Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వ్యాధిసముద్దేశీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
వ్యాధిసముద్దేశీయమిత్యాది| వ్యాధీనాం సమాసేనోద్దేశః కథనం, తదధికృత్య కృతోఽధ్యాయో వ్యాధిసముద్దేశీయః, వ్యాధిసంక్షేపోద్దేశీయ ఇత్యర్థః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ద్వివిధాస్తు వ్యాధయః- శస్త్రసాధ్యాః, స్నేహాదిక్రియాసాధ్యాశ్చ | తత్ర శస్త్రసాధ్యేషు స్నేహాదిక్రియా న ప్రతిషిధ్యతే, స్నేహాదిక్రియాసాధ్యేషు శస్త్రకర్మ న క్రియతే ||3||
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
శస్త్రసాధ్యత్వేన స్నేహాదిసాధ్యత్వేన చ వ్యాధీనాం ద్వైవిధ్యం దర్శయన్నాహ,- ద్వివిధా ఇత్యాది| శస్త్రసాధ్యా ఇతి ఛేద్యాదిప్రకారేణ; స్నేహాదిక్రియాసాధ్యా ఇతి అత్రాదిశబ్దేన స్వేదనవమనవిరేచనాదయః| తత్రేతి తయోర్మధ్యే| శస్త్రసాధ్యేషు అష్టవిధశస్త్రకర్మీయోక్తేషు భగందరగ్రంథిప్రభృతిషు||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అస్మిన్ పునః శాస్త్రే సర్వతంత్రసామాన్యాత్ సర్వేషాం వ్యాధీనాం యథాస్థూలమవరోధః క్రియతే | ప్రాగభిహితం ‘తద్దుఃఖసంయోగా వ్యాధయ’ (సూ. అ. 1) ఇతి | తచ్చ దుఃఖం త్రివిధం- ఆధ్యాత్మికం, ఆధిభౌతికం, ఆధిదైవికమితి | తత్తు సప్తవిధే వ్యాధావుపనిపతతి | తే పునః సప్తవిధా వ్యాధయః; తద్యథా- ఆదిబలప్రవృత్తాః, జన్మబలప్రవృత్తాః, దోషబలప్రవృత్తాః, సంఘాతబలప్రవృత్తాః, కాలబలప్రవృత్తాః, దైవబలప్రవృత్తాః, స్వభావబలప్రవృత్తా ఇతి ||4||
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
శల్యతంత్రత్వాదస్య తంత్రస్య శస్త్రక్రియైవార్హతి న స్నేహాదిక్రియేత్యాశంక్యోభయక్రియాధికారం దర్శయన్నాహ- అస్మిన్నిత్యాది| అస్మిన్నితి సౌశ్రుతే శల్యతంత్రే| పునఃశబ్దోఽత్ర ఏవార్థే| సర్వతంత్రసామాన్యాదితి శాలాక్యాదీనాం సామాన్యాత్ తుల్యత్వాత్| యథాస్థూలమితి స్థూలదృష్ట్యా, న సూక్ష్మదృష్ట్యేత్యర్థః| ఏతేన యే సనామకా వ్యాధయస్తేషామవరోధః, నిర్నామకానాం పునర్లక్షణద్వారేణ, అవరోధః సంగ్రహః| కః పునరయం వ్యాధిరిత్యాహ- ప్రాగభిహితమిత్యాది| తదితి తయోః శరీరశరీరిణోః; ‘శరీరమనసోః’ ఇతి కేచిత్| తచ్చ దుఃఖం త్రివిధమితి చకారాన్న కేవలం త్రివిధం సప్తవిధం చ| ఆత్మశబ్దేన సమనస్కం శరీరముచ్యతే| తత్ర వాతపిత్తకఫోత్థాః శరీరభవా ఆధ్యాత్మికాః, తథా రజస్తమోభవాశ్చ; ఆత్మన్యధి అధ్యాత్మం, తత్ర భవమాధ్యాత్మికం| భూతాని ప్రాణినః, భూతేష్వధికృత్య యద్వర్తతే తదాధిభౌతికం| దేవాః సురాః సురయోనయశ్చ, దేవేష్వధికృత్య యద్వర్తతే తదాధిదైవికం| తదేవ త్రివిధం దుఃఖం భేదాంతరహేతుభిర్బహుప్రకారభూతే వ్యాధౌ సమవైతీత్యాహ- తదిత్యాది|- తదితి త్రివిధం దుఃఖం| ఉపనిపతతి మధ్యే నిపతతి| తే పునరితి తే త్రివిధా వ్యాధయః పునః సప్తవిధా భవంతీత్యర్థః||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర, ఆదిబలప్రవృత్తా యే శుక్రశోణితదోషాన్వయాః కుష్ఠార్శఃప్రభృతయః; తేఽపి ద్వివిధాః- మాతృజాః, పితృజాశ్చ | జన్మబలప్రవృత్తా యే మాతురపచారాత్ పంగుజాత్యంధబధిరమూకమిన్మినవామనప్రభృతయో జాయంతే; తేఽపి ద్వివిధాః రసకృతాః, దౌహృదాపచారకృతాశ్చ | దోషబలప్రవృత్తా యే ఆతంకసముత్పన్నా మిథ్యాహారాచారకృతాశ్చ; తేఽపి ద్వివిధాః ఆమాశయసముత్థాః , పక్వాశయసముత్థాశ్చ; పునశ్చ ద్వివిధాః- శారీరా, మానసాశ్చ | త ఏతే ఆధ్యాత్మికాః ||5||
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
తేషాం సప్తవిధవ్యాధీనాం క్రమేణ లక్షణాన్యాహ- తత్ర ఆదిబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| తత్ర తేషు మధ్యే| ఆదిబలప్రవృత్తా దుష్టశుక్రశోణితబలజాతాః| కే తే ఇత్యాహ- యే శుక్రశోణితదోషాన్వయా ఇతి; శుక్రశోణితస్థితవాతాదిదోషజనితాః| తానేవ నామతో దర్శయతి- కుష్ఠార్శఃప్రభృతయ ఇతి| ప్రభృతిగ్రహణాన్మేహక్షయాదయః| మాతృజా ఇతి మాతుః శోణితజాః, పితృజాశ్చేతి పితుః శుక్రజాః| ద్వితీయం వ్యాధిభేదం దర్శయన్నాహ- జన్మబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| జన్మబలప్రవృత్తా ఇతి శుక్రశోణితదుష్టిం వినాఽపి మాతురపచారబలజాతాః; అపచార ఇతి దుష్టాహారాచారావపచారః| మూకా అవాచః, మిన్మినాః సానునాసికాః, వామనా అత్యంతహ్రస్వశరీరాః| దౌహృదాపచారకృతాశ్చేతి గర్భానుభావాన్మాతుశ్చతుర్థాదిమాసేష్వింద్రియార్థప్రార్థనా ‘దౌహృదం’ ఇత్యాచక్షతే; తస్యాపచారస్తు దౌహృదమేవాపమానితం, అపమానితమలబ్ధం గర్భస్యాహితం వా| అత్ర ‘మూకమిన్మినవామనప్రభృతయో జాయంతే’ ఇత్యస్యాగ్రే కేచిత్ ‘భుంజతే’ ఇత్యాది పాఠం పఠంతి, స చ పూర్ణో న దృశ్యతే నిబంధేష్వితి న లిఖితః| తృతీయం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- దోషేత్యాది| దోషా వాతాదయో రజస్తమసీ చ, బలం శక్తిః, ప్రవృత్తా జాతాః| కే పునస్త ఇత్యాహ- యే ఆతంకసముత్పన్నా ఇతి| ఆతంకా రోగాః; యథా- ప్రతిశ్యాయాత్ కాసః, కాసాత్ క్షయ ఇత్యాది| ఏతే ఆధ్యాత్మికా ఇతి ఏతే ఆదిబలప్రవృత్తా జన్మబలప్రవృత్తా దోషబలప్రవృత్తాస్త్రయ ఆధ్యాత్మికాః; శరీరస్థవాతాదిరజఃప్రభృతిదోషజనితత్వాత్||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
సంఘాతబలప్రవృత్తా య ఆగంతవో దుర్బలస్య బలవద్విగ్రహాత్; తేఽపి ద్వివిధాః- శస్త్రకృతా, వ్యాలకృతాశ్చ | ఏతే ఆధిభౌతికాః ||6||
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
చతుర్థం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- సంఘాతేత్యాది| సంఘాతబలప్రవృత్తా ఇతి ప్రహారశక్తిజాతాః| కే పునస్త ఇత్యాహ- య ఆగంతవ ఇత్యాది| వ్యాలకృతా ఇతి వ్యాలా దుష్టవ్యాఘ్రాదయః| ఏతే ఆధిభౌతికా ఇతి ఏతే పూర్వోక్తా ఆగంతవః; ఆధిభౌతికత్వం భూతేషు ప్రాణిష్వధికృతత్వాత్||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
కాలబలప్రవృత్తా యే శీతోష్ణవాతవర్షాతపప్రభృతినిమిత్తాః; తేఽపి ద్వివిధాః- వ్యాపన్నర్తుకృతాః, అవ్యాపన్నర్తుకృతాశ్చ | దైవబలప్రవృతా యే దేవద్రోహాదభిశప్తకా అథర్వణకృతా ఉపసర్గజాశ్చ; తేఽపి ద్వివిధాః- విద్యుదశనికృతాః, పిశాచాదికృతాశ్చ; పునశ్చ ద్వివిధాః- సంసర్గజా , ఆకస్మికాశ్చ | స్వభావబలప్రవృత్తా యే క్షుత్పిపాసాజరామృత్యునిద్రాప్రభృతయః; తేఽపి ద్వివిధాః- కాలజా, అకాలజాశ్చ; తత్ర పరిరక్షణకృతాః కాలజాః, అపరిరక్షణకృతా అకాలజాః | ఏతే ఆధిదైవికాః | అత్ర సర్వవ్యాధ్యవరోధః ||7||
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
పంచమం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- కాలబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| కాలః శీతోష్ణవర్షలక్షణః షడృతుకః| కే పునస్త ఇత్యాహ- శీతోష్ణవాతవర్షాతపప్రభృతినిమిత్తాః; తే పునర్జాడ్యదాహకంపాదయః, తథా వ్రణజ్వరాశ్చ| అత్ర వ్యాపన్నర్తుకృతానాం పూర్వోద్ధృతాన్నపానౌషధిభిరుపచారః, యథాస్వం చ వ్యాధివిహితం భేషజం ఋతువ్యాపత్ప్రశమనం చ, దైవవ్యపాశ్రయం చ హోమాది; అవ్యాపన్నర్తుకృతానాం పునర్యథాదోషం యథారోగమేవోపచారః| షష్ఠం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- దైవబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| దైవబలప్రవృత్తా ఇతి దేవశక్తిజాతా ఇత్యర్థః| కే పునస్త ఇత్యాహ- యే దేవద్రోహాదిత్యాది| దేవగోగురుసిద్ధానాం ద్రోహాత్| అభిశప్తకా ఇతి ఋషీణామాక్రోశజాః| ఆథర్వణకృతా అథర్వవేదప్రణీతాభిచారికమంత్రైః కృతా మారణాత్మకా వ్యాధయః| ఉపసర్గజా ఇతి ఉపసృజ్యంత ఇత్యుపసర్గాః పీడితజనసమీపోత్పన్నా జ్వరాదయః| విద్యుదశనికృతా ఇతి లతాకారా తిర్యక్పతంతీ వహ్నిరూపా విద్యుత్, ముశలవదధఃపతనశీలో మారణాత్మకోఽశనిః| సంసర్గజా ఇతి దేవాదిద్రోహకజనసంపర్కజా ఇత్యర్థః| ఆకస్మికా ఇతి వినైవ సంసర్గం ప్రాక్తనకర్మపీడితత్వేన జాతా ఇత్యర్థః| ఉపసర్గజసంసర్గజయోరయం విశేషః- ఉపసర్గజా జ్వరాదిరోగపీడితజనసంపర్కాద్భవంతి; సంసర్గజాశ్చ దేవాదిద్రోహకజనసంపర్కాద్భవంతి| ‘దేవద్రోహాభిశప్తకా’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘ఉపసర్గాభిశాపాభిచారాభిషంగజా’ ఇతి పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః| సప్తమం వ్యాధిభేదం దర్శయన్నాహ- స్వభావబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| స్వభావబలప్రవృత్తా ఇతి ప్రకృతిశక్తిజాతా ఇత్యర్థః| కే పునస్త ఇత్యాహ- క్షుత్పిపాసేత్యాది| కాలజా ఇతి యే సమయే ప్రాప్తా భవంతి| అకాలజా అసమయే జాతా ఇత్యర్థః| తత్ర కాలజాకాలజయోర్హేతుభేదేన భేద ఇతి దర్శయతి- తత్ర పరిరక్షణకృతా ఇత్యాది| పరిరక్షణం రక్షాప్రయత్నః, తస్మిన్నపి పరిరక్షణే యే భవంతి తే కాలజాః; అత ఏవ కాలకృతానాం నోపచారోఽస్తి యాప్యతైవాస్తి భోజనపానరసాయనాదిభిః, ఆత్యంతికప్రతీకారో వా స్వభావవ్యాధిచికిత్సితోక్తరసాయనవిధినా| అపరిరక్షణకృతా ఇతి అపరిరక్షణం రక్షణేఽప్రయత్నః, తస్మిన్ యే భవంతి తే అకాలకృతాః| తేషాం చ యథాదోషం యథారోగం చ ప్రతీకారః| ఏతే ఆధిదైవికా ఇతి ఏతే క్షుత్పిపాసాదయో దైవమధికృత్య భవంతీత్యాధిదైవికాః| కేచిత్ “ఏత ఆధిదైవికాః” ఇత్యముం పాఠం న పఠంతి| తేషాం మతే స్వభావబలప్రవృత్తాః క్షుత్పిపాసాదయ ఆధ్యాత్మికమధ్యే నిపతంతి| తత్ర తేష్వేవ సప్తసు వ్యాధిభేదేషు సర్వవ్యాధ్యుపరోధం దర్శయన్నాహ- అత్ర సర్వవ్యాధ్యుపరోధ ఇతి| అత్రేతి అత్రోక్తసప్తవిధవ్యాధౌ, ఉపరోధః సంగ్రహః||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సర్వేషాం చ వ్యాధీనాం వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఏవ మూలం; తల్లింగత్వాద్దృష్టఫలత్వాదాగమాచ్చ | యథా హి కృత్స్నం వికారజాతం విశ్వరూపేణావస్థితం సత్త్వరజస్తమాంసి న వ్యతిరిచ్యంతే, ఏవమేవ కృత్స్నం వికారజాతం విశ్వరూపేణావస్థితమవ్యతిరిచ్య వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వర్తంతే | దోషధాతుమలసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వికల్పః | దోషదూషితేష్వత్యర్థం ధాతుషు సంజ్ఞా- రసజోఽయం, శోణితజోఽయం, మాంసజోఽయం, మేదోజోఽయం, అస్థిజోఽయం మజ్జజోఽయం, శుక్రజోఽయం వ్యాధిరితి ||8||
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
కథం పునః సర్వవ్యాధ్యుపరోధ ఇత్యాహ- సర్వేషాం చ వ్యాధీనామిత్యాది| మూలమితి కారణమిత్యర్థః| తల్లింగత్వాదితి వాతాదిలింగత్వాత్| లింగం తు వాతాదీనాం రౌక్ష్యాల్పస్నేహాదయః, తథా తోదదాహకండ్వాదీని కార్యాణి చ| దృష్టఫలత్వాదితి వాతాదిహరౌషధైర్వాతాదివ్యాధేరుపశమనదర్శనాత్| ఆగమాచ్చ సవింశత్యేకాదశశతనాం వ్యాధీనాం కార్యభూతానాం వాతపిత్తశ్లేష్మాణో హి కారణం| యథాహి కృత్స్నమిత్యాది| వికారజాతమితి వికారసమూహం; వికారాశ్చాత్ర త్రయోవింశతిర్మహదాద్యాః| విశ్వరూపేణావస్థితమితి జగద్రూపేణ వ్యాప్య స్థితమిత్యర్థః| న వ్యతిరిచ్యంత ఇతి న పృథగ్భవంతీత్యర్థః| ఏవమేవ కృత్స్నం వికారజాతమిత్యాది వికారజాతమితి రోగసమూహం| అవ్యతిరిచ్యేతి అపరిత్యజ్యేత్యర్థః| ఏతేన తాల్లింగత్వాదిత్యాదినా అనుమానప్రత్యక్షాగమోపమానాని చత్వారి ప్రమాణాన్యుక్తాని| నను, దోషత్రయాత్ కథమాదిబలప్రవృత్తాదయోఽనేకే వ్యాధయ ఇత్యాహ- దోషేత్యాది| దోషధాతుమలసంసర్గాదితి సంసర్గః సంయోగః; తద్యథా- వాతాదిదోషరసధాతుసంసర్గాజ్జ్వరాదయో రసాధిష్ఠానాః,వాతాదిదోషరసధాతుపురీషమలసంసర్గాదతీసారాదయః, వాతాదిదోషరసాదిదూష్యమూత్రమలసంసర్గాద్వింశతిర్మోహాః, తథా వాతాదిదోషరక్తధాతుసంసర్గాద్వాతరక్తరక్తపిత్తవిద్రధిరక్తగుల్మాదయః| ఆయతనవిశేషాదితి ఆయతనాని స్థానాని, తేషాం విశేషో భేద ఇత్యర్థః; తద్యథా- సప్తస్వాయతనేషు పంచషష్టిర్ముఖరోగాః, చక్షురింద్రియాయతనేషు షట్సప్తతిర్నేత్రరోగాః, నిమిత్తతశ్చేతి నిమిత్తాని వాతాదయః; తద్యథా- ప్రత్యేకం వాతాదిజ్వరాస్త్రయః, సాన్నిపాతిక ఏకః, ద్వంద్వజాస్త్రయః, ఆగంతుశ్చాష్టమః; ఏవమన్యదపి నిమిత్తతో వ్యాధీనాం నానాత్వం జ్ఞేయం| ఏషామితి వ్యాధీనాం, వికల్పో భేదః నానాత్వమిత్యర్థః| దూష్యజన్మసంజ్ఞా లక్షణయా భవతీతి దర్శయన్నాహ- దోషదూషితేష్వత్యర్థమిత్యాది| దోషైరేవ దూషితేషు ధాతుష్వత్యర్థం దోషజేషు వికారేషు రసజాదిసంజ్ఞా; యథా- ఘృతదగ్ధస్తైలదగ్ధస్తామ్రదగ్ధో లోహదగ్ధ ఇతి| అత్ర ఘృతాదిశబ్దేన ఘృతాదిస్థో వహ్నిర్లక్ష్యతే, ఏవం రసాదిజో వ్యాధిరిత్యత్ర రసాదిస్థితవాతాదిదోషా లక్ష్యంతే||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర, అన్నాశ్రద్ధారోచకావిపాకాంగమర్దజ్వరహృల్లాసతృప్తిగౌరవహృత్పాండురోగమార్గోపరోధకార్శ్యవైరస్యాంగసాదాకాలజవలీపలితదర్శనప్రభృతయో రసదోషజా వికారాః; కుష్ఠవిసర్పపిడకామశకనీలికాతిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగేంద్రలుప్తప్లీహవిద్రధిగుల్మవాతశోణితార్శోఽర్బుదాంగమర్దాసృగ్దరరక్తపిత్తప్రభృతయో రక్తదోషజాః , గుదముఖమేఢ్రపాకాశ్చ; అధిమాంసార్బుదార్శోఽధిజిహ్వోపజిహ్వోపకుశగలశుండికాలజీమాంససంఘాతౌష్ఠప్రకోపగలగండగండమాలాప్రభృతయో మాంసదోషజాః; గ్రంథివృద్ధిగలగండార్బుదమేదోజౌష్ఠప్రకోపమధుమేహాతిస్థౌల్యాతిస్వేదప్రభృతయో మేదోదోషజాః; అధ్యస్థ్యధిదంతాస్థితోదశూలకునఖప్రభృతయోఽస్థిదోషజాః; తమోదర్శనమూర్చ్ఛాభ్రమపర్వస్థూలమూలారుర్జన్మనేత్రాభిష్యందప్రభృతయో మజ్జదోషజాః; క్లైబ్యాప్రహర్షశుక్రాశ్మరీశుక్రమేహశుక్రదోషాదయశ్చ తద్దోషాః; త్వగ్దోషాః సంగోఽతిప్రవృత్తిరయథాప్రవృత్తిర్వా మలాయతనదోషాః; ఇంద్రియాణామప్రవృత్తిరయథాప్రవృత్తిర్వేంద్రియాయతనదోషాః; ఇత్యేష సమాస ఉక్తః; విస్తరం నిమిత్తాని చైషాం ప్రతిరోగం వక్ష్యామః ||9||
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
చికిత్సావిశేషవిజ్ఞానార్థం సుఖసాధ్యత్వాదికర్మబోధార్థం చ ప్రత్యేకం రసాదిధాతువికారాన్ దర్శయితుమాహ- తత్రాన్నాశ్రద్ధారోచకేత్యాది| అన్నాశ్రద్ధా అన్నవిద్వేషః| అంగమర్ద ఇతి వేదనావిశేషః ‘స్ఫుటనికా’ ఇతి లోకే| హృల్లాసో హృదయోత్క్లేదోఽసకృత్ష్ఠీవనం| అంగసాద ఇతి అంగానామనుత్సాహః| రసదోషజా ఇతి దోషదూషితరసజాతాః| రసజానభిధాయ రక్తజానభిధాతుమాహ- కుష్ఠేత్యాది| రక్తజానుక్త్వా మాంసజానాహ- అధిమాంసేత్యాది| మాంససంఘాత ఇతి మాంసతానో నామ ముఖరోగేషు; ‘మాంసోచ్ఛ్రాయః సామాన్య ఏవ’ ఇత్యన్యే| మాంసజాన్ కథయిత్వా మేదోజానాహ- గ్రంథీత్యాది| మేదోజానుక్త్వాఽస్థిజానాహ- అధ్యస్థ్యధిదంతేత్యాది| అధ్యస్థీని అధికాస్థీనీత్యర్థః| అధిదంతా ఇతి అధికా దంతా ఇత్యర్థః| తోదశూలాభ్యాం సహాస్థిశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అస్థిదోషానభిధాయ మజ్జజానాహ- తమోదర్శనేత్యాది|- తమోదర్శనం అంధకారదర్శనం| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ| పూర్వస్థూలమూలారుర్జన్మేతి స్థూలమూలానామరుషాం వ్రణానాం పర్వసు జన్మేత్యర్థః | అన్యే త్వత్ర ‘పర్వగౌరవస్థూలమూలారుర్జన్మ’ ఇతి పఠంతి| మజ్జదోషానభిధాయ శుక్రదోషాన్ దర్శయతి- క్లైబ్యాప్రహర్షేత్యాది|- క్లైబ్యమితి షంఢతేత్యర్థః| అప్రహర్ష ఇతి స్త్రీవిషయేఽనభిలాషః| తద్దోషా ఇతి శుక్రదోషా ఇత్యర్థః| శుక్రజానుక్త్వా మలాయతనదోషానాహ- త్వగ్దోషా ఇత్యాది| త్వగ్దోషాః కుష్ఠాని| కర్ణనాసాముఖాక్షిమలాయతనేష్వన్యేషు చ ప్రజననాద్యపత్యపథేష్వప్రవృత్తిః ‘సంగ’ ఉచ్యతే| మలాయతనదోషానభిధాయేంద్రియాయతనదోషానాహ- ఇంద్రియాణామప్రవృత్తిరిత్యాది| సమాసః సంక్షేపః| దోషధాతుమలసంసర్గాదితి యత్ ప్రాగుక్తం వ్యాధినానాత్వకారణం, తథాఽఽయతనవిశేషాదితి యద్ద్వితీయం వ్యాధినానాత్వకారణముక్తం, ఏతద్ద్వయమపి సంక్షేపేణాభిధాయ నిమిత్తతశ్చేతి యదుక్తం తృతీయం వ్యాధినానాత్వకారణం తదభిధాతుమాహ- విస్తరమిత్యాది| నిమిత్తాని వాతాదయః తత్కారణాని బలవద్విగ్రహాదీని మిథ్యాప్రయుక్తాని స్నేహాదీని చ; జ్వరే తద్యథా కామజ్వరః క్రోధజ్వరో మృత్పాండురోగ ఇత్యాది; తథాఽతీసారే ‘గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షోష్ణద్రవస్థూలాతిశీతలైః’ (ఉ. త. అ. 40) ఇత్యాది ప్రతిరోగం నిర్దిష్టాని| ప్రతిరోగం వక్ష్యామ ఇతి రోగే రోగే వక్ష్యామః||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
భవతి చాత్ర- కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం | యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే ||10||
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
వాతాదీనాం శరీరే ప్రసరతాం స్థానసంశ్రయస్య వ్యాధినానాత్వకారణస్య హేతుం దర్శయన్నాహ- కుపితానామిత్యాది| ఖవైగుణ్యాత్ స్రోతోవైగుణ్యాదిత్యర్థః||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
భూయోఽత్ర జిజ్ఞాస్యం, కిం వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ నిత్యః సంశ్లేషః పరిచ్ఛేదో వా? ఇతి; యది నిత్యః సంశ్లేషః స్యాత్తర్హి నిత్యాతురాః సర్వ ఏవ ప్రాణినః స్యుః; అథాప్యన్యథా వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ, ‘అన్యత్ర వర్తమానానామన్యత్ర లింగం న భవతి’ ఇతి కృత్వా యదుచ్యతే వాతాదయో జ్వరాదీనాం మూలానీతి తన్న | అత్రోచ్యతే- దోషాన్ ప్రత్యాఖ్యాయ జ్వరాదయో న భవంతి; అథ చ న (నిత్యః) సంబంధః; యథాహి విద్యుద్వాతాశనివర్షాణ్యాకాశం ప్రత్యాఖ్యాయ న భవంతి, సత్యప్యాకాశే కదాచిన్న భవంతి, అథ చ నిమిత్తతస్తత ఏవోత్పత్తిరితి; తరంగబుద్బుదాదయశ్చోదకవిశేషాః ఏవ; వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ నాప్యేవం సంశ్లేషో న పరిచ్ఛేదః శాశ్వతికః, అథ చ నిమిత్తత ఏవోత్పత్తిరితి ||11||
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
ప్రతిపాద్య వ్యాధీనాం దోషాణాం చ కార్యకారణసంబంధం పునరన్యథా జిజ్ఞాస్యమాహ- భూయ ఇత్యాది|- భూయఃశబ్దః పునరర్థే| జిజ్ఞాస్యం జ్ఞాతుమభిలషణీయం| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- ప్రాక్కిల వ్యాధీనాం వాతాదిమూలత్వం జిజ్ఞాసితం, అత్రాన్యత్ పునరపి జ్ఞాతుమేష్టవ్యమిత్యర్థః; అన్యే భూయో బహుతరమితి వ్యాఖ్యానయంతి| కేచిత్ ‘భూయోఽత్ర జిజ్ఞాస్యతే’ ఇతి పఠంతి| నిత్యః సంశ్లేష ఇతి సర్వదా అపృథక్త్వం, యథా- సూర్యాతపయోశ్చంద్రజ్యోత్స్నయోః పావకోష్ణత్వయోరితి| పరిచ్ఛేదో విశ్లేషః పృథక్త్వం; యథా- పటకువిందకయోర్ఘటకుంభకారయోః కుండలసువర్ణకారయోరిత్యాది| అథాప్యన్యథేతి కోఽర్థః? అనిత్యః సంశ్లేషః| పూర్వపక్షమాశంక్య సమాధానమాహ- అత్రోచ్యత ఇత్యాది| ప్రత్యాఖ్యాయేతి పరిత్యజ్యేత్యర్థః| నను, యది దోషాన్ పరిత్యజ్య జ్వరాదయో న భవంతి, తర్హి సంబంధోఽస్తీత్యాశంకానిరాకరణాయాహ- అథ చ న సంబంధ ఇతి|- ‘సర్వదా’ ఇతి శేషః| కథం న సర్వదా సంబంధ ఇత్యత్ర దృష్టాంతమాహ- విద్యుద్వాతేత్యాది| ఆకాశశబ్దేనాకాశస్థో మేఘ ఉచ్యతే; సత్యప్యాకాశ ఇతి విద్యమానేఽపి జలద ఇత్యర్థః| నిమిత్తత ఇతి సామగ్రీత ఇత్యర్థః| తత ఏవేతి తస్యాః సామగ్ర్యా ఏవేత్యర్థః| అపరదృష్టాంతమాహ- తరంగబుద్బుదాదయ ఇతి| తరంగః జలలహరీ| శాశ్వతిక ఇతి నిత్య ఇత్యర్థః||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
భవతి చాత్ర- వికారపరిమాణం చ సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథక్ | విస్తరేణోత్తరే తంత్రే సర్వాబాధాశ్చ వక్ష్యతే ||12||
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
‘విస్తరం నిమిత్తాని చైషాం ప్రతిరోగం వక్ష్యామ’ ఇతి యదుక్తం ప్రాక్ తత్ ప్రతిపాదయన్నాహ- వికారపరిమాణం చేత్యాది| వికారపరిమాణం చేతి ఇయం సముదాయసంఖ్యా, తథా చ ‘వ్యాధీనాం తు సహస్రం యచ్ఛతం వింశతిరేవ చ’- (ఉ. తం. అ. 66) ఇత్యుత్తరే తంత్రే వక్ష్యతే| సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథగితి ఇయమవయవసంఖ్యా; తథా చ- షడర్శాంసి, చతస్రోఽశ్మర్యః, అష్టాదశ కుష్ఠానీతి నిదానస్థానే వక్ష్యతే| సర్వాబాధాశ్చ వక్ష్యత ఇతి జ్వరాతీసారశోషాదయః| చకారోఽత్ర భిన్నక్రమే| తేన వికారపరిమాణం చ సర్వాబాధాశ్చోత్తరే తంత్రే వక్ష్యత ఇతి సంబధ్యతే; న పునః ‘ఉత్తరే తంత్రే’ ఇతి ‘సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథగ్’ ఇత్యత్ర సంబధ్యతే| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి “ వికారా జ్వరాదీనాముపద్రవరూపతయా తృట్ఛర్దిప్రభృతయః, తత్పరిమాణమధికమధ్యహీనభేదేన వికారపరిమాణం; ‘అష్టౌ జ్వరాః, షడతీసారాః’ ఇత్యాది సంఖ్యా చ పృథక్ పృథక్; సర్వాబాధాశ్చ శారీరమానసా ఇతి; సర్వమేతదుత్తరే తంత్రే వక్ష్యతే వ్యాఖ్యాస్యత్యాచార్యః” ఇతి||12||
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వ్యాధిసముద్దేశీయో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ||24||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే చతుర్వింశతితమోఽధ్యాయః||24||