरौषधैर्वातादिव्याधेरुपशमनदर्शनात्| आगमाच्च सविंशत्येकादशशतनां व्याधीनां कार्यभूतानां वातपित्तश्लेष्माणो हि कारणम्| यथाहि कृत्स्नमित्यादि| विकारजातमिति विकारसमूहं; विकाराश्चात्र त्रयोविंशतिर्महदाद्याः| विश्वरूपेणावस्थितमिति जगद्रूपेण व्याप्य स्थितमित्यर्थः| न व्यतिरिच्यन्त इति न पृथग्भवन्तीत्यर्थः| एवमेव कृत्स्नं विकारजातमित्यादि विकारजातमिति रोगसमूहम्| अव्यतिरिच्येति अपरित्यज्येत्यर्थः| एतेन ताल्लिङ्गत्वादित्यादिना अनुमानप्रत्यक्षागमोपमानानि चत्वारि प्रमाणान्युक्तानि| ननु, दोषत्रयात् कथमादिबलप्रवृत्तादयोऽनेके व्याधय इत्याह- दोषेत्यादि| दोषधातुमलसंसर्गादिति संसर्गः संयोगः; तद्यथा- वातादिदोषरसधातुसंसर्गाज्ज्वरादयो रसाधिष्ठानाः,वातादिदोषरसधातुपुरीषमलसंसर्गादतीसारादयः, वातादिदोषरसादिदूष्यमूत्रमलसंसर्गाद्विंशतिर्मोहाः, तथा वातादिदोषरक्तधातुसंसर्गाद्वातरक्तरक्तपित्तविद्रधिरक्तगुल्मादयः| आयतनविशेषादिति आयतनानि स्थानानि, तेषां विशेषो भेद इत्यर्थः; तद्यथा- सप्तस्वायतनेषु पञ्चषष्टिर्मुखरोगाः, चक्षुरिन्द्रियायतनेषु षट्सप्ततिर्नेत्ररोगाः, निमित्ततश्चेति निमित्तानि वातादयः; तद्यथा- प्रत्येकं वातादिज्वरास्त्रयः, सान्निपातिक एकः, द्वन्द्वजास्त्रयः, आगन्तुश्चाष्टमः; एवमन्यदपि निमित्ततो व्याधीनां नानात्वं ज्ञेयम्| एषामिति व्याधीनां, विकल्पो भेदः नानात्वमित्यर्थः| दूष्यजन्मसञ्ज्ञा लक्षणया भवतीति दर्शयन्नाह- दोषदूषितेष्वत्यर्थमित्यादि| दोषैरेव दूषितेषु धातुष्वत्यर्थं दोषजेषु विकारेषु रसजादिसञ्ज्ञा; यथा- घृतदग्धस्तैलदग्धस्ताम्रदग्धो लोहदग्ध इति| अत्र घृतादिशब्देन घृतादिस्थो वह्निर्लक्ष्यते, एवं रसादिजो व्याधिरित्यत्र रसादिस्थितवातादिदोषा लक्ष्यन्ते||८||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
चिकित्साविशेषविज्ञानार्थं सुखसाध्यत्वादिकर्मबोधार्थं च प्रत्येकं रसादिधातुविकारान् दर्शयितुमाह- तत्रान्नाश्रद्धारोचकेत्यादि| अन्नाश्रद्धा अन्नविद्वेषः| अङ्गमर्द इति वेदनाविशेषः ‘स्फुटनिका’ इति लोके| हृल्लासो हृदयोत्क्लेदोऽसकृत्ष्ठीवनम्| अङ्गसाद इति अङ्गानामनुत्साहः| रसदोषजा इति दोषदूषितरसजाताः| रसजानभिधाय रक्तजानभिधातुमाह- कुष्ठेत्यादि| रक्तजानुक्त्वा मांसजानाह- अधिमांसेत्यादि| मांससङ्घात इति मांसतानो नाम मुखरोगेषु; ‘मांसोच्छ्रायः सामान्य एव’ इत्यन्ये| मांसजान् कथयित्वा मेदोजानाह- ग्रन्थीत्यादि| मेदोजानुक्त्वाऽस्थिजानाह- अध्यस्थ्यधिदन्तेत्यादि| अध्यस्थीनि अधिकास्थीनीत्यर्थः| अधिदन्ता इति अधिका दन्ता इत्यर्थः| तोदशूलाभ्यां सहास्थिशब्दः प्रत्येकं सम्बध्यते| अस्थिदोषानभिधाय मज्जजानाह- तमोदर्शनेत्यादि|- तमोदर्शनम् अन्धकारदर्शनम्| मूर्च्छा चेतनाच्युतिः| भ्रमः चक्रारूढस्येव| पूर्वस्थूलमूलारुर्जन्मेति स्थूलमूलानामरुषां व्रणानां पर्वसु जन्मेत्यर्थः | अन्ये त्वत्र ‘पर्वगौरवस्थूलमूलारुर्जन्म’ इति पठन्ति| मज्जदोषानभिधाय शुक्रदोषान् दर्शयति- क्लैब्याप्रहर्षेत्यादि|- क्लैब्यमिति षण्ढतेत्यर्थः| अप्रहर्ष इति स्त्रीविषयेऽनभिलाषः| तद्दोषा इति शुक्रदोषा इत्यर्थः| शुक्रजानुक्त्वा मलायतनदोषानाह- त्वग्दोषा इत्यादि| त्वग्दोषाः कुष्ठानि| कर्णनासामुखाक्षिमलायतनेष्वन्येषु च प्रजननाद्यपत्यपथेष्वप्रवृत्तिः ‘सङ्ग’ उच्यते| मलायतनदोषानभिधायेन्द्रियायतनदोषानाह- इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरित्यादि| समासः सङ्क्षेपः| दोषधातुमलसंसर्गादिति यत् प्रागुक्तं व्याधिनानात्वकारणं, तथाऽऽयतनविशेषादिति यद्द्वितीयं व्याधिनानात्वकारणमुक्तम्, एतद्द्वयमपि सङ्क्षेपेणाभिधाय निमित्ततश्चेति यदुक्तं तृतीयं व्याधिनानात्वकारणं तदभिधातुमाह- विस्तरमित्यादि| निमित्तानि वातादयः तत्कारणानि बलवद्विग्रहादीनि मिथ्याप्रयुक्तानि स्नेहादीनि च; ज्वरे तद्यथा कामज्वरः क्रोधज्वरो मृत्पाण्डुरोग इत्यादि; तथाऽतीसारे ‘गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः’ (उ. त. अ. ४०) इत्यादि प्रतिरोगं निर्दिष्टानि| प्रतिरोगं वक्ष्याम इति रोगे रोगे वक्ष्यामः||९||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
वातादीनां शरीरे प्रसरतां स्थानसंश्रयस्य व्याधिनानात्वकारणस्य हेतुं दर्शयन्नाह- कुपितानामित्यादि| खवैगुण्यात् स्रोतोवैगुण्यादित्यर्थः||१०||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
प्रतिपाद्य व्याधीनां दोषाणां च कार्यकारणसम्बन्धं पुनरन्यथा जिज्ञास्यमाह- भूय इत्यादि|- भूयःशब्दः पुनरर्थे| जिज्ञास्यं ज्ञातुमभिलषणीयम्| एतेनैतदुक्तं भवति- प्राक्किल व्याधीनां वातादिमूलत्वं जिज्ञासितम्, अत्रान्यत् पुनरपि ज्ञातुमेष्टव्यमित्यर्थः; अन्ये भूयो बहुतरमिति व्याख्यानयन्ति| केचित् ‘भूयोऽत्र जिज्ञास्यते’ इति पठन्ति| नित्यः संश्लेष इति सर्वदा अपृथक्त्वं, यथा- सूर्यातपयोश्चन्द्रज्योत्स्नयोः पावकोष्णत्वयोरिति| परिच्छेदो विश्लेषः पृथक्त्वं; यथा- पटकुविन्दकयोर्घटकुम्भकारयोः कुण्डलसुवर्णकारयोरित्यादि| अथाप्यन्यथेति कोऽर्थः? अनित्यः संश्लेषः| पूर्वपक्षमाशङ्क्य समाधानमाह- अत्रोच्यत इत्यादि| प्रत्याख्यायेति परित्यज्येत्यर्थः| ननु, यदि दोषान् परित्यज्य ज्वरादयो न भवन्ति, तर्हि सम्बन्धोऽस्तीत्याशङ्कानिराकरणायाह- अथ च न सम्बन्ध इति|- ‘सर्वदा’ इति शेषः| कथं न सर्वदा सम्बन्ध इत्यत्र दृष्टान्तमाह- विद्युद्वातेत्यादि| आकाशशब्देनाकाशस्थो मेघ उच्यते; सत्यप्याकाश इति विद्यमानेऽपि जलद इत्यर्थः| निमित्तत इति सामग्रीत इत्यर्थः| तत एवेति तस्याः सामग्र्या एवेत्यर्थः| अपरदृष्टान्तमाह- तरङ्गबुद्बुदादय इति| तरङ्गः जललहरी| शाश्वतिक इति नित्य इत्यर्थः||११||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
‘विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्याम’ इति यदुक्तं प्राक् तत् प्रतिपादयन्नाह- विकारपरिमाणं चेत्यादि| विकारपरिमाणं चेति इयं समुदायसङ्ख्या, तथा च ‘व्याधीनां तु सहस्रं यच्छतं विंशतिरेव च’- (उ. तं. अ. ६६) इत्युत्तरे तन्त्रे वक्ष्यते| सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथगिति इयमवयवसङ्ख्या; तथा च- षडर्शांसि, चतस्रोऽश्मर्यः, अष्टादश कुष्ठानीति निदानस्थाने वक्ष्यते| सर्वाबाधाश्च वक्ष्यत इति ज्वरातीसारशोषादयः| चकारोऽत्र भिन्नक्रमे| तेन विकारपरिमाणं च सर्वाबाधाश्चोत्तरे तन्त्रे वक्ष्यत इति सम्बध्यते; न पुनः ‘उत्तरे तन्त्रे’ इति ‘सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथग्’ इत्यत्र सम्बध्यते| अन्ये तु व्याख्यानयन्ति “ विकारा ज्वरादीनामुपद्रवरूपतया तृट्छर्दिप्रभृतयः, तत्परिमाणमधिकमध्यहीनभेदेन विकारपरिमाणम्; ‘अष्टौ ज्वराः, षडतीसाराः’ इत्यादि सङ्ख्या च पृथक् पृथक्; सर्वाबाधाश्च शारीरमानसा इति; सर्वमेतदुत्तरे तन्त्रे वक्ष्यते व्याख्यास्यत्याचार्यः” इति||१२||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
इति श्रीडल्ह(ह्ल)णविरचितायां सुश्रुतव्याख्यायां निबन्धसङ्ग्रहाख्यायां सूत्रस्थाने चतुर्विंशतितमोऽध्यायः||२४||