Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો વ્યાધિસમુદ્દેશીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
દ્વિવિધાસ્તુ વ્યાધયઃ- શસ્ત્રસાધ્યાઃ, સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યાશ્ચ | તત્ર શસ્ત્રસાધ્યેષુ સ્નેહાદિક્રિયા ન પ્રતિષિધ્યતે, સ્નેહાદિક્રિયાસાધ્યેષુ શસ્ત્રકર્મ ન ક્રિયતે ||૩||
View original
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
અસ્મિન્ પુનઃ શાસ્ત્રે સર્વતન્ત્રસામાન્યાત્ સર્વેષાં વ્યાધીનાં યથાસ્થૂલમવરોધઃ ક્રિયતે | પ્રાગભિહિતં ‘તદ્દુઃખસંયોગા વ્યાધય’ (સૂ. અ. ૧) ઇતિ | તચ્ચ દુઃખં ત્રિવિધમ્- આધ્યાત્મિકમ્, આધિભૌતિકમ્, આધિદૈવિકમિતિ | તત્તુ સપ્તવિધે વ્યાધાવુપનિપતતિ | તે પુનઃ સપ્તવિધા વ્યાધયઃ; તદ્યથા- આદિબલપ્રવૃત્તાઃ, જન્મબલપ્રવૃત્તાઃ, દોષબલપ્રવૃત્તાઃ, સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તાઃ, કાલબલપ્રવૃત્તાઃ, દૈવબલપ્રવૃત્તાઃ, સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા ઇતિ ||૪||
View original
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તત્ર, આદિબલપ્રવૃત્તા યે શુક્રશોણિતદોષાન્વયાઃ કુષ્ઠાર્શઃપ્રભૃતયઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- માતૃજાઃ, પિતૃજાશ્ચ | જન્મબલપ્રવૃત્તા યે માતુરપચારાત્ પઙ્ગુજાત્યન્ધબધિરમૂકમિન્મિનવામનપ્રભૃતયો જાયન્તે; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ રસકૃતાઃ, દૌહૃદાપચારકૃતાશ્ચ | દોષબલપ્રવૃત્તા યે આતઙ્કસમુત્પન્ના મિથ્યાહારાચારકૃતાશ્ચ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ આમાશયસમુત્થાઃ , પક્વાશયસમુત્થાશ્ચ; પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ- શારીરા, માનસાશ્ચ | ત એતે આધ્યાત્મિકાઃ ||૫||
View original
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
સઙ્ઘાતબલપ્રવૃત્તા ય આગન્તવો દુર્બલસ્ય બલવદ્વિગ્રહાત્; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- શસ્ત્રકૃતા, વ્યાલકૃતાશ્ચ | એતે આધિભૌતિકાઃ ||૬||
View original
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
કાલબલપ્રવૃત્તા યે શીતોષ્ણવાતવર્ષાતપપ્રભૃતિનિમિત્તાઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- વ્યાપન્નર્તુકૃતાઃ, અવ્યાપન્નર્તુકૃતાશ્ચ | દૈવબલપ્રવૃતા યે દેવદ્રોહાદભિશપ્તકા અથર્વણકૃતા ઉપસર્ગજાશ્ચ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- વિદ્યુદશનિકૃતાઃ, પિશાચાદિકૃતાશ્ચ; પુનશ્ચ દ્વિવિધાઃ- સંસર્ગજા , આકસ્મિકાશ્ચ | સ્વભાવબલપ્રવૃત્તા યે ક્ષુત્પિપાસાજરામૃત્યુનિદ્રાપ્રભૃતયઃ; તેઽપિ દ્વિવિધાઃ- કાલજા, અકાલજાશ્ચ; તત્ર પરિરક્ષણકૃતાઃ કાલજાઃ, અપરિરક્ષણકૃતા અકાલજાઃ | એતે આધિદૈવિકાઃ | અત્ર સર્વવ્યાધ્યવરોધઃ ||૭||
View original
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
સર્વેષાં ચ વ્યાધીનાં વાતપિત્તશ્લેષ્માણ એવ મૂલં; તલ્લિઙ્ગત્વાદ્દૃષ્ટફલત્વાદાગમાચ્ચ | યથા હિ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતં સત્ત્વરજસ્તમાંસિ ન વ્યતિરિચ્યન્તે, એવમેવ કૃત્સ્નં વિકારજાતં વિશ્વરૂપેણાવસ્થિતમવ્યતિરિચ્ય વાતપિત્તશ્લેષ્માણો વર્તન્તે | દોષધાતુમલસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વિકલ્પઃ | દોષદૂષિતેષ્વત્યર્થં ધાતુષુ સઞ્જ્ઞા- રસજોઽયં, શોણિતજોઽયં, માંસજોઽયં, મેદોજોઽયં, અસ્થિજોઽયં મજ્જજોઽયં, શુક્રજોઽયં વ્યાધિરિતિ ||૮||
View original
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
તત્ર, અન્નાશ્રદ્ધારોચકાવિપાકાઙ્ગમર્દજ્વરહૃલ્લાસતૃપ્તિગૌરવહૃત્પાણ્ડુરોગમાર્ગોપરોધકાર્શ્યવૈરસ્યાઙ્ગસાદાકાલજવલીપલિતદર્શનપ્રભૃતયો રસદોષજા વિકારાઃ; કુષ્ઠવિસર્પપિડકામશકનીલિકાતિલકાલકન્યચ્છવ્યઙ્ગેન્દ્રલુપ્તપ્લીહવિદ્રધિગુલ્મવાતશોણિતાર્શોઽર્બુદાઙ્ગમર્દાસૃગ્દરરક્તપિત્તપ્રભૃતયો રક્તદોષજાઃ , ગુદમુખમેઢ્રપાકાશ્ચ; અધિમાંસાર્બુદાર્શોઽધિજિહ્વોપજિહ્વોપકુશગલશુણ્ડિકાલજીમાંસસઙ્ઘાતૌષ્ઠપ્રકોપગલગણ્ડગણ્ડમાલાપ્રભૃતયો માંસદોષજાઃ; ગ્રન્થિવૃદ્ધિગલગણ્ડાર્બુદમેદોજૌષ્ઠપ્રકોપમધુમેહાતિસ્થૌલ્યાતિસ્વેદપ્રભૃતયો મેદોદોષજાઃ; અધ્યસ્થ્યધિદન્તાસ્થિતોદશૂલકુનખપ્રભૃતયોઽસ્થિદોષજાઃ; તમોદર્શનમૂર્ચ્છાભ્રમપર્વસ્થૂલમૂલારુર્જન્મનેત્રાભિષ્યન્દપ્રભૃતયો મજ્જદોષજાઃ; ક્લૈબ્યાપ્રહર્ષશુક્રાશ્મરીશુક્રમેહશુક્રદોષાદયશ્ચ તદ્દોષાઃ; ત્વગ્દોષાઃ સઙ્ગોઽતિપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વા મલાયતનદોષાઃ; ઇન્દ્રિયાણામપ્રવૃત્તિરયથાપ્રવૃત્તિર્વેન્દ્રિયાયતનદોષાઃ; ઇત્યેષ સમાસ ઉક્તઃ; વિસ્તરં નિમિત્તાનિ ચૈષાં પ્રતિરોગં વક્ષ્યામઃ ||૯||
View original
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ભવતિ ચાત્ર- કુપિતાનાં હિ દોષાણાં શરીરે પરિધાવતામ્ | યત્ર સઙ્ગઃ ખવૈગુણ્યાદ્વ્યાધિસ્તત્રોપજાયતે ||૧૦||
View original
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ભૂયોઽત્ર જિજ્ઞાસ્યં, કિં વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ પરિચ્છેદો વા? ઇતિ; યદિ નિત્યઃ સંશ્લેષઃ સ્યાત્તર્હિ નિત્યાતુરાઃ સર્વ એવ પ્રાણિનઃ સ્યુઃ; અથાપ્યન્યથા વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ, ‘અન્યત્ર વર્તમાનાનામન્યત્ર લિઙ્ગં ન ભવતિ’ ઇતિ કૃત્વા યદુચ્યતે વાતાદયો જ્વરાદીનાં મૂલાનીતિ તન્ન | અત્રોચ્યતે- દોષાન્ પ્રત્યાખ્યાય જ્વરાદયો ન ભવન્તિ; અથ ચ ન (નિત્યઃ) સમ્બન્ધઃ; યથાહિ વિદ્યુદ્વાતાશનિવર્ષાણ્યાકાશં પ્રત્યાખ્યાય ન ભવન્તિ, સત્યપ્યાકાશે કદાચિન્ન ભવન્તિ, અથ ચ નિમિત્તતસ્તત એવોત્પત્તિરિતિ; તરઙ્ગબુદ્બુદાદયશ્ચોદકવિશેષાઃ એવ; વાતાદીનાં જ્વરાદીનાં ચ નાપ્યેવં સંશ્લેષો ન પરિચ્છેદઃ શાશ્વતિકઃ, અથ ચ નિમિત્તત એવોત્પત્તિરિતિ ||૧૧||
View original
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ભવતિ ચાત્ર- વિકારપરિમાણં ચ સઙ્ખ્યા ચૈષાં પૃથક્ પૃથક્ | વિસ્તરેણોત્તરે તન્ત્રે સર્વાબાધાશ્ચ વક્ષ્યતે ||૧૨||
View original
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને વ્યાધિસમુદ્દેશીયો નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon