Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸਮਾਸੇਨੋਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਥਨਂ, ਤਦਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯਃ, ਵ੍ਯਾਧਿਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੋਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਸ੍ਤੁ ਵ੍ਯਾਧਯਃ- ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚ | ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾ ਨ ਪ੍ਰਤਿਸਿਧ੍ਯਤੇ, ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮ ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ||੩||
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ,- ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਛੇਦ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਕਾਰੇਣ; ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਾਸਾਧ੍ਯਾ ਇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਵੇਦਨਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਤਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ| ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧ੍ਯੇਸੁ ਅਸ੍ਟਵਿਧਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮੀਯੋਕ੍ਤੇਸੁ ਭਗਨ੍ਦਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪ੍ਰਭਤਿਸੁ||੩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਵਰੋਧਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ | ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਂ ‘ਤਦ੍ਦੁਃਖਸਂਯੋਗਾ ਵ੍ਯਾਧਯ’ (ਸੂ. ਅ. ੧) ਇਤਿ | ਤਚ੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍- ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਮ੍, ਆਧਿਭੌਤਿਕਮ੍, ਆਧਿਦੈਵਿਕਮਿਤਿ | ਤਤ੍ਤੁ ਸਪ੍ਤਵਿਧੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵੁਪਨਿਪਤਤਿ | ਤੇ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਦੋਸਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਸਙ੍ਘਾਤਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਕਾਲਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ, ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ||੪||
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਰਿਯੈਵਾਰ੍ਹਤਿ ਨ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯੋਭਯਕ੍ਰਿਯਾਧਿਕਾਰਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਸੌਸ਼੍ਰੁਤੇ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਏਵਾਰ੍ਥੇ| ਸਰ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਮਿਤਿ ਸ੍ਥੂਲਦਸ੍ਟ੍ਯਾ, ਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਦਸ੍ਟ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਯੇ ਸਨਾਮਕਾ ਵ੍ਯਾਧਯਸ੍ਤੇਸਾਮਵਰੋਧਃ, ਨਿਰ੍ਨਾਮਕਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਲਕ੍ਸਣਦ੍ਵਾਰੇਣ, ਅਵਰੋਧਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਕਃ ਪੁਨਰਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਿਤਿ ਤਯੋਃ ਸ਼ਰੀਰਸ਼ਰੀਰਿਣੋਃ; ‘ਸ਼ਰੀਰਮਨਸੋਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਤਚ੍ਚ ਦੁਃਖਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਿਤਿ ਚਕਾਰਾਨ੍ਨ ਕੇਵਲਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਂ ਚ| ਆਤ੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਮਨਸ੍ਕਂ ਸ਼ਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਥਾਃ ਸ਼ਰੀਰਭਵਾ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਃ, ਤਥਾ ਰਜਸ੍ਤਮੋਭਵਾਸ਼੍ਚ; ਆਤ੍ਮਨ੍ਯਧਿ ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਂ, ਤਤ੍ਰ ਭਵਮਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਮ੍| ਭੂਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ, ਭੂਤੇਸ੍ਵਧਿਕਤ੍ਯ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾਧਿਭੌਤਿਕਮ੍| ਦੇਵਾਃ ਸੁਰਾਃ ਸੁਰਯੋਨਯਸ਼੍ਚ, ਦੇਵੇਸ੍ਵਧਿਕਤ੍ਯ ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਤਦਾਧਿਦੈਵਿਕਮ੍| ਤਦੇਵ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਂ ਭੇਦਾਨ੍ਤਰਹੇਤੁਭਿਰ੍ਬਹੁਪ੍ਰਕਾਰਭੂਤੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਸਮਵੈਤੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਦਿਤਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਦੁਃਖਮ੍| ਉਪਨਿਪਤਤਿ ਮਧ੍ਯੇ ਨਿਪਤਤਿ| ਤੇ ਪੁਨਰਿਤਿ ਤੇ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਵਿਧਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ਤਤ੍ਰ, ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਮਾਤਜਾਃ, ਪਿਤਜਾਸ਼੍ਚ | ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਮਾਤੁਰਪਚਾਰਾਤ੍ ਪਙ੍ਗੁਜਾਤ੍ਯਨ੍ਧਬਧਿਰਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਨਵਾਮਨਪ੍ਰਭਤਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਰਸਕਤਾਃ, ਦੌਹਦਾਪਚਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚ | ਦੋਸਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਆਤਙ੍ਕਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਾਚਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ ਆਮਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਃ , ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸਮੁਤ੍ਥਾਸ਼੍ਚ; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸ਼ਾਰੀਰਾ, ਮਾਨਸਾਸ਼੍ਚ | ਤ ਏਤੇ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਃ ||੫||
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ਤੇਸਾਂ ਸਪ੍ਤਵਿਧਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਤ੍ਰ ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ| ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਦੁਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਬਲਜਾਤਾਃ| ਕੇ ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਦੋਸਾਨ੍ਵਯਾ ਇਤਿ; ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਸ੍ਥਿਤਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਨਿਤਾਃ| ਤਾਨੇਵ ਨਾਮਤੋ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਕੁਸ੍ਠਾਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤਯ ਇਤਿ| ਪ੍ਰਭਤਿਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਮੇਹਕ੍ਸਯਾਦਯਃ| ਮਾਤਜਾ ਇਤਿ ਮਾਤੁਃ ਸ਼ੋਣਿਤਜਾਃ, ਪਿਤਜਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਪਿਤੁਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਃ| ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ਼ੋਣਿਤਦੁਸ੍ਟਿਂ ਵਿਨਾਪਿ ਮਾਤੁਰਪਚਾਰਬਲਜਾਤਾਃ; ਅਪਚਾਰ ਇਤਿ ਦੁਸ੍ਟਾਹਾਰਾਚਾਰਾਵਪਚਾਰਃ| ਮੂਕਾ ਅਵਾਚਃ, ਮਿਨ੍ਮਿਨਾਃ ਸਾਨੁਨਾਸਿਕਾਃ, ਵਾਮਨਾ ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਹ੍ਰਸ੍ਵਸ਼ਰੀਰਾਃ| ਦੌਹਦਾਪਚਾਰਕਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਗਰ੍ਭਾਨੁਭਾਵਾਨ੍ਮਾਤੁਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਦਿਮਾਸੇਸ੍ਵਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਪ੍ਰਾਰ੍ਥਨਾ ‘ਦੌਹਦਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ; ਤਸ੍ਯਾਪਚਾਰਸ੍ਤੁ ਦੌਹਦਮੇਵਾਪਮਾਨਿਤਮ੍, ਅਪਮਾਨਿਤਮਲਬ੍ਧਂ ਗਰ੍ਭਸ੍ਯਾਹਿਤਂ ਵਾ| ਅਤ੍ਰ ‘ਮੂਕਮਿਨ੍ਮਿਨਵਾਮਨਪ੍ਰਭਤਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭੁਞ੍ਜਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚ ਪੂਰ੍ਣੋ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸ੍ਵਿਤਿ ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਤਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਚ, ਬਲਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ, ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਜਾਤਾਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਆਤਙ੍ਕਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਇਤਿ| ਆਤਙ੍ਕਾ ਰੋਗਾਃ; ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਾਤ੍ ਕਾਸਃ, ਕਾਸਾਤ੍ ਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੇ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਆਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਜਨ੍ਮਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਦੋਸਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਃ; ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਵਾਤਾਦਿਰਜਃਪ੍ਰਭਤਿਦੋਸਜਨਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ਸਙ੍ਘਾਤਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯ ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਤ੍; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਤਾ, ਵ੍ਯਾਲਕਤਾਸ਼੍ਚ | ਏਤੇ ਆਧਿਭੌਤਿਕਾਃ ||੬||
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਸਙ੍ਘਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਘਾਤਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਹਾਰਸ਼ਕ੍ਤਿਜਾਤਾਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯ ਆਗਨ੍ਤਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਯਾਲਕਤਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਲਾ ਦੁਸ੍ਟਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਯਃ| ਏਤੇ ਆਧਿਭੌਤਿਕਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਆਗਨ੍ਤਵਃ; ਆਧਿਭੌਤਿਕਤ੍ਵਂ ਭੂਤੇਸੁ ਪ੍ਰਾਣਿਸ੍ਵਧਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍||੬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ਕਾਲਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਪ੍ਰਭਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਃ, ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਸ਼੍ਚ | ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤਾ ਯੇ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹਾਦਭਿਸ਼ਪ੍ਤਕਾ ਅਥਰ੍ਵਣਕਤਾ ਉਪਸਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਵਿਦ੍ਯੁਦਸ਼ਨਿਕਤਾਃ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਦਿਕਤਾਸ਼੍ਚ; ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ , ਆਕਸ੍ਮਿਕਾਸ਼੍ਚ | ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਯੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਜਰਾਮਤ੍ਯੁਨਿਦ੍ਰਾਪ੍ਰਭਤਯਃ; ਤੇਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਃ- ਕਾਲਜਾ, ਅਕਾਲਜਾਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾਃ ਕਾਲਜਾਃ, ਅਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾ ਅਕਾਲਜਾਃ | ਏਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕਾਃ | ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਰੋਧਃ ||੭||
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
ਪਞ੍ਚਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਕਾਲਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਃ ਸਡਤੁਕਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਾਤਵਰ੍ਸਾਤਪਪ੍ਰਭਤਿਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ; ਤੇ ਪੁਨਰ੍ਜਾਡ੍ਯਦਾਹਕਮ੍ਪਾਦਯਃ, ਤਥਾ ਵ੍ਰਣਜ੍ਵਰਾਸ਼੍ਚ| ਅਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਨਾਂ ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਧਤਾਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਿਭਿਰੁਪਚਾਰਃ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਹਿਤਂ ਭੇਸਜਮ੍ ਤੁਵ੍ਯਾਪਤ੍ਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਚ, ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚ ਹੋਮਾਦਿ; ਅਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਰ੍ਤੁਕਤਾਨਾਂ ਪੁਨਰ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਰੋਗਮੇਵੋਪਚਾਰਃ| ਸਸ੍ਠਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੈਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਦੇਵਸ਼ਕ੍ਤਿਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਯੇ ਦੇਵਦ੍ਰੋਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਵਗੋਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਦ੍ਰੋਹਾਤ੍| ਅਭਿਸ਼ਪ੍ਤਕਾ ਇਤਿ ਸੀਣਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਜਾਃ| ਆਥਰ੍ਵਣਕਤਾ ਅਥਰ੍ਵਵੇਦਪ੍ਰਣੀਤਾਭਿਚਾਰਿਕਮਨ੍ਤ੍ਰੈਃ ਕਤਾ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਉਪਸਰ੍ਗਜਾ ਇਤਿ ਉਪਸਜ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯੁਪਸਰ੍ਗਾਃ ਪੀਡਿਤਜਨਸਮੀਪੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਵਿਦ੍ਯੁਦਸ਼ਨਿਕਤਾ ਇਤਿ ਲਤਾਕਾਰਾ ਤਿਰ੍ਯਕ੍ਪਤਨ੍ਤੀ ਵਹ੍ਨਿਰੂਪਾ ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍, ਮੁਸ਼ਲਵਦਧਃਪਤਨਸ਼ੀਲੋ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕੋਸ਼ਨਿਃ| ਸਂਸਰ੍ਗਜਾ ਇਤਿ ਦੇਵਾਦਿਦ੍ਰੋਹਕਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਕਸ੍ਮਿਕਾ ਇਤਿ ਵਿਨੈਵ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਕਰ੍ਮਪੀਡਿਤਤ੍ਵੇਨ ਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸਰ੍ਗਜਸਂਸਰ੍ਗਜਯੋਰਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਃ- ਉਪਸਰ੍ਗਜਾ ਜ੍ਵਰਾਦਿਰੋਗਪੀਡਿਤਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ; ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਾਦਿਦ੍ਰੋਹਕਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ‘ਦੇਵਦ੍ਰੋਹਾਭਿਸ਼ਪ੍ਤਕਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਉਪਸਰ੍ਗਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰਾਭਿਸਙ੍ਗਜਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| ਸਪ੍ਤਮਂ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼ਕ੍ਤਿਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਲਜਾ ਇਤਿ ਯੇ ਸਮਯੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਕਾਲਜਾ ਅਸਮਯੇ ਜਾਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਜਾਕਾਲਜਯੋਰ੍ਹੇਤੁਭੇਦੇਨ ਭੇਦ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤਤ੍ਰ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਰਕ੍ਸਾਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਪਰਿਰਕ੍ਸਣੇ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਕਾਲਜਾਃ; ਅਤ ਏਵ ਕਾਲਕਤਾਨਾਂ ਨੋਪਚਾਰੋਸ੍ਤਿ ਯਾਪ੍ਯਤੈਵਾਸ੍ਤਿ ਭੋਜਨਪਾਨਰਸਾਯਨਾਦਿਭਿਃ, ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਵਾ ਸ੍ਵਭਾਵਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਰਸਾਯਨਵਿਧਿਨਾ| ਅਪਰਿਰਕ੍ਸਣਕਤਾ ਇਤਿ ਅਪਰਿਰਕ੍ਸਣਂ ਰਕ੍ਸਣੇਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਤੇ ਅਕਾਲਕਤਾਃ| ਤੇਸਾਂ ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਰੋਗਂ ਚ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਃ| ਏਤੇ ਆਧਿਦੈਵਿਕਾ ਇਤਿ ਏਤੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਦਯੋ ਦੈਵਮਧਿਕਤ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਾਧਿਦੈਵਿਕਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ “ਏਤ ਆਧਿਦੈਵਿਕਾਃ” ਇਤ੍ਯਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਸ੍ਵਭਾਵਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਦਯ ਆਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਮਧ੍ਯੇ ਨਿਪਤਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸ੍ਵੇਵ ਸਪ੍ਤਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਭੇਦੇਸੁ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰੋਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰੋਧ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰੇਤਿ ਅਤ੍ਰੋਕ੍ਤਸਪ੍ਤਵਿਧਵ੍ਯਾਧੌ, ਉਪਰੋਧਃ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣ ਏਵ ਮੂਲਂ; ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦ੍ਦਸ੍ਟਫਲਤ੍ਵਾਦਾਗਮਾਚ੍ਚ | ਯਥਾ ਹਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਾਂਸਿ ਨ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਏਵਮੇਵ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਮਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ | ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪਃ | ਦੋਸਦੂਸਿਤੇਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਧਾਤੁਸੁ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾ- ਰਸਜੋਯਂ, ਸ਼ੋਣਿਤਜੋਯਂ, ਮਾਂਸਜੋਯਂ, ਮੇਦੋਜੋਯਂ, ਅਸ੍ਥਿਜੋਯਂ ਮਜ੍ਜਜੋਯਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਜੋਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤਿ ||੮||
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
ਕਥਂ ਪੁਨਃ ਸਰ੍ਵਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਚ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਮਿਤਿ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਲ੍ਪਸ੍ਨੇਹਾਦਯਃ, ਤਥਾ ਤੋਦਦਾਹਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਚ| ਦਸ੍ਟਫਲਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਹਰੌਸਧੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਸ਼ਮਨਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਆਗਮਾਚ੍ਚ ਸਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ਸ਼ਤਨਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਭੂਤਾਨਾਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣੋ ਹਿ ਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾਹਿ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਮਿਤਿ ਵਿਕਾਰਸਮੂਹਂ; ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚਾਤ੍ਰ ਤ੍ਰਯੋਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮਹਦਾਦ੍ਯਾਃ| ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਮਿਤਿ ਜਗਦ੍ਰੂਪੇਣ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਨ ਪਥਗ੍ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਮੇਵ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵਿਕਾਰਜਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਕਾਰਜਾਤਮਿਤਿ ਰੋਗਸਮੂਹਮ੍| ਅਵ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯੇਤਿ ਅਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤੇਨ ਤਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਅਨੁਮਾਨਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸਾਗਮੋਪਮਾਨਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ| ਨਨੁ, ਦੋਸਤ੍ਰਯਾਤ੍ ਕਥਮਾਦਿਬਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਦਯੋਨੇਕੇ ਵ੍ਯਾਧਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਂਯੋਗਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਸਧਾਤੁਸਂਸਰ੍ਗਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਰਸਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਃ,ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਸਧਾਤੁਪੁਰੀਸਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਤੀਸਾਰਾਦਯਃ, ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਸਾਦਿਦੂਸ੍ਯਮੂਤ੍ਰਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਮੋਹਾਃ, ਤਥਾ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਰਕ੍ਤਧਾਤੁਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਦ੍ਰਧਿਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ| ਆਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਆਯਤਨਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਭੇਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸਪ੍ਤਸ੍ਵਾਯਤਨੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸਸ੍ਟਿਰ੍ਮੁਖਰੋਗਾਃ, ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨੇਸੁ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਃ, ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਵਾਤਾਦਯਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕ ਏਕਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚਾਸ੍ਟਮਃ; ਏਵਮਨ੍ਯਦਪਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਏਸਾਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ, ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਭੇਦਃ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਦੂਸ੍ਯਜਨ੍ਮਸਞ੍ਜ੍ਞਾ ਲਕ੍ਸਣਯਾ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਦੋਸਦੂਸਿਤੇਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸੈਰੇਵ ਦੂਸਿਤੇਸੁ ਧਾਤੁਸ੍ਵਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੋਸਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਰਸਜਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾ; ਯਥਾ- ਘਤਦਗ੍ਧਸ੍ਤੈਲਦਗ੍ਧਸ੍ਤਾਮ੍ਰਦਗ੍ਧੋ ਲੋਹਦਗ੍ਧ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਘਤਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਘਤਾਦਿਸ੍ਥੋ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਰਸਾਦਿਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਰਸਾਦਿਸ੍ਥਿਤਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ||੮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ਤਤ੍ਰ, ਅਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਰੋਚਕਾਵਿਪਾਕਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਜ੍ਵਰਹਲ੍ਲਾਸਤਪ੍ਤਿਗੌਰਵਹਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਮਾਰ੍ਗੋਪਰੋਧਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਾਙ੍ਗਸਾਦਾਕਾਲਜਵਲੀਪਲਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਭਤਯੋ ਰਸਦੋਸਜਾ ਵਿਕਾਰਾਃ; ਕੁਸ੍ਠਵਿਸਰ੍ਪਪਿਡਕਾਮਸ਼ਕਨੀਲਿਕਾਤਿਲਕਾਲਕਨ੍ਯਚ੍ਛਵ੍ਯਙ੍ਗੇਨ੍ਦ੍ਰਲੁਪ੍ਤਪ੍ਲੀਹਵਿਦ੍ਰਧਿਗੁਲ੍ਮਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਬੁਦਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦਾਸਗ੍ਦਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਤਯੋ ਰਕ੍ਤਦੋਸਜਾਃ , ਗੁਦਮੁਖਮੇਢ੍ਰਪਾਕਾਸ਼੍ਚ; ਅਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਬੁਦਾਰ੍ਸ਼ੋਧਿਜਿਹ੍ਵੋਪਜਿਹ੍ਵੋਪਕੁਸ਼ਗਲਸ਼ੁਣ੍ਡਿਕਾਲਜੀਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਗਲਗਣ੍ਡਗਣ੍ਡਮਾਲਾਪ੍ਰਭਤਯੋ ਮਾਂਸਦੋਸਜਾਃ; ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਵਦ੍ਧਿਗਲਗਣ੍ਡਾਰ੍ਬੁਦਮੇਦੋਜੌਸ੍ਠਪ੍ਰਕੋਪਮਧੁਮੇਹਾਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਤਿਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਭਤਯੋ ਮੇਦੋਦੋਸਜਾਃ; ਅਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤਾਸ੍ਥਿਤੋਦਸ਼ੂਲਕੁਨਖਪ੍ਰਭਤਯੋਸ੍ਥਿਦੋਸਜਾਃ; ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਭ੍ਰਮਪਰ੍ਵਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਰੁਰ੍ਜਨ੍ਮਨੇਤ੍ਰਾਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਪ੍ਰਭਤਯੋ ਮਜ੍ਜਦੋਸਜਾਃ; ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਸ਼ੁਕ੍ਰਾਸ਼੍ਮਰੀਸ਼ੁਕ੍ਰਮੇਹਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦੋਸਾਃ; ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾਃ ਸਙ੍ਗੋਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਮਲਾਯਤਨਦੋਸਾਃ; ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਯਥਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨਦੋਸਾਃ; ਇਤ੍ਯੇਸ ਸਮਾਸ ਉਕ੍ਤਃ; ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ ||੯||
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਸ਼ੇਸਵਿਜ੍ਞਾਨਾਰ੍ਥਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਕਰ੍ਮਬੋਧਾਰ੍ਥਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਰੋਚਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਾਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਅਨ੍ਨਵਿਦ੍ਵੇਸਃ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦ ਇਤਿ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ ‘ਸ੍ਫੁਟਨਿਕਾ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਹਲ੍ਲਾਸੋ ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਦੋਸਕਤ੍ਸ੍ਠੀਵਨਮ੍| ਅਙ੍ਗਸਾਦ ਇਤਿ ਅਙ੍ਗਾਨਾਮਨੁਤ੍ਸਾਹਃ| ਰਸਦੋਸਜਾ ਇਤਿ ਦੋਸਦੂਸਿਤਰਸਜਾਤਾਃ| ਰਸਜਾਨਭਿਧਾਯ ਰਕ੍ਤਜਾਨਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਕੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਜਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਾਂਸਜਾਨਾਹ- ਅਧਿਮਾਂਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਂਸਸਙ੍ਘਾਤ ਇਤਿ ਮਾਂਸਤਾਨੋ ਨਾਮ ਮੁਖਰੋਗੇਸੁ; ‘ਮਾਂਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯ ਏਵ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਮਾਂਸਜਾਨ੍ ਕਥਯਿਤ੍ਵਾ ਮੇਦੋਜਾਨਾਹ- ਗ੍ਰਨ੍ਥੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੇਦੋਜਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾਸ੍ਥਿਜਾਨਾਹ- ਅਧ੍ਯਸ੍ਥ੍ਯਧਿਦਨ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਧ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਅਧਿਕਾਸ੍ਥੀਨੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਧਿਦਨ੍ਤਾ ਇਤਿ ਅਧਿਕਾ ਦਨ੍ਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੋਦਸ਼ੂਲਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਾਸ੍ਥਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਸ੍ਥਿਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਮਜ੍ਜਜਾਨਾਹ- ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਮੋਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ| ਭ੍ਰਮਃ ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ| ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਰੁਰ੍ਜਨ੍ਮੇਤਿ ਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਨਾਮਰੁਸਾਂ ਵ੍ਰਣਾਨਾਂ ਪਰ੍ਵਸੁ ਜਨ੍ਮੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ‘ਪਰ੍ਵਗੌਰਵਸ੍ਥੂਲਮੂਲਾਰੁਰ੍ਜਨ੍ਮ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਜ੍ਜਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਕ੍ਲੈਬ੍ਯਮਿਤਿ ਸਣ੍ਢਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸ ਇਤਿ ਸ੍ਤ੍ਰੀਵਿਸਯੇਨਭਿਲਾਸਃ| ਤਦ੍ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਜਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਲਾਯਤਨਦੋਸਾਨਾਹ- ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤ੍ਵਗ੍ਦੋਸਾਃ ਕੁਸ੍ਠਾਨਿ| ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਮੁਖਾਕ੍ਸਿਮਲਾਯਤਨੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚ ਪ੍ਰਜਨਨਾਦ੍ਯਪਤ੍ਯਪਥੇਸ੍ਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ‘ਸਙ੍ਗ’ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਮਲਾਯਤਨਦੋਸਾਨਭਿਧਾਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਯਤਨਦੋਸਾਨਾਹ- ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਾਸਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਃ| ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਿਤਿ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਂ, ਤਥਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਦਿਤਿ ਯਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਏਤਦ੍ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣਾਭਿਧਾਯ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਤੀਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਂ ਤਦਭਿਧਾਤੁਮਾਹ- ਵਿਸ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਵਾਤਾਦਯਃ ਤਤ੍ਕਾਰਣਾਨਿ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦੀਨਿ ਮਿਥ੍ਯਾਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਿ ਚ; ਜ੍ਵਰੇ ਤਦ੍ਯਥਾ ਕਾਮਜ੍ਵਰਃ ਕ੍ਰੋਧਜ੍ਵਰੋ ਮਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ; ਤਥਾਤੀਸਾਰੇ ‘ਗੁਰ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਦ੍ਰਵਸ੍ਥੂਲਾਤਿਸ਼ੀਤਲੈਃ’ (ਉ. ਤ. ਅ. ੪੦) ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਰੋਗੇ ਰੋਗੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਃ||੯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਹਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪਰਿਧਾਵਤਾਮ੍ | ਯਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗਃ ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤਤ੍ਰੋਪਜਾਯਤੇ ||੧੦||
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਪ੍ਰਸਰਤਾਂ ਸ੍ਥਾਨਸਂਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾਨਾਤ੍ਵਕਾਰਣਸ੍ਯ ਹੇਤੁਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕੁਪਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਖਵੈਗੁਣ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਰੋਤੋਵੈਗੁਣ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ਭੂਯੋਤ੍ਰ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ, ਕਿਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਵਾ? ਇਤਿ; ਯਦਿ ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਰ੍ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਾਤੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ ਸ੍ਯੁਃ; ਅਥਾਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ, ‘ਅਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਰ੍ਤਮਾਨਾਨਾਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨ ਭਵਤਿ’ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਯਦੁਚ੍ਯਤੇ ਵਾਤਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਾਨੀਤਿ ਤਨ੍ਨ | ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ- ਦੋਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਅਥ ਚ ਨ (ਨਿਤ੍ਯਃ) ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ਯਥਾਹਿ ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਾਤਾਸ਼ਨਿਵਰ੍ਸਾਣ੍ਯਾਕਾਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ੇ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਅਥ ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ੍ਤਤ ਏਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ; ਤਰਙ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਯਸ਼੍ਚੋਦਕਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਏਵ; ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚ ਨਾਪ੍ਯੇਵਂ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸੋ ਨ ਪਰਿਚ੍ਛੇਦਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਿਕਃ, ਅਥ ਚ ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਏਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ||੧੧||
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਪੁਨਰਨ੍ਯਥਾ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਮਾਹ- ਭੂਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਭੂਯਃਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੁਨਰਰ੍ਥੇ| ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤੁਮਭਿਲਸਣੀਯਮ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਿਲ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਮੂਲਤ੍ਵਂ ਜਿਜ੍ਞਾਸਿਤਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ ਪੁਨਰਪਿ ਜ੍ਞਾਤੁਮੇਸ੍ਟਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਭੂਯੋ ਬਹੁਤਰਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਭੂਯੋਤ੍ਰ ਜਿਜ੍ਞਾਸ੍ਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸ ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਦਾ ਅਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ, ਯਥਾ- ਸੂਰ੍ਯਾਤਪਯੋਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਜ੍ਯੋਤ੍ਸ੍ਨਯੋਃ ਪਾਵਕੋਸ੍ਣਤ੍ਵਯੋਰਿਤਿ| ਪਰਿਚ੍ਛੇਦੋ ਵਿਸ਼੍ਲੇਸਃ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ; ਯਥਾ- ਪਟਕੁਵਿਨ੍ਦਕਯੋਰ੍ਘਟਕੁਮ੍ਭਕਾਰਯੋਃ ਕੁਣ੍ਡਲਸੁਵਰ੍ਣਕਾਰਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਾਪ੍ਯਨ੍ਯਥੇਤਿ ਕੋਰ੍ਥਃ? ਅਨਿਤ੍ਯਃ ਸਂਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਪੂਰ੍ਵਪਕ੍ਸਮਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਸਮਾਧਾਨਮਾਹ- ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯੇਤਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤਰ੍ਹਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋਸ੍ਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਾਨਿਰਾਕਰਣਾਯਾਹ- ਅਥ ਚ ਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤਿ|- ‘ਸਰ੍ਵਦਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਥਂ ਨ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਵਿਦ੍ਯੁਦ੍ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕਾਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਕਾਸ਼ਸ੍ਥੋ ਮੇਘ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਸਤ੍ਯਪ੍ਯਾਕਾਸ਼ ਇਤਿ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਜਲਦ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਤ ਇਤਿ ਸਾਮਗ੍ਰੀਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ ਏਵੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਾਮਗ੍ਰ੍ਯਾ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਰਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ- ਤਰਙ੍ਗਬੁਦ੍ਬੁਦਾਦਯ ਇਤਿ| ਤਰਙ੍ਗਃ ਜਲਲਹਰੀ| ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਿਕ ਇਤਿ ਨਿਤ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ਭਵਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚੈਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ | ਵਿਸ੍ਤਰੇਣੋਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੧੨||
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
‘ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਿ ਚੈਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ’ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚੇਤਿ ਇਯਂ ਸਮੁਦਾਯਸਙ੍ਖ੍ਯਾ, ਤਥਾ ਚ ‘ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤੁ ਸਹਸ੍ਰਂ ਯਚ੍ਛਤਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੇਵ ਚ’- (ਉ. ਤਂ. ਅ. ੬੬) ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚੈਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਗਿਤਿ ਇਯਮਵਯਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾ; ਤਥਾ ਚ- ਸਡਰ੍ਸ਼ਾਂਸਿ, ਚਤਸ੍ਰੋਸ਼੍ਮਰ੍ਯਃ, ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ ਕੁਸ੍ਠਾਨੀਤਿ ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਸ਼ੋਸਾਦਯਃ| ਚਕਾਰੋਤ੍ਰ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ| ਤੇਨ ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਂ ਚ ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ; ਨ ਪੁਨਃ ‘ਉਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ’ ਇਤਿ ‘ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚੈਸਾਂ ਪਥਕ੍ ਪਥਗ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ “ ਵਿਕਾਰਾ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਰੂਪਤਯਾ ਤਟ੍ਛਰ੍ਦਿਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਮਧਿਕਮਧ੍ਯਹੀਨਭੇਦੇਨ ਵਿਕਾਰਪਰਿਮਾਣਮ੍; ‘ਅਸ੍ਟੌ ਜ੍ਵਰਾਃ, ਸਡਤੀਸਾਰਾਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍; ਸਰ੍ਵਾਬਾਧਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਰੀਰਮਾਨਸਾ ਇਤਿ; ਸਰ੍ਵਮੇਤਦੁਤ੍ਤਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ” ਇਤਿ||੧੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵ੍ਯਾਧਿਸਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ੀਯੋ ਨਾਮ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੨੪||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੪||