Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

੨੪. ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨

ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

View original

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter giving a concise classification of diseases will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸਮਾਸੇਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਥਨਂ, ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||

Meaning of the commentary

Vyadhisamuddeshiya means a chapter composed to state diseases briefly or to provide a concise outline of them.

Key terms

vyAdhisamuddesha (vyadhisamuddesha)
A concise statement, outline or classification of diseases.

Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩

ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਯਃ- ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ | ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਪ੍ਰਤਿਸਿਧ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ||੩||

View original

द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||

Meaning of the śloka

Diseases are of two kinds: those treated by surgical instruments and those treated by measures beginning with oleation. Measures such as oleation are not prohibited in diseases requiring surgery, but surgical procedures are not performed in diseases treatable by oleation and related measures.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ,- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਛੇਦ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਕਾਰੇਣ; ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਅਸ੍ਟਵਿਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮੀਯੋਕ੍ਤੇਸੁ ਭਗਨ੍ਦਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪ੍ਰਭਤਿਸੁ||੩||

Meaning of the commentary

The first class is treated through excision and the other types of operative procedure. In the second class, the inclusive ending after oleation covers fomentation, emesis, purgation and similar measures. The surgically treated group includes bhagandara, granthi and other disorders described under the eight kinds of surgical procedure. Supportive oleation and related measures may still be used in that group.

Key terms

shastrasAdhya (shastrasadhya)
A disease classified as requiring treatment with a surgical instrument or operative procedure.
snehAdikriyAsAdhya (snehadikriyasadhya)
A disease treated by non-operative measures beginning with oleation and including procedures such as fomentation, emesis and purgation.

Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪

ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਵਰੋਧਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ | ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ ‘ਤਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੋਗਾ ਵ੍ਯਾਧਯ’ (ਸੂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ | ਤਚ੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍- ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਮ੍, ਆਧਿਭੌਤਿਕਮ੍, ਆਧਿਦੈਵਿਕਮਿਤਿ | ਤਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵੁਪਨਿਪਤਤਿ | ਤੇ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਦੋਸਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਸਙ੍ਘਾਤਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਕਾਲਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ||੪||

View original

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||

Meaning of the śloka

Because this treatise shares common ground with all branches, it includes all diseases in broad outline. Disease was previously defined as conjunction with suffering. That suffering is threefold: adhyatmika, adhibhautika and adhidaivika. These occur within a sevenfold classification of disease: arising from primordial or hereditary force, birth-related force, dosha force, traumatic conjunction, time, divine or unseen force, and inherent nature.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਰਿਯੈਵਾਰ੍ਹਤਿ ਨ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੋਭਯਕ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਏਵਾਰ੍ਥੇ| ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਿਤਿ ਸ੍ਥੂਲਦਸ੍ਟ੍ਯਾ, ਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦਸ੍ਟ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਯੇ ਸਨਾਮਕਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇਸਾਮਵਰੋਧਃ, ਨਿਰ੍ਨਾਮਕਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵਾਰੇਣ, ਅਵਰੋਧਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਕਃ ਪੁਨਰਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਿਤਿ ਤਯੋਃ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਰੀਰਿਣੋਃ; ‘ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿ ਚਕਾਰਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਚ| ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਨਸ੍ਕਂ ਸ਼ਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਥਾਃ ਸ਼ਰੀਰਭਵਾ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਃ, ਤਥਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭਵਾਸ਼੍ਚ; ਆਤ੍ਮਨ੍ਯਧਿ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਤਤ੍ਰ ਭਵਮਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਮ੍| ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ, ਭੂਤੇਸ੍ਵਧਿਕਤ੍ਯ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾਧਿਭੌਤਿਕਮ੍| ਦੇਵਾਃ ਸੁਰਾਃ ਸੁਰਯੋਨਯਸ਼੍ਚ, ਦੇਵੇਸ੍ਵਧਿਕਤ੍ਯ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾਧਿਦੈਵਿਕਮ੍| ਤਦੇਵ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਂ ਭੇਦਾਨ੍ਤਰਹੇਤੁਭਿਰ੍ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਭੂਤੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਮਵੈਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਦਿਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਮ੍| ਉਪਨਿਪਤਤਿ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਪਤਤਿ| ਤੇ ਪੁਨਰਿਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪||

Meaning of the commentary

Although this is a surgical treatise, it has authority over both operative and measures such as oleation because it shares subject matter with branches such as Shalakya. Its inclusion of diseases is broad rather than minutely exhaustive. Named diseases are included by name, while unnamed ones are included through their signs. In the earlier definition, conjunction with suffering can refer to body and embodied self; some instead read body and mind. The conjunction in the present passage indicates that suffering is both threefold and, through another basis of division, sevenfold. Atman here means the body together with mind. Adhyatmika suffering arises in that embodied complex, including bodily conditions from vata, pitta and kapha and mental conditions from rajas and tamas. Adhibhautika concerns living beings, while adhidaivika concerns deities, divine classes or forces. The same threefold suffering falls within diseases made various by the causal bases of the sevenfold scheme.

Key terms

AdhyAtmika (adhyatmika)
Suffering arising within the body-mind complex, including bodily and mental sources in this commentary.
Adhibhautika (adhibhautika)
Suffering connected with other living beings.
Adhidaivika (adhidaivika)
Suffering connected with divine, unseen or superhuman agencies in the source's classification.

Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫

ਤਤ੍ਰ, ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਮਾਤਜਾਃ, ਪਿਤਜਾਸ਼੍ਚ | ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਮਾਤੁਰਪਚਾਰਾਤ੍ ਪਙ੍ਗੁਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਬਧਿਰਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਨਵਾਮਨਪ੍ਰਭਤਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਰਸਕਤਾਃ, ਦੌਹਦਾਪਚਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚ | ਦੋਸਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਆਤਙ੍ਕਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਚਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਃ , ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸ਼ਾਰੀਰਾ, ਮਾਨਸਾਸ਼੍ਚ | ਤ ਏਤੇ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ||੫||

View original

तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||

Meaning of the śloka

Diseases arising from primordial or hereditary force are those linked to defects in semen or menstrual blood, such as kushtha and arshas; they are divided into maternal and paternal types. Diseases arising from birth-related force develop through improper conduct of the mother and include congenital lameness, blindness, deafness, muteness, nasal speech, and extreme shortness; they are divided into those caused through rasa and those caused by disregard of dauhrida. Diseases arising through dosha force develop from another disease or from improper diet and conduct. They are divided into those arising from amashaya and those from pakvashaya, and again into bodily and mental types. These three disease classes are adhyatmika.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਤੇਸਾਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਬਲਜਾਤਾਃ| ਕੇ ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾ ਇਤਿ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਿਤਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਨਿਤਾਃ| ਤਾਨੇਵ ਨਾਮਤੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਮੇਹਕ੍ਸਯਾਦਯਃ| ਮਾਤਜਾ ਇਤਿ ਮਾਤੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਃ, ਪਿਤਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਤੁਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟਿਂ ਵਿਨਾਪਿ ਮਾਤੁਰਪਚਾਰਬਲਜਾਤਾਃ; ਅਪਚਾਰ ਇਤਿ ਦੁਸ੍ਟਾਹਾਰਾਚਾਰਾਵਪਚਾਰਃ| ਮੂਕਾ ਅਵਾਚਃ, ਮਿਨ੍ਮਿਨਾਃ ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਾਃ, ਵਾਮਨਾ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਃ| ਦੌਹਦਾਪਚਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗਰ੍ਭਾਨੁਭਾਵਾਨ੍ਮਾਤੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਦਿਮਾਸੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ‘ਦੌਹਦਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਸ੍ਯਾਪਚਾਰਸ੍ਤੁ ਦੌਹਦਮੇਵਾਪਮਾਨਿਤਮ੍, ਅਪਮਾਨਿਤਮਲਬ੍ਧਂ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਹਿਤਂ ਵਾ| ਅਤ੍ਰ ‘ਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਨਵਾਮਨਪ੍ਰਭਤਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭੁਞ੍ਜਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚ ਪੂਰ੍ਣੋ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤਿ ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਤਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਚ, ਬਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਜਾਤਾਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਆਤਙ੍ਕਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਇਤਿ| ਆਤਙ੍ਕਾ ਰੋਗਾਃ; ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਤ੍ ਕਾਸਃ, ਕਾਸਾਤ੍ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਦੋਸਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਃ; ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਵਾਤਾਦਿਰਜਃਪ੍ਰਭਤਿਦੋਸਜਨਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੫||

Meaning of the commentary

Adibalapravritta diseases arise through the force of vitiated semen or blood, specifically through vata and other doshas located in them. The inclusive ending after kushtha and arshas covers meha, wasting and other conditions. Maternal forms arise from the mother's blood and paternal forms from the father's semen. Janmabalapravritta diseases can arise through the mother's unsuitable food and conduct even without a defect in semen or blood. Muka means unable to speak, minmina nasal in speech, and vamana extremely short in bodily stature. Dauhrida is the mother's desire for sense objects from about the fourth month onward, attributed to the influence of the fetus. Its disregard means insulting or denying the desire, failing to obtain the desired thing, or providing something harmful to the fetus. Some manuscripts add words after the congenital list, but the complete passage is unavailable in the commentarial sources and is therefore not reproduced. In doshabalapravritta disease, dosha includes vata, pitta and kapha as well as rajas and tamas. Disease can produce another disease, as pratishyaya may lead to cough and cough to wasting. The first three of the seven classes are called adhyatmika because they arise through bodily doshas and mental factors such as rajas.

Key terms

AdibalapravRtta (adibalapravritta)
Arising through hereditary or primordial force associated in the source with defects in parental reproductive substances.
janmabalapravRtta (janmabalapravritta)
Arising through birth-related force, attributed here to the mother's diet, conduct or disregard of dauhrida.
doShabalapravRtta (doshabalapravritta)
Arising through the force of bodily or mental doshas, improper regimen, or progression from another disease.
dauhRda (dauhrida)
A pregnant mother's desire for particular sense objects, explained as influenced by the fetus.

Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬

ਸਙ੍ਘਾਤਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯ ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ, ਵ੍ਯਾਲਕਤਾਸ਼੍ਚ | ਏਤੇ ਆਧਿਭੌਤਿਕਾਃ ||੬||

View original

सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||

Meaning of the śloka

Diseases arising through the force of collision are external in origin, such as those produced when a weaker person fights a stronger one. They are of two kinds: caused by weapons and caused by wild animals. These are classified as adhibhautika.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਙ੍ਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਘਾਤਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਹਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਜਾਤਾਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯ ਆਗਨ੍ਤਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਲਕਤਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਲਾ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ| ਏਤੇ ਆਧਿਭੌਤਿਕਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਆਗਨ੍ਤਵਃ; ਆਧਿਭੌਤਿਕਤ੍ਵਂ ਭੂਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਣਿਸ੍ਵਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍||੬||

Meaning of the commentary

This passage states the fourth division of disease. Arising through the force of collision means produced by the power of a blow. Wild animals include dangerous tigers and similar creatures. The previously described externally originating disorders are called adhibhautika because their causes operate among living beings.

Key terms

sa~gghAtabalapravRuttAH (sanghatabalapravrttah)
Arising from the force of impact or the power of a blow.
AdhibhautikAH (adhibhautikah)
The source's category for externally caused disorders operating through living beings.

Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭

ਕਾਲਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਪ੍ਰਭਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਃ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਸ਼੍ਚ | ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤਾ ਯੇ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹਾਦਭਿਸ਼ਪ੍ਤਕਾ ਅਥਰ੍ਵਣਕਤਾ ਉਪਸਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਵਿਦ੍ਯੁਦਸ਼ਨਿਕਤਾਃ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਿਕਤਾਸ਼੍ਚ; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ , ਆਕਸ੍ਮਿਕਾਸ਼੍ਚ | ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਭਤਯਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਕਾਲਜਾ, ਅਕਾਲਜਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾਃ ਕਾਲਜਾਃ, ਅਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾ ਅਕਾਲਜਾਃ | ਏਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕਾਃ | ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਰੋਧਃ ||੭||

View original

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||

Meaning of the śloka

Time-force disorders arise from causes such as cold, heat, wind, rain and sunlight. They are of two kinds: produced by a deranged season and produced by a season that is not deranged. Divine-force disorders are described as arising from offense against deities, curses, Atharvan rites and upasarga. They are divided into those caused by lightning or thunderbolt and those caused by pishacas and similar beings; they are also divided into those produced through contact and those occurring suddenly. Natural-force conditions include hunger, thirst, aging, death and sleep. They are timely or untimely: those that occur despite protective effort are timely, and those arising through lack of protection are untimely. These are classed as adhidaivika. All diseases are included within the categories stated here.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਪਞ੍ਚਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਲਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਃ ਸਡਤੁਕਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਪ੍ਰਭਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਜਾਡ੍ਯਦਾਹਕਮ੍ਪਾਦਯਃ, ਤਥਾ ਵ੍ਰਣਜ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚ| ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਧਤਾਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਿਭਿਰੁਪਚਾਰਃ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਹਿਤਂ ਭੇਸਜਮ੍ ਤੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਚ, ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚ ਹੋਮਾਦਿ; ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਰੋਗਮੇਵੋਪਚਾਰਃ| ਸਸ੍ਠਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਦੇਵਸ਼ਕ੍ਤਿਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਵਗੋਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਦ੍ਰੋਹਾਤ੍| ਅਭਿਸ਼ਪ੍ਤਕਾ ਇਤਿ ਸੀਣਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਜਾਃ| ਆਥਰ੍ਵਣਕਤਾ ਅਥਰ੍ਵਵੇਦਪ੍ਰਣੀਤਾਭਿਚਾਰਿਕਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਕਤਾ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਉਪਸਰ੍ਗਜਾ ਇਤਿ ਉਪਸਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪੀਡਿਤਜਨਸਮੀਪੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਵਿਦ੍ਯੁਦਸ਼ਨਿਕਤਾ ਇਤਿ ਲਤਾਕਾਰਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪਤਨ੍ਤੀ ਵਹ੍ਨਿਰੂਪਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍, ਮੁਸ਼ਲਵਦਧਃਪਤਨਸ਼ੀਲੋ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕੋਸ਼ਨਿਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ ਇਤਿ ਦੇਵਾਦਿਦ੍ਰੋਹਕਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਕਸ੍ਮਿਕਾ ਇਤਿ ਵਿਨੈਵ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਪੀਡਿਤਤ੍ਵੇਨ ਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸਰ੍ਗਜਸਂਸਰ੍ਗਜਯੋਰਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਉਪਸਰ੍ਗਜਾ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰੋਗਪੀਡਿਤਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ; ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਦਿਦ੍ਰੋਹਕਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ‘ਦੇਵਦ੍ਰੋਹਾਭਿਸ਼ਪ੍ਤਕਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਉਪਸਰ੍ਗਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਾਭਿਸਙ੍ਗਜਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਸਪ੍ਤਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਜਾ ਇਤਿ ਯੇ ਸਮਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਕਾਲਜਾ ਅਸਮਯੇ ਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਜਾਕਾਲਜਯੋਰ੍ਹੇਤੁਭੇਦੇਨ ਭੇਦ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਰਕ੍ਸਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣੇ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਾਲਜਾਃ; ਅਤ ਏਵ ਕਾਲਕਤਾਨਾਂ ਨੋਪਚਾਰੋਸ੍ਤਿ ਯਾਪ੍ਯਤੈਵਾਸ੍ਤਿ ਭੋਜਨਪਾਨਰਸਾਯਨਾਦਿਭਿਃ, ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਰਸਾਯਨਵਿਧਿਨਾ| ਅਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾ ਇਤਿ ਅਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਰਕ੍ਸਣੇਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਅਕਾਲਕਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਰੋਗਂ ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਏਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਦਯੋ ਦੈਵਮਧਿਕਤ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਧਿਦੈਵਿਕਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ “ਏਤ ਆਧਿਦੈਵਿਕਾਃ” ਇਤ੍ਯਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਦਯ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਮਧ੍ਯੇ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਸਪ੍ਤਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦੇਸੁ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰੋਧ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਅਤ੍ਰੋਕ੍ਤਸਪ੍ਤਵਿਧਵ੍ਯਾਧੌ, ਉਪਰੋਧਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੭||

Meaning of the commentary

This passage gives the fifth, sixth and seventh divisions of disease. Time is the six-season cycle characterized by cold, heat and rain. Its disorders include stiffness, burning and trembling, as well as wounds and fever. The commentary assigns deranged-season disorders treatment with previously collected food, drink and medicines, measures appropriate to the disease and seasonal disturbance, and historical rites such as homa; disorders arising in a normal season are treated according to dosha and disease. Divine-force disorders are said to arise from divine power. Their causes include offense against deities, cows, teachers and siddhas; curses by sages; destructive rites using Atharvan mantras; and upasarga disorders such as fever arising near an afflicted person. Lightning is described as transverse, vine-like fire, while ashani falls downward like a pestle and is lethal. Contact-produced disease here means contact with someone who has offended deities or similar beings, whereas upasarga means contact with a person afflicted by fever or another disease. Sudden disease is explained through the source's doctrine of prior action without contact. Some witnesses read a different sequence involving upasarga, curses, ritual acts and abhishanga, but the commentator omits it because the reading was unavailable. Natural-force conditions arise from the power of nature. Timely means occurring at the expected time despite protective effort; the commentary regards such conditions as maintainable with food, drink, rasayana and related measures, or potentially addressed through the rasayana method taught for natural disease. Untimely means arising through failure to protect and is addressed according to dosha and disease. Some omit the statement classing these conditions as adhidaivika and instead place hunger, thirst and the other natural conditions under adhyatmika. The seven disease divisions together are said to encompass all diseases.

Key terms

kAlabalapravRuttAH (kalabalapravrttah)
Disorders attributed to the force of time, season or weather.
daivabalapravRuttAH (daivabalapravrttah)
Disorders attributed by the source to divine or supernatural force.
svabhAvabalapravRuttAH (svabhavabalapravrttah)
Conditions attributed to the force of nature, including hunger, thirst, aging, death and sleep.

Adhikarana ੭ (੮) · Śloka ੮

ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਏਵ ਮੂਲਂ; ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦਸ੍ਟਫਲਤ੍ਵਾਦਾਗਮਾਚ੍ਚ | ਯਥਾ ਹਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਾਂਸਿ ਨ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਏਵਮੇਵ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਮਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ | ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਃ | ਦੋਸਦੂਸਿਤੇਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਾਤੁਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ- ਰਸਜੋਯਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਜੋਯਂ, ਮਾਂਸਜੋਯਂ, ਮੇਦੋਜੋਯਂ, ਅਸ੍ਥਿਜੋਯਂ ਮਜ੍ਜਜੋਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਜੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ||੮||

View original

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||

Meaning of the śloka

Vata, pitta and kapha are the root of all diseases, because diseases bear their signs, because the effects of dosha-directed treatment are observed, and because authoritative teaching states it. Just as the entire range of transformations that constitutes the world does not exist apart from sattva, rajas and tamas, the entire range of diseases likewise does not occur apart from vata, pitta and kapha. Diseases differ through the combinations of doshas with tissues and wastes, through differences in their sites, and through their causes. When a tissue is greatly affected by doshas, the disorder is named after that tissue as rasa-born, blood-born, flesh-born, fat-born, bone-born, marrow-born or shukra-born.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਕਥਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਿਤਿ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹਾਦਯਃ, ਤਥਾ ਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਚ| ਦਸ੍ਟਫਲਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਹਰੌਸਧੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਸ਼ਮਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਆਗਮਾਚ੍ਚ ਸਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਸ਼ਤਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਭੂਤਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਹਿ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾਹਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਮਿਤਿ ਵਿਕਾਰਸਮੂਹਂ; ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮਹਦਾਦ੍ਯਾਃ| ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਜਗਦ੍ਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਪਥਗ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮੇਵ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਕਾਰਜਾਤਮਿਤਿ ਰੋਗਸਮੂਹਮ੍| ਅਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯੇਤਿ ਅਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਤਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨੁਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮੋਪਮਾਨਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਨਨੁ, ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਤ੍ ਕਥਮਾਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਦਯੋਨੇਕੇ ਵ੍ਯਾਧਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਂਯੋਗਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਸਧਾਤੁਸਂਸਰ੍ਗਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਰਸਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ,ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਸਧਾਤੁਪੁਰੀਸਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਤੀਸਾਰਾਦਯਃ, ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਸਾਦਿਦੂਸ੍ਯਮੂਤ੍ਰਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮੋਹਾਃ, ਤਥਾ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਕ੍ਤਧਾਤੁਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ| ਆਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਆਯਤਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਾਯਤਨੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਮੁਖਰੋਗਾਃ, ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨੇਸੁ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਃ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਵਾਤਾਦਯਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕ ਏਕਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟਮਃ; ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਸਾਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ, ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭੇਦਃ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੂਸ੍ਯਜਨ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਲਕ੍ਸਣਯਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸਦੂਸਿਤੇਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੈਰੇਵ ਦੂਸਿਤੇਸੁ ਧਾਤੁਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੋਸਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਰਸਜਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਯਥਾ- ਘਤਦਗ੍ਧਸ੍ਤੈਲਦਗ੍ਧਸ੍ਤਾਮ੍ਰਦਗ੍ਧੋ ਲੋਹਦਗ੍ਧ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਘਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਘਤਾਦਿਸ੍ਥੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਰਸਾਦਿਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਸਾਦਿਸ੍ਥਿਤਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ||੮||

Meaning of the commentary

The passage explains how the preceding categories include all disease. Root means cause. Diseases show doshic signs such as dryness or reduced unctuousness and effects such as pricking pain, burning and itching. Their doshic basis is also inferred when medicines directed against a dosha calm the corresponding disease, and is supported by authoritative teaching that vata, pitta and kapha cause the stated diseases. In the comparison, the twenty-three transformations beginning with mahat pervade the form of the world without existing separately from sattva, rajas and tamas; similarly, the collection of diseases does not abandon the three doshas. The commentary sees inference, perception, authoritative testimony and analogy represented by these arguments. Variety arises when doshas combine with tissues and wastes: examples include fever based in rasa, diarrhea involving rasa and feces, prameha involving rasa and urine, and vatarakta, raktapitta, abscess and blood-gulma involving blood. Variety also arises from location, such as the many diseases of the mouth and eye, and from causes, as in the doshic, combined and external varieties of fever. Naming a disorder rasa-born or after another tissue is figurative: it denotes doshas situated in and severely affecting that tissue, just as 'burned by ghee' refers to fire situated in ghee rather than ghee itself as the burning agent.

Key terms

mUlam (mulam)
The causal root, here assigned to vata, pitta and kapha for all diseases.
doShadhAtumalasaMsargAt (doshadhatumalasamsargat)
Through combinations of doshas with tissues and bodily wastes, one basis for disease diversity.
rasajaH (rasajah)
Called rasa-born by figuratively naming the disorder after the tissue severely affected by doshas.

Adhikarana ੮ (੯) · Śloka ੯

ਤਤ੍ਰ, ਅਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਜ੍ਵਰਹਲ੍ਲਾਸਤਪ੍ਤਿਗੌਰਵਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਾਰ੍ਗੋਪਰੋਧਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਙ੍ਗਸਾਦਾਕਾਲਜਵਲੀਪਲਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਯੋ ਰਸਦੋਸਜਾ ਵਿਕਾਰਾਃ; ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਰ੍ਪਪਿਡਕਾਮਸ਼ਕਨੀਲਿਕਾਤਿਲਕਾਲਕਨ੍ਯਚ੍ਛਵ੍ਯਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਪ੍ਲੀਹਵਿਦ੍ਰਧਿਗੁਲ੍ਮਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਸਗ੍ਦਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਤਯੋ ਰਕ੍ਤਦੋਸਜਾਃ , ਗੁਦਮੁਖਮੇਢ੍ਰਪਾਕਾਸ਼੍ਚ; ਅਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਾਰ੍ਸ਼ੋਧਿਜਿਹ੍ਵੋਪਜਿਹ੍ਵੋਪਕੁਸ਼ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਲਜੀਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪ੍ਰਭਤਯੋ ਮਾਂਸਦੋਸਜਾਃ; ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਦ੍ਧਿਗਲਗਣ੍ਡਾਰ੍ਬੁਦਮੇਦੋਜੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਮਧੁਮੇਹਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਭਤਯੋ ਮੇਦੋਦੋਸਜਾਃ; ਅਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤਾਸ੍ਥਿਤੋਦਸ਼ੂਲਕੁਨਖਪ੍ਰਭਤਯੋਸ੍ਥਿਦੋਸਜਾਃ; ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਪਰ੍ਵਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਰੁਰ੍ਜਨ੍ਮਨੇਤ੍ਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਭਤਯੋ ਮਜ੍ਜਦੋਸਜਾਃ; ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦੋਸਾਃ; ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾਃ ਸਙ੍ਗੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਮਲਾਯਤਨਦੋਸਾਃ; ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨਦੋਸਾਃ; ਇਤ੍ਯੇਸ ਸਮਾਸ ਉਕ੍ਤਃ; ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੯||

View original

तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||

Meaning of the śloka

Disorders attributed to impaired rasa include lack of desire for food, loss of appetite, impaired digestion, bodily aching, fever, nausea, satiety, heaviness, cardiac pallor disorder, obstruction of pathways, emaciation, altered taste, weakness of the limbs, premature wrinkles and graying, and similar conditions. Blood-related disorders include kushtha, visarpa, pidaka, mashaka, nilika, tilakalaka, nyaccha, vyanga, indralupta, splenic disease, abscess, gulma, vatarakta, piles, arbuda, bodily aching, abnormal uterine bleeding, raktapitta, and suppuration of the anus, mouth and penis. Flesh-related disorders include adhimamsa, arbuda, piles, adhijihva, upajihva, upakusha, galashundika, alaji, mamsasanghata, swelling of the lips, galaganda, gandamala and similar disorders. Fat-related disorders include granthi, vrddhi, galaganda, arbuda, fat-related lip swelling, madhumeha, excessive corpulence and excessive sweating. Bone-related disorders include extra bones, extra teeth, pricking pain and pain in bones, kunakha and similar conditions. Marrow-related disorders include seeing darkness, fainting, dizziness, thick-rooted ulcers arising at joints, eye discharge and similar conditions. Shukra-related disorders include klaibya, absence of sexual desire, shukra stone, shukrameha and other shukra disorders. Skin disorders include kushtha. Obstruction, excessive flow or improper flow are disorders of waste outlets. Failure or improper functioning of the senses are disorders of sensory sites. This is a concise account; the details and causes will be stated disease by disease.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਰ੍ਮਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਰੋਚਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਅਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਃ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦ ਇਤਿ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ ‘ਸ੍ਫੁਟਨਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਹਲ੍ਲਾਸੋ ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦੋਸਕਤ੍ਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਅਙ੍ਗਸਾਦ ਇਤਿ ਅਙ੍ਗਾਨਾਮਨੁਤ੍ਸਾਹਃ| ਰਸਦੋਸਜਾ ਇਤਿ ਦੋਸਦੂਸਿਤਰਸਜਾਤਾਃ| ਰਸਜਾਨਭਿਧਾਯ ਰਕ੍ਤਜਾਨਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਕੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਜਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਾਂਸਜਾਨਾਹ- ਅਧਿਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤ ਇਤਿ ਮਾਂਸਤਾਨੋ ਨਾਮ ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ; ‘ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਏਵ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਮਾਂਸਜਾਨ੍ ਕਥਯਿਤ੍ਵਾ ਮੇਦੋਜਾਨਾਹ- ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਦੋਜਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਥਿਜਾਨਾਹ- ਅਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਅਧਿਕਾਸ੍ਥੀਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਧਿਦਨ੍ਤਾ ਇਤਿ ਅਧਿਕਾ ਦਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੋਦਸ਼ੂਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਾਸ੍ਥਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਥਿਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਮਜ੍ਜਜਾਨਾਹ- ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ| ਭ੍ਰਮਃ ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਰੁਰ੍ਜਨ੍ਮੇਤਿ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਾਮਰੁਸਾਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸੁ ਜਨ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਪਰ੍ਵਗੌਰਵਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਰੁਰ੍ਜਨ੍ਮ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਜ੍ਜਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਮਿਤਿ ਸਣ੍ਢਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਿਸਯੇਨਭਿਲਾਸਃ| ਤਦ੍ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਲਾਯਤਨਦੋਸਾਨਾਹ- ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਮੁਖਾਕ੍ਸਿਮਲਾਯਤਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਜਨਨਾਦ੍ਯਪਤ੍ਯਪਥੇਸ੍ਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ‘ਸਙ੍ਗ’ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਮਲਾਯਤਨਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨਦੋਸਾਨਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਂ, ਤਥਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਯਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਭਿਧਾਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਂ ਤਦਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਵਿਸ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਵਾਤਾਦਯਃ ਤਤ੍ਕਾਰਣਾਨਿ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦੀਨਿ ਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਿ ਚ; ਜ੍ਵਰੇ ਤਦ੍ਯਥਾ ਕਾਮਜ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਜ੍ਵਰੋ ਮਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾਤੀਸਾਰੇ ‘ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸ੍ਥੂਲਾਤਿਸ਼ੀਤਲੈਃ’ (ਉ. ਤ. ਅ. ੪੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਰੋਗੇ ਰੋਗੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੯||

Meaning of the commentary

The tissue-based disorders are listed to distinguish treatment and understand relative ease of cure. Lack of desire for food means aversion to food. Angamarda is a particular kind of pain popularly called sphutanika. Hrllasa is cardiac queasiness with repeated spitting, and angasada is lack of vigor in the limbs. A rasa-related disorder is one produced from rasa affected by doshas. After rasa, the passage successively lists disorders of blood, flesh, fat, bone, marrow and shukra. Mamsasanghata is a mouth disease called mamsatana; others take it simply as a general elevation of flesh. Adhyasthi and adhidanta mean extra bones and teeth, and the word bone applies separately to pricking and aching pain. Seeing darkness is visual obscuration; murccha is loss of consciousness; and bhrama is a sensation like being mounted on something rotating. The main marrow reading describes thick-rooted ulcers arising at joints. Others read heaviness at the joints followed by thick-rooted ulcers. Klaibya is impotence, and apraharsa is absence of desire toward women in the commentary's wording. Following the shukra list, the passage turns to skin, waste outlets and sensory sites. Sanga is non-flow or obstruction in the ears, nose, mouth, eyes, reproductive passages and other channels. The passage concisely covers disease diversity due to dosha-tissue-waste combinations and differences of site; the promised detailed account addresses the third basis, causes, including doshas and factors such as conflict with stronger persons or misapplied oleation. These will be stated for each disease.

Key terms

rasadoShajAH vikArAH (rasadoshajah vikarah)
Disorders attributed to rasa affected by doshas.
malAyatanadoShAH (malayatanadoshah)
Disorders of bodily waste outlets, expressed as obstruction, excess flow or improper flow.
indriyAyatanadoShAH (indriyayatanadoshah)
Failure or improper functioning associated with the sensory sites.

Adhikarana ੯ (੧੦) · Śloka ੧੦

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਰਿਧਾਵਤਾਮ੍ | ਯਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਜਾਯਤੇ ||੧੦||

View original

भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||

Meaning of the śloka

As aggravated doshas move throughout the body, disease arises wherever they become obstructed because of abnormality in a channel or space.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਸਰਤਾਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਸ੍ਯ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||

Meaning of the commentary

The verse explains the cause of sthanasamshraya, the localization that accounts for the variety of diseases produced as vata and the other doshas spread. Khavaigunya means abnormality or vulnerability of a srotas.

Key terms

khavaiguNyAt (khavaigunyat)
Because of abnormality or vulnerability in a bodily channel or space.

Adhikarana ੧੦ (੧੧) · Śloka ੧੧

ਭੂਯੋਤ੍ਰ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ, ਕਿਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਵਾ? ਇਤਿ; ਯਦਿ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਯੁਃ; ਅਥਾਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ, ‘ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਵਾਤਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਾਨੀਤਿ ਤਨ੍ਨ | ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਥ ਚ ਨ (ਨਿਤ੍ਯਃ) ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਯਥਾਹਿ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਾਤਾਸ਼ਨਿਵਰ੍ਸਾਣ੍ਯਾਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਥ ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ੍ਤਤ ਏਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ; ਤਰਙ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਯਸ਼੍ਚੋਦਕਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਏਵ; ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਨਾਪ੍ਯੇਵਂ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸੋ ਨ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਿਕਃ, ਅਥ ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਏਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ||੧੧||

View original

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||

Meaning of the śloka

A further question is whether doshas such as vata and diseases such as fever are permanently joined or entirely separate. If permanently joined, every living being would always be ill. If wholly separate, a sign belonging in one could not appear in the other, so the claim that doshas are the roots of fever and other diseases would fail. The answer is that fever and other diseases do not arise apart from doshas, yet their relation is not permanent. Lightning, wind, thunderbolts and rain do not arise apart from the sky or cloud, but they are not always present when it is present; they arise from it when the required causes assemble. Waves and bubbles likewise are particular forms of water. In the same way, doshas and diseases are neither eternally inseparable nor eternally separate; disease arises from doshas when the necessary conditions occur.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥਾ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਮਾਹ- ਭੂਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭੂਯਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਭਿਲਸਣੀਯਮ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਿਲ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਮੂਲਤ੍ਵਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ ਪੁਨਰਪਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਭੂਯੋ ਬਹੁਤਰਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭੂਯੋਤ੍ਰ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਅਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ- ਸੂਰ੍ਯਾਤਪਯੋਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਯੋਃ ਪਾਵਕੋਸ੍ਣਤ੍ਵਯੋਰਿਤਿ| ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ; ਯਥਾ- ਪਟਕੁਵਿਨ੍ਦਕਯੋਰ੍ਘਟਕੁਮ੍ਭਕਾਰਯੋਃ ਕੁਣ੍ਡਲਸੁਵਰ੍ਣਕਾਰਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਾਪ੍ਯਨ੍ਯਥੇਤਿ ਕੋਰ੍ਥਃ? ਅਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਮਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਸਮਾਧਾਨਮਾਹ- ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੇਤਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਰ੍ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਕਰਣਾਯਾਹ- ਅਥ ਚ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ|- ‘ਸਰ੍ਵਦਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਥਂ ਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਕਾਸ਼ਸ੍ਥੋ ਮੇਘ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਜਲਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਮਗ੍ਰੀਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ ਏਵੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਾ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਰਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਤਰਙ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਯ ਇਤਿ| ਤਰਙ੍ਗਃ ਜਲਲਹਰੀ| ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਿਕ ਇਤਿ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧||

Meaning of the commentary

The passage further examines the cause-and-effect relation between dosha and disease. Bhuyas means again, though others take it as 'more extensively'; a variant reads 'is further investigated.' Permanent conjunction is inseparability like sunlight from the sun, moonlight from the moon or heat from fire. Separation is like cloth and weaver, pot and potter, or ornament and goldsmith. Pratyakhyaya means leaving aside. Here akasha refers to a cloud in the sky, and nimitta means the assembled causal conditions. The wave-and-bubble example shows effects as particular states of their material cause.

Key terms

nityaH saMshleShaH (nityah samshleshah)
Permanent and inseparable conjunction of cause and effect.
paricchedaH (paricchedah)
Complete distinction or separateness between dosha and disease.

Adhikarana ੧੧ (੧੨) · Śloka ੧੨

ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚੈਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ | ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੧੨||

View original

भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||

Meaning of the śloka

The extent of disorders, their separate numerical classifications, and all diseases will be explained in detail in the Uttara Tantra.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

‘ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚੇਤਿ ਇਯਂ ਸਮੁਦਾਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ, ਤਥਾ ਚ ‘ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਂ ਯਚ੍ਛਤਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਚ’- (ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੬) ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚੈਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਗਿਤਿ ਇਯਮਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ; ਤਥਾ ਚ- ਸਡਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਚਤਸ੍ਰੋਸ਼੍ਮਰ੍ਯਃ, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਸ਼ੋਸਾਦਯਃ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ| ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਨ ਪੁਨਃ ‘ਉਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ‘ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚੈਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਗ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ “ ਵਿਕਾਰਾ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਰੂਪਤਯਾ ਤਟ੍ਛਰ੍ਦਿਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਮਧਿਕਮਧ੍ਯਹੀਨਭੇਦੇਨ ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਮ੍; ‘ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾਃ, ਸਡਤੀਸਾਰਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍; ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾ ਇਤਿ; ਸਰ੍ਵਮੇਤਦੁਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ” ਇਤਿ||੧੨||

Meaning of the commentary

One explanation takes vikara-parimana as the collective total, later stated as one thousand one hundred and twenty diseases, while separate enumeration means counts such as six types of piles, four urinary stones and eighteen kushthas, taught in the Nidanasthana. All diseases includes fever, diarrhea, shosha and others. By construing the conjunction out of sequence, the collective extent and all diseases are assigned to the Uttara Tantra, while the separate counts are not necessarily assigned there. Another interpretation takes vikara to mean complications of fever and other diseases, such as thirst and vomiting, and parimana as their greater, moderate or lesser degree; separate counts are examples such as eight fevers and six diarrheas; all diseases are bodily and mental; and all these topics are said to be explained in the Uttara Tantra.

Key terms

vikAraparimANam (vikaraparimanam)
Interpreted either as the total number of disorders or as the degree of complications associated with individual diseases.

Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੨੪

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੪||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||

Meaning of the śloka

Thus ends the twenty-fourth chapter, called Vyadhisamuddeshiya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੪||

Meaning of the commentary

Thus ends the twenty-fourth chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.

← 23. kr̥tyākr̥tyavidhyadhyāyaḥ25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ →