Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō vyādhisamuddēśīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

vyādhisamuddēśīyamityādi| vyādhīnāṁ samāsēnōddēśaḥ kathanaṁ, tadadhikr̥tya kr̥tō'dhyāyō vyādhisamuddēśīyaḥ, vyādhisaṅkṣēpōddēśīya ityarthaḥ||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

dvividhāstu vyādhayaḥ- śastrasādhyāḥ, snēhādikriyāsādhyāśca | tatra śastrasādhyēṣu snēhādikriyā na pratiṣidhyatē, snēhādikriyāsādhyēṣu śastrakarma na kriyatē ||3||

View original

द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||

🔊 Audio coming soon

śastrasādhyatvēna snēhādisādhyatvēna ca vyādhīnāṁ dvaividhyaṁ darśayannāha,- dvividhā ityādi| śastrasādhyā iti chēdyādiprakārēṇa; snēhādikriyāsādhyā iti atrādiśabdēna svēdanavamanavirēcanādayaḥ| tatrēti tayōrmadhyē| śastrasādhyēṣu aṣṭavidhaśastrakarmīyōktēṣu bhagandaragranthiprabhr̥tiṣu||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

asmin punaḥ śāstrē sarvatantrasāmānyāt sarvēṣāṁ vyādhīnāṁ yathāsthūlamavarōdhaḥ kriyatē | prāgabhihitaṁ ‘tadduḥkhasaṁyōgā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tacca duḥkhaṁ trividham- ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikamiti | tattu saptavidhē vyādhāvupanipatati | tē punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ; tadyathā- ādibalapravr̥ttāḥ, janmabalapravr̥ttāḥ, dōṣabalapravr̥ttāḥ, saṅghātabalapravr̥ttāḥ, kālabalapravr̥ttāḥ, daivabalapravr̥ttāḥ, svabhāvabalapravr̥ttā iti ||4||

View original

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||

🔊 Audio coming soon

śalyatantratvādasya tantrasya śastrakriyaivārhati na snēhādikriyētyāśaṅkyōbhayakriyādhikāraṁ darśayannāha- asminnityādi| asminniti sauśrutē śalyatantrē| punaḥśabdō'tra ēvārthē| sarvatantrasāmānyāditi śālākyādīnāṁ sāmānyāt tulyatvāt| yathāsthūlamiti sthūladr̥ṣṭyā, na sūkṣmadr̥ṣṭyētyarthaḥ| ētēna yē sanāmakā vyādhayastēṣāmavarōdhaḥ, nirnāmakānāṁ punarlakṣaṇadvārēṇa, avarōdhaḥ saṅgrahaḥ| kaḥ punarayaṁ vyādhirityāha- prāgabhihitamityādi| taditi tayōḥ śarīraśarīriṇōḥ; ‘śarīramanasōḥ’ iti kēcit| tacca duḥkhaṁ trividhamiti cakārānna kēvalaṁ trividhaṁ saptavidhaṁ ca| ātmaśabdēna samanaskaṁ śarīramucyatē| tatra vātapittakaphōtthāḥ śarīrabhavā ādhyātmikāḥ, tathā rajastamōbhavāśca; ātmanyadhi adhyātmaṁ, tatra bhavamādhyātmikam| bhūtāni prāṇinaḥ, bhūtēṣvadhikr̥tya yadvartatē tadādhibhautikam| dēvāḥ surāḥ surayōnayaśca, dēvēṣvadhikr̥tya yadvartatē tadādhidaivikam| tadēva trividhaṁ duḥkhaṁ bhēdāntarahētubhirbahuprakārabhūtē vyādhau samavaitītyāha- tadityādi|- taditi trividhaṁ duḥkham| upanipatati madhyē nipatati| tē punariti tē trividhā vyādhayaḥ punaḥ saptavidhā bhavantītyarthaḥ||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

tatra, ādibalapravr̥ttā yē śukraśōṇitadōṣānvayāḥ kuṣṭhārśaḥprabhr̥tayaḥ; tē'pi dvividhāḥ- mātr̥jāḥ, pitr̥jāśca | janmabalapravr̥ttā yē māturapacārāt paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhr̥tayō jāyantē; tē'pi dvividhāḥ rasakr̥tāḥ, dauhr̥dāpacārakr̥tāśca | dōṣabalapravr̥ttā yē ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakr̥tāśca; tē'pi dvividhāḥ āmāśayasamutthāḥ , pakvāśayasamutthāśca; punaśca dvividhāḥ- śārīrā, mānasāśca | ta ētē ādhyātmikāḥ ||5||

View original

तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||

🔊 Audio coming soon

tēṣāṁ saptavidhavyādhīnāṁ kramēṇa lakṣaṇānyāha- tatra ādibalapravr̥ttā ityādi| tatra tēṣu madhyē| ādibalapravr̥ttā duṣṭaśukraśōṇitabalajātāḥ| kē tē ityāha- yē śukraśōṇitadōṣānvayā iti; śukraśōṇitasthitavātādidōṣajanitāḥ| tānēva nāmatō darśayati- kuṣṭhārśaḥprabhr̥taya iti| prabhr̥tigrahaṇānmēhakṣayādayaḥ| mātr̥jā iti mātuḥ śōṇitajāḥ, pitr̥jāścēti pituḥ śukrajāḥ| dvitīyaṁ vyādhibhēdaṁ darśayannāha- janmabalapravr̥ttā ityādi| janmabalapravr̥ttā iti śukraśōṇitaduṣṭiṁ vinā'pi māturapacārabalajātāḥ; apacāra iti duṣṭāhārācārāvapacāraḥ| mūkā avācaḥ, minmināḥ sānunāsikāḥ, vāmanā atyantahrasvaśarīrāḥ| dauhr̥dāpacārakr̥tāścēti garbhānubhāvānmātuścaturthādimāsēṣvindriyārthaprārthanā ‘dauhr̥dam’ ityācakṣatē; tasyāpacārastu dauhr̥damēvāpamānitam, apamānitamalabdhaṁ garbhasyāhitaṁ vā| atra ‘mūkaminminavāmanaprabhr̥tayō jāyantē’ ityasyāgrē kēcit ‘bhuñjatē’ ityādi pāṭhaṁ paṭhanti, sa ca pūrṇō na dr̥śyatē nibandhēṣviti na likhitaḥ| tr̥tīyaṁ vyādhibhēdaṁ nirdiśannāha- dōṣētyādi| dōṣā vātādayō rajastamasī ca, balaṁ śaktiḥ, pravr̥ttā jātāḥ| kē punasta ityāha- yē ātaṅkasamutpannā iti| ātaṅkā rōgāḥ; yathā- pratiśyāyāt kāsaḥ, kāsāt kṣaya ityādi| ētē ādhyātmikā iti ētē ādibalapravr̥ttā janmabalapravr̥ttā dōṣabalapravr̥ttāstraya ādhyātmikāḥ; śarīrasthavātādirajaḥprabhr̥tidōṣajanitatvāt||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

saṅghātabalapravr̥ttā ya āgantavō durbalasya balavadvigrahāt; tē'pi dvividhāḥ- śastrakr̥tā, vyālakr̥tāśca | ētē ādhibhautikāḥ ||6||

View original

सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||

🔊 Audio coming soon

caturthaṁ vyādhibhēdaṁ nirdiśannāha- saṅghātētyādi| saṅghātabalapravr̥ttā iti prahāraśaktijātāḥ| kē punasta ityāha- ya āgantava ityādi| vyālakr̥tā iti vyālā duṣṭavyāghrādayaḥ| ētē ādhibhautikā iti ētē pūrvōktā āgantavaḥ; ādhibhautikatvaṁ bhūtēṣu prāṇiṣvadhikr̥tatvāt||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

kālabalapravr̥ttā yē śītōṣṇavātavarṣātapaprabhr̥tinimittāḥ; tē'pi dvividhāḥ- vyāpannartukr̥tāḥ, avyāpannartukr̥tāśca | daivabalapravr̥tā yē dēvadrōhādabhiśaptakā atharvaṇakr̥tā upasargajāśca; tē'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikr̥tāḥ, piśācādikr̥tāśca; punaśca dvividhāḥ- saṁsargajā , ākasmikāśca | svabhāvabalapravr̥ttā yē kṣutpipāsājarāmr̥tyunidrāprabhr̥tayaḥ; tē'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca; tatra parirakṣaṇakr̥tāḥ kālajāḥ, aparirakṣaṇakr̥tā akālajāḥ | ētē ādhidaivikāḥ | atra sarvavyādhyavarōdhaḥ ||7||

View original

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||

🔊 Audio coming soon

pañcamaṁ vyādhibhēdaṁ nirdiśannāha- kālabalapravr̥ttā ityādi| kālaḥ śītōṣṇavarṣalakṣaṇaḥ ṣaḍr̥tukaḥ| kē punasta ityāha- śītōṣṇavātavarṣātapaprabhr̥tinimittāḥ; tē punarjāḍyadāhakampādayaḥ, tathā vraṇajvarāśca| atra vyāpannartukr̥tānāṁ pūrvōddhr̥tānnapānauṣadhibhirupacāraḥ, yathāsvaṁ ca vyādhivihitaṁ bhēṣajam r̥tuvyāpatpraśamanaṁ ca, daivavyapāśrayaṁ ca hōmādi; avyāpannartukr̥tānāṁ punaryathādōṣaṁ yathārōgamēvōpacāraḥ| ṣaṣṭhaṁ vyādhibhēdaṁ nirdiśannāha- daivabalapravr̥ttā ityādi| daivabalapravr̥ttā iti dēvaśaktijātā ityarthaḥ| kē punasta ityāha- yē dēvadrōhādityādi| dēvagōgurusiddhānāṁ drōhāt| abhiśaptakā iti r̥ṣīṇāmākrōśajāḥ| ātharvaṇakr̥tā atharvavēdapraṇītābhicārikamantraiḥ kr̥tā māraṇātmakā vyādhayaḥ| upasargajā iti upasr̥jyanta ityupasargāḥ pīḍitajanasamīpōtpannā jvarādayaḥ| vidyudaśanikr̥tā iti latākārā tiryakpatantī vahnirūpā vidyut, muśalavadadhaḥpatanaśīlō māraṇātmakō'śaniḥ| saṁsargajā iti dēvādidrōhakajanasamparkajā ityarthaḥ| ākasmikā iti vinaiva saṁsargaṁ prāktanakarmapīḍitatvēna jātā ityarthaḥ| upasargajasaṁsargajayōrayaṁ viśēṣaḥ- upasargajā jvarādirōgapīḍitajanasamparkādbhavanti; saṁsargajāśca dēvādidrōhakajanasamparkādbhavanti| ‘dēvadrōhābhiśaptakā’ ityatra kēcit ‘upasargābhiśāpābhicārābhiṣaṅgajā’ iti paṭhanti, sa cābhāvānna likhitaḥ| saptamaṁ vyādhibhēdaṁ darśayannāha- svabhāvabalapravr̥ttā ityādi| svabhāvabalapravr̥ttā iti prakr̥tiśaktijātā ityarthaḥ| kē punasta ityāha- kṣutpipāsētyādi| kālajā iti yē samayē prāptā bhavanti| akālajā asamayē jātā ityarthaḥ| tatra kālajākālajayōrhētubhēdēna bhēda iti darśayati- tatra parirakṣaṇakr̥tā ityādi| parirakṣaṇaṁ rakṣāprayatnaḥ, tasminnapi parirakṣaṇē yē bhavanti tē kālajāḥ; ata ēva kālakr̥tānāṁ nōpacārō'sti yāpyataivāsti bhōjanapānarasāyanādibhiḥ, ātyantikapratīkārō vā svabhāvavyādhicikitsitōktarasāyanavidhinā| aparirakṣaṇakr̥tā iti aparirakṣaṇaṁ rakṣaṇē'prayatnaḥ, tasmin yē bhavanti tē akālakr̥tāḥ| tēṣāṁ ca yathādōṣaṁ yathārōgaṁ ca pratīkāraḥ| ētē ādhidaivikā iti ētē kṣutpipāsādayō daivamadhikr̥tya bhavantītyādhidaivikāḥ| kēcit “ēta ādhidaivikāḥ” ityamuṁ pāṭhaṁ na paṭhanti| tēṣāṁ matē svabhāvabalapravr̥ttāḥ kṣutpipāsādaya ādhyātmikamadhyē nipatanti| tatra tēṣvēva saptasu vyādhibhēdēṣu sarvavyādhyuparōdhaṁ darśayannāha- atra sarvavyādhyuparōdha iti| atrēti atrōktasaptavidhavyādhau, uparōdhaḥ saṅgrahaḥ||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

sarvēṣāṁ ca vyādhīnāṁ vātapittaślēṣmāṇa ēva mūlaṁ; talliṅgatvāddr̥ṣṭaphalatvādāgamācca | yathā hi kr̥tsnaṁ vikārajātaṁ viśvarūpēṇāvasthitaṁ sattvarajastamāṁsi na vyatiricyantē, ēvamēva kr̥tsnaṁ vikārajātaṁ viśvarūpēṇāvasthitamavyatiricya vātapittaślēṣmāṇō vartantē | dōṣadhātumalasaṁsargādāyatanaviśēṣānnimittataścaiṣāṁ vikalpaḥ | dōṣadūṣitēṣvatyarthaṁ dhātuṣu sañjñā- rasajō'yaṁ, śōṇitajō'yaṁ, māṁsajō'yaṁ, mēdōjō'yaṁ, asthijō'yaṁ majjajō'yaṁ, śukrajō'yaṁ vyādhiriti ||8||

View original

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||

🔊 Audio coming soon

kathaṁ punaḥ sarvavyādhyuparōdha ityāha- sarvēṣāṁ ca vyādhīnāmityādi| mūlamiti kāraṇamityarthaḥ| talliṅgatvāditi vātādiliṅgatvāt| liṅgaṁ tu vātādīnāṁ raukṣyālpasnēhādayaḥ, tathā tōdadāhakaṇḍvādīni kāryāṇi ca| dr̥ṣṭaphalatvāditi vātādiharauṣadhairvātādivyādhērupaśamanadarśanāt| āgamācca saviṁśatyēkādaśaśatanāṁ vyādhīnāṁ kāryabhūtānāṁ vātapittaślēṣmāṇō hi kāraṇam| yathāhi kr̥tsnamityādi| vikārajātamiti vikārasamūhaṁ; vikārāścātra trayōviṁśatirmahadādyāḥ| viśvarūpēṇāvasthitamiti jagadrūpēṇa vyāpya sthitamityarthaḥ| na vyatiricyanta iti na pr̥thagbhavantītyarthaḥ| ēvamēva kr̥tsnaṁ vikārajātamityādi vikārajātamiti rōgasamūham| avyatiricyēti aparityajyētyarthaḥ| ētēna tālliṅgatvādityādinā anumānapratyakṣāgamōpamānāni catvāri pramāṇānyuktāni| nanu, dōṣatrayāt kathamādibalapravr̥ttādayō'nēkē vyādhaya ityāha- dōṣētyādi| dōṣadhātumalasaṁsargāditi saṁsargaḥ saṁyōgaḥ; tadyathā- vātādidōṣarasadhātusaṁsargājjvarādayō rasādhiṣṭhānāḥ,vātādidōṣarasadhātupurīṣamalasaṁsargādatīsārādayaḥ, vātādidōṣarasādidūṣyamūtramalasaṁsargādviṁśatirmōhāḥ, tathā vātādidōṣaraktadhātusaṁsargādvātaraktaraktapittavidradhiraktagulmādayaḥ| āyatanaviśēṣāditi āyatanāni sthānāni, tēṣāṁ viśēṣō bhēda ityarthaḥ; tadyathā- saptasvāyatanēṣu pañcaṣaṣṭirmukharōgāḥ, cakṣurindriyāyatanēṣu ṣaṭsaptatirnētrarōgāḥ, nimittataścēti nimittāni vātādayaḥ; tadyathā- pratyēkaṁ vātādijvarāstrayaḥ, sānnipātika ēkaḥ, dvandvajāstrayaḥ, āgantuścāṣṭamaḥ; ēvamanyadapi nimittatō vyādhīnāṁ nānātvaṁ jñēyam| ēṣāmiti vyādhīnāṁ, vikalpō bhēdaḥ nānātvamityarthaḥ| dūṣyajanmasañjñā lakṣaṇayā bhavatīti darśayannāha- dōṣadūṣitēṣvatyarthamityādi| dōṣairēva dūṣitēṣu dhātuṣvatyarthaṁ dōṣajēṣu vikārēṣu rasajādisañjñā; yathā- ghr̥tadagdhastailadagdhastāmradagdhō lōhadagdha iti| atra ghr̥tādiśabdēna ghr̥tādisthō vahnirlakṣyatē, ēvaṁ rasādijō vyādhirityatra rasādisthitavātādidōṣā lakṣyantē||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

tatra, annāśraddhārōcakāvipākāṅgamardajvarahr̥llāsatr̥ptigauravahr̥tpāṇḍurōgamārgōparōdhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhr̥tayō rasadōṣajā vikārāḥ; kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgēndraluptaplīhavidradhigulmavātaśōṇitārśō'rbudāṅgamardāsr̥gdararaktapittaprabhr̥tayō raktadōṣajāḥ , gudamukhamēḍhrapākāśca; adhimāṁsārbudārśō'dhijihvōpajihvōpakuśagalaśuṇḍikālajīmāṁsasaṅghātauṣṭhaprakōpagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhr̥tayō māṁsadōṣajāḥ; granthivr̥ddhigalagaṇḍārbudamēdōjauṣṭhaprakōpamadhumēhātisthaulyātisvēdaprabhr̥tayō mēdōdōṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitōdaśūlakunakhaprabhr̥tayō'sthidōṣajāḥ; tamōdarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanētrābhiṣyandaprabhr̥tayō majjadōṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramēhaśukradōṣādayaśca taddōṣāḥ; tvagdōṣāḥ saṅgō'tipravr̥ttirayathāpravr̥ttirvā malāyatanadōṣāḥ; indriyāṇāmapravr̥ttirayathāpravr̥ttirvēndriyāyatanadōṣāḥ; ityēṣa samāsa uktaḥ; vistaraṁ nimittāni caiṣāṁ pratirōgaṁ vakṣyāmaḥ ||9||

View original

तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||

🔊 Audio coming soon

cikitsāviśēṣavijñānārthaṁ sukhasādhyatvādikarmabōdhārthaṁ ca pratyēkaṁ rasādidhātuvikārān darśayitumāha- tatrānnāśraddhārōcakētyādi| annāśraddhā annavidvēṣaḥ| aṅgamarda iti vēdanāviśēṣaḥ ‘sphuṭanikā’ iti lōkē| hr̥llāsō hr̥dayōtklēdō'sakr̥tṣṭhīvanam| aṅgasāda iti aṅgānāmanutsāhaḥ| rasadōṣajā iti dōṣadūṣitarasajātāḥ| rasajānabhidhāya raktajānabhidhātumāha- kuṣṭhētyādi| raktajānuktvā māṁsajānāha- adhimāṁsētyādi| māṁsasaṅghāta iti māṁsatānō nāma mukharōgēṣu; ‘māṁsōcchrāyaḥ sāmānya ēva’ ityanyē| māṁsajān kathayitvā mēdōjānāha- granthītyādi| mēdōjānuktvā'sthijānāha- adhyasthyadhidantētyādi| adhyasthīni adhikāsthīnītyarthaḥ| adhidantā iti adhikā dantā ityarthaḥ| tōdaśūlābhyāṁ sahāsthiśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| asthidōṣānabhidhāya majjajānāha- tamōdarśanētyādi|- tamōdarśanam andhakāradarśanam| mūrcchā cētanācyutiḥ| bhramaḥ cakrārūḍhasyēva| pūrvasthūlamūlārurjanmēti sthūlamūlānāmaruṣāṁ vraṇānāṁ parvasu janmētyarthaḥ | anyē tvatra ‘parvagauravasthūlamūlārurjanma’ iti paṭhanti| majjadōṣānabhidhāya śukradōṣān darśayati- klaibyāpraharṣētyādi|- klaibyamiti ṣaṇḍhatētyarthaḥ| apraharṣa iti strīviṣayē'nabhilāṣaḥ| taddōṣā iti śukradōṣā ityarthaḥ| śukrajānuktvā malāyatanadōṣānāha- tvagdōṣā ityādi| tvagdōṣāḥ kuṣṭhāni| karṇanāsāmukhākṣimalāyatanēṣvanyēṣu ca prajananādyapatyapathēṣvapravr̥ttiḥ ‘saṅga’ ucyatē| malāyatanadōṣānabhidhāyēndriyāyatanadōṣānāha- indriyāṇāmapravr̥ttirityādi| samāsaḥ saṅkṣēpaḥ| dōṣadhātumalasaṁsargāditi yat prāguktaṁ vyādhinānātvakāraṇaṁ, tathā''yatanaviśēṣāditi yaddvitīyaṁ vyādhinānātvakāraṇamuktam, ētaddvayamapi saṅkṣēpēṇābhidhāya nimittataścēti yaduktaṁ tr̥tīyaṁ vyādhinānātvakāraṇaṁ tadabhidhātumāha- vistaramityādi| nimittāni vātādayaḥ tatkāraṇāni balavadvigrahādīni mithyāprayuktāni snēhādīni ca; jvarē tadyathā kāmajvaraḥ krōdhajvarō mr̥tpāṇḍurōga ityādi; tathā'tīsārē ‘gurvatisnigdharūkṣōṣṇadravasthūlātiśītalaiḥ’ (u. ta. a. 40) ityādi pratirōgaṁ nirdiṣṭāni| pratirōgaṁ vakṣyāma iti rōgē rōgē vakṣyāmaḥ||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

bhavati cātra- kupitānāṁ hi dōṣāṇāṁ śarīrē paridhāvatām | yatra saṅgaḥ khavaiguṇyādvyādhistatrōpajāyatē ||10||

View original

भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||

🔊 Audio coming soon

vātādīnāṁ śarīrē prasaratāṁ sthānasaṁśrayasya vyādhinānātvakāraṇasya hētuṁ darśayannāha- kupitānāmityādi| khavaiguṇyāt srōtōvaiguṇyādityarthaḥ||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

bhūyō'tra jijñāsyaṁ, kiṁ vātādīnāṁ jvarādīnāṁ ca nityaḥ saṁślēṣaḥ paricchēdō vā? iti; yadi nityaḥ saṁślēṣaḥ syāttarhi nityāturāḥ sarva ēva prāṇinaḥ syuḥ; athāpyanyathā vātādīnāṁ jvarādīnāṁ ca, ‘anyatra vartamānānāmanyatra liṅgaṁ na bhavati’ iti kr̥tvā yaducyatē vātādayō jvarādīnāṁ mūlānīti tanna | atrōcyatē- dōṣān pratyākhyāya jvarādayō na bhavanti; atha ca na (nityaḥ) sambandhaḥ; yathāhi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṁ pratyākhyāya na bhavanti, satyapyākāśē kadācinna bhavanti, atha ca nimittatastata ēvōtpattiriti; taraṅgabudbudādayaścōdakaviśēṣāḥ ēva; vātādīnāṁ jvarādīnāṁ ca nāpyēvaṁ saṁślēṣō na paricchēdaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata ēvōtpattiriti ||11||

View original

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||

🔊 Audio coming soon

pratipādya vyādhīnāṁ dōṣāṇāṁ ca kāryakāraṇasambandhaṁ punaranyathā jijñāsyamāha- bhūya ityādi|- bhūyaḥśabdaḥ punararthē| jijñāsyaṁ jñātumabhilaṣaṇīyam| ētēnaitaduktaṁ bhavati- prākkila vyādhīnāṁ vātādimūlatvaṁ jijñāsitam, atrānyat punarapi jñātumēṣṭavyamityarthaḥ; anyē bhūyō bahutaramiti vyākhyānayanti| kēcit ‘bhūyō'tra jijñāsyatē’ iti paṭhanti| nityaḥ saṁślēṣa iti sarvadā apr̥thaktvaṁ, yathā- sūryātapayōścandrajyōtsnayōḥ pāvakōṣṇatvayōriti| paricchēdō viślēṣaḥ pr̥thaktvaṁ; yathā- paṭakuvindakayōrghaṭakumbhakārayōḥ kuṇḍalasuvarṇakārayōrityādi| athāpyanyathēti kō'rthaḥ? anityaḥ saṁślēṣaḥ| pūrvapakṣamāśaṅkya samādhānamāha- atrōcyata ityādi| pratyākhyāyēti parityajyētyarthaḥ| nanu, yadi dōṣān parityajya jvarādayō na bhavanti, tarhi sambandhō'stītyāśaṅkānirākaraṇāyāha- atha ca na sambandha iti|- ‘sarvadā’ iti śēṣaḥ| kathaṁ na sarvadā sambandha ityatra dr̥ṣṭāntamāha- vidyudvātētyādi| ākāśaśabdēnākāśasthō mēgha ucyatē; satyapyākāśa iti vidyamānē'pi jalada ityarthaḥ| nimittata iti sāmagrīta ityarthaḥ| tata ēvēti tasyāḥ sāmagryā ēvētyarthaḥ| aparadr̥ṣṭāntamāha- taraṅgabudbudādaya iti| taraṅgaḥ jalalaharī| śāśvatika iti nitya ityarthaḥ||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

bhavati cātra- vikāraparimāṇaṁ ca saṅkhyā caiṣāṁ pr̥thak pr̥thak | vistarēṇōttarē tantrē sarvābādhāśca vakṣyatē ||12||

View original

भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||

🔊 Audio coming soon

‘vistaraṁ nimittāni caiṣāṁ pratirōgaṁ vakṣyāma’ iti yaduktaṁ prāk tat pratipādayannāha- vikāraparimāṇaṁ cētyādi| vikāraparimāṇaṁ cēti iyaṁ samudāyasaṅkhyā, tathā ca ‘vyādhīnāṁ tu sahasraṁ yacchataṁ viṁśatirēva ca’- (u. taṁ. a. 66) ityuttarē tantrē vakṣyatē| saṅkhyā caiṣāṁ pr̥thak pr̥thagiti iyamavayavasaṅkhyā; tathā ca- ṣaḍarśāṁsi, catasrō'śmaryaḥ, aṣṭādaśa kuṣṭhānīti nidānasthānē vakṣyatē| sarvābādhāśca vakṣyata iti jvarātīsāraśōṣādayaḥ| cakārō'tra bhinnakramē| tēna vikāraparimāṇaṁ ca sarvābādhāścōttarē tantrē vakṣyata iti sambadhyatē; na punaḥ ‘uttarē tantrē’ iti ‘saṅkhyā caiṣāṁ pr̥thak pr̥thag’ ityatra sambadhyatē| anyē tu vyākhyānayanti “ vikārā jvarādīnāmupadravarūpatayā tr̥ṭchardiprabhr̥tayaḥ, tatparimāṇamadhikamadhyahīnabhēdēna vikāraparimāṇam; ‘aṣṭau jvarāḥ, ṣaḍatīsārāḥ’ ityādi saṅkhyā ca pr̥thak pr̥thak; sarvābādhāśca śārīramānasā iti; sarvamētaduttarē tantrē vakṣyatē vyākhyāsyatyācāryaḥ” iti||12||

Adhikarana puShpikA · Śloka 24

iti suśrutasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē vyādhisamuddēśīyō nāma caturviṁśō'dhyāyaḥ ||24||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ suśrutavyākhyāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ sūtrasthānē caturviṁśatitamō'dhyāyaḥ||24||

24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ — Sushruta Samhita | Ayana Ayurveda | Dr Vijaya Dwarampudi