Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો યન્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
અથાત ઇત્યાદિ| યન્ત્રં શલ્યાનામાહરણોપાયઃ, વિધિઃ કલ્પનં ભેદો વા||૧-૨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
યન્ત્રશતમેકોત્તરમ્; અત્ર હસ્તમેવ પ્રધાનતમં યન્ત્રાણામવગચ્છ, (કિં કારણં ? યસ્માદ્ધસ્તાદૃતે યન્ત્રાણામપ્રવૃત્તિરેવ) તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામ્ ||૩||
यन्त्रशतमेकोत्तरम्; अत्र हस्तमेव प्रधानतमं यन्त्राणामवगच्छ, (किं कारणं ? यस्माद्धस्तादृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव) तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्मणाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
યન્ત્રાણાં સઙ્ખ્યામાહ- યન્ત્રશતમિત્યાદિ| એકોત્તરમેકાધિકમ્; અન્યે તુ શતશબ્દોઽસઙ્ખ્યેયવાચી , ઉત્તરશબ્દઃ પ્રધાનવાચી; એતેન યન્ત્રાણામસઙ્ખ્યેયત્વમુક્તમેકસ્ય પ્રધાનત્વં ચેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અત્ર યત્ પ્રધાનં તદેવ દર્શયતિ- અત્ર હસ્તમેવેત્યાદિ| પ્રધાનતમમતિશયેન પ્રધાનમ્| અવગચ્છ જાનીહિ| યદ્યપ્યગ્રે કઙ્કમુખસ્ય પ્રધાનત્વમુક્તમસ્તિ, તથાઽપિ હસ્તસ્ય પ્રાધાન્યં ન વિરુધ્યતે, પ્રધાનતમત્વાત્તસ્યેતિ| પ્રધાનત્વે હેતુમાહ- તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામિતિ| હસ્તાયત્તત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ- ‘કિં કારણં? યસ્માદ્ધસ્તાદૃતે યન્ત્રાણામપ્રવૃત્તિરેવ તદધીનત્વાદ્યન્ત્રકર્મણામ્’ ઇતિ||૩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
તત્ર, મનઃશરીરાબાધકરાણિ શલ્યાનિ; તેષામાહરણોપાયો યન્ત્રાણિ ||૪||
तत्र, मनःशरीराबाधकराणि शल्यानि; तेषामाहरणोपायो यन्त्राणि ||४||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં યન્ત્રવ્યાપિલક્ષણપરિભાષાં પ્રતિપાદયન્નાહ- તત્ર મન ઇત્યાદિ| તત્રેતિ તસ્મિન્ વક્ષ્યમાણે શલ્યવિનિશ્ચયે||૪||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
તાનિ ષટ્પ્રકારાણિ; તદ્યથા- સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ, સન્દંશયન્ત્રાણિ, તાલયન્ત્રાણિ, નાડીયન્ત્રાણિ, શલાકાયન્ત્રાણિ, ઉપયન્ત્રાણિ ચેતિ ||૫||
तानि षट्प्रकाराणि; तद्यथा- स्वस्तिकयन्त्राणि, सन्दंशयन्त्राणि, तालयन्त्राणि, नाडीयन्त्राणि, शलाकायन्त्राणि, उपयन्त्राणि चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
તાનીત્યાદિ| પ્રકારો ભેદઃ સાદૃશ્યં ચ, તેષાં ષડ્ભેદાઃ સ્વસ્તિકાદયઃ, સાદૃશ્યાનિ વા ષટ્ સ્વસ્તિકાદીનાં સાદૃશ્યાદેવ| પ્રતિજ્ઞાતાન્ ષટ્પ્રકારાન્ દર્શયિતુમાહ- તદ્યથેત્યાદિ| સ્વસ્તિકં ચતુરઙ્ગં પિષ્ટઘટિતં, તદાકૃતીનિ ચતુરવયવાનિ સ્વસ્તિકયન્ત્રાણ્યુચ્યન્તે| શેષાણામપિ નામભિરેવાકૃતયો જ્ઞાતવ્યાઃ||૫||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
તત્ર ચતુર્વિંશતિઃ સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ , દ્વે સન્દંશયન્ત્રે, દ્વે એવ તાલયન્ત્રે , વિંશતિર્નાડ્યઃ, અષ્ટાવિંશતિઃ શલાકાઃ, પઞ્ચવિંશતિરુપયન્ત્રાણિ ||૬||
तत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि , द्वे सन्दंशयन्त्रे, द्वे एव तालयन्त्रे , विंशतिर्नाड्यः, अष्टाविंशतिः शलाकाः, पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि ||६||
🔊 Audio coming soon
તત્ર ચતુર્વિંશતિરિત્યાદિ| દ્વે એવ તાલયન્ત્રે ઇતિ, નનુ એવશબ્દં વિનાઽપિ દ્વે તાલયન્ત્રે લબ્ધે, તત્ કિમેવશબ્દેન? ઉચ્યતે- એવશબ્દોઽયં સ્વસ્તિકાદિષુ નિર્દિષ્ટાં સઙ્ખ્યાં વ્યભિચારયતિ, તેન શલ્યાકૃતિમવેક્ષ્ય સ્વસ્તિકાદીનિ યન્ત્રાણ્યધિકાન્યપિ કાર્યાણિ, તાલયન્ત્રે દ્વે એવ, એવં સતિ ન દોષઃ||૬||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
તાનિ પ્રાયશો લૌહાનિ ભવન્તિ; તત્પ્રતિરૂપકાણિ વા તદલાભે ||૭||
तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति; तत्प्रतिरूपकाणि वा तदलाभे ||७||
🔊 Audio coming soon
કિન્દ્રવ્યાણિ પુનર્યન્ત્રાણિ કર્તવ્યાનીત્યાહ- તાનિ પ્રાયશ ઇત્યાદિ| લોહાઃ પઞ્ચ સુવર્ણાદયઃ, તત્કૃતાનિ લૌહાનીત્યુચ્યન્તે| તત્પ્રતિરૂપકાણિ લોહપ્રતિરૂપકાણિ વા લોહાભાવે; તાનિ દન્તશૃઙ્ગદારૂણિ યન્ત્રયોનિત્વેનોક્તાનીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| (લોહવેણુવૃક્ષસૂત્રશૃઙ્ગવલ્કલતૃણાનિ સ્નાયુપ્રતાના અશ્માનશ્ચેત્યેતેભ્યો યન્ત્રાણિ નિષ્પાદ્યન્તે) ||૭||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
તત્ર, નાનાપ્રકારાણાં વ્યાલાનાં મૃગપક્ષિણાં મુખૈર્મુખાનિ યન્ત્રાણાં પ્રાયશઃ સદૃશાનિ; તસ્માત્તત્સારૂપ્યાદાગમાદુપદેશાદન્યયન્ત્રદર્શનાદ્યુક્તિતશ્ચ કારયેત્ ||૮||
तत्र, नानाप्रकाराणां व्यालानां मृगपक्षिणां मुखैर्मुखानि यन्त्राणां प्रायशः सदृशानि; तस्मात्तत्सारूप्यादागमादुपदेशादन्ययन्त्रदर्शनाद्युक्तितश्च कारयेत् ||८||
🔊 Audio coming soon
તત્ર યન્ત્રાણાં સમાસેનાકૃતિં પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાદુદાહર્તુમિચ્છુરાહ- તત્ર નાનાપ્રકારાણામિત્યાદિ| નાનાપ્રકારાણાં વિવિધભેદાનાં, વ્યાલાનાં મૃગપક્ષિણાં હિંસ્રાણાં પશુવિહઙ્ગમાનાં, મુખૈઃ સદૃશાનિ યન્ત્રાણાં મુખાનિ, ‘ભવન્તિ’ ઇત્યધ્યાહારઃ| અત્ર મૃગાઃ સિંહાદયઃ પશવઃ, પક્ષિણો વાયસાદયઃ| વ્યાલાનામિતિ પશૂનામેવ વિશેષણં, નતુ પક્ષિણામિત્યેકે| તસ્માદિત્યાદિ| તત્સારૂપ્યાદિતિ વ્યાલપશુપક્ષિમુખસાદૃશ્યાત્| આગમાદિતિ શાસ્ત્રાત્, તથાહિ- ‘સ્વસ્તિકયન્ત્રાણ્યષ્ટાદશાઙ્ગુલાનિ’| ઉપદેશાદિતિ વૃદ્ધવૈદ્યવચનોપદેશાત્| યુક્તિતશ્ચેતિ પ્રયોજનતઃ, પુરુષવયોઽવયવાદિવિભાગવિચારતશ્ચ||૮||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
સમાહિતાનિ યન્ત્રાણિ ખરશ્લક્ષ્ણમુખાનિ ચ | સુદૃઢાનિ સુરૂપાણિ સુગ્રહાણિ ચ કારયેત્ ||૯||
समाहितानि यन्त्राणि खरश्लक्ष्णमुखानि च | सुदृढानि सुरूपाणि सुग्रहाणि च कारयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
ગદ્યોક્તં શ્લોકેનોપસંહરન્નાહ- સમાહિતાનીત્યાદિ| સમાહિતાનિ ન્યૂનાતિરિક્તમાનવર્જિતાનિ| ખરશ્લક્ષ્ણમુખાનિ દૃઢમસૃણમુખાનિ, અન્યે તુ કાર્યભેદાત્ કાનિચિત્ ખરમુખાનિ કાનિચિત્ શ્લક્ષ્ણમુખાનિ; તત્ર ખરમુખાનિ કઙ્કમુખાદીનિ, શ્લક્ષ્ણમુખાનિ સિંહમુખાદીનિ| સુદૃઢાનિ સમુદાયેન| સુગ્રહાણિ સુવારઙ્ગાણિ||૯||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
તત્ર સ્વસ્તિકયન્ત્રાણિ- અષ્ટાદશાઙ્ગુલપ્રમાણાનિ, સિંહવ્યાઘ્રવૃકતરક્ષ્વૃક્ષદ્વીપિમાર્જારશૃગાલમૃગૈર્વારુકકાકકઙ્કકુરરચાસભાસશશઘાત્યુલૂકચિલ્લિશ્યેન- ગૃધ્રક્રૌઞ્ચભૃઙ્ગરાજાઞ્જલિકર્ણાવભઞ્જનનન્દીમુખમુખાનિ , મસૂરાકૃતિભિઃ કીલૈરવબદ્ધાનિ , મૂલેઽઙ્કુશવદાવૃત્તવારઙ્ગાણિ , અસ્થિવિદષ્ટશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યન્તે ||૧૦||
तत्र स्वस्तिकयन्त्राणि- अष्टादशाङ्गुलप्रमाणानि, सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगैर्वारुककाककङ्ककुररचासभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येन- गृध्रक्रौञ्चभृङ्गराजाञ्जलिकर्णावभञ्जननन्दीमुखमुखानि , मसूराकृतिभिः कीलैरवबद्धानि , मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाणि , अस्थिविदष्टशल्योद्धरणार्थमुपदिश्यन्ते ||१०||
🔊 Audio coming soon
તત્ર સ્વસ્તિકયન્ત્રાણ્યેવ પ્રમાણાકારાભ્યાં દર્શયન્નાહ- તત્ર સ્વસ્તિકેત્યાદિ| તત્ર સિંહાદયો નવ વ્યાલમૃગાઃ, કાકાદયઃ પઞ્ચદશ પક્ષિણઃ, એષાં મુખસાદૃશ્યાચ્ચતુર્વિંશતિઃ| તરક્ષુઃ ‘જરખ’ ઇતિ લોકે; ઋક્ષઃ ભલ્લૂકોઽતિલોમશઃ, ‘રીઞ્છ’ ઇતિ લોકે; દ્વીપી ચિત્રવ્યાઘ્રઃ, ‘ચિત્રક’ (ચિતા) ઇતિ લોકે; માર્જારઃ બિડાલઃ; મૃગૈર્વારુકઃ ‘હરિણદ્રુ’ ઇતિ લોકે; કઙ્કઃ કઙ્કમલ્લો દીર્ઘચઞ્ચુર્મહાપ્રમાણઃ, દહા(ગ્ધ)કાકમન્યે; કુરરશ્ચિરિલ્લાકારો નાદોત્થાપિતમત્સ્યઃ, ‘કુરલ’ ઇતિ લોકે; ભાસઃ ગોકુલચારી ગૃધ્રવિશેષઃ; શશઘાતી ‘શશારિ’ ઇતિ લોકે; ચિલ્લિઃ ‘ચિલ્લ’ ઇતિ લોકે; શ્યેનઃ સિઞ્ચાનો ગરુડાન્વયે; ગૃધ્રઃ મહાપ્રમાણઃ સ તુ યોજનદૃષ્ટિરામિષાશી ચ; ક્રૌઞ્ચઃ ‘કુરઞ્જ’ (કોઞ્ચિ) ઇતિ લોકે; ભૃઙ્ગરાજઃ ‘કાલચટક’ ઇતિ પારિયાત્રીયાઃ, કાન્યકુબ્જાસ્તુ ‘પેઙ્ગિ’ ઇતિ; અઞ્જલિકર્ણાવભઞ્જનયોઃ સુશ્રુતચરકાદિટીકાસુ પર્યાયો ન દૃશ્યતે તસ્માદ્દેશાન્તરે લોકાદવગન્તવ્યૌ; નન્દીમુખઃ પત્રાટી| મસૂરાકૃતિભિઃ કીલૈઃ શલ્યૈરવબદ્ધાનિ કીલિતાનિ, ‘સ્કન્ધપ્રદેશે’ ઇતિ વાક્યશેષઃ; અન્યે તુ ‘તૃતીયે ભાગે’ ઇતિ વાક્યશેષં મન્યન્તે| મૂલેઽઙ્કુશવદાવૃત્તવારઙ્ગાણીતિ અઙ્કુશવદાવૃત્તં વક્રં વારઙ્ગં ગ્રહણસ્થાનં યેષાં તાનિ તથોક્તાનિ| અસ્થિવિદષ્ટમ્ અસ્થિનિમગ્નમ્||૧૦||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
સનિગ્રહોઽનિગ્રહશ્ચ સન્દંશૌ ષોડશાઙ્ગુલૌ ભવતઃ, ત્વઙ્માંસસિરાસ્નાયુગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમુપદિશ્યેતે ||૧૧||
सनिग्रहोऽनिग्रहश्च सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतः, त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ||११||
🔊 Audio coming soon
સનિગ્રહોઽનિગ્રહશ્ચેતિ સનિગ્રહાનિગ્રહૌ દ્વૌ સન્દંશૌ, એકઃ સનિગ્રહઃ સવારઙ્ગો નાપિતસ્યેવ, અન્યશ્ચાનિગ્રહોઽનિબન્ધનઃ સુવર્ણકારસ્યેવ; અન્યે તુ સનિગ્રહો લોહકારસન્દંશ ઇવ કીલબદ્ધ ઇતિ મન્યન્તે||૧૧||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
તાલયન્ત્રે - દ્વાદશાઙ્ગુલે મત્સ્યતાલવદેકતાલદ્વિતાલકે, કર્ણનાસાનાડીશલ્યાનામાહરણાર્થમ્ ||૧૨||
तालयन्त्रे - द्वादशाङ्गुले मत्स्यतालवदेकतालद्वितालके, कर्णनासानाडीशल्यानामाहरणार्थम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
તાલયન્ત્રે ઇત્યાદિ| તાલસઞ્જ્ઞકે દ્વે યન્ત્રે, દ્વે અપિ દ્વાદશાઙ્ગુલપ્રમાણે| તયોરાકારમાહ- મત્સ્યતાલવદિતિ| તાલમત્ર શકલમાહુઃ, મત્સ્યસ્ય મીનસ્ય, તાલતુલ્યે પ્રતનુમુખે ઇત્યર્થઃ| કે તે દ્વે ઇત્યાહ- એકતાલદ્વિતાલકે ઇતિ| અત્ર તાલશબ્દેન પ્રદેશ ઉચ્યતે; એતેન એકં તાલમ્ એકઃ પ્રદેશો યસ્ય તદેકતાલં, દ્વે તાલે દ્વૌ પ્રદેશૌ યસ્ય તદ્દ્વિતાલકમ્; એતેન મત્સ્યસ્ય શકલવત્પ્રતનુમુખૈકપ્રદેશમેકતાલં, મત્સ્યશકલવત્પ્રતનુમુખદ્વિપ્રદેશં દ્વિતાલમિત્યુક્તમ્| પરિણાહસ્તુ કર્ણાદિપ્રવેશી જ્ઞેયઃ| અન્યે તુ ‘મત્સ્યતાલુકવદેકતાલકદ્વિતાલકે’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- મત્સ્યોઽત્ર ભેદુલિર્નામમત્સ્યઃ, તસ્ય લૌહમયતાલકાકારં મુખં ભવતિ, અતસ્તન્મુખાર્ધાકારં યન્ત્રમેકતાલકં, સર્વમુખાકારં દ્વિતાલકં, તાલકોઽત્રાપવારકાદિકપાટસન્ધિબન્ધનં લૌહમયમુચ્યતે| કર્ણનાસાશલ્યં ગૂથકેશાદિ||૧૨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
નાડીયન્ત્રાણિ - અનેકપ્રકારાણિ, અનેકપ્રયોજનાનિ, એકતોમુખાન્યુભયતોમુખાનિ ચ; તાનિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થં, રોગદર્શનાર્થમ્, આચૂષણાર્થં, ક્રિયાસૌકર્યાર્થં ચેતિ; તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનિ, યથાયોગદીર્ઘાણિ ચ | તત્ર ભગન્દરાર્શોવ્રણબસ્ત્યુત્તરબસ્તિમૂત્રવૃદ્ધિદકોદરધૂમનિરુદ્ધપ્રકશસન્નિરુદ્ધગુદયન્ત્રાણ્યલાબૂશૃઙ્ગયન્ત્રાણિ ચોપરિષ્ટાદ્વક્ષ્યામઃ ||૧૩||
नाडीयन्त्राणि - अनेकप्रकाराणि, अनेकप्रयोजनानि, एकतोमुखान्युभयतोमुखानि च; तानि स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं, रोगदर्शनार्थम्, आचूषणार्थं, क्रियासौकर्यार्थं चेति; तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि, यथायोगदीर्घाणि च | तत्र भगन्दरार्शोव्रणबस्त्युत्तरबस्तिमूत्रवृद्धिदकोदरधूमनिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदयन्त्राण्यलाबूशृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||१३||
🔊 Audio coming soon
નાડીયન્ત્રાણ્યપીત્યાદિ| નાડી(લી)યન્ત્રાણીતિ નાડી(લી)વન્મધ્યચ્છિદ્રાણિ| એકતોમુખાનિ રક્તાહરણાર્થાન્યલાબૂભગન્દરાર્શોયન્ત્રાદીનિ; ઉભયતોમુખાનિ બસ્ત્યુત્તરબસ્તિધૂમયન્ત્રાદીનિ| તાનિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થમિતિ તાનિ નાડીયન્ત્રાણિ સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણપ્રયોજનાનિ; તથાહિ- ‘લાક્ષાશલ્યે કણ્ઠાસક્તે કણ્ઠે નાડીં દત્ત્વા તપ્તયા લોહશલાકયાઽઽકર્ષયેત્’- (સૂ. અ. ૨૭) ઇત્યાદિકમ્| રોગદર્શનાર્થમિતિ રોગા આભ્યન્તરાર્શઃપ્રભૃતયઃ| આચૂષણાર્થમિતિ અસ્થિગતવાયોર્દુષ્ટરક્તસ્તન્યયોરાકર્ષ(ચૂષ)ણાર્થમ્| ક્રિયાસૌકર્યાર્થમિતિ આભ્યન્તરાર્શઃપ્રભૃતિષુ શસ્ત્રક્ષારાગ્ન્યાદિક્રિયાયાઃ સુકરત્વાય સુખકરણાયેત્યર્થઃ| તાનિ સ્રોતોદ્વારપરિણાહાનીતિ વર્તુલત્વેન સ્રોતોદ્વારતુલ્યાનિ| નનુ, ‘વિંશતિર્નાડ્યઃ’ ઇતિ પૂર્વમેવોક્તં, ઇહ તુ ભગન્દરાર્શોવ્રણેત્યાદિના નાડીયન્ત્રાણ્યલાબુશૃઙ્ગાન્તાનિ દ્વાદશ, તત્ કથં વિંશતિઃ પૂર્યતે? ઉચ્યતે , ભગન્દરયન્ત્રે દ્વે એકમેકચ્છિદ્રમ્, અપરં દ્વિચ્છિદ્રમ્; અર્શોયન્ત્રે અપિ દ્વે એકચ્છિદ્રદ્વિચ્છિદ્રભેદેન; વ્રણયન્ત્રમેકં વ્રણચ્છિદ્રાયામપરિણાહં; બસ્તિનેત્રં ચતુર્વિધં વયોભેદેન, અન્યે ત્રિવિધમાહુઃ; ઉત્તરબસ્તિનેત્રં દ્વિવિધં પુંસાં સ્ત્રીણાં ચ, એકે ત્રિવિધમાહુઃ; મૂત્રવૃદ્ધિદકોદરયોર્દ્વે-મૂત્રવૃદ્ધિસ્રાવણાર્થમેકં, દકોદરસ્રાવણાર્થં ચૈકં; ધૂમનેત્રાણિ ત્રીણિ એકં વૈરેચનિકમ્, અપરં સ્નૈહિકમ્, અન્યચ્ચ પ્રાયોગિકં; નિરુદ્ધપ્રકશયન્ત્રમેકં; સન્નિરુદ્ધગુદયન્ત્રમેકમ્; અલાબુયન્ત્રમેકં, શૃઙ્ગયન્ત્રમેકમ્; એવં વિંશતિર્નાડીયન્ત્રાણિ||૧૩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
શલાકાયન્ત્રાણ્યપિ નાનાપ્રકારાણિ, નાનાપ્રયોજનાનિ, યથાયોગપરિણાહદીર્ઘાણિ ચ; તેષાં ગણ્ડૂપદસર્પફણશરપુઙ્ખબડિશમુખે દ્વે દ્વે, એષણવ્યૂહનચાલનાહરણાર્થમુપદિશ્યેતે ; મસૂરદલમાત્રમુખે દ્વે કિઞ્ચિદાનતાગ્રે સ્રોતોગતશલ્યોદ્ધરણાર્થં; ષટ્ કાર્પાસકૃતોષ્ણીષાણિ , પ્રમાર્જનક્રિયાસુ; ત્રીણિ દર્વ્યાકૃતીનિ ખલ્લમુખાનિ, ક્ષારૌષધપ્રણિધાનાર્થં ; ત્રીણ્યન્યાનિ જામ્બવવદનાનિ, ત્રીણ્યઙ્કુશવદનાનિ, ષડેવાગ્નિકર્મસ્વભિપ્રેતાનિ; નાસાર્બુદહરણાર્થમેકં કોલાસ્થિદલમાત્રમુખં ખલ્લતીક્ષ્ણૌષ્ઠં ; અઞ્જનાર્થમેકં કલાયપરિમણ્ડલમુભયતો મુકુલાગ્રં; મૂત્રમાર્ગવિશોધનાર્થમેકં માલતીપુષ્પવૃન્તાગ્રપ્રમાણપરિમણ્ડલમિતિ ||૧૪||
शलाकायन्त्राण्यपि नानाप्रकाराणि, नानाप्रयोजनानि, यथायोगपरिणाहदीर्घाणि च; तेषां गण्डूपदसर्पफणशरपुङ्खबडिशमुखे द्वे द्वे, एषणव्यूहनचालनाहरणार्थमुपदिश्येते ; मसूरदलमात्रमुखे द्वे किञ्चिदानताग्रे स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं; षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि , प्रमार्जनक्रियासु; त्रीणि दर्व्याकृतीनि खल्लमुखानि, क्षारौषधप्रणिधानार्थं ; त्रीण्यन्यानि जाम्बववदनानि, त्रीण्यङ्कुशवदनानि, षडेवाग्निकर्मस्वभिप्रेतानि; नासार्बुदहरणार्थमेकं कोलास्थिदलमात्रमुखं खल्लतीक्ष्णौष्ठं ; अञ्जनार्थमेकं कलायपरिमण्डलमुभयतो मुकुलाग्रं; मूत्रमार्गविशोधनार्थमेकं मालतीपुष्पवृन्ताग्रप्रमाणपरिमण्डलमिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
શલાકાયન્ત્રાણિ નિર્દેષ્ટુમાહ- શલાકાયન્ત્રાણ્યપીત્યાદિ| યથાયોગપરિણાહદીર્ઘાણીતિ પરિણાહો વર્તુલતા| તેષાં શલાકાયન્ત્રાણાં મધ્યે| ગણ્ડૂપદેત્યાદૌ મુખશબ્દો ગણ્ડૂપદાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન ગણ્ડૂપદમુખે દ્વે, સર્પફણમુખે દ્વે, એવં શેષયોરપિ| શરપુઙ્ખઃ શરગુણસન્ધાનસ્થાનમ્| બડિશો મત્સ્યબન્ધનમ્| તેષાં ચતુર્ણાં ગણ્ડૂપદમુખાદીનાં યથાસઙ્ખ્યેન પ્રયોજનમાહ- એષણેત્યાદિ|- એષણં ગમ્ભીરપાકાદૌ પૂયાદ્યન્વેષણં; વ્યૂહનમૂર્ધ્વીકરણં છિત્ત્વોત્તુણ્ડિતસ્યોદ્ધરણાર્થં, વારઙ્ગેણાનુસરણમિત્યેકે | મસૂરદલેતિ મસૂરસ્ય દલિતસ્ય નિસ્તુષખણ્ડં દલમિત્યુચ્યતે| કિઞ્ચિદાનતાગ્રે ઇતિ મનાગ્વક્રાગ્રે| ષટ્ કાર્પાસકૃતોષ્ણીષાણીતિ તૂલવેષ્ટિતાગ્રાણિ, પ્રમાર્જનક્રિયાસુ પ્રોઞ્છનક્રિયાસુ| ત્રીણિ દર્વ્યાકૃતીનીતિ દર્વી દારુહસ્તકઃ| ખલ્લમુખાનિ નિમ્નમુખાનિ| જામ્બવવદનાનીતિ જમ્બુફલમુખાકૃતીનિ| કોલાસ્થિદલમાત્રમુખમિતિ બદરાસ્થિમજ્જવિદલપ્રમાણં; ખલ્લતીક્ષ્ણૌષ્ઠમિતિ ખલ્લં નિમ્નં મધ્યે બોદ્ધવ્યં, તીક્ષ્ણૌષ્ઠં ત્વન્તે| કલાયપરિમણ્ડલમિતિ કલાયમાત્રં પરિતો મણ્ડલં વર્તુલમ્, ઉભયતો મુકુલાગ્રમિતિ દ્વયોરન્તયોઃ કલિકાવદગ્રં; દૈર્ઘ્યેણ ત્વષ્ટાઙ્ગુલં શાલાક્યોક્તત્વાત્| ગણ્ડૂપદમુખાદીનામઙ્કુશવદનાન્તાનાં શલાકાયન્ત્રાણાં તુલ્યાકૃતિત્વેઽપિ દ્વિત્વષટ્ત્વાદીનિ કાર્યાપેક્ષીણિ||૧૪||
Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16
ઉપયન્ત્રાણ્યપિ- રજ્જુવેણિકાપટ્ટચર્માન્તવલ્કલલતાવસ્ત્રાષ્ઠીલાશ્મમુદ્ગરપાણિપાદતલાઙ્ગુલિજિહ્વા- દન્તનખમુખબાલાશ્વકટકશાખાષ્ઠીવનપ્રવાહણહર્ષાયસ્કાન્તમયાનિ ક્ષારાગ્નિભેષજાનિ ચેતિ ||૧૫|| એતાનિ દેહે સર્વસ્મિન્ દેહસ્યાવયવે તથા | સન્ધૌ કોષ્ઠે ધમન્યાં ચ યથાયોગં પ્રયોજયેત્ ||૧૬||
उपयन्त्राण्यपि- रज्जुवेणिकापट्टचर्मान्तवल्कललतावस्त्राष्ठीलाश्ममुद्गरपाणिपादतलाङ्गुलिजिह्वा- दन्तनखमुखबालाश्वकटकशाखाष्ठीवनप्रवाहणहर्षायस्कान्तमयानि क्षाराग्निभेषजानि चेति ||१५|| एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवे तथा | सन्धौ कोष्ठे धमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ઉપયન્ત્રાણિ નિર્દેષ્ટુમાહ- ઉપયન્ત્રાણ્યપીત્યાદિ| ઉપયન્ત્રાણીતિ યન્ત્રસમીપવર્તીનિ, હીનયન્ત્રાણીત્યન્યે | રજ્જુઃ મુઞ્જાદિવિરચિતો ગુણઃ; વેણિકા ગુણત્રયગ્રથિતા; ચર્માન્તં ચર્માવયવઃ, અત્ર `વર્માન્તમ્’ ઇત્યેકે પઠન્તિ, વર્મ સન્નાહઃ; વલ્કલં પલાશોદુમ્બરાદીનાં ત્વક્, સા ચ ભગ્નાદિબન્ધનયન્ત્રાર્થં; લતા પ્રતાનિની ‘વેલિ’ ઇતિ લોકે; વસ્ત્રં કર્પટઃ; અષ્ઠીલાશ્મેતિ અષ્ઠીલા દીર્ઘવર્તુલપાષાણઃ, અન્યે લૌહકારાણાં લૌહીં દીર્ઘવર્તુલભાણ્ડિકામાહુઃ, તયા તુલ્યોઽશ્મા અષ્ઠીલાશ્મા, સ ચાષ્ઠીલાશ્મા પ્રસિદ્ધઃ; મુદ્ગરઃ કાષ્ઠાદિકૃતઃ, અયમસ્થિવિદષ્ટશલ્યસ્ય ચાલનાર્થં; પાણિપાદતલમિતિ તલશબ્દઃ પાણિપાદાભ્યાં સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; અશ્વકટકઃ ઘોટકકવિકાચૂડકં, શાખા વૃક્ષસ્ય, અનયોઃ પ્રયોજનં શલ્યાપનયનીયે વક્ષ્યતિ; ષ્ઠીવનં શ્લેષ્માદિનિરસનં; પ્રવાહણં વમનવિરેચનાશ્રુપ્રવર્તનાદિ યથાસઙ્ખ્યં કફપિત્તાક્ષિરજઃશલ્યાદિષુ; હર્ષઃ તુષ્ટિઃ; અયસ્કાન્તઃ પાષાણવિશેષઃ, આકર્ષકદ્રાવકચુમ્બકભ્રામકભેદાચ્ચતુર્વિધઃ| ઇતિશબ્દઃ સમાપ્તૌ, સમાપ્તાનિ યન્ત્રાણીતિ| સ્વભાવપાચનપ્રમાર્જનાદયોઽનવબદ્ધશલ્યોદ્ધરણહેતવો રજ્જ્વાદ્યુપયન્ત્રેષ્વેવાન્તર્ભૂતા ઇતિ પૃથઙ્નોક્તાઃ| તદ્યથા- પ્રવાહણગ્રહણેન તાવદશ્રુક્ષવથુપ્રભૃતીનામપ્યત્ર ગ્રહણમિત્યાદિકં બોદ્ધવ્યમ્||૧૫-૧૬||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
યન્ત્રકર્માણિ તુ- નિર્ઘાતનપૂરણબન્ધનવ્યૂહનવર્તનચાલનવિવર્તનવિવરણપીડનમાર્ગવિશોધનવિકર્ષણાહરણાઞ્છનોન્નમન- વિનમનભઞ્જનોન્મથનાચૂષણૈષણદારણર્જૂકરણપ્રક્ષાલનપ્રધમનપ્રમાર્જનાનિ ચતુર્વિંશતિઃ ||૧૭||
यन्त्रकर्माणि तु- निर्घातनपूरणबन्धनव्यूहनवर्तनचालनविवर्तनविवरणपीडनमार्गविशोधनविकर्षणाहरणाञ्छनोन्नमन- विनमनभञ्जनोन्मथनाचूषणैषणदारणर्जूकरणप्रक्षालनप्रधमनप्रमार्जनानि चतुर्विंशतिः ||१७||
🔊 Audio coming soon
કાનિ પુનર્યન્ત્રાણાં કર્માણીત્યાહ- યન્ત્રકર્માણિ ત્વિત્યાદિ| નિર્ઘાતનમ્ ઇતશ્ચેતશ્ચ વિચાલ્ય નિર્હરણમ્, ઇતશ્ચેતશ્ચ ઘટ્ટનમિત્યેકે; પૂરણં બસ્તિનેત્રપ્રભૃતિભિસ્તૈલાદિના; બન્ધનં રજ્જ્વાદિના; વ્યૂહનમ્ અત્રૈવાધ્યાયે વ્યાખ્યાતં પ્રાક્; વર્તનં વિસૃતસ્ય વર્તુલીકરણં; ચાલનં સ્થાનાત્ સ્થાનાન્તરનયનમ્, અન્યે શલ્યકમ્પનમાહુઃ; વિવર્તનં કર્ણવાયોર્નિષ્કાસયિતુમિષ્ટસ્ય કર્ણલગ્નસ્ય પુનર્નિવર્તનમ્, અન્યે યન્ત્રસ્ય ભ્રામણમન્તરે વા; વિવરણં પ્રકાશનં, માંસચ્છેદાવકાશદાનેન વિવરણમિત્યેકે, ‘વિવરણં પ્રસારણમ્’ ઇતિ લક્ષ્મણટિપ્પણકેનોક્તં; પીડનં વ્રણસ્ય પૂયાદિનિર્ગમનાર્થમઙ્ગુલ્યાદિના; માર્ગવિશોધનં મૂત્રપુરીષસઙ્ગે; વિકર્ષણં વિગૃહ્ય કર્ષણમ, અન્યે માંસાદિપ્રતિબદ્ધશલ્યસ્ય મોચનમાહુઃ; આહરણમાનયનમ્; આઞ્છનમ્ ઈષન્મુખાનયનમ્, ઈષન્મુખે આનયનમિત્યર્થઃ; ઉન્નમનમધઃસ્થિતસ્ય શરકર્ણાદેરૂર્ધ્વં નયનં; વિનમનં નિમ્ની(નમ્રી)કરણં; ભઞ્જનં શરકર્ણાદેરામર્દનં, સમન્તતો મર્દનમિત્યન્યે; ઉન્મથનં પ્રનષ્ટસ્ય શલ્યસ્ય માર્ગે શલાકાદિભિરાલોડનમ્; આચૂષણં વિષદુષ્ટસ્તન્યરુધિરેષુ શૃઙ્ગાલાબૂભ્યાં મુખેન વા; એષણં ગણ્ડૂપદમુખેન ગતિવ્રણોત્સઙ્ગશલ્યાદીનાં; દારણં શરકર્ણાદિદ્વિધાકરણમ્; ઋજૂકરણં કુટિલશલ્યસ્ય; પ્રક્ષાલનં તોયાદિભિર્વ્રણોત્સઙ્ગાદીનાં; પ્રધમનં શ્લેષ્મશલ્યસઙ્ગે નાસિકાયાં નાડ્યા ચૂર્ણક્ષેપણં; પ્રમાર્જનં પ્રોઞ્છનં બાલાઙ્ગુલિવસ્ત્રૈરક્ષિરજઃશલ્યાદિષુ||૧૭||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
સ્વબુદ્ધ્યા ચાપિ વિભજેદ્યન્ત્રકર્માણિ બુદ્ધિમાન્ | અસઙ્ખ્યેયવિકલ્પત્વાચ્છલ્યાનામિતિ નિશ્ચયઃ ||૧૮||
स्वबुद्ध्या चापि विभजेद्यन्त्रकर्माणि बुद्धिमान् | असङ्ख्येयविकल्पत्वाच्छल्यानामिति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં નાનાવિધશલ્યાકારેણ કર્મણાં બહુત્વાત્ સઙ્ખ્યાયામનિયમં દર્શયન્નાહ- સ્વબુદ્ધ્યા ચાપીત્યાદિ||૧૮||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
તત્ર, અતિસ્થૂલમ્, અસારમ્, અતિદીર્ઘમ્, અતિહ્રસ્વમ્, અગ્રાહિ, વિષમગ્રાહિ, વક્રં, શિથિલમ્, અત્યુન્નતમ્, મૃદુકીલં, મૃદુમુખં, મૃદુપાશમ્, ઇતિ દ્વાદશ યન્ત્રદોષાઃ ||૧૯||
तत्र, अतिस्थूलम्, असारम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम्, अग्राहि, विषमग्राहि, वक्रं, शिथिलम्, अत्युन्नतम्, मृदुकीलं, मृदुमुखं, मृदुपाशम्, इति द्वादश यन्त्रदोषाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
યન્ત્રદોષાન્ વક્તુમાહ- તત્રાતિસ્થૂલમિત્યાદિ| અસારમશુદ્ધલોહાદિઘટિતમ્| અગ્રાહિ વિકૃતમુખમ્| વિષમગ્રાહિ એકદેશગ્રાહિ| વક્રમ્ અનૃજુ| શિથિલં પીડનાક્ષમમ્| અત્યુન્નતમ્ ઉચ્છ્રિતકીલકાદિ| મૃદુકીલં દુર્બલશલ્યમ્| અન્યે તુ ‘વક્રશિથિલાત્યુન્નતમૃદુકીલં’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અત્ર કીલશબ્દો વક્રાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન વક્રકીલમિત્યાદિ યોજ્યમ્| મૃદુપાશં તનુપાશમ્| મૃદુમુખં શલ્યપીડનાસહમુખમ્| એતે પ્રાયેણ સ્વસ્તિકયન્ત્રાણાં દોષા બોદ્ધવ્યાઃ||૧૯||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
એતૈર્દોષૈર્વિનિર્મુક્તં યન્ત્રમષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ | પ્રશસ્તં ભિષજા જ્ઞેયં તદ્ધિ કર્મસુ યોજયેત્ ||૨૦||
एतैर्दोषैर्विनिर्मुक्तं यन्त्रमष्टादशाङ्गुलम् | प्रशस्तं भिषजा ज्ञेयं तद्धि कर्मसु योजयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
યન્ત્રસ્ય પ્રશસ્તત્વં વક્તુમાહ- એતૈર્દોષૈરિત્યાદિ||૨૦||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
દૃશ્યં સિંહમુખાદ્યૈસ્તુ ગૂઢં કઙ્કમુખાદિભિઃ | નિર્હરેત શનૈઃ શલ્યં શાસ્ત્રયુક્તિવ્યપેક્ષયા ||૨૧||
दृश्यं सिंहमुखाद्यैस्तु गूढं कङ्कमुखादिभिः | निर्हरेत शनैः शल्यं शास्त्रयुक्तिव्यपेक्षया ||२१||
🔊 Audio coming soon
સ્વસ્તિકયન્ત્રાણાં વિષયભેદં દર્શયન્નાહ- દૃશ્યમિત્યાદિ| દૃશ્યં દર્શનગતં શલ્યં, ગૂઢમ્ અદૃશ્યમ્| કઙ્કમુખાદિભિરિતિ અત્રાદિશબ્દઃ પ્રધાનવાચી, તેન કઙ્કમુખમાદિ પ્રધાનં યેષાં તૈર્નિર્હરેદિત્યર્થઃ; યદિ પુનરિહાદિશબ્દઃ પ્રધાનવાચી ન સ્યાત્તદા કાકમુખસ્ય ગ્રહણં ન સ્યાદિતિ| શાસ્ત્રયુક્તિવ્યપેક્ષયેતિ વિવિધા અપેક્ષા વ્યપેક્ષા, વિશિષ્ટા અપેક્ષા વા||૨૧||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
નિ(વિ)વર્તતે સાધ્વવગાહતે ચ શલ્યં નિગૃહ્યોદ્ધરતે ચ યસ્માત્ | યન્ત્રેષ્વતઃ કઙ્કમુખં પ્રધાનં સ્થાનેષુ સર્વેષ્વધિ(વિ)કારિ ચૈવ ||૨૨||
नि(वि)वर्तते साध्ववगाहते च शल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् | यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधि(वि)कारि चैव ||२२||
🔊 Audio coming soon
કઙ્કમુખસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- નિવર્તત ઇત્યાદિ| નિવર્તતે સાધ્વિતિ સાધુ ઝટિતિ નિઃસરતીત્યર્થઃ, અવગાહતે પ્રવિશતિ ચ સાધુ, અન્યેષાં સિંહમુખાદીનાં સ્થૂલમુખત્વેન સાધ્વવગાહનસાધુનિવર્તનાભાવાત્; અન્યે વિવર્તતે વૃત્તત્વાદન્તર્ભ્રમતીત્યાહુઃ| શલ્યં નિગૃહ્ય ગૃહીત્વા, ઉદ્ધરતે આકર્ષતિ| સ્થાનેષુ સર્વેષ્વિતિ સન્ધિધમન્યાદિષુ| અધિકારિ અસ્ય કઙ્કમુખસ્ય અધિકારોઽસ્તિ નાન્યસ્ય; અન્યે તુ ‘અવિકારિ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવ તાત્પર્યાર્થ ઇતિ||૨૨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને યન્ત્રવિધિર્નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||