Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
വ്യാധിസമുദ്ദേശീയമിത്യാദി| വ്യാധീനാം സമാസേനോദ്ദേശഃ കഥനം, തദധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയഃ, വ്യാധിസങ്ക്ഷേപോദ്ദേശീയ ഇത്യര്ഥഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദ്വിവിധാസ്തു വ്യാധയഃ- ശസ്ത്രസാധ്യാഃ, സ്നേഹാദിക്രിയാസാധ്യാശ്ച | തത്ര ശസ്ത്രസാധ്യേഷു സ്നേഹാദിക്രിയാ ന പ്രതിഷിധ്യതേ, സ്നേഹാദിക്രിയാസാധ്യേഷു ശസ്ത്രകര്മ ന ക്രിയതേ ||൩||
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
ശസ്ത്രസാധ്യത്വേന സ്നേഹാദിസാധ്യത്വേന ച വ്യാധീനാം ദ്വൈവിധ്യം ദര്ശയന്നാഹ,- ദ്വിവിധാ ഇത്യാദി| ശസ്ത്രസാധ്യാ ഇതി ഛേദ്യാദിപ്രകാരേണ; സ്നേഹാദിക്രിയാസാധ്യാ ഇതി അത്രാദിശബ്ദേന സ്വേദനവമനവിരേചനാദയഃ| തത്രേതി തയോര്മധ്യേ| ശസ്ത്രസാധ്യേഷു അഷ്ടവിധശസ്ത്രകര്മീയോക്തേഷു ഭഗന്ദരഗ്രന്ഥിപ്രഭൃതിഷു||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അസ്മിന് പുനഃ ശാസ്ത്രേ സര്വതന്ത്രസാമാന്യാത് സര്വേഷാം വ്യാധീനാം യഥാസ്ഥൂലമവരോധഃ ക്രിയതേ | പ്രാഗഭിഹിതം ‘തദ്ദുഃഖസംയോഗാ വ്യാധയ’ (സൂ. അ. ൧) ഇതി | തച്ച ദുഃഖം ത്രിവിധമ്- ആധ്യാത്മികമ്, ആധിഭൌതികമ്, ആധിദൈവികമിതി | തത്തു സപ്തവിധേ വ്യാധാവുപനിപതതി | തേ പുനഃ സപ്തവിധാ വ്യാധയഃ; തദ്യഥാ- ആദിബലപ്രവൃത്താഃ, ജന്മബലപ്രവൃത്താഃ, ദോഷബലപ്രവൃത്താഃ, സങ്ഘാതബലപ്രവൃത്താഃ, കാലബലപ്രവൃത്താഃ, ദൈവബലപ്രവൃത്താഃ, സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താ ഇതി ||൪||
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
ശല്യതന്ത്രത്വാദസ്യ തന്ത്രസ്യ ശസ്ത്രക്രിയൈവാര്ഹതി ന സ്നേഹാദിക്രിയേത്യാശങ്ക്യോഭയക്രിയാധികാരം ദര്ശയന്നാഹ- അസ്മിന്നിത്യാദി| അസ്മിന്നിതി സൌശ്രുതേ ശല്യതന്ത്രേ| പുനഃശബ്ദോऽത്ര ഏവാര്ഥേ| സര്വതന്ത്രസാമാന്യാദിതി ശാലാക്യാദീനാം സാമാന്യാത് തുല്യത്വാത്| യഥാസ്ഥൂലമിതി സ്ഥൂലദൃഷ്ട്യാ, ന സൂക്ഷ്മദൃഷ്ട്യേത്യര്ഥഃ| ഏതേന യേ സനാമകാ വ്യാധയസ്തേഷാമവരോധഃ, നിര്നാമകാനാം പുനര്ലക്ഷണദ്വാരേണ, അവരോധഃ സങ്ഗ്രഹഃ| കഃ പുനരയം വ്യാധിരിത്യാഹ- പ്രാഗഭിഹിതമിത്യാദി| തദിതി തയോഃ ശരീരശരീരിണോഃ; ‘ശരീരമനസോഃ’ ഇതി കേചിത്| തച്ച ദുഃഖം ത്രിവിധമിതി ചകാരാന്ന കേവലം ത്രിവിധം സപ്തവിധം ച| ആത്മശബ്ദേന സമനസ്കം ശരീരമുച്യതേ| തത്ര വാതപിത്തകഫോത്ഥാഃ ശരീരഭവാ ആധ്യാത്മികാഃ, തഥാ രജസ്തമോഭവാശ്ച; ആത്മന്യധി അധ്യാത്മം, തത്ര ഭവമാധ്യാത്മികമ്| ഭൂതാനി പ്രാണിനഃ, ഭൂതേഷ്വധികൃത്യ യദ്വര്തതേ തദാധിഭൌതികമ്| ദേവാഃ സുരാഃ സുരയോനയശ്ച, ദേവേഷ്വധികൃത്യ യദ്വര്തതേ തദാധിദൈവികമ്| തദേവ ത്രിവിധം ദുഃഖം ഭേദാന്തരഹേതുഭിര്ബഹുപ്രകാരഭൂതേ വ്യാധൌ സമവൈതീത്യാഹ- തദിത്യാദി|- തദിതി ത്രിവിധം ദുഃഖമ്| ഉപനിപതതി മധ്യേ നിപതതി| തേ പുനരിതി തേ ത്രിവിധാ വ്യാധയഃ പുനഃ സപ്തവിധാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര, ആദിബലപ്രവൃത്താ യേ ശുക്രശോണിതദോഷാന്വയാഃ കുഷ്ഠാര്ശഃപ്രഭൃതയഃ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- മാതൃജാഃ, പിതൃജാശ്ച | ജന്മബലപ്രവൃത്താ യേ മാതുരപചാരാത് പങ്ഗുജാത്യന്ധബധിരമൂകമിന്മിനവാമനപ്രഭൃതയോ ജായന്തേ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ രസകൃതാഃ, ദൌഹൃദാപചാരകൃതാശ്ച | ദോഷബലപ്രവൃത്താ യേ ആതങ്കസമുത്പന്നാ മിഥ്യാഹാരാചാരകൃതാശ്ച; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ ആമാശയസമുത്ഥാഃ , പക്വാശയസമുത്ഥാശ്ച; പുനശ്ച ദ്വിവിധാഃ- ശാരീരാ, മാനസാശ്ച | ത ഏതേ ആധ്യാത്മികാഃ ||൫||
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
തേഷാം സപ്തവിധവ്യാധീനാം ക്രമേണ ലക്ഷണാന്യാഹ- തത്ര ആദിബലപ്രവൃത്താ ഇത്യാദി| തത്ര തേഷു മധ്യേ| ആദിബലപ്രവൃത്താ ദുഷ്ടശുക്രശോണിതബലജാതാഃ| കേ തേ ഇത്യാഹ- യേ ശുക്രശോണിതദോഷാന്വയാ ഇതി; ശുക്രശോണിതസ്ഥിതവാതാദിദോഷജനിതാഃ| താനേവ നാമതോ ദര്ശയതി- കുഷ്ഠാര്ശഃപ്രഭൃതയ ഇതി| പ്രഭൃതിഗ്രഹണാന്മേഹക്ഷയാദയഃ| മാതൃജാ ഇതി മാതുഃ ശോണിതജാഃ, പിതൃജാശ്ചേതി പിതുഃ ശുക്രജാഃ| ദ്വിതീയം വ്യാധിഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- ജന്മബലപ്രവൃത്താ ഇത്യാദി| ജന്മബലപ്രവൃത്താ ഇതി ശുക്രശോണിതദുഷ്ടിം വിനാऽപി മാതുരപചാരബലജാതാഃ; അപചാര ഇതി ദുഷ്ടാഹാരാചാരാവപചാരഃ| മൂകാ അവാചഃ, മിന്മിനാഃ സാനുനാസികാഃ, വാമനാ അത്യന്തഹ്രസ്വശരീരാഃ| ദൌഹൃദാപചാരകൃതാശ്ചേതി ഗര്ഭാനുഭാവാന്മാതുശ്ചതുര്ഥാദിമാസേഷ്വിന്ദ്രിയാര്ഥപ്രാര്ഥനാ ‘ദൌഹൃദമ്’ ഇത്യാചക്ഷതേ; തസ്യാപചാരസ്തു ദൌഹൃദമേവാപമാനിതമ്, അപമാനിതമലബ്ധം ഗര്ഭസ്യാഹിതം വാ| അത്ര ‘മൂകമിന്മിനവാമനപ്രഭൃതയോ ജായന്തേ’ ഇത്യസ്യാഗ്രേ കേചിത് ‘ഭുഞ്ജതേ’ ഇത്യാദി പാഠം പഠന്തി, സ ച പൂര്ണോ ന ദൃശ്യതേ നിബന്ധേഷ്വിതി ന ലിഖിതഃ| തൃതീയം വ്യാധിഭേദം നിര്ദിശന്നാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷാ വാതാദയോ രജസ്തമസീ ച, ബലം ശക്തിഃ, പ്രവൃത്താ ജാതാഃ| കേ പുനസ്ത ഇത്യാഹ- യേ ആതങ്കസമുത്പന്നാ ഇതി| ആതങ്കാ രോഗാഃ; യഥാ- പ്രതിശ്യായാത് കാസഃ, കാസാത് ക്ഷയ ഇത്യാദി| ഏതേ ആധ്യാത്മികാ ഇതി ഏതേ ആദിബലപ്രവൃത്താ ജന്മബലപ്രവൃത്താ ദോഷബലപ്രവൃത്താസ്ത്രയ ആധ്യാത്മികാഃ; ശരീരസ്ഥവാതാദിരജഃപ്രഭൃതിദോഷജനിതത്വാത്||൫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
സങ്ഘാതബലപ്രവൃത്താ യ ആഗന്തവോ ദുര്ബലസ്യ ബലവദ്വിഗ്രഹാത്; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- ശസ്ത്രകൃതാ, വ്യാലകൃതാശ്ച | ഏതേ ആധിഭൌതികാഃ ||൬||
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
ചതുര്ഥം വ്യാധിഭേദം നിര്ദിശന്നാഹ- സങ്ഘാതേത്യാദി| സങ്ഘാതബലപ്രവൃത്താ ഇതി പ്രഹാരശക്തിജാതാഃ| കേ പുനസ്ത ഇത്യാഹ- യ ആഗന്തവ ഇത്യാദി| വ്യാലകൃതാ ഇതി വ്യാലാ ദുഷ്ടവ്യാഘ്രാദയഃ| ഏതേ ആധിഭൌതികാ ഇതി ഏതേ പൂര്വോക്താ ആഗന്തവഃ; ആധിഭൌതികത്വം ഭൂതേഷു പ്രാണിഷ്വധികൃതത്വാത്||൬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
കാലബലപ്രവൃത്താ യേ ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാതപപ്രഭൃതിനിമിത്താഃ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- വ്യാപന്നര്തുകൃതാഃ, അവ്യാപന്നര്തുകൃതാശ്ച | ദൈവബലപ്രവൃതാ യേ ദേവദ്രോഹാദഭിശപ്തകാ അഥര്വണകൃതാ ഉപസര്ഗജാശ്ച; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- വിദ്യുദശനികൃതാഃ, പിശാചാദികൃതാശ്ച; പുനശ്ച ദ്വിവിധാഃ- സംസര്ഗജാ , ആകസ്മികാശ്ച | സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താ യേ ക്ഷുത്പിപാസാജരാമൃത്യുനിദ്രാപ്രഭൃതയഃ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- കാലജാ, അകാലജാശ്ച; തത്ര പരിരക്ഷണകൃതാഃ കാലജാഃ, അപരിരക്ഷണകൃതാ അകാലജാഃ | ഏതേ ആധിദൈവികാഃ | അത്ര സര്വവ്യാധ്യവരോധഃ ||൭||
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചമം വ്യാധിഭേദം നിര്ദിശന്നാഹ- കാലബലപ്രവൃത്താ ഇത്യാദി| കാലഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണഃ ഷഡൃതുകഃ| കേ പുനസ്ത ഇത്യാഹ- ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാതപപ്രഭൃതിനിമിത്താഃ; തേ പുനര്ജാഡ്യദാഹകമ്പാദയഃ, തഥാ വ്രണജ്വരാശ്ച| അത്ര വ്യാപന്നര്തുകൃതാനാം പൂര്വോദ്ധൃതാന്നപാനൌഷധിഭിരുപചാരഃ, യഥാസ്വം ച വ്യാധിവിഹിതം ഭേഷജമ് ഋതുവ്യാപത്പ്രശമനം ച, ദൈവവ്യപാശ്രയം ച ഹോമാദി; അവ്യാപന്നര്തുകൃതാനാം പുനര്യഥാദോഷം യഥാരോഗമേവോപചാരഃ| ഷഷ്ഠം വ്യാധിഭേദം നിര്ദിശന്നാഹ- ദൈവബലപ്രവൃത്താ ഇത്യാദി| ദൈവബലപ്രവൃത്താ ഇതി ദേവശക്തിജാതാ ഇത്യര്ഥഃ| കേ പുനസ്ത ഇത്യാഹ- യേ ദേവദ്രോഹാദിത്യാദി| ദേവഗോഗുരുസിദ്ധാനാം ദ്രോഹാത്| അഭിശപ്തകാ ഇതി ഋഷീണാമാക്രോശജാഃ| ആഥര്വണകൃതാ അഥര്വവേദപ്രണീതാഭിചാരികമന്ത്രൈഃ കൃതാ മാരണാത്മകാ വ്യാധയഃ| ഉപസര്ഗജാ ഇതി ഉപസൃജ്യന്ത ഇത്യുപസര്ഗാഃ പീഡിതജനസമീപോത്പന്നാ ജ്വരാദയഃ| വിദ്യുദശനികൃതാ ഇതി ലതാകാരാ തിര്യക്പതന്തീ വഹ്നിരൂപാ വിദ്യുത്, മുശലവദധഃപതനശീലോ മാരണാത്മകോऽശനിഃ| സംസര്ഗജാ ഇതി ദേവാദിദ്രോഹകജനസമ്പര്കജാ ഇത്യര്ഥഃ| ആകസ്മികാ ഇതി വിനൈവ സംസര്ഗം പ്രാക്തനകര്മപീഡിതത്വേന ജാതാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉപസര്ഗജസംസര്ഗജയോരയം വിശേഷഃ- ഉപസര്ഗജാ ജ്വരാദിരോഗപീഡിതജനസമ്പര്കാദ്ഭവന്തി; സംസര്ഗജാശ്ച ദേവാദിദ്രോഹകജനസമ്പര്കാദ്ഭവന്തി| ‘ദേവദ്രോഹാഭിശപ്തകാ’ ഇത്യത്ര കേചിത് ‘ഉപസര്ഗാഭിശാപാഭിചാരാഭിഷങ്ഗജാ’ ഇതി പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ| സപ്തമം വ്യാധിഭേദം ദര്ശയന്നാഹ- സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താ ഇത്യാദി| സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താ ഇതി പ്രകൃതിശക്തിജാതാ ഇത്യര്ഥഃ| കേ പുനസ്ത ഇത്യാഹ- ക്ഷുത്പിപാസേത്യാദി| കാലജാ ഇതി യേ സമയേ പ്രാപ്താ ഭവന്തി| അകാലജാ അസമയേ ജാതാ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര കാലജാകാലജയോര്ഹേതുഭേദേന ഭേദ ഇതി ദര്ശയതി- തത്ര പരിരക്ഷണകൃതാ ഇത്യാദി| പരിരക്ഷണം രക്ഷാപ്രയത്നഃ, തസ്മിന്നപി പരിരക്ഷണേ യേ ഭവന്തി തേ കാലജാഃ; അത ഏവ കാലകൃതാനാം നോപചാരോऽസ്തി യാപ്യതൈവാസ്തി ഭോജനപാനരസായനാദിഭിഃ, ആത്യന്തികപ്രതീകാരോ വാ സ്വഭാവവ്യാധിചികിത്സിതോക്തരസായനവിധിനാ| അപരിരക്ഷണകൃതാ ഇതി അപരിരക്ഷണം രക്ഷണേऽപ്രയത്നഃ, തസ്മിന് യേ ഭവന്തി തേ അകാലകൃതാഃ| തേഷാം ച യഥാദോഷം യഥാരോഗം ച പ്രതീകാരഃ| ഏതേ ആധിദൈവികാ ഇതി ഏതേ ക്ഷുത്പിപാസാദയോ ദൈവമധികൃത്യ ഭവന്തീത്യാധിദൈവികാഃ| കേചിത് “ഏത ആധിദൈവികാഃ” ഇത്യമും പാഠം ന പഠന്തി| തേഷാം മതേ സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താഃ ക്ഷുത്പിപാസാദയ ആധ്യാത്മികമധ്യേ നിപതന്തി| തത്ര തേഷ്വേവ സപ്തസു വ്യാധിഭേദേഷു സര്വവ്യാധ്യുപരോധം ദര്ശയന്നാഹ- അത്ര സര്വവ്യാധ്യുപരോധ ഇതി| അത്രേതി അത്രോക്തസപ്തവിധവ്യാധൌ, ഉപരോധഃ സങ്ഗ്രഹഃ||൭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സര്വേഷാം ച വ്യാധീനാം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഏവ മൂലം; തല്ലിങ്ഗത്വാദ്ദൃഷ്ടഫലത്വാദാഗമാച്ച | യഥാ ഹി കൃത്സ്നം വികാരജാതം വിശ്വരൂപേണാവസ്ഥിതം സത്ത്വരജസ്തമാംസി ന വ്യതിരിച്യന്തേ, ഏവമേവ കൃത്സ്നം വികാരജാതം വിശ്വരൂപേണാവസ്ഥിതമവ്യതിരിച്യ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ വര്തന്തേ | ദോഷധാതുമലസംസര്ഗാദായതനവിശേഷാന്നിമിത്തതശ്ചൈഷാം വികല്പഃ | ദോഷദൂഷിതേഷ്വത്യര്ഥം ധാതുഷു സഞ്ജ്ഞാ- രസജോऽയം, ശോണിതജോऽയം, മാംസജോऽയം, മേദോജോऽയം, അസ്ഥിജോऽയം മജ്ജജോऽയം, ശുക്രജോऽയം വ്യാധിരിതി ||൮||
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
കഥം പുനഃ സര്വവ്യാധ്യുപരോധ ഇത്യാഹ- സര്വേഷാം ച വ്യാധീനാമിത്യാദി| മൂലമിതി കാരണമിത്യര്ഥഃ| തല്ലിങ്ഗത്വാദിതി വാതാദിലിങ്ഗത്വാത്| ലിങ്ഗം തു വാതാദീനാം രൌക്ഷ്യാല്പസ്നേഹാദയഃ, തഥാ തോദദാഹകണ്ഡ്വാദീനി കാര്യാണി ച| ദൃഷ്ടഫലത്വാദിതി വാതാദിഹരൌഷധൈര്വാതാദിവ്യാധേരുപശമനദര്ശനാത്| ആഗമാച്ച സവിംശത്യേകാദശശതനാം വ്യാധീനാം കാര്യഭൂതാനാം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ ഹി കാരണമ്| യഥാഹി കൃത്സ്നമിത്യാദി| വികാരജാതമിതി വികാരസമൂഹം; വികാരാശ്ചാത്ര ത്രയോവിംശതിര്മഹദാദ്യാഃ| വിശ്വരൂപേണാവസ്ഥിതമിതി ജഗദ്രൂപേണ വ്യാപ്യ സ്ഥിതമിത്യര്ഥഃ| ന വ്യതിരിച്യന്ത ഇതി ന പൃഥഗ്ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ഏവമേവ കൃത്സ്നം വികാരജാതമിത്യാദി വികാരജാതമിതി രോഗസമൂഹമ്| അവ്യതിരിച്യേതി അപരിത്യജ്യേത്യര്ഥഃ| ഏതേന താല്ലിങ്ഗത്വാദിത്യാദിനാ അനുമാനപ്രത്യക്ഷാഗമോപമാനാനി ചത്വാരി പ്രമാണാന്യുക്താനി| നനു, ദോഷത്രയാത് കഥമാദിബലപ്രവൃത്താദയോऽനേകേ വ്യാധയ ഇത്യാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷധാതുമലസംസര്ഗാദിതി സംസര്ഗഃ സംയോഗഃ; തദ്യഥാ- വാതാദിദോഷരസധാതുസംസര്ഗാജ്ജ്വരാദയോ രസാധിഷ്ഠാനാഃ,വാതാദിദോഷരസധാതുപുരീഷമലസംസര്ഗാദതീസാരാദയഃ, വാതാദിദോഷരസാദിദൂഷ്യമൂത്രമലസംസര്ഗാദ്വിംശതിര്മോഹാഃ, തഥാ വാതാദിദോഷരക്തധാതുസംസര്ഗാദ്വാതരക്തരക്തപിത്തവിദ്രധിരക്തഗുല്മാദയഃ| ആയതനവിശേഷാദിതി ആയതനാനി സ്ഥാനാനി, തേഷാം വിശേഷോ ഭേദ ഇത്യര്ഥഃ; തദ്യഥാ- സപ്തസ്വായതനേഷു പഞ്ചഷഷ്ടിര്മുഖരോഗാഃ, ചക്ഷുരിന്ദ്രിയായതനേഷു ഷട്സപ്തതിര്നേത്രരോഗാഃ, നിമിത്തതശ്ചേതി നിമിത്താനി വാതാദയഃ; തദ്യഥാ- പ്രത്യേകം വാതാദിജ്വരാസ്ത്രയഃ, സാന്നിപാതിക ഏകഃ, ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ, ആഗന്തുശ്ചാഷ്ടമഃ; ഏവമന്യദപി നിമിത്തതോ വ്യാധീനാം നാനാത്വം ജ്ഞേയമ്| ഏഷാമിതി വ്യാധീനാം, വികല്പോ ഭേദഃ നാനാത്വമിത്യര്ഥഃ| ദൂഷ്യജന്മസഞ്ജ്ഞാ ലക്ഷണയാ ഭവതീതി ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷദൂഷിതേഷ്വത്യര്ഥമിത്യാദി| ദോഷൈരേവ ദൂഷിതേഷു ധാതുഷ്വത്യര്ഥം ദോഷജേഷു വികാരേഷു രസജാദിസഞ്ജ്ഞാ; യഥാ- ഘൃതദഗ്ധസ്തൈലദഗ്ധസ്താമ്രദഗ്ധോ ലോഹദഗ്ധ ഇതി| അത്ര ഘൃതാദിശബ്ദേന ഘൃതാദിസ്ഥോ വഹ്നിര്ലക്ഷ്യതേ, ഏവം രസാദിജോ വ്യാധിരിത്യത്ര രസാദിസ്ഥിതവാതാദിദോഷാ ലക്ഷ്യന്തേ||൮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര, അന്നാശ്രദ്ധാരോചകാവിപാകാങ്ഗമര്ദജ്വരഹൃല്ലാസതൃപ്തിഗൌരവഹൃത്പാണ്ഡുരോഗമാര്ഗോപരോധകാര്ശ്യവൈരസ്യാങ്ഗസാദാകാലജവലീപലിതദര്ശനപ്രഭൃതയോ രസദോഷജാ വികാരാഃ; കുഷ്ഠവിസര്പപിഡകാമശകനീലികാതിലകാലകന്യച്ഛവ്യങ്ഗേന്ദ്രലുപ്തപ്ലീഹവിദ്രധിഗുല്മവാതശോണിതാര്ശോऽര്ബുദാങ്ഗമര്ദാസൃഗ്ദരരക്തപിത്തപ്രഭൃതയോ രക്തദോഷജാഃ , ഗുദമുഖമേഢ്രപാകാശ്ച; അധിമാംസാര്ബുദാര്ശോऽധിജിഹ്വോപജിഹ്വോപകുശഗലശുണ്ഡികാലജീമാംസസങ്ഘാതൌഷ്ഠപ്രകോപഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാപ്രഭൃതയോ മാംസദോഷജാഃ; ഗ്രന്ഥിവൃദ്ധിഗലഗണ്ഡാര്ബുദമേദോജൌഷ്ഠപ്രകോപമധുമേഹാതിസ്ഥൌല്യാതിസ്വേദപ്രഭൃതയോ മേദോദോഷജാഃ; അധ്യസ്ഥ്യധിദന്താസ്ഥിതോദശൂലകുനഖപ്രഭൃതയോऽസ്ഥിദോഷജാഃ; തമോദര്ശനമൂര്ച്ഛാഭ്രമപര്വസ്ഥൂലമൂലാരുര്ജന്മനേത്രാഭിഷ്യന്ദപ്രഭൃതയോ മജ്ജദോഷജാഃ; ക്ലൈബ്യാപ്രഹര്ഷശുക്രാശ്മരീശുക്രമേഹശുക്രദോഷാദയശ്ച തദ്ദോഷാഃ; ത്വഗ്ദോഷാഃ സങ്ഗോऽതിപ്രവൃത്തിരയഥാപ്രവൃത്തിര്വാ മലായതനദോഷാഃ; ഇന്ദ്രിയാണാമപ്രവൃത്തിരയഥാപ്രവൃത്തിര്വേന്ദ്രിയായതനദോഷാഃ; ഇത്യേഷ സമാസ ഉക്തഃ; വിസ്തരം നിമിത്താനി ചൈഷാം പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ ||൯||
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
ചികിത്സാവിശേഷവിജ്ഞാനാര്ഥം സുഖസാധ്യത്വാദികര്മബോധാര്ഥം ച പ്രത്യേകം രസാദിധാതുവികാരാന് ദര്ശയിതുമാഹ- തത്രാന്നാശ്രദ്ധാരോചകേത്യാദി| അന്നാശ്രദ്ധാ അന്നവിദ്വേഷഃ| അങ്ഗമര്ദ ഇതി വേദനാവിശേഷഃ ‘സ്ഫുടനികാ’ ഇതി ലോകേ| ഹൃല്ലാസോ ഹൃദയോത്ക്ലേദോऽസകൃത്ഷ്ഠീവനമ്| അങ്ഗസാദ ഇതി അങ്ഗാനാമനുത്സാഹഃ| രസദോഷജാ ഇതി ദോഷദൂഷിതരസജാതാഃ| രസജാനഭിധായ രക്തജാനഭിധാതുമാഹ- കുഷ്ഠേത്യാദി| രക്തജാനുക്ത്വാ മാംസജാനാഹ- അധിമാംസേത്യാദി| മാംസസങ്ഘാത ഇതി മാംസതാനോ നാമ മുഖരോഗേഷു; ‘മാംസോച്ഛ്രായഃ സാമാന്യ ഏവ’ ഇത്യന്യേ| മാംസജാന് കഥയിത്വാ മേദോജാനാഹ- ഗ്രന്ഥീത്യാദി| മേദോജാനുക്ത്വാऽസ്ഥിജാനാഹ- അധ്യസ്ഥ്യധിദന്തേത്യാദി| അധ്യസ്ഥീനി അധികാസ്ഥീനീത്യര്ഥഃ| അധിദന്താ ഇതി അധികാ ദന്താ ഇത്യര്ഥഃ| തോദശൂലാഭ്യാം സഹാസ്ഥിശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അസ്ഥിദോഷാനഭിധായ മജ്ജജാനാഹ- തമോദര്ശനേത്യാദി|- തമോദര്ശനമ് അന്ധകാരദര്ശനമ്| മൂര്ച്ഛാ ചേതനാച്യുതിഃ| ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ| പൂര്വസ്ഥൂലമൂലാരുര്ജന്മേതി സ്ഥൂലമൂലാനാമരുഷാം വ്രണാനാം പര്വസു ജന്മേത്യര്ഥഃ | അന്യേ ത്വത്ര ‘പര്വഗൌരവസ്ഥൂലമൂലാരുര്ജന്മ’ ഇതി പഠന്തി| മജ്ജദോഷാനഭിധായ ശുക്രദോഷാന് ദര്ശയതി- ക്ലൈബ്യാപ്രഹര്ഷേത്യാദി|- ക്ലൈബ്യമിതി ഷണ്ഢതേത്യര്ഥഃ| അപ്രഹര്ഷ ഇതി സ്ത്രീവിഷയേऽനഭിലാഷഃ| തദ്ദോഷാ ഇതി ശുക്രദോഷാ ഇത്യര്ഥഃ| ശുക്രജാനുക്ത്വാ മലായതനദോഷാനാഹ- ത്വഗ്ദോഷാ ഇത്യാദി| ത്വഗ്ദോഷാഃ കുഷ്ഠാനി| കര്ണനാസാമുഖാക്ഷിമലായതനേഷ്വന്യേഷു ച പ്രജനനാദ്യപത്യപഥേഷ്വപ്രവൃത്തിഃ ‘സങ്ഗ’ ഉച്യതേ| മലായതനദോഷാനഭിധായേന്ദ്രിയായതനദോഷാനാഹ- ഇന്ദ്രിയാണാമപ്രവൃത്തിരിത്യാദി| സമാസഃ സങ്ക്ഷേപഃ| ദോഷധാതുമലസംസര്ഗാദിതി യത് പ്രാഗുക്തം വ്യാധിനാനാത്വകാരണം, തഥാऽऽയതനവിശേഷാദിതി യദ്ദ്വിതീയം വ്യാധിനാനാത്വകാരണമുക്തമ്, ഏതദ്ദ്വയമപി സങ്ക്ഷേപേണാഭിധായ നിമിത്തതശ്ചേതി യദുക്തം തൃതീയം വ്യാധിനാനാത്വകാരണം തദഭിധാതുമാഹ- വിസ്തരമിത്യാദി| നിമിത്താനി വാതാദയഃ തത്കാരണാനി ബലവദ്വിഗ്രഹാദീനി മിഥ്യാപ്രയുക്താനി സ്നേഹാദീനി ച; ജ്വരേ തദ്യഥാ കാമജ്വരഃ ക്രോധജ്വരോ മൃത്പാണ്ഡുരോഗ ഇത്യാദി; തഥാऽതീസാരേ ‘ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണദ്രവസ്ഥൂലാതിശീതലൈഃ’ (ഉ. ത. അ. ൪൦) ഇത്യാദി പ്രതിരോഗം നിര്ദിഷ്ടാനി| പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമ ഇതി രോഗേ രോഗേ വക്ഷ്യാമഃ||൯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ഭവതി ചാത്ര- കുപിതാനാം ഹി ദോഷാണാം ശരീരേ പരിധാവതാമ് | യത്ര സങ്ഗഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്വ്യാധിസ്തത്രോപജായതേ ||൧൦||
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
വാതാദീനാം ശരീരേ പ്രസരതാം സ്ഥാനസംശ്രയസ്യ വ്യാധിനാനാത്വകാരണസ്യ ഹേതും ദര്ശയന്നാഹ- കുപിതാനാമിത്യാദി| ഖവൈഗുണ്യാത് സ്രോതോവൈഗുണ്യാദിത്യര്ഥഃ||൧൦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ഭൂയോऽത്ര ജിജ്ഞാസ്യം, കിം വാതാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച നിത്യഃ സംശ്ലേഷഃ പരിച്ഛേദോ വാ? ഇതി; യദി നിത്യഃ സംശ്ലേഷഃ സ്യാത്തര്ഹി നിത്യാതുരാഃ സര്വ ഏവ പ്രാണിനഃ സ്യുഃ; അഥാപ്യന്യഥാ വാതാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച, ‘അന്യത്ര വര്തമാനാനാമന്യത്ര ലിങ്ഗം ന ഭവതി’ ഇതി കൃത്വാ യദുച്യതേ വാതാദയോ ജ്വരാദീനാം മൂലാനീതി തന്ന | അത്രോച്യതേ- ദോഷാന് പ്രത്യാഖ്യായ ജ്വരാദയോ ന ഭവന്തി; അഥ ച ന (നിത്യഃ) സമ്ബന്ധഃ; യഥാഹി വിദ്യുദ്വാതാശനിവര്ഷാണ്യാകാശം പ്രത്യാഖ്യായ ന ഭവന്തി, സത്യപ്യാകാശേ കദാചിന്ന ഭവന്തി, അഥ ച നിമിത്തതസ്തത ഏവോത്പത്തിരിതി; തരങ്ഗബുദ്ബുദാദയശ്ചോദകവിശേഷാഃ ഏവ; വാതാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച നാപ്യേവം സംശ്ലേഷോ ന പരിച്ഛേദഃ ശാശ്വതികഃ, അഥ ച നിമിത്തത ഏവോത്പത്തിരിതി ||൧൧||
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
പ്രതിപാദ്യ വ്യാധീനാം ദോഷാണാം ച കാര്യകാരണസമ്ബന്ധം പുനരന്യഥാ ജിജ്ഞാസ്യമാഹ- ഭൂയ ഇത്യാദി|- ഭൂയഃശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| ജിജ്ഞാസ്യം ജ്ഞാതുമഭിലഷണീയമ്| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- പ്രാക്കില വ്യാധീനാം വാതാദിമൂലത്വം ജിജ്ഞാസിതമ്, അത്രാന്യത് പുനരപി ജ്ഞാതുമേഷ്ടവ്യമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ ഭൂയോ ബഹുതരമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| കേചിത് ‘ഭൂയോऽത്ര ജിജ്ഞാസ്യതേ’ ഇതി പഠന്തി| നിത്യഃ സംശ്ലേഷ ഇതി സര്വദാ അപൃഥക്ത്വം, യഥാ- സൂര്യാതപയോശ്ചന്ദ്രജ്യോത്സ്നയോഃ പാവകോഷ്ണത്വയോരിതി| പരിച്ഛേദോ വിശ്ലേഷഃ പൃഥക്ത്വം; യഥാ- പടകുവിന്ദകയോര്ഘടകുമ്ഭകാരയോഃ കുണ്ഡലസുവര്ണകാരയോരിത്യാദി| അഥാപ്യന്യഥേതി കോऽര്ഥഃ? അനിത്യഃ സംശ്ലേഷഃ| പൂര്വപക്ഷമാശങ്ക്യ സമാധാനമാഹ- അത്രോച്യത ഇത്യാദി| പ്രത്യാഖ്യായേതി പരിത്യജ്യേത്യര്ഥഃ| നനു, യദി ദോഷാന് പരിത്യജ്യ ജ്വരാദയോ ന ഭവന്തി, തര്ഹി സമ്ബന്ധോऽസ്തീത്യാശങ്കാനിരാകരണായാഹ- അഥ ച ന സമ്ബന്ധ ഇതി|- ‘സര്വദാ’ ഇതി ശേഷഃ| കഥം ന സര്വദാ സമ്ബന്ധ ഇത്യത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- വിദ്യുദ്വാതേത്യാദി| ആകാശശബ്ദേനാകാശസ്ഥോ മേഘ ഉച്യതേ; സത്യപ്യാകാശ ഇതി വിദ്യമാനേऽപി ജലദ ഇത്യര്ഥഃ| നിമിത്തത ഇതി സാമഗ്രീത ഇത്യര്ഥഃ| തത ഏവേതി തസ്യാഃ സാമഗ്ര്യാ ഏവേത്യര്ഥഃ| അപരദൃഷ്ടാന്തമാഹ- തരങ്ഗബുദ്ബുദാദയ ഇതി| തരങ്ഗഃ ജലലഹരീ| ശാശ്വതിക ഇതി നിത്യ ഇത്യര്ഥഃ||൧൧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ഭവതി ചാത്ര- വികാരപരിമാണം ച സങ്ഖ്യാ ചൈഷാം പൃഥക് പൃഥക് | വിസ്തരേണോത്തരേ തന്ത്രേ സര്വാബാധാശ്ച വക്ഷ്യതേ ||൧൨||
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
‘വിസ്തരം നിമിത്താനി ചൈഷാം പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമ’ ഇതി യദുക്തം പ്രാക് തത് പ്രതിപാദയന്നാഹ- വികാരപരിമാണം ചേത്യാദി| വികാരപരിമാണം ചേതി ഇയം സമുദായസങ്ഖ്യാ, തഥാ ച ‘വ്യാധീനാം തു സഹസ്രം യച്ഛതം വിംശതിരേവ ച’- (ഉ. തം. അ. ൬൬) ഇത്യുത്തരേ തന്ത്രേ വക്ഷ്യതേ| സങ്ഖ്യാ ചൈഷാം പൃഥക് പൃഥഗിതി ഇയമവയവസങ്ഖ്യാ; തഥാ ച- ഷഡര്ശാംസി, ചതസ്രോऽശ്മര്യഃ, അഷ്ടാദശ കുഷ്ഠാനീതി നിദാനസ്ഥാനേ വക്ഷ്യതേ| സര്വാബാധാശ്ച വക്ഷ്യത ഇതി ജ്വരാതീസാരശോഷാദയഃ| ചകാരോऽത്ര ഭിന്നക്രമേ| തേന വികാരപരിമാണം ച സര്വാബാധാശ്ചോത്തരേ തന്ത്രേ വക്ഷ്യത ഇതി സമ്ബധ്യതേ; ന പുനഃ ‘ഉത്തരേ തന്ത്രേ’ ഇതി ‘സങ്ഖ്യാ ചൈഷാം പൃഥക് പൃഥഗ്’ ഇത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി “ വികാരാ ജ്വരാദീനാമുപദ്രവരൂപതയാ തൃട്ഛര്ദിപ്രഭൃതയഃ, തത്പരിമാണമധികമധ്യഹീനഭേദേന വികാരപരിമാണമ്; ‘അഷ്ടൌ ജ്വരാഃ, ഷഡതീസാരാഃ’ ഇത്യാദി സങ്ഖ്യാ ച പൃഥക് പൃഥക്; സര്വാബാധാശ്ച ശാരീരമാനസാ ഇതി; സര്വമേതദുത്തരേ തന്ത്രേ വക്ഷ്യതേ വ്യാഖ്യാസ്യത്യാചാര്യഃ” ഇതി||൧൨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയോ നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൪||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുര്വിംശതിതമോऽധ്യായഃ||൨൪||