Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో వ్యాధిసముద్దేశీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो व्याधिसमुद्देशीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
24. vyādhisamuddēśīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ద్వివిధాస్తు వ్యాధయః- శస్త్రసాధ్యాః, స్నేహాదిక్రియాసాధ్యాశ్చ | తత్ర శస్త్రసాధ్యేషు స్నేహాదిక్రియా న ప్రతిషిధ్యతే, స్నేహాదిక్రియాసాధ్యేషు శస్త్రకర్మ న క్రియతే ||3||
View original
द्विविधास्तु व्याधयः- शस्त्रसाध्याः, स्नेहादिक्रियासाध्याश्च | तत्र शस्त्रसाध्येषु स्नेहादिक्रिया न प्रतिषिध्यते, स्नेहादिक्रियासाध्येषु शस्त्रकर्म न क्रियते ||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
అస్మిన్ పునః శాస్త్రే సర్వతంత్రసామాన్యాత్ సర్వేషాం వ్యాధీనాం యథాస్థూలమవరోధః క్రియతే | ప్రాగభిహితం ‘తద్దుఃఖసంయోగా వ్యాధయ’ (సూ. అ. 1) ఇతి | తచ్చ దుఃఖం త్రివిధం- ఆధ్యాత్మికం, ఆధిభౌతికం, ఆధిదైవికమితి | తత్తు సప్తవిధే వ్యాధావుపనిపతతి | తే పునః సప్తవిధా వ్యాధయః; తద్యథా- ఆదిబలప్రవృత్తాః, జన్మబలప్రవృత్తాః, దోషబలప్రవృత్తాః, సంఘాతబలప్రవృత్తాః, కాలబలప్రవృత్తాః, దైవబలప్రవృత్తాః, స్వభావబలప్రవృత్తా ఇతి ||4||
View original
अस्मिन् पुनः शास्त्रे सर्वतन्त्रसामान्यात् सर्वेषां व्याधीनां यथास्थूलमवरोधः क्रियते | प्रागभिहितं ‘तद्दुःखसंयोगा व्याधय’ (सू. अ. १) इति | तच्च दुःखं त्रिविधम्- आध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकमिति | तत्तु सप्तविधे व्याधावुपनिपतति | ते पुनः सप्तविधा व्याधयः; तद्यथा- आदिबलप्रवृत्ताः, जन्मबलप्रवृत्ताः, दोषबलप्रवृत्ताः, सङ्घातबलप्रवृत्ताः, कालबलप्रवृत्ताः, दैवबलप्रवृत्ताः, स्वभावबलप्रवृत्ता इति ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తత్ర, ఆదిబలప్రవృత్తా యే శుక్రశోణితదోషాన్వయాః కుష్ఠార్శఃప్రభృతయః; తేఽపి ద్వివిధాః- మాతృజాః, పితృజాశ్చ | జన్మబలప్రవృత్తా యే మాతురపచారాత్ పంగుజాత్యంధబధిరమూకమిన్మినవామనప్రభృతయో జాయంతే; తేఽపి ద్వివిధాః రసకృతాః, దౌహృదాపచారకృతాశ్చ | దోషబలప్రవృత్తా యే ఆతంకసముత్పన్నా మిథ్యాహారాచారకృతాశ్చ; తేఽపి ద్వివిధాః ఆమాశయసముత్థాః , పక్వాశయసముత్థాశ్చ; పునశ్చ ద్వివిధాః- శారీరా, మానసాశ్చ | త ఏతే ఆధ్యాత్మికాః ||5||
View original
तत्र, आदिबलप्रवृत्ता ये शुक्रशोणितदोषान्वयाः कुष्ठार्शःप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- मातृजाः, पितृजाश्च | जन्मबलप्रवृत्ता ये मातुरपचारात् पङ्गुजात्यन्धबधिरमूकमिन्मिनवामनप्रभृतयो जायन्ते; तेऽपि द्विविधाः रसकृताः, दौहृदापचारकृताश्च | दोषबलप्रवृत्ता ये आतङ्कसमुत्पन्ना मिथ्याहाराचारकृताश्च; तेऽपि द्विविधाः आमाशयसमुत्थाः , पक्वाशयसमुत्थाश्च; पुनश्च द्विविधाः- शारीरा, मानसाश्च | त एते आध्यात्मिकाः ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
సంఘాతబలప్రవృత్తా య ఆగంతవో దుర్బలస్య బలవద్విగ్రహాత్; తేఽపి ద్వివిధాః- శస్త్రకృతా, వ్యాలకృతాశ్చ | ఏతే ఆధిభౌతికాః ||6||
View original
सङ्घातबलप्रवृत्ता य आगन्तवो दुर्बलस्य बलवद्विग्रहात्; तेऽपि द्विविधाः- शस्त्रकृता, व्यालकृताश्च | एते आधिभौतिकाः ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
కాలబలప్రవృత్తా యే శీతోష్ణవాతవర్షాతపప్రభృతినిమిత్తాః; తేఽపి ద్వివిధాః- వ్యాపన్నర్తుకృతాః, అవ్యాపన్నర్తుకృతాశ్చ | దైవబలప్రవృతా యే దేవద్రోహాదభిశప్తకా అథర్వణకృతా ఉపసర్గజాశ్చ; తేఽపి ద్వివిధాః- విద్యుదశనికృతాః, పిశాచాదికృతాశ్చ; పునశ్చ ద్వివిధాః- సంసర్గజా , ఆకస్మికాశ్చ | స్వభావబలప్రవృత్తా యే క్షుత్పిపాసాజరామృత్యునిద్రాప్రభృతయః; తేఽపి ద్వివిధాః- కాలజా, అకాలజాశ్చ; తత్ర పరిరక్షణకృతాః కాలజాః, అపరిరక్షణకృతా అకాలజాః | ఏతే ఆధిదైవికాః | అత్ర సర్వవ్యాధ్యవరోధః ||7||
View original
कालबलप्रवृत्ता ये शीतोष्णवातवर्षातपप्रभृतिनिमित्ताः; तेऽपि द्विविधाः- व्यापन्नर्तुकृताः, अव्यापन्नर्तुकृताश्च | दैवबलप्रवृता ये देवद्रोहादभिशप्तका अथर्वणकृता उपसर्गजाश्च; तेऽपि द्विविधाः- विद्युदशनिकृताः, पिशाचादिकृताश्च; पुनश्च द्विविधाः- संसर्गजा , आकस्मिकाश्च | स्वभावबलप्रवृत्ता ये क्षुत्पिपासाजरामृत्युनिद्राप्रभृतयः; तेऽपि द्विविधाः- कालजा, अकालजाश्च; तत्र परिरक्षणकृताः कालजाः, अपरिरक्षणकृता अकालजाः | एते आधिदैविकाः | अत्र सर्वव्याध्यवरोधः ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
సర్వేషాం చ వ్యాధీనాం వాతపిత్తశ్లేష్మాణ ఏవ మూలం; తల్లింగత్వాద్దృష్టఫలత్వాదాగమాచ్చ | యథా హి కృత్స్నం వికారజాతం విశ్వరూపేణావస్థితం సత్త్వరజస్తమాంసి న వ్యతిరిచ్యంతే, ఏవమేవ కృత్స్నం వికారజాతం విశ్వరూపేణావస్థితమవ్యతిరిచ్య వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వర్తంతే | దోషధాతుమలసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వికల్పః | దోషదూషితేష్వత్యర్థం ధాతుషు సంజ్ఞా- రసజోఽయం, శోణితజోఽయం, మాంసజోఽయం, మేదోజోఽయం, అస్థిజోఽయం మజ్జజోఽయం, శుక్రజోఽయం వ్యాధిరితి ||8||
View original
सर्वेषां च व्याधीनां वातपित्तश्लेष्माण एव मूलं; तल्लिङ्गत्वाद्दृष्टफलत्वादागमाच्च | यथा हि कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितं सत्त्वरजस्तमांसि न व्यतिरिच्यन्ते, एवमेव कृत्स्नं विकारजातं विश्वरूपेणावस्थितमव्यतिरिच्य वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते | दोषधातुमलसंसर्गादायतनविशेषान्निमित्ततश्चैषां विकल्पः | दोषदूषितेष्वत्यर्थं धातुषु सञ्ज्ञा- रसजोऽयं, शोणितजोऽयं, मांसजोऽयं, मेदोजोऽयं, अस्थिजोऽयं मज्जजोऽयं, शुक्रजोऽयं व्याधिरिति ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
తత్ర, అన్నాశ్రద్ధారోచకావిపాకాంగమర్దజ్వరహృల్లాసతృప్తిగౌరవహృత్పాండురోగమార్గోపరోధకార్శ్యవైరస్యాంగసాదాకాలజవలీపలితదర్శనప్రభృతయో రసదోషజా వికారాః; కుష్ఠవిసర్పపిడకామశకనీలికాతిలకాలకన్యచ్ఛవ్యంగేంద్రలుప్తప్లీహవిద్రధిగుల్మవాతశోణితార్శోఽర్బుదాంగమర్దాసృగ్దరరక్తపిత్తప్రభృతయో రక్తదోషజాః , గుదముఖమేఢ్రపాకాశ్చ; అధిమాంసార్బుదార్శోఽధిజిహ్వోపజిహ్వోపకుశగలశుండికాలజీమాంససంఘాతౌష్ఠప్రకోపగలగండగండమాలాప్రభృతయో మాంసదోషజాః; గ్రంథివృద్ధిగలగండార్బుదమేదోజౌష్ఠప్రకోపమధుమేహాతిస్థౌల్యాతిస్వేదప్రభృతయో మేదోదోషజాః; అధ్యస్థ్యధిదంతాస్థితోదశూలకునఖప్రభృతయోఽస్థిదోషజాః; తమోదర్శనమూర్చ్ఛాభ్రమపర్వస్థూలమూలారుర్జన్మనేత్రాభిష్యందప్రభృతయో మజ్జదోషజాః; క్లైబ్యాప్రహర్షశుక్రాశ్మరీశుక్రమేహశుక్రదోషాదయశ్చ తద్దోషాః; త్వగ్దోషాః సంగోఽతిప్రవృత్తిరయథాప్రవృత్తిర్వా మలాయతనదోషాః; ఇంద్రియాణామప్రవృత్తిరయథాప్రవృత్తిర్వేంద్రియాయతనదోషాః; ఇత్యేష సమాస ఉక్తః; విస్తరం నిమిత్తాని చైషాం ప్రతిరోగం వక్ష్యామః ||9||
View original
तत्र, अन्नाश्रद्धारोचकाविपाकाङ्गमर्दज्वरहृल्लासतृप्तिगौरवहृत्पाण्डुरोगमार्गोपरोधकार्श्यवैरस्याङ्गसादाकालजवलीपलितदर्शनप्रभृतयो रसदोषजा विकाराः; कुष्ठविसर्पपिडकामशकनीलिकातिलकालकन्यच्छव्यङ्गेन्द्रलुप्तप्लीहविद्रधिगुल्मवातशोणितार्शोऽर्बुदाङ्गमर्दासृग्दररक्तपित्तप्रभृतयो रक्तदोषजाः , गुदमुखमेढ्रपाकाश्च; अधिमांसार्बुदार्शोऽधिजिह्वोपजिह्वोपकुशगलशुण्डिकालजीमांससङ्घातौष्ठप्रकोपगलगण्डगण्डमालाप्रभृतयो मांसदोषजाः; ग्रन्थिवृद्धिगलगण्डार्बुदमेदोजौष्ठप्रकोपमधुमेहातिस्थौल्यातिस्वेदप्रभृतयो मेदोदोषजाः; अध्यस्थ्यधिदन्तास्थितोदशूलकुनखप्रभृतयोऽस्थिदोषजाः; तमोदर्शनमूर्च्छाभ्रमपर्वस्थूलमूलारुर्जन्मनेत्राभिष्यन्दप्रभृतयो मज्जदोषजाः; क्लैब्याप्रहर्षशुक्राश्मरीशुक्रमेहशुक्रदोषादयश्च तद्दोषाः; त्वग्दोषाः सङ्गोऽतिप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वा मलायतनदोषाः; इन्द्रियाणामप्रवृत्तिरयथाप्रवृत्तिर्वेन्द्रियायतनदोषाः; इत्येष समास उक्तः; विस्तरं निमित्तानि चैषां प्रतिरोगं वक्ष्यामः ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
భవతి చాత్ర- కుపితానాం హి దోషాణాం శరీరే పరిధావతాం | యత్ర సంగః ఖవైగుణ్యాద్వ్యాధిస్తత్రోపజాయతే ||10||
View original
भवति चात्र- कुपितानां हि दोषाणां शरीरे परिधावताम् | यत्र सङ्गः खवैगुण्याद्व्याधिस्तत्रोपजायते ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
భూయోఽత్ర జిజ్ఞాస్యం, కిం వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ నిత్యః సంశ్లేషః పరిచ్ఛేదో వా? ఇతి; యది నిత్యః సంశ్లేషః స్యాత్తర్హి నిత్యాతురాః సర్వ ఏవ ప్రాణినః స్యుః; అథాప్యన్యథా వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ, ‘అన్యత్ర వర్తమానానామన్యత్ర లింగం న భవతి’ ఇతి కృత్వా యదుచ్యతే వాతాదయో జ్వరాదీనాం మూలానీతి తన్న | అత్రోచ్యతే- దోషాన్ ప్రత్యాఖ్యాయ జ్వరాదయో న భవంతి; అథ చ న (నిత్యః) సంబంధః; యథాహి విద్యుద్వాతాశనివర్షాణ్యాకాశం ప్రత్యాఖ్యాయ న భవంతి, సత్యప్యాకాశే కదాచిన్న భవంతి, అథ చ నిమిత్తతస్తత ఏవోత్పత్తిరితి; తరంగబుద్బుదాదయశ్చోదకవిశేషాః ఏవ; వాతాదీనాం జ్వరాదీనాం చ నాప్యేవం సంశ్లేషో న పరిచ్ఛేదః శాశ్వతికః, అథ చ నిమిత్తత ఏవోత్పత్తిరితి ||11||
View original
भूयोऽत्र जिज्ञास्यं, किं वातादीनां ज्वरादीनां च नित्यः संश्लेषः परिच्छेदो वा? इति; यदि नित्यः संश्लेषः स्यात्तर्हि नित्यातुराः सर्व एव प्राणिनः स्युः; अथाप्यन्यथा वातादीनां ज्वरादीनां च, ‘अन्यत्र वर्तमानानामन्यत्र लिङ्गं न भवति’ इति कृत्वा यदुच्यते वातादयो ज्वरादीनां मूलानीति तन्न | अत्रोच्यते- दोषान् प्रत्याख्याय ज्वरादयो न भवन्ति; अथ च न (नित्यः) सम्बन्धः; यथाहि विद्युद्वाताशनिवर्षाण्याकाशं प्रत्याख्याय न भवन्ति, सत्यप्याकाशे कदाचिन्न भवन्ति, अथ च निमित्ततस्तत एवोत्पत्तिरिति; तरङ्गबुद्बुदादयश्चोदकविशेषाः एव; वातादीनां ज्वरादीनां च नाप्येवं संश्लेषो न परिच्छेदः शाश्वतिकः, अथ च निमित्तत एवोत्पत्तिरिति ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
భవతి చాత్ర- వికారపరిమాణం చ సంఖ్యా చైషాం పృథక్ పృథక్ | విస్తరేణోత్తరే తంత్రే సర్వాబాధాశ్చ వక్ష్యతే ||12||
View original
भवति चात्र- विकारपरिमाणं च सङ्ख्या चैषां पृथक् पृथक् | विस्तरेणोत्तरे तन्त्रे सर्वाबाधाश्च वक्ष्यते ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 24
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే వ్యాధిసముద్దేశీయో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః ||24||
View original
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने व्याधिसमुद्देशीयो नाम चतुर्विंशोऽध्यायः ||२४||
🔊 Audio coming soon