Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദ്വിവിധാസ്തു വ്യാധയഃ- ശസ്ത്രസാധ്യാഃ, സ്നേഹാദിക്രിയാസാധ്യാശ്ച | തത്ര ശസ്ത്രസാധ്യേഷു സ്നേഹാദിക്രിയാ ന പ്രതിഷിധ്യതേ, സ്നേഹാദിക്രിയാസാധ്യേഷു ശസ്ത്രകര്മ ന ക്രിയതേ ||൩||
View original
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
അസ്മിന് പുനഃ ശാസ്ത്രേ സര്വതന്ത്രസാമാന്യാത് സര്വേഷാം വ്യാധീനാം യഥാസ്ഥൂലമവരോധഃ ക്രിയതേ | പ്രാഗഭിഹിതം ‘തദ്ദുഃഖസംയോഗാ വ്യാധയ’ (സൂ. അ. ൧) ഇതി | തച്ച ദുഃഖം ത്രിവിധമ്- ആധ്യാത്മികമ്, ആധിഭൌതികമ്, ആധിദൈവികമിതി | തത്തു സപ്തവിധേ വ്യാധാവുപനിപതതി | തേ പുനഃ സപ്തവിധാ വ്യാധയഃ; തദ്യഥാ- ആദിബലപ്രവൃത്താഃ, ജന്മബലപ്രവൃത്താഃ, ദോഷബലപ്രവൃത്താഃ, സങ്ഘാതബലപ്രവൃത്താഃ, കാലബലപ്രവൃത്താഃ, ദൈവബലപ്രവൃത്താഃ, സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താ ഇതി ||൪||
View original
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
തത്ര, ആദിബലപ്രവൃത്താ യേ ശുക്രശോണിതദോഷാന്വയാഃ കുഷ്ഠാര്ശഃപ്രഭൃതയഃ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- മാതൃജാഃ, പിതൃജാശ്ച | ജന്മബലപ്രവൃത്താ യേ മാതുരപചാരാത് പങ്ഗുജാത്യന്ധബധിരമൂകമിന്മിനവാമനപ്രഭൃതയോ ജായന്തേ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ രസകൃതാഃ, ദൌഹൃദാപചാരകൃതാശ്ച | ദോഷബലപ്രവൃത്താ യേ ആതങ്കസമുത്പന്നാ മിഥ്യാഹാരാചാരകൃതാശ്ച; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ ആമാശയസമുത്ഥാഃ , പക്വാശയസമുത്ഥാശ്ച; പുനശ്ച ദ്വിവിധാഃ- ശാരീരാ, മാനസാശ്ച | ത ഏതേ ആധ്യാത്മികാഃ ||൫||
View original
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
സങ്ഘാതബലപ്രവൃത്താ യ ആഗന്തവോ ദുര്ബലസ്യ ബലവദ്വിഗ്രഹാത്; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- ശസ്ത്രകൃതാ, വ്യാലകൃതാശ്ച | ഏതേ ആധിഭൌതികാഃ ||൬||
View original
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
കാലബലപ്രവൃത്താ യേ ശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാതപപ്രഭൃതിനിമിത്താഃ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- വ്യാപന്നര്തുകൃതാഃ, അവ്യാപന്നര്തുകൃതാശ്ച | ദൈവബലപ്രവൃതാ യേ ദേവദ്രോഹാദഭിശപ്തകാ അഥര്വണകൃതാ ഉപസര്ഗജാശ്ച; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- വിദ്യുദശനികൃതാഃ, പിശാചാദികൃതാശ്ച; പുനശ്ച ദ്വിവിധാഃ- സംസര്ഗജാ , ആകസ്മികാശ്ച | സ്വഭാവബലപ്രവൃത്താ യേ ക്ഷുത്പിപാസാജരാമൃത്യുനിദ്രാപ്രഭൃതയഃ; തേऽപി ദ്വിവിധാഃ- കാലജാ, അകാലജാശ്ച; തത്ര പരിരക്ഷണകൃതാഃ കാലജാഃ, അപരിരക്ഷണകൃതാ അകാലജാഃ | ഏതേ ആധിദൈവികാഃ | അത്ര സര്വവ്യാധ്യവരോധഃ ||൭||
View original
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
സര്വേഷാം ച വ്യാധീനാം വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണ ഏവ മൂലം; തല്ലിങ്ഗത്വാദ്ദൃഷ്ടഫലത്വാദാഗമാച്ച | യഥാ ഹി കൃത്സ്നം വികാരജാതം വിശ്വരൂപേണാവസ്ഥിതം സത്ത്വരജസ്തമാംസി ന വ്യതിരിച്യന്തേ, ഏവമേവ കൃത്സ്നം വികാരജാതം വിശ്വരൂപേണാവസ്ഥിതമവ്യതിരിച്യ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ വര്തന്തേ | ദോഷധാതുമലസംസര്ഗാദായതനവിശേഷാന്നിമിത്തതശ്ചൈഷാം വികല്പഃ | ദോഷദൂഷിതേഷ്വത്യര്ഥം ധാതുഷു സഞ്ജ്ഞാ- രസജോऽയം, ശോണിതജോऽയം, മാംസജോऽയം, മേദോജോऽയം, അസ്ഥിജോऽയം മജ്ജജോऽയം, ശുക്രജോऽയം വ്യാധിരിതി ||൮||
View original
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
തത്ര, അന്നാശ്രദ്ധാരോചകാവിപാകാങ്ഗമര്ദജ്വരഹൃല്ലാസതൃപ്തിഗൌരവഹൃത്പാണ്ഡുരോഗമാര്ഗോപരോധകാര്ശ്യവൈരസ്യാങ്ഗസാദാകാലജവലീപലിതദര്ശനപ്രഭൃതയോ രസദോഷജാ വികാരാഃ; കുഷ്ഠവിസര്പപിഡകാമശകനീലികാതിലകാലകന്യച്ഛവ്യങ്ഗേന്ദ്രലുപ്തപ്ലീഹവിദ്രധിഗുല്മവാതശോണിതാര്ശോऽര്ബുദാങ്ഗമര്ദാസൃഗ്ദരരക്തപിത്തപ്രഭൃതയോ രക്തദോഷജാഃ , ഗുദമുഖമേഢ്രപാകാശ്ച; അധിമാംസാര്ബുദാര്ശോऽധിജിഹ്വോപജിഹ്വോപകുശഗലശുണ്ഡികാലജീമാംസസങ്ഘാതൌഷ്ഠപ്രകോപഗലഗണ്ഡഗണ്ഡമാലാപ്രഭൃതയോ മാംസദോഷജാഃ; ഗ്രന്ഥിവൃദ്ധിഗലഗണ്ഡാര്ബുദമേദോജൌഷ്ഠപ്രകോപമധുമേഹാതിസ്ഥൌല്യാതിസ്വേദപ്രഭൃതയോ മേദോദോഷജാഃ; അധ്യസ്ഥ്യധിദന്താസ്ഥിതോദശൂലകുനഖപ്രഭൃതയോऽസ്ഥിദോഷജാഃ; തമോദര്ശനമൂര്ച്ഛാഭ്രമപര്വസ്ഥൂലമൂലാരുര്ജന്മനേത്രാഭിഷ്യന്ദപ്രഭൃതയോ മജ്ജദോഷജാഃ; ക്ലൈബ്യാപ്രഹര്ഷശുക്രാശ്മരീശുക്രമേഹശുക്രദോഷാദയശ്ച തദ്ദോഷാഃ; ത്വഗ്ദോഷാഃ സങ്ഗോऽതിപ്രവൃത്തിരയഥാപ്രവൃത്തിര്വാ മലായതനദോഷാഃ; ഇന്ദ്രിയാണാമപ്രവൃത്തിരയഥാപ്രവൃത്തിര്വേന്ദ്രിയായതനദോഷാഃ; ഇത്യേഷ സമാസ ഉക്തഃ; വിസ്തരം നിമിത്താനി ചൈഷാം പ്രതിരോഗം വക്ഷ്യാമഃ ||൯||
View original
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ഭവതി ചാത്ര- കുപിതാനാം ഹി ദോഷാണാം ശരീരേ പരിധാവതാമ് | യത്ര സങ്ഗഃ ഖവൈഗുണ്യാദ്വ്യാധിസ്തത്രോപജായതേ ||൧൦||
View original
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
ഭൂയോऽത്ര ജിജ്ഞാസ്യം, കിം വാതാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച നിത്യഃ സംശ്ലേഷഃ പരിച്ഛേദോ വാ? ഇതി; യദി നിത്യഃ സംശ്ലേഷഃ സ്യാത്തര്ഹി നിത്യാതുരാഃ സര്വ ഏവ പ്രാണിനഃ സ്യുഃ; അഥാപ്യന്യഥാ വാതാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച, ‘അന്യത്ര വര്തമാനാനാമന്യത്ര ലിങ്ഗം ന ഭവതി’ ഇതി കൃത്വാ യദുച്യതേ വാതാദയോ ജ്വരാദീനാം മൂലാനീതി തന്ന | അത്രോച്യതേ- ദോഷാന് പ്രത്യാഖ്യായ ജ്വരാദയോ ന ഭവന്തി; അഥ ച ന (നിത്യഃ) സമ്ബന്ധഃ; യഥാഹി വിദ്യുദ്വാതാശനിവര്ഷാണ്യാകാശം പ്രത്യാഖ്യായ ന ഭവന്തി, സത്യപ്യാകാശേ കദാചിന്ന ഭവന്തി, അഥ ച നിമിത്തതസ്തത ഏവോത്പത്തിരിതി; തരങ്ഗബുദ്ബുദാദയശ്ചോദകവിശേഷാഃ ഏവ; വാതാദീനാം ജ്വരാദീനാം ച നാപ്യേവം സംശ്ലേഷോ ന പരിച്ഛേദഃ ശാശ്വതികഃ, അഥ ച നിമിത്തത ഏവോത്പത്തിരിതി ||൧൧||
View original
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ഭവതി ചാത്ര- വികാരപരിമാണം ച സങ്ഖ്യാ ചൈഷാം പൃഥക് പൃഥക് | വിസ്തരേണോത്തരേ തന്ത്രേ സര്വാബാധാശ്ച വക്ഷ്യതേ ||൧൨||
View original
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ വ്യാധിസമുദ്ദേശീയോ നാമ ചതുര്വിംശോऽധ്യായഃ ||൨൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon