Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ಅಥಾತೋ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸಮಾಸೇನೋದ್ದೇಶಃ ಕಥನಂ, ತದಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯಃ, ವ್ಯಾಧಿಸಙ್ಕ್ಷೇಪೋದ್ದೇಶೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧-೨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ದ್ವಿವಿಧಾಸ್ತು ವ್ಯಾಧಯಃ- ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯಾಃ, ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಿಯಾಸಾಧ್ಯಾಶ್ಚ | ತತ್ರ ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯೇಷು ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಿಯಾ ನ ಪ್ರತಿಷಿಧ್ಯತೇ, ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಿಯಾಸಾಧ್ಯೇಷು ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮ ನ ಕ್ರಿಯತೇ ||೩||
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಸ್ನೇಹಾದಿಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ,- ದ್ವಿವಿಧಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಛೇದ್ಯಾದಿಪ್ರಕಾರೇಣ; ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಿಯಾಸಾಧ್ಯಾ ಇತಿ ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ವೇದನವಮನವಿರೇಚನಾದಯಃ| ತತ್ರೇತಿ ತಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ| ಶಸ್ತ್ರಸಾಧ್ಯೇಷು ಅಷ್ಟವಿಧಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮೀಯೋಕ್ತೇಷು ಭಗನ್ದರಗ್ರನ್ಥಿಪ್ರಭೃತಿಷು||೩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ಅಸ್ಮಿನ್ ಪುನಃ ಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮವರೋಧಃ ಕ್ರಿಯತೇ | ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಂ ‘ತದ್ದುಃಖಸಂಯೋಗಾ ವ್ಯಾಧಯ’ (ಸೂ. ಅ. ೧) ಇತಿ | ತಚ್ಚ ದುಃಖಂ ತ್ರಿವಿಧಮ್- ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಮ್, ಆಧಿಭೌತಿಕಮ್, ಆಧಿದೈವಿಕಮಿತಿ | ತತ್ತು ಸಪ್ತವಿಧೇ ವ್ಯಾಧಾವುಪನಿಪತತಿ | ತೇ ಪುನಃ ಸಪ್ತವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಆದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ, ಜನ್ಮಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ, ದೋಷಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ, ಸಙ್ಘಾತಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ, ಕಾಲಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ, ದೈವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ, ಸ್ವಭಾವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತಿ ||೪||
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರತ್ವಾದಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ತ್ರಕ್ರಿಯೈವಾರ್ಹತಿ ನ ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಿಯೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯೋಭಯಕ್ರಿಯಾಧಿಕಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಸೌಶ್ರುತೇ ಶಲ್ಯತನ್ತ್ರೇ| ಪುನಃಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಏವಾರ್ಥೇ| ಸರ್ವತನ್ತ್ರಸಾಮಾನ್ಯಾದಿತಿ ಶಾಲಾಕ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ತುಲ್ಯತ್ವಾತ್| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಮಿತಿ ಸ್ಥೂಲದೃಷ್ಟ್ಯಾ, ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮದೃಷ್ಟ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಯೇ ಸನಾಮಕಾ ವ್ಯಾಧಯಸ್ತೇಷಾಮವರೋಧಃ, ನಿರ್ನಾಮಕಾನಾಂ ಪುನರ್ಲಕ್ಷಣದ್ವಾರೇಣ, ಅವರೋಧಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಕಃ ಪುನರಯಂ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯಾಹ- ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತದಿತಿ ತಯೋಃ ಶರೀರಶರೀರಿಣೋಃ; ‘ಶರೀರಮನಸೋಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್| ತಚ್ಚ ದುಃಖಂ ತ್ರಿವಿಧಮಿತಿ ಚಕಾರಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ತ್ರಿವಿಧಂ ಸಪ್ತವಿಧಂ ಚ| ಆತ್ಮಶಬ್ದೇನ ಸಮನಸ್ಕಂ ಶರೀರಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತಕಫೋತ್ಥಾಃ ಶರೀರಭವಾ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಃ, ತಥಾ ರಜಸ್ತಮೋಭವಾಶ್ಚ; ಆತ್ಮನ್ಯಧಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮಂ, ತತ್ರ ಭವಮಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಮ್| ಭೂತಾನಿ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ಭೂತೇಷ್ವಧಿಕೃತ್ಯ ಯದ್ವರ್ತತೇ ತದಾಧಿಭೌತಿಕಮ್| ದೇವಾಃ ಸುರಾಃ ಸುರಯೋನಯಶ್ಚ, ದೇವೇಷ್ವಧಿಕೃತ್ಯ ಯದ್ವರ್ತತೇ ತದಾಧಿದೈವಿಕಮ್| ತದೇವ ತ್ರಿವಿಧಂ ದುಃಖಂ ಭೇದಾನ್ತರಹೇತುಭಿರ್ಬಹುಪ್ರಕಾರಭೂತೇ ವ್ಯಾಧೌ ಸಮವೈತೀತ್ಯಾಹ- ತದಿತ್ಯಾದಿ|- ತದಿತಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ದುಃಖಮ್| ಉಪನಿಪತತಿ ಮಧ್ಯೇ ನಿಪತತಿ| ತೇ ಪುನರಿತಿ ತೇ ತ್ರಿವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಪುನಃ ಸಪ್ತವಿಧಾ ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
ತತ್ರ, ಆದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತದೋಷಾನ್ವಯಾಃ ಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಯಃ; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಮಾತೃಜಾಃ, ಪಿತೃಜಾಶ್ಚ | ಜನ್ಮಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯೇ ಮಾತುರಪಚಾರಾತ್ ಪಙ್ಗುಜಾತ್ಯನ್ಧಬಧಿರಮೂಕಮಿನ್ಮಿನವಾಮನಪ್ರಭೃತಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ ರಸಕೃತಾಃ, ದೌಹೃದಾಪಚಾರಕೃತಾಶ್ಚ | ದೋಷಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯೇ ಆತಙ್ಕಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರಾಚಾರಕೃತಾಶ್ಚ; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ ಆಮಾಶಯಸಮುತ್ಥಾಃ , ಪಕ್ವಾಶಯಸಮುತ್ಥಾಶ್ಚ; ಪುನಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಶಾರೀರಾ, ಮಾನಸಾಶ್ಚ | ತ ಏತೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಃ ||೫||
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
ತೇಷಾಂ ಸಪ್ತವಿಧವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ತತ್ರ ಆದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ತೇಷು ಮಧ್ಯೇ| ಆದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ದುಷ್ಟಶುಕ್ರಶೋಣಿತಬಲಜಾತಾಃ| ಕೇ ತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಯೇ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತದೋಷಾನ್ವಯಾ ಇತಿ; ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸ್ಥಿತವಾತಾದಿದೋಷಜನಿತಾಃ| ತಾನೇವ ನಾಮತೋ ದರ್ಶಯತಿ- ಕುಷ್ಠಾರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಯ ಇತಿ| ಪ್ರಭೃತಿಗ್ರಹಣಾನ್ಮೇಹಕ್ಷಯಾದಯಃ| ಮಾತೃಜಾ ಇತಿ ಮಾತುಃ ಶೋಣಿತಜಾಃ, ಪಿತೃಜಾಶ್ಚೇತಿ ಪಿತುಃ ಶುಕ್ರಜಾಃ| ದ್ವಿತೀಯಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಜನ್ಮಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಜನ್ಮಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತಿ ಶುಕ್ರಶೋಣಿತದುಷ್ಟಿಂ ವಿನಾಽಪಿ ಮಾತುರಪಚಾರಬಲಜಾತಾಃ; ಅಪಚಾರ ಇತಿ ದುಷ್ಟಾಹಾರಾಚಾರಾವಪಚಾರಃ| ಮೂಕಾ ಅವಾಚಃ, ಮಿನ್ಮಿನಾಃ ಸಾನುನಾಸಿಕಾಃ, ವಾಮನಾ ಅತ್ಯನ್ತಹ್ರಸ್ವಶರೀರಾಃ| ದೌಹೃದಾಪಚಾರಕೃತಾಶ್ಚೇತಿ ಗರ್ಭಾನುಭಾವಾನ್ಮಾತುಶ್ಚತುರ್ಥಾದಿಮಾಸೇಷ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪ್ರಾರ್ಥನಾ ‘ದೌಹೃದಮ್’ ಇತ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ; ತಸ್ಯಾಪಚಾರಸ್ತು ದೌಹೃದಮೇವಾಪಮಾನಿತಮ್, ಅಪಮಾನಿತಮಲಬ್ಧಂ ಗರ್ಭಸ್ಯಾಹಿತಂ ವಾ| ಅತ್ರ ‘ಮೂಕಮಿನ್ಮಿನವಾಮನಪ್ರಭೃತಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಭುಞ್ಜತೇ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ಪೂರ್ಣೋ ನ ದೃಶ್ಯತೇ ನಿಬನ್ಧೇಷ್ವಿತಿ ನ ಲಿಖಿತಃ| ತೃತೀಯಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾ ವಾತಾದಯೋ ರಜಸ್ತಮಸೀ ಚ, ಬಲಂ ಶಕ್ತಿಃ, ಪ್ರವೃತ್ತಾ ಜಾತಾಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯೇ ಆತಙ್ಕಸಮುತ್ಪನ್ನಾ ಇತಿ| ಆತಙ್ಕಾ ರೋಗಾಃ; ಯಥಾ- ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಾತ್ ಕಾಸಃ, ಕಾಸಾತ್ ಕ್ಷಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾ ಇತಿ ಏತೇ ಆದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಜನ್ಮಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ದೋಷಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಸ್ತ್ರಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾಃ; ಶರೀರಸ್ಥವಾತಾದಿರಜಃಪ್ರಭೃತಿದೋಷಜನಿತತ್ವಾತ್||೫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
ಸಙ್ಘಾತಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯ ಆಗನ್ತವೋ ದುರ್ಬಲಸ್ಯ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾತ್; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಶಸ್ತ್ರಕೃತಾ, ವ್ಯಾಲಕೃತಾಶ್ಚ | ಏತೇ ಆಧಿಭೌತಿಕಾಃ ||೬||
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ಚತುರ್ಥಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸಙ್ಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಘಾತಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತಿ ಪ್ರಹಾರಶಕ್ತಿಜಾತಾಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯ ಆಗನ್ತವ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಲಕೃತಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಲಾ ದುಷ್ಟವ್ಯಾಘ್ರಾದಯಃ| ಏತೇ ಆಧಿಭೌತಿಕಾ ಇತಿ ಏತೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಆಗನ್ತವಃ; ಆಧಿಭೌತಿಕತ್ವಂ ಭೂತೇಷು ಪ್ರಾಣಿಷ್ವಧಿಕೃತತ್ವಾತ್||೬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
ಕಾಲಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯೇ ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾತಪಪ್ರಭೃತಿನಿಮಿತ್ತಾಃ; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ವ್ಯಾಪನ್ನರ್ತುಕೃತಾಃ, ಅವ್ಯಾಪನ್ನರ್ತುಕೃತಾಶ್ಚ | ದೈವಬಲಪ್ರವೃತಾ ಯೇ ದೇವದ್ರೋಹಾದಭಿಶಪ್ತಕಾ ಅಥರ್ವಣಕೃತಾ ಉಪಸರ್ಗಜಾಶ್ಚ; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ವಿದ್ಯುದಶನಿಕೃತಾಃ, ಪಿಶಾಚಾದಿಕೃತಾಶ್ಚ; ಪುನಶ್ಚ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಸಂಸರ್ಗಜಾ , ಆಕಸ್ಮಿಕಾಶ್ಚ | ಸ್ವಭಾವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯೇ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾಜರಾಮೃತ್ಯುನಿದ್ರಾಪ್ರಭೃತಯಃ; ತೇಽಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾಃ- ಕಾಲಜಾ, ಅಕಾಲಜಾಶ್ಚ; ತತ್ರ ಪರಿರಕ್ಷಣಕೃತಾಃ ಕಾಲಜಾಃ, ಅಪರಿರಕ್ಷಣಕೃತಾ ಅಕಾಲಜಾಃ | ಏತೇ ಆಧಿದೈವಿಕಾಃ | ಅತ್ರ ಸರ್ವವ್ಯಾಧ್ಯವರೋಧಃ ||೭||
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
ಪಞ್ಚಮಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಕಾಲಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಃ ಷಡೃತುಕಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಶೀತೋಷ್ಣವಾತವರ್ಷಾತಪಪ್ರಭೃತಿನಿಮಿತ್ತಾಃ; ತೇ ಪುನರ್ಜಾಡ್ಯದಾಹಕಮ್ಪಾದಯಃ, ತಥಾ ವ್ರಣಜ್ವರಾಶ್ಚ| ಅತ್ರ ವ್ಯಾಪನ್ನರ್ತುಕೃತಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋದ್ಧೃತಾನ್ನಪಾನೌಷಧಿಭಿರುಪಚಾರಃ, ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ವ್ಯಾಧಿವಿಹಿತಂ ಭೇಷಜಮ್ ಋತುವ್ಯಾಪತ್ಪ್ರಶಮನಂ ಚ, ದೈವವ್ಯಪಾಶ್ರಯಂ ಚ ಹೋಮಾದಿ; ಅವ್ಯಾಪನ್ನರ್ತುಕೃತಾನಾಂ ಪುನರ್ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾರೋಗಮೇವೋಪಚಾರಃ| ಷಷ್ಠಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ದೈವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೈವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತಿ ದೇವಶಕ್ತಿಜಾತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಯೇ ದೇವದ್ರೋಹಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದೇವಗೋಗುರುಸಿದ್ಧಾನಾಂ ದ್ರೋಹಾತ್| ಅಭಿಶಪ್ತಕಾ ಇತಿ ಋಷೀಣಾಮಾಕ್ರೋಶಜಾಃ| ಆಥರ್ವಣಕೃತಾ ಅಥರ್ವವೇದಪ್ರಣೀತಾಭಿಚಾರಿಕಮನ್ತ್ರೈಃ ಕೃತಾ ಮಾರಣಾತ್ಮಕಾ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಉಪಸರ್ಗಜಾ ಇತಿ ಉಪಸೃಜ್ಯನ್ತ ಇತ್ಯುಪಸರ್ಗಾಃ ಪೀಡಿತಜನಸಮೀಪೋತ್ಪನ್ನಾ ಜ್ವರಾದಯಃ| ವಿದ್ಯುದಶನಿಕೃತಾ ಇತಿ ಲತಾಕಾರಾ ತಿರ್ಯಕ್ಪತನ್ತೀ ವಹ್ನಿರೂಪಾ ವಿದ್ಯುತ್, ಮುಶಲವದಧಃಪತನಶೀಲೋ ಮಾರಣಾತ್ಮಕೋಽಶನಿಃ| ಸಂಸರ್ಗಜಾ ಇತಿ ದೇವಾದಿದ್ರೋಹಕಜನಸಮ್ಪರ್ಕಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಕಸ್ಮಿಕಾ ಇತಿ ವಿನೈವ ಸಂಸರ್ಗಂ ಪ್ರಾಕ್ತನಕರ್ಮಪೀಡಿತತ್ವೇನ ಜಾತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಸರ್ಗಜಸಂಸರ್ಗಜಯೋರಯಂ ವಿಶೇಷಃ- ಉಪಸರ್ಗಜಾ ಜ್ವರಾದಿರೋಗಪೀಡಿತಜನಸಮ್ಪರ್ಕಾದ್ಭವನ್ತಿ; ಸಂಸರ್ಗಜಾಶ್ಚ ದೇವಾದಿದ್ರೋಹಕಜನಸಮ್ಪರ್ಕಾದ್ಭವನ್ತಿ| ‘ದೇವದ್ರೋಹಾಭಿಶಪ್ತಕಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಉಪಸರ್ಗಾಭಿಶಾಪಾಭಿಚಾರಾಭಿಷಙ್ಗಜಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| ಸಪ್ತಮಂ ವ್ಯಾಧಿಭೇದಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸ್ವಭಾವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಭಾವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತಿಶಕ್ತಿಜಾತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತ ಇತ್ಯಾಹ- ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾಲಜಾ ಇತಿ ಯೇ ಸಮಯೇ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ಭವನ್ತಿ| ಅಕಾಲಜಾ ಅಸಮಯೇ ಜಾತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಕಾಲಜಾಕಾಲಜಯೋರ್ಹೇತುಭೇದೇನ ಭೇದ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ- ತತ್ರ ಪರಿರಕ್ಷಣಕೃತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪರಿರಕ್ಷಣಂ ರಕ್ಷಾಪ್ರಯತ್ನಃ, ತಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಪರಿರಕ್ಷಣೇ ಯೇ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಕಾಲಜಾಃ; ಅತ ಏವ ಕಾಲಕೃತಾನಾಂ ನೋಪಚಾರೋಽಸ್ತಿ ಯಾಪ್ಯತೈವಾಸ್ತಿ ಭೋಜನಪಾನರಸಾಯನಾದಿಭಿಃ, ಆತ್ಯನ್ತಿಕಪ್ರತೀಕಾರೋ ವಾ ಸ್ವಭಾವವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತರಸಾಯನವಿಧಿನಾ| ಅಪರಿರಕ್ಷಣಕೃತಾ ಇತಿ ಅಪರಿರಕ್ಷಣಂ ರಕ್ಷಣೇಽಪ್ರಯತ್ನಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಯೇ ಭವನ್ತಿ ತೇ ಅಕಾಲಕೃತಾಃ| ತೇಷಾಂ ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾರೋಗಂ ಚ ಪ್ರತೀಕಾರಃ| ಏತೇ ಆಧಿದೈವಿಕಾ ಇತಿ ಏತೇ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾದಯೋ ದೈವಮಧಿಕೃತ್ಯ ಭವನ್ತೀತ್ಯಾಧಿದೈವಿಕಾಃ| ಕೇಚಿತ್ “ಏತ ಆಧಿದೈವಿಕಾಃ” ಇತ್ಯಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ| ತೇಷಾಂ ಮತೇ ಸ್ವಭಾವಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾಃ ಕ್ಷುತ್ಪಿಪಾಸಾದಯ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಮಧ್ಯೇ ನಿಪತನ್ತಿ| ತತ್ರ ತೇಷ್ವೇವ ಸಪ್ತಸು ವ್ಯಾಧಿಭೇದೇಷು ಸರ್ವವ್ಯಾಧ್ಯುಪರೋಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತ್ರ ಸರ್ವವ್ಯಾಧ್ಯುಪರೋಧ ಇತಿ| ಅತ್ರೇತಿ ಅತ್ರೋಕ್ತಸಪ್ತವಿಧವ್ಯಾಧೌ, ಉಪರೋಧಃ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣ ಏವ ಮೂಲಂ; ತಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ವಾದ್ದೃಷ್ಟಫಲತ್ವಾದಾಗಮಾಚ್ಚ | ಯಥಾ ಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ವಿಕಾರಜಾತಂ ವಿಶ್ವರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತಂ ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಾಂಸಿ ನ ವ್ಯತಿರಿಚ್ಯನ್ತೇ, ಏವಮೇವ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ವಿಕಾರಜಾತಂ ವಿಶ್ವರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತಮವ್ಯತಿರಿಚ್ಯ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ವರ್ತನ್ತೇ | ದೋಷಧಾತುಮಲಸಂಸರ್ಗಾದಾಯತನವಿಶೇಷಾನ್ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೈಷಾಂ ವಿಕಲ್ಪಃ | ದೋಷದೂಷಿತೇಷ್ವತ್ಯರ್ಥಂ ಧಾತುಷು ಸಞ್ಜ್ಞಾ- ರಸಜೋಽಯಂ, ಶೋಣಿತಜೋಽಯಂ, ಮಾಂಸಜೋಽಯಂ, ಮೇದೋಜೋಽಯಂ, ಅಸ್ಥಿಜೋಽಯಂ ಮಜ್ಜಜೋಽಯಂ, ಶುಕ್ರಜೋಽಯಂ ವ್ಯಾಧಿರಿತಿ ||೮||
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
ಕಥಂ ಪುನಃ ಸರ್ವವ್ಯಾಧ್ಯುಪರೋಧ ಇತ್ಯಾಹ- ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ವ್ಯಾಧೀನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೂಲಮಿತಿ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಿತಿ ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗತ್ವಾತ್| ಲಿಙ್ಗಂ ತು ವಾತಾದೀನಾಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಲ್ಪಸ್ನೇಹಾದಯಃ, ತಥಾ ತೋದದಾಹಕಣ್ಡ್ವಾದೀನಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಚ| ದೃಷ್ಟಫಲತ್ವಾದಿತಿ ವಾತಾದಿಹರೌಷಧೈರ್ವಾತಾದಿವ್ಯಾಧೇರುಪಶಮನದರ್ಶನಾತ್| ಆಗಮಾಚ್ಚ ಸವಿಂಶತ್ಯೇಕಾದಶಶತನಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕಾರ್ಯಭೂತಾನಾಂ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ಹಿ ಕಾರಣಮ್| ಯಥಾಹಿ ಕೃತ್ಸ್ನಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಾರಜಾತಮಿತಿ ವಿಕಾರಸಮೂಹಂ; ವಿಕಾರಾಶ್ಚಾತ್ರ ತ್ರಯೋವಿಂಶತಿರ್ಮಹದಾದ್ಯಾಃ| ವಿಶ್ವರೂಪೇಣಾವಸ್ಥಿತಮಿತಿ ಜಗದ್ರೂಪೇಣ ವ್ಯಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ ವ್ಯತಿರಿಚ್ಯನ್ತ ಇತಿ ನ ಪೃಥಗ್ಭವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮೇವ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ವಿಕಾರಜಾತಮಿತ್ಯಾದಿ ವಿಕಾರಜಾತಮಿತಿ ರೋಗಸಮೂಹಮ್| ಅವ್ಯತಿರಿಚ್ಯೇತಿ ಅಪರಿತ್ಯಜ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ತಾಲ್ಲಿಙ್ಗತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಅನುಮಾನಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಾಗಮೋಪಮಾನಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪ್ರಮಾಣಾನ್ಯುಕ್ತಾನಿ| ನನು, ದೋಷತ್ರಯಾತ್ ಕಥಮಾದಿಬಲಪ್ರವೃತ್ತಾದಯೋಽನೇಕೇ ವ್ಯಾಧಯ ಇತ್ಯಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸಂಸರ್ಗಾದಿತಿ ಸಂಸರ್ಗಃ ಸಂಯೋಗಃ; ತದ್ಯಥಾ- ವಾತಾದಿದೋಷರಸಧಾತುಸಂಸರ್ಗಾಜ್ಜ್ವರಾದಯೋ ರಸಾಧಿಷ್ಠಾನಾಃ,ವಾತಾದಿದೋಷರಸಧಾತುಪುರೀಷಮಲಸಂಸರ್ಗಾದತೀಸಾರಾದಯಃ, ವಾತಾದಿದೋಷರಸಾದಿದೂಷ್ಯಮೂತ್ರಮಲಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿಂಶತಿರ್ಮೋಹಾಃ, ತಥಾ ವಾತಾದಿದೋಷರಕ್ತಧಾತುಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಾತರಕ್ತರಕ್ತಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿರಕ್ತಗುಲ್ಮಾದಯಃ| ಆಯತನವಿಶೇಷಾದಿತಿ ಆಯತನಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ, ತೇಷಾಂ ವಿಶೇಷೋ ಭೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಸಪ್ತಸ್ವಾಯತನೇಷು ಪಞ್ಚಷಷ್ಟಿರ್ಮುಖರೋಗಾಃ, ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಾಯತನೇಷು ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾಃ, ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೇತಿ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಾತಾದಯಃ; ತದ್ಯಥಾ- ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ವಾತಾದಿಜ್ವರಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ ಏಕಃ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಆಗನ್ತುಶ್ಚಾಷ್ಟಮಃ; ಏವಮನ್ಯದಪಿ ನಿಮಿತ್ತತೋ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಾನಾತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಏಷಾಮಿತಿ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ, ವಿಕಲ್ಪೋ ಭೇದಃ ನಾನಾತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದೂಷ್ಯಜನ್ಮಸಞ್ಜ್ಞಾ ಲಕ್ಷಣಯಾ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷದೂಷಿತೇಷ್ವತ್ಯರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈರೇವ ದೂಷಿತೇಷು ಧಾತುಷ್ವತ್ಯರ್ಥಂ ದೋಷಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷು ರಸಜಾದಿಸಞ್ಜ್ಞಾ; ಯಥಾ- ಘೃತದಗ್ಧಸ್ತೈಲದಗ್ಧಸ್ತಾಮ್ರದಗ್ಧೋ ಲೋಹದಗ್ಧ ಇತಿ| ಅತ್ರ ಘೃತಾದಿಶಬ್ದೇನ ಘೃತಾದಿಸ್ಥೋ ವಹ್ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಏವಂ ರಸಾದಿಜೋ ವ್ಯಾಧಿರಿತ್ಯತ್ರ ರಸಾದಿಸ್ಥಿತವಾತಾದಿದೋಷಾ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ||೮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
ತತ್ರ, ಅನ್ನಾಶ್ರದ್ಧಾರೋಚಕಾವಿಪಾಕಾಙ್ಗಮರ್ದಜ್ವರಹೃಲ್ಲಾಸತೃಪ್ತಿಗೌರವಹೃತ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗಮಾರ್ಗೋಪರೋಧಕಾರ್ಶ್ಯವೈರಸ್ಯಾಙ್ಗಸಾದಾಕಾಲಜವಲೀಪಲಿತದರ್ಶನಪ್ರಭೃತಯೋ ರಸದೋಷಜಾ ವಿಕಾರಾಃ; ಕುಷ್ಠವಿಸರ್ಪಪಿಡಕಾಮಶಕನೀಲಿಕಾತಿಲಕಾಲಕನ್ಯಚ್ಛವ್ಯಙ್ಗೇನ್ದ್ರಲುಪ್ತಪ್ಲೀಹವಿದ್ರಧಿಗುಲ್ಮವಾತಶೋಣಿತಾರ್ಶೋಽರ್ಬುದಾಙ್ಗಮರ್ದಾಸೃಗ್ದರರಕ್ತಪಿತ್ತಪ್ರಭೃತಯೋ ರಕ್ತದೋಷಜಾಃ , ಗುದಮುಖಮೇಢ್ರಪಾಕಾಶ್ಚ; ಅಧಿಮಾಂಸಾರ್ಬುದಾರ್ಶೋಽಧಿಜಿಹ್ವೋಪಜಿಹ್ವೋಪಕುಶಗಲಶುಣ್ಡಿಕಾಲಜೀಮಾಂಸಸಙ್ಘಾತೌಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಗಲಗಣ್ಡಗಣ್ಡಮಾಲಾಪ್ರಭೃತಯೋ ಮಾಂಸದೋಷಜಾಃ; ಗ್ರನ್ಥಿವೃದ್ಧಿಗಲಗಣ್ಡಾರ್ಬುದಮೇದೋಜೌಷ್ಠಪ್ರಕೋಪಮಧುಮೇಹಾತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಾತಿಸ್ವೇದಪ್ರಭೃತಯೋ ಮೇದೋದೋಷಜಾಃ; ಅಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಧಿದನ್ತಾಸ್ಥಿತೋದಶೂಲಕುನಖಪ್ರಭೃತಯೋಽಸ್ಥಿದೋಷಜಾಃ; ತಮೋದರ್ಶನಮೂರ್ಚ್ಛಾಭ್ರಮಪರ್ವಸ್ಥೂಲಮೂಲಾರುರ್ಜನ್ಮನೇತ್ರಾಭಿಷ್ಯನ್ದಪ್ರಭೃತಯೋ ಮಜ್ಜದೋಷಜಾಃ; ಕ್ಲೈಬ್ಯಾಪ್ರಹರ್ಷಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಶುಕ್ರಮೇಹಶುಕ್ರದೋಷಾದಯಶ್ಚ ತದ್ದೋಷಾಃ; ತ್ವಗ್ದೋಷಾಃ ಸಙ್ಗೋಽತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರಯಥಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವಾ ಮಲಾಯತನದೋಷಾಃ; ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿರಯಥಾಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಯತನದೋಷಾಃ; ಇತ್ಯೇಷ ಸಮಾಸ ಉಕ್ತಃ; ವಿಸ್ತರಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚೈಷಾಂ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ ||೯||
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಶೇಷವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಾದಿಕರ್ಮಬೋಧಾರ್ಥಂ ಚ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ರಸಾದಿಧಾತುವಿಕಾರಾನ್ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ- ತತ್ರಾನ್ನಾಶ್ರದ್ಧಾರೋಚಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಾಶ್ರದ್ಧಾ ಅನ್ನವಿದ್ವೇಷಃ| ಅಙ್ಗಮರ್ದ ಇತಿ ವೇದನಾವಿಶೇಷಃ ‘ಸ್ಫುಟನಿಕಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ| ಹೃಲ್ಲಾಸೋ ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇದೋಽಸಕೃತ್ಷ್ಠೀವನಮ್| ಅಙ್ಗಸಾದ ಇತಿ ಅಙ್ಗಾನಾಮನುತ್ಸಾಹಃ| ರಸದೋಷಜಾ ಇತಿ ದೋಷದೂಷಿತರಸಜಾತಾಃ| ರಸಜಾನಭಿಧಾಯ ರಕ್ತಜಾನಭಿಧಾತುಮಾಹ- ಕುಷ್ಠೇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಜಾನುಕ್ತ್ವಾ ಮಾಂಸಜಾನಾಹ- ಅಧಿಮಾಂಸೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಂಸಸಙ್ಘಾತ ಇತಿ ಮಾಂಸತಾನೋ ನಾಮ ಮುಖರೋಗೇಷು; ‘ಮಾಂಸೋಚ್ಛ್ರಾಯಃ ಸಾಮಾನ್ಯ ಏವ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಮಾಂಸಜಾನ್ ಕಥಯಿತ್ವಾ ಮೇದೋಜಾನಾಹ- ಗ್ರನ್ಥೀತ್ಯಾದಿ| ಮೇದೋಜಾನುಕ್ತ್ವಾಽಸ್ಥಿಜಾನಾಹ- ಅಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಧಿದನ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಅಧ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಅಧಿಕಾಸ್ಥೀನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಧಿದನ್ತಾ ಇತಿ ಅಧಿಕಾ ದನ್ತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತೋದಶೂಲಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಾಸ್ಥಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಸ್ಥಿದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ಮಜ್ಜಜಾನಾಹ- ತಮೋದರ್ಶನೇತ್ಯಾದಿ|- ತಮೋದರ್ಶನಮ್ ಅನ್ಧಕಾರದರ್ಶನಮ್| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತನಾಚ್ಯುತಿಃ| ಭ್ರಮಃ ಚಕ್ರಾರೂಢಸ್ಯೇವ| ಪೂರ್ವಸ್ಥೂಲಮೂಲಾರುರ್ಜನ್ಮೇತಿ ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಾಮರುಷಾಂ ವ್ರಣಾನಾಂ ಪರ್ವಸು ಜನ್ಮೇತ್ಯರ್ಥಃ | ಅನ್ಯೇ ತ್ವತ್ರ ‘ಪರ್ವಗೌರವಸ್ಥೂಲಮೂಲಾರುರ್ಜನ್ಮ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಮಜ್ಜದೋಷಾನಭಿಧಾಯ ಶುಕ್ರದೋಷಾನ್ ದರ್ಶಯತಿ- ಕ್ಲೈಬ್ಯಾಪ್ರಹರ್ಷೇತ್ಯಾದಿ|- ಕ್ಲೈಬ್ಯಮಿತಿ ಷಣ್ಢತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪ್ರಹರ್ಷ ಇತಿ ಸ್ತ್ರೀವಿಷಯೇಽನಭಿಲಾಷಃ| ತದ್ದೋಷಾ ಇತಿ ಶುಕ್ರದೋಷಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶುಕ್ರಜಾನುಕ್ತ್ವಾ ಮಲಾಯತನದೋಷಾನಾಹ- ತ್ವಗ್ದೋಷಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗ್ದೋಷಾಃ ಕುಷ್ಠಾನಿ| ಕರ್ಣನಾಸಾಮುಖಾಕ್ಷಿಮಲಾಯತನೇಷ್ವನ್ಯೇಷು ಚ ಪ್ರಜನನಾದ್ಯಪತ್ಯಪಥೇಷ್ವಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ‘ಸಙ್ಗ’ ಉಚ್ಯತೇ| ಮಲಾಯತನದೋಷಾನಭಿಧಾಯೇನ್ದ್ರಿಯಾಯತನದೋಷಾನಾಹ- ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮಪ್ರವೃತ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾಸಃ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಃ| ದೋಷಧಾತುಮಲಸಂಸರ್ಗಾದಿತಿ ಯತ್ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಂ ವ್ಯಾಧಿನಾನಾತ್ವಕಾರಣಂ, ತಥಾಽಽಯತನವಿಶೇಷಾದಿತಿ ಯದ್ದ್ವಿತೀಯಂ ವ್ಯಾಧಿನಾನಾತ್ವಕಾರಣಮುಕ್ತಮ್, ಏತದ್ದ್ವಯಮಪಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಭಿಧಾಯ ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತೃತೀಯಂ ವ್ಯಾಧಿನಾನಾತ್ವಕಾರಣಂ ತದಭಿಧಾತುಮಾಹ- ವಿಸ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ವಾತಾದಯಃ ತತ್ಕಾರಣಾನಿ ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದೀನಿ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯುಕ್ತಾನಿ ಸ್ನೇಹಾದೀನಿ ಚ; ಜ್ವರೇ ತದ್ಯಥಾ ಕಾಮಜ್ವರಃ ಕ್ರೋಧಜ್ವರೋ ಮೃತ್ಪಾಣ್ಡುರೋಗ ಇತ್ಯಾದಿ; ತಥಾಽತೀಸಾರೇ ‘ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೋಷ್ಣದ್ರವಸ್ಥೂಲಾತಿಶೀತಲೈಃ’ (ಉ. ತ. ಅ. ೪೦) ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ| ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ ಇತಿ ರೋಗೇ ರೋಗೇ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಃ||೯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ಕುಪಿತಾನಾಂ ಹಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶರೀರೇ ಪರಿಧಾವತಾಮ್ | ಯತ್ರ ಸಙ್ಗಃ ಖವೈಗುಣ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಸ್ತತ್ರೋಪಜಾಯತೇ ||೧೦||
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
ವಾತಾದೀನಾಂ ಶರೀರೇ ಪ್ರಸರತಾಂ ಸ್ಥಾನಸಂಶ್ರಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿನಾನಾತ್ವಕಾರಣಸ್ಯ ಹೇತುಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಕುಪಿತಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಖವೈಗುಣ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತೋವೈಗುಣ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ಭೂಯೋಽತ್ರ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಂ, ಕಿಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಚ ನಿತ್ಯಃ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಾ? ಇತಿ; ಯದಿ ನಿತ್ಯಃ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಹಿ ನಿತ್ಯಾತುರಾಃ ಸರ್ವ ಏವ ಪ್ರಾಣಿನಃ ಸ್ಯುಃ; ಅಥಾಪ್ಯನ್ಯಥಾ ವಾತಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಚ, ‘ಅನ್ಯತ್ರ ವರ್ತಮಾನಾನಾಮನ್ಯತ್ರ ಲಿಙ್ಗಂ ನ ಭವತಿ’ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಯದುಚ್ಯತೇ ವಾತಾದಯೋ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಮೂಲಾನೀತಿ ತನ್ನ | ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ- ದೋಷಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ಜ್ವರಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ; ಅಥ ಚ ನ (ನಿತ್ಯಃ) ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಯಥಾಹಿ ವಿದ್ಯುದ್ವಾತಾಶನಿವರ್ಷಾಣ್ಯಾಕಾಶಂ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ ನ ಭವನ್ತಿ, ಸತ್ಯಪ್ಯಾಕಾಶೇ ಕದಾಚಿನ್ನ ಭವನ್ತಿ, ಅಥ ಚ ನಿಮಿತ್ತತಸ್ತತ ಏವೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ; ತರಙ್ಗಬುದ್ಬುದಾದಯಶ್ಚೋದಕವಿಶೇಷಾಃ ಏವ; ವಾತಾದೀನಾಂ ಜ್ವರಾದೀನಾಂ ಚ ನಾಪ್ಯೇವಂ ಸಂಶ್ಲೇಷೋ ನ ಪರಿಚ್ಛೇದಃ ಶಾಶ್ವತಿಕಃ, ಅಥ ಚ ನಿಮಿತ್ತತ ಏವೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ||೧೧||
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಸಮ್ಬನ್ಧಂ ಪುನರನ್ಯಥಾ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಮಾಹ- ಭೂಯ ಇತ್ಯಾದಿ|- ಭೂಯಃಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ| ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯಂ ಜ್ಞಾತುಮಭಿಲಷಣೀಯಮ್| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಪ್ರಾಕ್ಕಿಲ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ವಾತಾದಿಮೂಲತ್ವಂ ಜಿಜ್ಞಾಸಿತಮ್, ಅತ್ರಾನ್ಯತ್ ಪುನರಪಿ ಜ್ಞಾತುಮೇಷ್ಟವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಅನ್ಯೇ ಭೂಯೋ ಬಹುತರಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಭೂಯೋಽತ್ರ ಜಿಜ್ಞಾಸ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ನಿತ್ಯಃ ಸಂಶ್ಲೇಷ ಇತಿ ಸರ್ವದಾ ಅಪೃಥಕ್ತ್ವಂ, ಯಥಾ- ಸೂರ್ಯಾತಪಯೋಶ್ಚನ್ದ್ರಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಯೋಃ ಪಾವಕೋಷ್ಣತ್ವಯೋರಿತಿ| ಪರಿಚ್ಛೇದೋ ವಿಶ್ಲೇಷಃ ಪೃಥಕ್ತ್ವಂ; ಯಥಾ- ಪಟಕುವಿನ್ದಕಯೋರ್ಘಟಕುಮ್ಭಕಾರಯೋಃ ಕುಣ್ಡಲಸುವರ್ಣಕಾರಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥಾಪ್ಯನ್ಯಥೇತಿ ಕೋಽರ್ಥಃ? ಅನಿತ್ಯಃ ಸಂಶ್ಲೇಷಃ| ಪೂರ್ವಪಕ್ಷಮಾಶಙ್ಕ್ಯ ಸಮಾಧಾನಮಾಹ- ಅತ್ರೋಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯೇತಿ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಯದಿ ದೋಷಾನ್ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ಜ್ವರಾದಯೋ ನ ಭವನ್ತಿ, ತರ್ಹಿ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽಸ್ತೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಾನಿರಾಕರಣಾಯಾಹ- ಅಥ ಚ ನ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ|- ‘ಸರ್ವದಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಥಂ ನ ಸರ್ವದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತ್ಯತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ವಿದ್ಯುದ್ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಆಕಾಶಶಬ್ದೇನಾಕಾಶಸ್ಥೋ ಮೇಘ ಉಚ್ಯತೇ; ಸತ್ಯಪ್ಯಾಕಾಶ ಇತಿ ವಿದ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಜಲದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಮಿತ್ತತ ಇತಿ ಸಾಮಗ್ರೀತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ ಏವೇತಿ ತಸ್ಯಾಃ ಸಾಮಗ್ರ್ಯಾ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪರದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ- ತರಙ್ಗಬುದ್ಬುದಾದಯ ಇತಿ| ತರಙ್ಗಃ ಜಲಲಹರೀ| ಶಾಶ್ವತಿಕ ಇತಿ ನಿತ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ಭವತಿ ಚಾತ್ರ- ವಿಕಾರಪರಿಮಾಣಂ ಚ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚೈಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ | ವಿಸ್ತರೇಣೋತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ಸರ್ವಾಬಾಧಾಶ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೧೨||
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
‘ವಿಸ್ತರಂ ನಿಮಿತ್ತಾನಿ ಚೈಷಾಂ ಪ್ರತಿರೋಗಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ’ ಇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್ ತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ವಿಕಾರಪರಿಮಾಣಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಕಾರಪರಿಮಾಣಂ ಚೇತಿ ಇಯಂ ಸಮುದಾಯಸಙ್ಖ್ಯಾ, ತಥಾ ಚ ‘ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತು ಸಹಸ್ರಂ ಯಚ್ಛತಂ ವಿಂಶತಿರೇವ ಚ’- (ಉ. ತಂ. ಅ. ೬೬) ಇತ್ಯುತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚೈಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗಿತಿ ಇಯಮವಯವಸಙ್ಖ್ಯಾ; ತಥಾ ಚ- ಷಡರ್ಶಾಂಸಿ, ಚತಸ್ರೋಽಶ್ಮರ್ಯಃ, ಅಷ್ಟಾದಶ ಕುಷ್ಠಾನೀತಿ ನಿದಾನಸ್ಥಾನೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸರ್ವಾಬಾಧಾಶ್ಚ ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಜ್ವರಾತೀಸಾರಶೋಷಾದಯಃ| ಚಕಾರೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ತೇನ ವಿಕಾರಪರಿಮಾಣಂ ಚ ಸರ್ವಾಬಾಧಾಶ್ಚೋತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ನ ಪುನಃ ‘ಉತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ’ ಇತಿ ‘ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚೈಷಾಂ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಗ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ “ ವಿಕಾರಾ ಜ್ವರಾದೀನಾಮುಪದ್ರವರೂಪತಯಾ ತೃಟ್ಛರ್ದಿಪ್ರಭೃತಯಃ, ತತ್ಪರಿಮಾಣಮಧಿಕಮಧ್ಯಹೀನಭೇದೇನ ವಿಕಾರಪರಿಮಾಣಮ್; ‘ಅಷ್ಟೌ ಜ್ವರಾಃ, ಷಡತೀಸಾರಾಃ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾ ಚ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್; ಸರ್ವಾಬಾಧಾಶ್ಚ ಶಾರೀರಮಾನಸಾ ಇತಿ; ಸರ್ವಮೇತದುತ್ತರೇ ತನ್ತ್ರೇ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯತ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ” ಇತಿ||೧೨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವ್ಯಾಧಿಸಮುದ್ದೇಶೀಯೋ ನಾಮ ಚತುರ್ವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೨೪||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುರ್ವಿಂಶತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨೪||