Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

౨౪. వ్యాధిసముద్దేశీయాధ్యాయః

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨

అథాతో వ్యాధిసముద్దేశీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

View original

अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter giving a concise classification of diseases will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

వ్యాధిసముద్దేశీయమిత్యాది| వ్యాధీనాం సమాసేనోద్దేశః కథనం, తదధికృత్య కృతోఽధ్యాయో వ్యాధిసముద్దేశీయః, వ్యాధిసంక్షేపోద్దేశీయ ఇత్యర్థః||1-2||

Meaning of the commentary

Vyadhisamuddeshiya means a chapter composed to state diseases briefly or to provide a concise outline of them.

Key terms

vyAdhisamuddesha (vyadhisamuddesha)
A concise statement, outline or classification of diseases.

Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩

ద్వివిధాస్తు వ్యాధయః- శస్త్రసాధ్యాః, స్నేహాదిక్రియాసాధ్యాశ్చ | తత్ర శస్త్రసాధ్యేషు స్నేహాదిక్రియా న ప్రతిషిధ్యతే, స్నేహాదిక్రియాసాధ్యేషు శస్త్రకర్మ న క్రియతే ||3||

View original

द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||

Meaning of the śloka

Diseases are of two kinds: those treated by surgical instruments and those treated by measures beginning with oleation. Measures such as oleation are not prohibited in diseases requiring surgery, but surgical procedures are not performed in diseases treatable by oleation and related measures.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

శస్త్రసాధ్యత్వేన స్నేహాదిసాధ్యత్వేన చ వ్యాధీనాం ద్వైవిధ్యం దర్శయన్నాహ,- ద్వివిధా ఇత్యాది| శస్త్రసాధ్యా ఇతి ఛేద్యాదిప్రకారేణ; స్నేహాదిక్రియాసాధ్యా ఇతి అత్రాదిశబ్దేన స్వేదనవమనవిరేచనాదయః| తత్రేతి తయోర్మధ్యే| శస్త్రసాధ్యేషు అష్టవిధశస్త్రకర్మీయోక్తేషు భగందరగ్రంథిప్రభృతిషు||3||

Meaning of the commentary

The first class is treated through excision and the other types of operative procedure. In the second class, the inclusive ending after oleation covers fomentation, emesis, purgation and similar measures. The surgically treated group includes bhagandara, granthi and other disorders described under the eight kinds of surgical procedure. Supportive oleation and related measures may still be used in that group.

Key terms

shastrasAdhya (shastrasadhya)
A disease classified as requiring treatment with a surgical instrument or operative procedure.
snehAdikriyAsAdhya (snehadikriyasadhya)
A disease treated by non-operative measures beginning with oleation and including procedures such as fomentation, emesis and purgation.

Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪

అస్మిన్ పునః శాస్త్రే సర్వతంత్రసామాన్యాత్ సర్వేషాం వ్యాధీనాం యథాస్థూలమవరోధః క్రియతే | ప్రాగభిహితం ‘తద్దుఃఖసంయోగా వ్యాధయ’ (సూ. అ. 1) ఇతి | తచ్చ దుఃఖం త్రివిధం- ఆధ్యాత్మికం, ఆధిభౌతికం, ఆధిదైవికమితి | తత్తు సప్తవిధే వ్యాధావుపనిపతతి | తే పునః సప్తవిధా వ్యాధయః; తద్యథా- ఆదిబలప్రవృత్తాః, జన్మబలప్రవృత్తాః, దోషబలప్రవృత్తాః, సంఘాతబలప్రవృత్తాః, కాలబలప్రవృత్తాః, దైవబలప్రవృత్తాః, స్వభావబలప్రవృత్తా ఇతి ||4||

View original

अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||

Meaning of the śloka

Because this treatise shares common ground with all branches, it includes all diseases in broad outline. Disease was previously defined as conjunction with suffering. That suffering is threefold: adhyatmika, adhibhautika and adhidaivika. These occur within a sevenfold classification of disease: arising from primordial or hereditary force, birth-related force, dosha force, traumatic conjunction, time, divine or unseen force, and inherent nature.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

శల్యతంత్రత్వాదస్య తంత్రస్య శస్త్రక్రియైవార్హతి న స్నేహాదిక్రియేత్యాశంక్యోభయక్రియాధికారం దర్శయన్నాహ- అస్మిన్నిత్యాది| అస్మిన్నితి సౌశ్రుతే శల్యతంత్రే| పునఃశబ్దోఽత్ర ఏవార్థే| సర్వతంత్రసామాన్యాదితి శాలాక్యాదీనాం సామాన్యాత్ తుల్యత్వాత్| యథాస్థూలమితి స్థూలదృష్ట్యా, న సూక్ష్మదృష్ట్యేత్యర్థః| ఏతేన యే సనామకా వ్యాధయస్తేషామవరోధః, నిర్నామకానాం పునర్లక్షణద్వారేణ, అవరోధః సంగ్రహః| కః పునరయం వ్యాధిరిత్యాహ- ప్రాగభిహితమిత్యాది| తదితి తయోః శరీరశరీరిణోః; ‘శరీరమనసోః’ ఇతి కేచిత్| తచ్చ దుఃఖం త్రివిధమితి చకారాన్న కేవలం త్రివిధం సప్తవిధం చ| ఆత్మశబ్దేన సమనస్కం శరీరముచ్యతే| తత్ర వాతపిత్తకఫోత్థాః శరీరభవా ఆధ్యాత్మికాః, తథా రజస్తమోభవాశ్చ; ఆత్మన్యధి అధ్యాత్మం, తత్ర భవమాధ్యాత్మికం| భూతాని ప్రాణినః, భూతేష్వధికృత్య యద్వర్తతే తదాధిభౌతికం| దేవాః సురాః సురయోనయశ్చ, దేవేష్వధికృత్య యద్వర్తతే తదాధిదైవికం| తదేవ త్రివిధం దుఃఖం భేదాంతరహేతుభిర్బహుప్రకారభూతే వ్యాధౌ సమవైతీత్యాహ- తదిత్యాది|- తదితి త్రివిధం దుఃఖం| ఉపనిపతతి మధ్యే నిపతతి| తే పునరితి తే త్రివిధా వ్యాధయః పునః సప్తవిధా భవంతీత్యర్థః||4||

Meaning of the commentary

Although this is a surgical treatise, it has authority over both operative and measures such as oleation because it shares subject matter with branches such as Shalakya. Its inclusion of diseases is broad rather than minutely exhaustive. Named diseases are included by name, while unnamed ones are included through their signs. In the earlier definition, conjunction with suffering can refer to body and embodied self; some instead read body and mind. The conjunction in the present passage indicates that suffering is both threefold and, through another basis of division, sevenfold. Atman here means the body together with mind. Adhyatmika suffering arises in that embodied complex, including bodily conditions from vata, pitta and kapha and mental conditions from rajas and tamas. Adhibhautika concerns living beings, while adhidaivika concerns deities, divine classes or forces. The same threefold suffering falls within diseases made various by the causal bases of the sevenfold scheme.

Key terms

AdhyAtmika (adhyatmika)
Suffering arising within the body-mind complex, including bodily and mental sources in this commentary.
Adhibhautika (adhibhautika)
Suffering connected with other living beings.
Adhidaivika (adhidaivika)
Suffering connected with divine, unseen or superhuman agencies in the source's classification.

Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫

తత్ర, ఆదిబలప్రవృత్తా యే శుక్రశోణితదోషాన్వయాః కుష్ఠార్శఃప్రభృతయః; తేఽపి ద్వివిధాః- మాతృజాః, పితృజాశ్చ | జన్మబలప్రవృత్తా యే మాతురపచారాత్ పంగుజాత్యంధబధిరమూకమిన్మినవామనప్రభృతయో జాయంతే; తేఽపి ద్వివిధాః రసకృతాః, దౌహృదాపచారకృతాశ్చ | దోషబలప్రవృత్తా యే ఆతంకసముత్పన్నా మిథ్యాహారాచారకృతాశ్చ; తేఽపి ద్వివిధాః ఆమాశయసముత్థాః , పక్వాశయసముత్థాశ్చ; పునశ్చ ద్వివిధాః- శారీరా, మానసాశ్చ | త ఏతే ఆధ్యాత్మికాః ||5||

View original

तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||

Meaning of the śloka

Diseases arising from primordial or hereditary force are those linked to defects in semen or menstrual blood, such as kushtha and arshas; they are divided into maternal and paternal types. Diseases arising from birth-related force develop through improper conduct of the mother and include congenital lameness, blindness, deafness, muteness, nasal speech, and extreme shortness; they are divided into those caused through rasa and those caused by disregard of dauhrida. Diseases arising through dosha force develop from another disease or from improper diet and conduct. They are divided into those arising from amashaya and those from pakvashaya, and again into bodily and mental types. These three disease classes are adhyatmika.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

తేషాం సప్తవిధవ్యాధీనాం క్రమేణ లక్షణాన్యాహ- తత్ర ఆదిబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| తత్ర తేషు మధ్యే| ఆదిబలప్రవృత్తా దుష్టశుక్రశోణితబలజాతాః| కే తే ఇత్యాహ- యే శుక్రశోణితదోషాన్వయా ఇతి; శుక్రశోణితస్థితవాతాదిదోషజనితాః| తానేవ నామతో దర్శయతి- కుష్ఠార్శఃప్రభృతయ ఇతి| ప్రభృతిగ్రహణాన్మేహక్షయాదయః| మాతృజా ఇతి మాతుః శోణితజాః, పితృజాశ్చేతి పితుః శుక్రజాః| ద్వితీయం వ్యాధిభేదం దర్శయన్నాహ- జన్మబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| జన్మబలప్రవృత్తా ఇతి శుక్రశోణితదుష్టిం వినాఽపి మాతురపచారబలజాతాః; అపచార ఇతి దుష్టాహారాచారావపచారః| మూకా అవాచః, మిన్మినాః సానునాసికాః, వామనా అత్యంతహ్రస్వశరీరాః| దౌహృదాపచారకృతాశ్చేతి గర్భానుభావాన్మాతుశ్చతుర్థాదిమాసేష్వింద్రియార్థప్రార్థనా ‘దౌహృదం’ ఇత్యాచక్షతే; తస్యాపచారస్తు దౌహృదమేవాపమానితం, అపమానితమలబ్ధం గర్భస్యాహితం వా| అత్ర ‘మూకమిన్మినవామనప్రభృతయో జాయంతే’ ఇత్యస్యాగ్రే కేచిత్ ‘భుంజతే’ ఇత్యాది పాఠం పఠంతి, స చ పూర్ణో న దృశ్యతే నిబంధేష్వితి న లిఖితః| తృతీయం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- దోషేత్యాది| దోషా వాతాదయో రజస్తమసీ చ, బలం శక్తిః, ప్రవృత్తా జాతాః| కే పునస్త ఇత్యాహ- యే ఆతంకసముత్పన్నా ఇతి| ఆతంకా రోగాః; యథా- ప్రతిశ్యాయాత్ కాసః, కాసాత్ క్షయ ఇత్యాది| ఏతే ఆధ్యాత్మికా ఇతి ఏతే ఆదిబలప్రవృత్తా జన్మబలప్రవృత్తా దోషబలప్రవృత్తాస్త్రయ ఆధ్యాత్మికాః; శరీరస్థవాతాదిరజఃప్రభృతిదోషజనితత్వాత్||5||

Meaning of the commentary

Adibalapravritta diseases arise through the force of vitiated semen or blood, specifically through vata and other doshas located in them. The inclusive ending after kushtha and arshas covers meha, wasting and other conditions. Maternal forms arise from the mother's blood and paternal forms from the father's semen. Janmabalapravritta diseases can arise through the mother's unsuitable food and conduct even without a defect in semen or blood. Muka means unable to speak, minmina nasal in speech, and vamana extremely short in bodily stature. Dauhrida is the mother's desire for sense objects from about the fourth month onward, attributed to the influence of the fetus. Its disregard means insulting or denying the desire, failing to obtain the desired thing, or providing something harmful to the fetus. Some manuscripts add words after the congenital list, but the complete passage is unavailable in the commentarial sources and is therefore not reproduced. In doshabalapravritta disease, dosha includes vata, pitta and kapha as well as rajas and tamas. Disease can produce another disease, as pratishyaya may lead to cough and cough to wasting. The first three of the seven classes are called adhyatmika because they arise through bodily doshas and mental factors such as rajas.

Key terms

AdibalapravRtta (adibalapravritta)
Arising through hereditary or primordial force associated in the source with defects in parental reproductive substances.
janmabalapravRtta (janmabalapravritta)
Arising through birth-related force, attributed here to the mother's diet, conduct or disregard of dauhrida.
doShabalapravRtta (doshabalapravritta)
Arising through the force of bodily or mental doshas, improper regimen, or progression from another disease.
dauhRda (dauhrida)
A pregnant mother's desire for particular sense objects, explained as influenced by the fetus.

Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬

సంఘాతబలప్రవృత్తా య ఆగంతవో దుర్బలస్య బలవద్విగ్రహాత్; తేఽపి ద్వివిధాః- శస్త్రకృతా, వ్యాలకృతాశ్చ | ఏతే ఆధిభౌతికాః ||6||

View original

सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||

Meaning of the śloka

Diseases arising through the force of collision are external in origin, such as those produced when a weaker person fights a stronger one. They are of two kinds: caused by weapons and caused by wild animals. These are classified as adhibhautika.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

చతుర్థం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- సంఘాతేత్యాది| సంఘాతబలప్రవృత్తా ఇతి ప్రహారశక్తిజాతాః| కే పునస్త ఇత్యాహ- య ఆగంతవ ఇత్యాది| వ్యాలకృతా ఇతి వ్యాలా దుష్టవ్యాఘ్రాదయః| ఏతే ఆధిభౌతికా ఇతి ఏతే పూర్వోక్తా ఆగంతవః; ఆధిభౌతికత్వం భూతేషు ప్రాణిష్వధికృతత్వాత్||6||

Meaning of the commentary

This passage states the fourth division of disease. Arising through the force of collision means produced by the power of a blow. Wild animals include dangerous tigers and similar creatures. The previously described externally originating disorders are called adhibhautika because their causes operate among living beings.

Key terms

sa~gghAtabalapravRuttAH (sanghatabalapravrttah)
Arising from the force of impact or the power of a blow.
AdhibhautikAH (adhibhautikah)
The source's category for externally caused disorders operating through living beings.

Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭

కాలబలప్రవృత్తా యే శీతోష్ణవాతవర్షాతపప్రభృతినిమిత్తాః; తేఽపి ద్వివిధాః- వ్యాపన్నర్తుకృతాః, అవ్యాపన్నర్తుకృతాశ్చ | దైవబలప్రవృతా యే దేవద్రోహాదభిశప్తకా అథర్వణకృతా ఉపసర్గజాశ్చ; తేఽపి ద్వివిధాః- విద్యుదశనికృతాః, పిశాచాదికృతాశ్చ; పునశ్చ ద్వివిధాః- సంసర్గజా , ఆకస్మికాశ్చ | స్వభావబలప్రవృత్తా యే క్షుత్పిపాసాజరామృత్యునిద్రాప్రభృతయః; తేఽపి ద్వివిధాః- కాలజా, అకాలజాశ్చ; తత్ర పరిరక్షణకృతాః కాలజాః, అపరిరక్షణకృతా అకాలజాః | ఏతే ఆధిదైవికాః | అత్ర సర్వవ్యాధ్యవరోధః ||7||

View original

कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||

Meaning of the śloka

Time-force disorders arise from causes such as cold, heat, wind, rain and sunlight. They are of two kinds: produced by a deranged season and produced by a season that is not deranged. Divine-force disorders are described as arising from offense against deities, curses, Atharvan rites and upasarga. They are divided into those caused by lightning or thunderbolt and those caused by pishacas and similar beings; they are also divided into those produced through contact and those occurring suddenly. Natural-force conditions include hunger, thirst, aging, death and sleep. They are timely or untimely: those that occur despite protective effort are timely, and those arising through lack of protection are untimely. These are classed as adhidaivika. All diseases are included within the categories stated here.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

పంచమం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- కాలబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| కాలః శీతోష్ణవర్షలక్షణః షడృతుకః| కే పునస్త ఇత్యాహ- శీతోష్ణవాతవర్షాతపప్రభృతినిమిత్తాః; తే పునర్జాడ్యదాహకంపాదయః, తథా వ్రణజ్వరాశ్చ| అత్ర వ్యాపన్నర్తుకృతానాం పూర్వోద్ధృతాన్నపానౌషధిభిరుపచారః, యథాస్వం చ వ్యాధివిహితం భేషజం ఋతువ్యాపత్ప్రశమనం చ, దైవవ్యపాశ్రయం చ హోమాది; అవ్యాపన్నర్తుకృతానాం పునర్యథాదోషం యథారోగమేవోపచారః| షష్ఠం వ్యాధిభేదం నిర్దిశన్నాహ- దైవబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| దైవబలప్రవృత్తా ఇతి దేవశక్తిజాతా ఇత్యర్థః| కే పునస్త ఇత్యాహ- యే దేవద్రోహాదిత్యాది| దేవగోగురుసిద్ధానాం ద్రోహాత్| అభిశప్తకా ఇతి ఋషీణామాక్రోశజాః| ఆథర్వణకృతా అథర్వవేదప్రణీతాభిచారికమంత్రైః కృతా మారణాత్మకా వ్యాధయః| ఉపసర్గజా ఇతి ఉపసృజ్యంత ఇత్యుపసర్గాః పీడితజనసమీపోత్పన్నా జ్వరాదయః| విద్యుదశనికృతా ఇతి లతాకారా తిర్యక్పతంతీ వహ్నిరూపా విద్యుత్, ముశలవదధఃపతనశీలో మారణాత్మకోఽశనిః| సంసర్గజా ఇతి దేవాదిద్రోహకజనసంపర్కజా ఇత్యర్థః| ఆకస్మికా ఇతి వినైవ సంసర్గం ప్రాక్తనకర్మపీడితత్వేన జాతా ఇత్యర్థః| ఉపసర్గజసంసర్గజయోరయం విశేషః- ఉపసర్గజా జ్వరాదిరోగపీడితజనసంపర్కాద్భవంతి; సంసర్గజాశ్చ దేవాదిద్రోహకజనసంపర్కాద్భవంతి| ‘దేవద్రోహాభిశప్తకా’ ఇత్యత్ర కేచిత్ ‘ఉపసర్గాభిశాపాభిచారాభిషంగజా’ ఇతి పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః| సప్తమం వ్యాధిభేదం దర్శయన్నాహ- స్వభావబలప్రవృత్తా ఇత్యాది| స్వభావబలప్రవృత్తా ఇతి ప్రకృతిశక్తిజాతా ఇత్యర్థః| కే పునస్త ఇత్యాహ- క్షుత్పిపాసేత్యాది| కాలజా ఇతి యే సమయే ప్రాప్తా భవంతి| అకాలజా అసమయే జాతా ఇత్యర్థః| తత్ర కాలజాకాలజయోర్హేతుభేదేన భేద ఇతి దర్శయతి- తత్ర పరిరక్షణకృతా ఇత్యాది| పరిరక్షణం రక్షాప్రయత్నః, తస్మిన్నపి పరిరక్షణే యే భవంతి తే కాలజాః; అత ఏవ కాలకృతానాం నోపచారోఽస్తి యాప్యతైవాస్తి భోజనపానరసాయనాదిభిః, ఆత్యంతికప్రతీకారో వా స్వభావవ్యాధిచికిత్సితోక్తరసాయనవిధినా| అపరిరక్షణకృతా ఇతి అపరిరక్షణం రక్షణేఽప్రయత్నః, తస్మిన్ యే భవంతి తే అకాలకృతాః| తేషాం చ యథాదోషం యథారోగం చ ప్రతీకారః| ఏతే ఆధిదైవికా ఇతి ఏతే క్షుత్పిపాసాదయో దైవమధికృత్య భవంతీత్యాధిదైవికాః| కేచిత్ “ఏత ఆధిదైవికాః” ఇత్యముం పాఠం న పఠంతి| తేషాం మతే స్వభావబలప్రవృత్తాః క్షుత్పిపాసాదయ ఆధ్యాత్మికమధ్యే నిపతంతి| తత్ర తేష్వేవ సప్తసు వ్యాధిభేదేషు సర్వవ్యాధ్యుపరోధం దర్శయన్నాహ- అత్ర సర్వవ్యాధ్యుపరోధ ఇతి| అత్రేతి అత్రోక్తసప్తవిధవ్యాధౌ, ఉపరోధః సంగ్రహః||7||

Meaning of the commentary

This passage gives the fifth, sixth and seventh divisions of disease. Time is the six-season cycle characterized by cold, heat and rain. Its disorders include stiffness, burning and trembling, as well as wounds and fever. The commentary assigns deranged-season disorders treatment with previously collected food, drink and medicines, measures appropriate to the disease and seasonal disturbance, and historical rites such as homa; disorders arising in a normal season are treated according to dosha and disease. Divine-force disorders are said to arise from divine power. Their causes include offense against deities, cows, teachers and siddhas; curses by sages; destructive rites using Atharvan mantras; and upasarga disorders such as fever arising near an afflicted person. Lightning is described as transverse, vine-like fire, while ashani falls downward like a pestle and is lethal. Contact-produced disease here means contact with someone who has offended deities or similar beings, whereas upasarga means contact with a person afflicted by fever or another disease. Sudden disease is explained through the source's doctrine of prior action without contact. Some witnesses read a different sequence involving upasarga, curses, ritual acts and abhishanga, but the commentator omits it because the reading was unavailable. Natural-force conditions arise from the power of nature. Timely means occurring at the expected time despite protective effort; the commentary regards such conditions as maintainable with food, drink, rasayana and related measures, or potentially addressed through the rasayana method taught for natural disease. Untimely means arising through failure to protect and is addressed according to dosha and disease. Some omit the statement classing these conditions as adhidaivika and instead place hunger, thirst and the other natural conditions under adhyatmika. The seven disease divisions together are said to encompass all diseases.

Key terms

kAlabalapravRuttAH (kalabalapravrttah)
Disorders attributed to the force of time, season or weather.
daivabalapravRuttAH (daivabalapravrttah)
Disorders attributed by the source to divine or supernatural force.
svabhAvabalapravRuttAH (svabhavabalapravrttah)
Conditions attributed to the force of nature, including hunger, thirst, aging, death and sleep.

Adhikarana ౭ (౮) · Śloka ౮

సర్వేషాం చ వ్యాధీనాం వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఏవ మూలం; తల్లింగత్వాద్దృష్టఫలత్వాదాగమాచ్చ | యథా హి కృత్స్నం వికారజాతం విశ్వరూపేణావస్థితం సత్త్వరజస్తమాంసి న వ్యతిరిచ్యంతే, ఏవమేవ కృత్స్నం వికారజాతం విశ్వరూపేణావస్థితమవ్యతిరిచ్య వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వర్తంతే | దోషధాతుమలసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వికల్పః | దోషదూషితేష్వత్యర్థం ధాతుషు సంజ్ఞా- రసజోఽయం, శోణితజోఽయం, మాంసజోఽయం, మేదోజోఽయం, అస్థిజోఽయం మజ్జజోఽయం, శుక్రజోఽయం వ్యాధిరితి ||8||

View original

सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||

Meaning of the śloka

Vata, pitta and kapha are the root of all diseases, because diseases bear their signs, because the effects of dosha-directed treatment are observed, and because authoritative teaching states it. Just as the entire range of transformations that constitutes the world does not exist apart from sattva, rajas and tamas, the entire range of diseases likewise does not occur apart from vata, pitta and kapha. Diseases differ through the combinations of doshas with tissues and wastes, through differences in their sites, and through their causes. When a tissue is greatly affected by doshas, the disorder is named after that tissue as rasa-born, blood-born, flesh-born, fat-born, bone-born, marrow-born or shukra-born.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

కథం పునః సర్వవ్యాధ్యుపరోధ ఇత్యాహ- సర్వేషాం చ వ్యాధీనామిత్యాది| మూలమితి కారణమిత్యర్థః| తల్లింగత్వాదితి వాతాదిలింగత్వాత్| లింగం తు వాతాదీనాం రౌక్ష్యాల్పస్నేహాదయః, తథా తోదదాహకండ్వాదీని కార్యాణి చ| దృష్టఫలత్వాదితి వాతాదిహరౌషధైర్వాతాదివ్యాధేరుపశమనదర్శనాత్| ఆగమాచ్చ సవింశత్యేకాదశశతనాం వ్యాధీనాం కార్యభూతానాం వాతపిత్తశ్లేష్మాణో హి కారణం| యథాహి కృత్స్నమిత్యాది| వికారజాతమితి వికారసమూహం; వికారాశ్చాత్ర త్రయోవింశతిర్మహదాద్యాః| విశ్వరూపేణావస్థితమితి జగద్రూపేణ వ్యాప్య స్థితమిత్యర్థః| న వ్యతిరిచ్యంత ఇతి న పృథగ్భవంతీత్యర్థః| ఏవమేవ కృత్స్నం వికారజాతమిత్యాది వికారజాతమితి రోగసమూహం| అవ్యతిరిచ్యేతి అపరిత్యజ్యేత్యర్థః| ఏతేన తాల్లింగత్వాదిత్యాదినా అనుమానప్రత్యక్షాగమోపమానాని చత్వారి ప్రమాణాన్యుక్తాని| నను, దోషత్రయాత్ కథమాదిబలప్రవృత్తాదయోఽనేకే వ్యాధయ ఇత్యాహ- దోషేత్యాది| దోషధాతుమలసంసర్గాదితి సంసర్గః సంయోగః; తద్యథా- వాతాదిదోషరసధాతుసంసర్గాజ్జ్వరాదయో రసాధిష్ఠానాః,వాతాదిదోషరసధాతుపురీషమలసంసర్గాదతీసారాదయః, వాతాదిదోషరసాదిదూష్యమూత్రమలసంసర్గాద్వింశతిర్మోహాః, తథా వాతాదిదోషరక్తధాతుసంసర్గాద్వాతరక్తరక్తపిత్తవిద్రధిరక్తగుల్మాదయః| ఆయతనవిశేషాదితి ఆయతనాని స్థానాని, తేషాం విశేషో భేద ఇత్యర్థః; తద్యథా- సప్తస్వాయతనేషు పంచషష్టిర్ముఖరోగాః, చక్షురింద్రియాయతనేషు షట్సప్తతిర్నేత్రరోగాః, నిమిత్తతశ్చేతి నిమిత్తాని వాతాదయః; తద్యథా- ప్రత్యేకం వాతాదిజ్వరాస్త్రయః, సాన్నిపాతిక ఏకః, ద్వంద్వజాస్త్రయః, ఆగంతుశ్చాష్టమః; ఏవమన్యదపి నిమిత్తతో వ్యాధీనాం నానాత్వం జ్ఞేయం| ఏషామితి వ్యాధీనాం, వికల్పో భేదః నానాత్వమిత్యర్థః| దూష్యజన్మసంజ్ఞా లక్షణయా భవతీతి దర్శయన్నాహ- దోషదూషితేష్వత్యర్థమిత్యాది| దోషైరేవ దూషితేషు ధాతుష్వత్యర్థం దోషజేషు వికారేషు రసజాదిసంజ్ఞా; యథా- ఘృతదగ్ధస్తైలదగ్ధస్తామ్రదగ్ధో లోహదగ్ధ ఇతి| అత్ర ఘృతాదిశబ్దేన ఘృతాదిస్థో వహ్నిర్లక్ష్యతే, ఏవం రసాదిజో వ్యాధిరిత్యత్ర రసాదిస్థితవాతాదిదోషా లక్ష్యంతే||8||

Meaning of the commentary

The passage explains how the preceding categories include all disease. Root means cause. Diseases show doshic signs such as dryness or reduced unctuousness and effects such as pricking pain, burning and itching. Their doshic basis is also inferred when medicines directed against a dosha calm the corresponding disease, and is supported by authoritative teaching that vata, pitta and kapha cause the stated diseases. In the comparison, the twenty-three transformations beginning with mahat pervade the form of the world without existing separately from sattva, rajas and tamas; similarly, the collection of diseases does not abandon the three doshas. The commentary sees inference, perception, authoritative testimony and analogy represented by these arguments. Variety arises when doshas combine with tissues and wastes: examples include fever based in rasa, diarrhea involving rasa and feces, prameha involving rasa and urine, and vatarakta, raktapitta, abscess and blood-gulma involving blood. Variety also arises from location, such as the many diseases of the mouth and eye, and from causes, as in the doshic, combined and external varieties of fever. Naming a disorder rasa-born or after another tissue is figurative: it denotes doshas situated in and severely affecting that tissue, just as 'burned by ghee' refers to fire situated in ghee rather than ghee itself as the burning agent.

Key terms

mUlam (mulam)
The causal root, here assigned to vata, pitta and kapha for all diseases.
doShadhAtumalasaMsargAt (doshadhatumalasamsargat)
Through combinations of doshas with tissues and bodily wastes, one basis for disease diversity.
rasajaH (rasajah)
Called rasa-born by figuratively naming the disorder after the tissue severely affected by doshas.

Adhikarana ౮ (౯) · Śloka ౯

తత్ర, అన్నాశ్రద్ధారోచకావిపాకాంగమర్దజ్వరహృల్లాసతృప్తిగౌరవహృత్పాండురోగమార్గోపరోధకార్శ్యవైరస్యాంగసాదాకాలజవలీపలితదర్శనప్రభృతయో రసదోషజా వికారాః; కుష్ఠవిసర్పపిడకామశకనీలికాతిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగేంద్రలుప్తప్లీహవిద్రధిగుల్మవాతశోణితార్శోఽర్బుదాంగమర్దాసృగ్దరరక్తపిత్తప్రభృతయో రక్తదోషజాః , గుదముఖమేఢ్రపాకాశ్చ; అధిమాంసార్బుదార్శోఽధిజిహ్వోపజిహ్వోపకుశగలశుండికాలజీమాంససంఘాతౌష్ఠప్రకోపగలగండగండమాలాప్రభృతయో మాంసదోషజాః; గ్రంథివృద్ధిగలగండార్బుదమేదోజౌష్ఠప్రకోపమధుమేహాతిస్థౌల్యాతిస్వేదప్రభృతయో మేదోదోషజాః; అధ్యస్థ్యధిదంతాస్థితోదశూలకునఖప్రభృతయోఽస్థిదోషజాః; తమోదర్శనమూర్చ్ఛాభ్రమపర్వస్థూలమూలారుర్జన్మనేత్రాభిష్యందప్రభృతయో మజ్జదోషజాః; క్లైబ్యాప్రహర్షశుక్రాశ్మరీశుక్రమేహశుక్రదోషాదయశ్చ తద్దోషాః; త్వగ్దోషాః సంగోఽతిప్రవృత్తిరయథాప్రవృత్తిర్వా మలాయతనదోషాః; ఇంద్రియాణామప్రవృత్తిరయథాప్రవృత్తిర్వేంద్రియాయతనదోషాః; ఇత్యేష సమాస ఉక్తః; విస్తరం నిమిత్తాని చైషాం ప్రతిరోగం వక్ష్యామః ||9||

View original

तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||

Meaning of the śloka

Disorders attributed to impaired rasa include lack of desire for food, loss of appetite, impaired digestion, bodily aching, fever, nausea, satiety, heaviness, cardiac pallor disorder, obstruction of pathways, emaciation, altered taste, weakness of the limbs, premature wrinkles and graying, and similar conditions. Blood-related disorders include kushtha, visarpa, pidaka, mashaka, nilika, tilakalaka, nyaccha, vyanga, indralupta, splenic disease, abscess, gulma, vatarakta, piles, arbuda, bodily aching, abnormal uterine bleeding, raktapitta, and suppuration of the anus, mouth and penis. Flesh-related disorders include adhimamsa, arbuda, piles, adhijihva, upajihva, upakusha, galashundika, alaji, mamsasanghata, swelling of the lips, galaganda, gandamala and similar disorders. Fat-related disorders include granthi, vrddhi, galaganda, arbuda, fat-related lip swelling, madhumeha, excessive corpulence and excessive sweating. Bone-related disorders include extra bones, extra teeth, pricking pain and pain in bones, kunakha and similar conditions. Marrow-related disorders include seeing darkness, fainting, dizziness, thick-rooted ulcers arising at joints, eye discharge and similar conditions. Shukra-related disorders include klaibya, absence of sexual desire, shukra stone, shukrameha and other shukra disorders. Skin disorders include kushtha. Obstruction, excessive flow or improper flow are disorders of waste outlets. Failure or improper functioning of the senses are disorders of sensory sites. This is a concise account; the details and causes will be stated disease by disease.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

చికిత్సావిశేషవిజ్ఞానార్థం సుఖసాధ్యత్వాదికర్మబోధార్థం చ ప్రత్యేకం రసాదిధాతువికారాన్ దర్శయితుమాహ- తత్రాన్నాశ్రద్ధారోచకేత్యాది| అన్నాశ్రద్ధా అన్నవిద్వేషః| అంగమర్ద ఇతి వేదనావిశేషః ‘స్ఫుటనికా’ ఇతి లోకే| హృల్లాసో హృదయోత్క్లేదోఽసకృత్ష్ఠీవనం| అంగసాద ఇతి అంగానామనుత్సాహః| రసదోషజా ఇతి దోషదూషితరసజాతాః| రసజానభిధాయ రక్తజానభిధాతుమాహ- కుష్ఠేత్యాది| రక్తజానుక్త్వా మాంసజానాహ- అధిమాంసేత్యాది| మాంససంఘాత ఇతి మాంసతానో నామ ముఖరోగేషు; ‘మాంసోచ్ఛ్రాయః సామాన్య ఏవ’ ఇత్యన్యే| మాంసజాన్ కథయిత్వా మేదోజానాహ- గ్రంథీత్యాది| మేదోజానుక్త్వాఽస్థిజానాహ- అధ్యస్థ్యధిదంతేత్యాది| అధ్యస్థీని అధికాస్థీనీత్యర్థః| అధిదంతా ఇతి అధికా దంతా ఇత్యర్థః| తోదశూలాభ్యాం సహాస్థిశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అస్థిదోషానభిధాయ మజ్జజానాహ- తమోదర్శనేత్యాది|- తమోదర్శనం అంధకారదర్శనం| మూర్చ్ఛా చేతనాచ్యుతిః| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ| పూర్వస్థూలమూలారుర్జన్మేతి స్థూలమూలానామరుషాం వ్రణానాం పర్వసు జన్మేత్యర్థః | అన్యే త్వత్ర ‘పర్వగౌరవస్థూలమూలారుర్జన్మ’ ఇతి పఠంతి| మజ్జదోషానభిధాయ శుక్రదోషాన్ దర్శయతి- క్లైబ్యాప్రహర్షేత్యాది|- క్లైబ్యమితి షంఢతేత్యర్థః| అప్రహర్ష ఇతి స్త్రీవిషయేఽనభిలాషః| తద్దోషా ఇతి శుక్రదోషా ఇత్యర్థః| శుక్రజానుక్త్వా మలాయతనదోషానాహ- త్వగ్దోషా ఇత్యాది| త్వగ్దోషాః కుష్ఠాని| కర్ణనాసాముఖాక్షిమలాయతనేష్వన్యేషు చ ప్రజననాద్యపత్యపథేష్వప్రవృత్తిః ‘సంగ’ ఉచ్యతే| మలాయతనదోషానభిధాయేంద్రియాయతనదోషానాహ- ఇంద్రియాణామప్రవృత్తిరిత్యాది| సమాసః సంక్షేపః| దోషధాతుమలసంసర్గాదితి యత్ ప్రాగుక్తం వ్యాధినానాత్వకారణం, తథాఽఽయతనవిశేషాదితి యద్ద్వితీయం వ్యాధినానాత్వకారణముక్తం, ఏతద్ద్వయమపి సంక్షేపేణాభిధాయ నిమిత్తతశ్చేతి యదుక్తం తృతీయం వ్యాధినానాత్వకారణం తదభిధాతుమాహ- విస్తరమిత్యాది| నిమిత్తాని వాతాదయః తత్కారణాని బలవద్విగ్రహాదీని మిథ్యాప్రయుక్తాని స్నేహాదీని చ; జ్వరే తద్యథా కామజ్వరః క్రోధజ్వరో మృత్పాండురోగ ఇత్యాది; తథాఽతీసారే ‘గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షోష్ణద్రవస్థూలాతిశీతలైః’ (ఉ. త. అ. 40) ఇత్యాది ప్రతిరోగం నిర్దిష్టాని| ప్రతిరోగం వక్ష్యామ ఇతి రోగే రోగే వక్ష్యామః||9||

Meaning of the commentary

The tissue-based disorders are listed to distinguish treatment and understand relative ease of cure. Lack of desire for food means aversion to food. Angamarda is a particular kind of pain popularly called sphutanika. Hrllasa is cardiac queasiness with repeated spitting, and angasada is lack of vigor in the limbs. A rasa-related disorder is one produced from rasa affected by doshas. After rasa, the passage successively lists disorders of blood, flesh, fat, bone, marrow and shukra. Mamsasanghata is a mouth disease called mamsatana; others take it simply as a general elevation of flesh. Adhyasthi and adhidanta mean extra bones and teeth, and the word bone applies separately to pricking and aching pain. Seeing darkness is visual obscuration; murccha is loss of consciousness; and bhrama is a sensation like being mounted on something rotating. The main marrow reading describes thick-rooted ulcers arising at joints. Others read heaviness at the joints followed by thick-rooted ulcers. Klaibya is impotence, and apraharsa is absence of desire toward women in the commentary's wording. Following the shukra list, the passage turns to skin, waste outlets and sensory sites. Sanga is non-flow or obstruction in the ears, nose, mouth, eyes, reproductive passages and other channels. The passage concisely covers disease diversity due to dosha-tissue-waste combinations and differences of site; the promised detailed account addresses the third basis, causes, including doshas and factors such as conflict with stronger persons or misapplied oleation. These will be stated for each disease.

Key terms

rasadoShajAH vikArAH (rasadoshajah vikarah)
Disorders attributed to rasa affected by doshas.
malAyatanadoShAH (malayatanadoshah)
Disorders of bodily waste outlets, expressed as obstruction, excess flow or improper flow.
indriyAyatanadoShAH (indriyayatanadoshah)
Failure or improper functioning associated with the sensory sites.

Adhikarana ౯ (౧౦) · Śloka ౧౦

భవతి చాత్ర- కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం | యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే ||10||

View original

भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||

Meaning of the śloka

As aggravated doshas move throughout the body, disease arises wherever they become obstructed because of abnormality in a channel or space.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

వాతాదీనాం శరీరే ప్రసరతాం స్థానసంశ్రయస్య వ్యాధినానాత్వకారణస్య హేతుం దర్శయన్నాహ- కుపితానామిత్యాది| ఖవైగుణ్యాత్ స్రోతోవైగుణ్యాదిత్యర్థః||10||

Meaning of the commentary

The verse explains the cause of sthanasamshraya, the localization that accounts for the variety of diseases produced as vata and the other doshas spread. Khavaigunya means abnormality or vulnerability of a srotas.

Key terms

khavaiguNyAt (khavaigunyat)
Because of abnormality or vulnerability in a bodily channel or space.

Adhikarana ౧౦ (౧౧) · Śloka ౧౧

భూయోఽత్ర జిజ్ఞాస్యం, కిం వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ నిత్యః సంశ్లేషః పరిచ్ఛేదో వా? ఇతి; యది నిత్యః సంశ్లేషః స్యాత్తర్హి నిత్యాతురాః సర్వ ఏవ ప్రాణినః స్యుః; అథాప్యన్యథా వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ, ‘అన్యత్ర వర్తమానానామన్యత్ర లింగం న భవతి’ ఇతి కృత్వా యదుచ్యతే వాతాదయో జ్వరాదీనాం మూలానీతి తన్న | అత్రోచ్యతే- దోషాన్ ప్రత్యాఖ్యాయ జ్వరాదయో న భవంతి; అథ చ న (నిత్యః) సంబంధః; యథాహి విద్యుద్వాతాశనివర్షాణ్యాకాశం ప్రత్యాఖ్యాయ న భవంతి, సత్యప్యాకాశే కదాచిన్న భవంతి, అథ చ నిమిత్తతస్తత ఏవోత్పత్తిరితి; తరంగబుద్బుదాదయశ్చోదకవిశేషాః ఏవ; వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ నాప్యేవం సంశ్లేషో న పరిచ్ఛేదః శాశ్వతికః, అథ చ నిమిత్తత ఏవోత్పత్తిరితి ||11||

View original

भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||

Meaning of the śloka

A further question is whether doshas such as vata and diseases such as fever are permanently joined or entirely separate. If permanently joined, every living being would always be ill. If wholly separate, a sign belonging in one could not appear in the other, so the claim that doshas are the roots of fever and other diseases would fail. The answer is that fever and other diseases do not arise apart from doshas, yet their relation is not permanent. Lightning, wind, thunderbolts and rain do not arise apart from the sky or cloud, but they are not always present when it is present; they arise from it when the required causes assemble. Waves and bubbles likewise are particular forms of water. In the same way, doshas and diseases are neither eternally inseparable nor eternally separate; disease arises from doshas when the necessary conditions occur.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ప్రతిపాద్య వ్యాధీనాం దోషాణాం చ కార్యకారణసంబంధం పునరన్యథా జిజ్ఞాస్యమాహ- భూయ ఇత్యాది|- భూయఃశబ్దః పునరర్థే| జిజ్ఞాస్యం జ్ఞాతుమభిలషణీయం| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- ప్రాక్కిల వ్యాధీనాం వాతాదిమూలత్వం జిజ్ఞాసితం, అత్రాన్యత్ పునరపి జ్ఞాతుమేష్టవ్యమిత్యర్థః; అన్యే భూయో బహుతరమితి వ్యాఖ్యానయంతి| కేచిత్ ‘భూయోఽత్ర జిజ్ఞాస్యతే’ ఇతి పఠంతి| నిత్యః సంశ్లేష ఇతి సర్వదా అపృథక్త్వం, యథా- సూర్యాతపయోశ్చంద్రజ్యోత్స్నయోః పావకోష్ణత్వయోరితి| పరిచ్ఛేదో విశ్లేషః పృథక్త్వం; యథా- పటకువిందకయోర్ఘటకుంభకారయోః కుండలసువర్ణకారయోరిత్యాది| అథాప్యన్యథేతి కోఽర్థః? అనిత్యః సంశ్లేషః| పూర్వపక్షమాశంక్య సమాధానమాహ- అత్రోచ్యత ఇత్యాది| ప్రత్యాఖ్యాయేతి పరిత్యజ్యేత్యర్థః| నను, యది దోషాన్ పరిత్యజ్య జ్వరాదయో న భవంతి, తర్హి సంబంధోఽస్తీత్యాశంకానిరాకరణాయాహ- అథ చ న సంబంధ ఇతి|- ‘సర్వదా’ ఇతి శేషః| కథం న సర్వదా సంబంధ ఇత్యత్ర దృష్టాంతమాహ- విద్యుద్వాతేత్యాది| ఆకాశశబ్దేనాకాశస్థో మేఘ ఉచ్యతే; సత్యప్యాకాశ ఇతి విద్యమానేఽపి జలద ఇత్యర్థః| నిమిత్తత ఇతి సామగ్రీత ఇత్యర్థః| తత ఏవేతి తస్యాః సామగ్ర్యా ఏవేత్యర్థః| అపరదృష్టాంతమాహ- తరంగబుద్బుదాదయ ఇతి| తరంగః జలలహరీ| శాశ్వతిక ఇతి నిత్య ఇత్యర్థః||11||

Meaning of the commentary

The passage further examines the cause-and-effect relation between dosha and disease. Bhuyas means again, though others take it as 'more extensively'; a variant reads 'is further investigated.' Permanent conjunction is inseparability like sunlight from the sun, moonlight from the moon or heat from fire. Separation is like cloth and weaver, pot and potter, or ornament and goldsmith. Pratyakhyaya means leaving aside. Here akasha refers to a cloud in the sky, and nimitta means the assembled causal conditions. The wave-and-bubble example shows effects as particular states of their material cause.

Key terms

nityaH saMshleShaH (nityah samshleshah)
Permanent and inseparable conjunction of cause and effect.
paricchedaH (paricchedah)
Complete distinction or separateness between dosha and disease.

Adhikarana ౧౧ (౧౨) · Śloka ౧౨

భవతి చాత్ర- వికారపరిమాణం చ సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథక్ | విస్తరేణోత్తరే తంత్రే సర్వాబాధాశ్చ వక్ష్యతే ||12||

View original

भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||

Meaning of the śloka

The extent of disorders, their separate numerical classifications, and all diseases will be explained in detail in the Uttara Tantra.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

‘విస్తరం నిమిత్తాని చైషాం ప్రతిరోగం వక్ష్యామ’ ఇతి యదుక్తం ప్రాక్ తత్ ప్రతిపాదయన్నాహ- వికారపరిమాణం చేత్యాది| వికారపరిమాణం చేతి ఇయం సముదాయసంఖ్యా, తథా చ ‘వ్యాధీనాం తు సహస్రం యచ్ఛతం వింశతిరేవ చ’- (ఉ. తం. అ. 66) ఇత్యుత్తరే తంత్రే వక్ష్యతే| సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథగితి ఇయమవయవసంఖ్యా; తథా చ- షడర్శాంసి, చతస్రోఽశ్మర్యః, అష్టాదశ కుష్ఠానీతి నిదానస్థానే వక్ష్యతే| సర్వాబాధాశ్చ వక్ష్యత ఇతి జ్వరాతీసారశోషాదయః| చకారోఽత్ర భిన్నక్రమే| తేన వికారపరిమాణం చ సర్వాబాధాశ్చోత్తరే తంత్రే వక్ష్యత ఇతి సంబధ్యతే; న పునః ‘ఉత్తరే తంత్రే’ ఇతి ‘సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథగ్’ ఇత్యత్ర సంబధ్యతే| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి “ వికారా జ్వరాదీనాముపద్రవరూపతయా తృట్ఛర్దిప్రభృతయః, తత్పరిమాణమధికమధ్యహీనభేదేన వికారపరిమాణం; ‘అష్టౌ జ్వరాః, షడతీసారాః’ ఇత్యాది సంఖ్యా చ పృథక్ పృథక్; సర్వాబాధాశ్చ శారీరమానసా ఇతి; సర్వమేతదుత్తరే తంత్రే వక్ష్యతే వ్యాఖ్యాస్యత్యాచార్యః” ఇతి||12||

Meaning of the commentary

One explanation takes vikara-parimana as the collective total, later stated as one thousand one hundred and twenty diseases, while separate enumeration means counts such as six types of piles, four urinary stones and eighteen kushthas, taught in the Nidanasthana. All diseases includes fever, diarrhea, shosha and others. By construing the conjunction out of sequence, the collective extent and all diseases are assigned to the Uttara Tantra, while the separate counts are not necessarily assigned there. Another interpretation takes vikara to mean complications of fever and other diseases, such as thirst and vomiting, and parimana as their greater, moderate or lesser degree; separate counts are examples such as eight fevers and six diarrheas; all diseases are bodily and mental; and all these topics are said to be explained in the Uttara Tantra.

Key terms

vikAraparimANam (vikaraparimanam)
Interpreted either as the total number of disorders or as the degree of complications associated with individual diseases.

Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౨౪

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వ్యాధిసముద్దేశీయో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ||24||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||

Meaning of the śloka

Thus ends the twenty-fourth chapter, called Vyadhisamuddeshiya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే చతుర్వింశతితమోఽధ్యాయః||24||

Meaning of the commentary

Thus ends the twenty-fourth chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.

← 23. kr̥tyākr̥tyavidhyadhyāyaḥ25. aṣṭavidhaśastrakarmīyādhyāyaḥ →