Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో యంత్రవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो यन्त्रविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అథాత ఇత్యాది| యంత్రం శల్యానామాహరణోపాయః, విధిః కల్పనం భేదో వా||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యంత్రశతమేకోత్తరం; అత్ర హస్తమేవ ప్రధానతమం యంత్రాణామవగచ్ఛ, (కిం కారణం ? యస్మాద్ధస్తాదృతే యంత్రాణామప్రవృత్తిరేవ) తదధీనత్వాద్యంత్రకర్మణాం ||3||
यन्त्रशतमेकोत्तरम्; अत्र हस्तमेव प्रधानतमं यन्त्राणामवगच्छ, (किं कारणं ? यस्माद्धस्तादृते यन्त्राणामप्रवृत्तिरेव) तदधीनत्वाद्यन्त्रकर्मणाम् ||३||
🔊 Audio coming soon
యంత్రాణాం సంఖ్యామాహ- యంత్రశతమిత్యాది| ఏకోత్తరమేకాధికం; అన్యే తు శతశబ్దోఽసంఖ్యేయవాచీ , ఉత్తరశబ్దః ప్రధానవాచీ; ఏతేన యంత్రాణామసంఖ్యేయత్వముక్తమేకస్య ప్రధానత్వం చేతి వ్యాఖ్యానయంతి| అత్ర యత్ ప్రధానం తదేవ దర్శయతి- అత్ర హస్తమేవేత్యాది| ప్రధానతమమతిశయేన ప్రధానం| అవగచ్ఛ జానీహి| యద్యప్యగ్రే కంకముఖస్య ప్రధానత్వముక్తమస్తి, తథాఽపి హస్తస్య ప్రాధాన్యం న విరుధ్యతే, ప్రధానతమత్వాత్తస్యేతి| ప్రధానత్వే హేతుమాహ- తదధీనత్వాద్యంత్రకర్మణామితి| హస్తాయత్తత్వాద్యంత్రకర్మణామిత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా పఠంతి- ‘కిం కారణం? యస్మాద్ధస్తాదృతే యంత్రాణామప్రవృత్తిరేవ తదధీనత్వాద్యంత్రకర్మణాం’ ఇతి||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తత్ర, మనఃశరీరాబాధకరాణి శల్యాని; తేషామాహరణోపాయో యంత్రాణి ||4||
तत्र, मनःशरीराबाधकराणि शल्यानि; तेषामाहरणोपायो यन्त्राणि ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యంత్రవ్యాపిలక్షణపరిభాషాం ప్రతిపాదయన్నాహ- తత్ర మన ఇత్యాది| తత్రేతి తస్మిన్ వక్ష్యమాణే శల్యవినిశ్చయే||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
తాని షట్ప్రకారాణి; తద్యథా- స్వస్తికయంత్రాణి, సందంశయంత్రాణి, తాలయంత్రాణి, నాడీయంత్రాణి, శలాకాయంత్రాణి, ఉపయంత్రాణి చేతి ||5||
तानि षट्प्रकाराणि; तद्यथा- स्वस्तिकयन्त्राणि, सन्दंशयन्त्राणि, तालयन्त्राणि, नाडीयन्त्राणि, शलाकायन्त्राणि, उपयन्त्राणि चेति ||५||
🔊 Audio coming soon
తానీత్యాది| ప్రకారో భేదః సాదృశ్యం చ, తేషాం షడ్భేదాః స్వస్తికాదయః, సాదృశ్యాని వా షట్ స్వస్తికాదీనాం సాదృశ్యాదేవ| ప్రతిజ్ఞాతాన్ షట్ప్రకారాన్ దర్శయితుమాహ- తద్యథేత్యాది| స్వస్తికం చతురంగం పిష్టఘటితం, తదాకృతీని చతురవయవాని స్వస్తికయంత్రాణ్యుచ్యంతే| శేషాణామపి నామభిరేవాకృతయో జ్ఞాతవ్యాః||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
తత్ర చతుర్వింశతిః స్వస్తికయంత్రాణి , ద్వే సందంశయంత్రే, ద్వే ఏవ తాలయంత్రే , వింశతిర్నాడ్యః, అష్టావింశతిః శలాకాః, పంచవింశతిరుపయంత్రాణి ||6||
तत्र चतुर्विंशतिः स्वस्तिकयन्त्राणि , द्वे सन्दंशयन्त्रे, द्वे एव तालयन्त्रे , विंशतिर्नाड्यः, अष्टाविंशतिः शलाकाः, पञ्चविंशतिरुपयन्त्राणि ||६||
🔊 Audio coming soon
తత్ర చతుర్వింశతిరిత్యాది| ద్వే ఏవ తాలయంత్రే ఇతి, నను ఏవశబ్దం వినాఽపి ద్వే తాలయంత్రే లబ్ధే, తత్ కిమేవశబ్దేన? ఉచ్యతే- ఏవశబ్దోఽయం స్వస్తికాదిషు నిర్దిష్టాం సంఖ్యాం వ్యభిచారయతి, తేన శల్యాకృతిమవేక్ష్య స్వస్తికాదీని యంత్రాణ్యధికాన్యపి కార్యాణి, తాలయంత్రే ద్వే ఏవ, ఏవం సతి న దోషః||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
తాని ప్రాయశో లౌహాని భవంతి; తత్ప్రతిరూపకాణి వా తదలాభే ||7||
तानि प्रायशो लौहानि भवन्ति; तत्प्रतिरूपकाणि वा तदलाभे ||७||
🔊 Audio coming soon
కింద్రవ్యాణి పునర్యంత్రాణి కర్తవ్యానీత్యాహ- తాని ప్రాయశ ఇత్యాది| లోహాః పంచ సువర్ణాదయః, తత్కృతాని లౌహానీత్యుచ్యంతే| తత్ప్రతిరూపకాణి లోహప్రతిరూపకాణి వా లోహాభావే; తాని దంతశృంగదారూణి యంత్రయోనిత్వేనోక్తానీతి వ్యాఖ్యానయంతి| (లోహవేణువృక్షసూత్రశృంగవల్కలతృణాని స్నాయుప్రతానా అశ్మానశ్చేత్యేతేభ్యో యంత్రాణి నిష్పాద్యంతే) ||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
తత్ర, నానాప్రకారాణాం వ్యాలానాం మృగపక్షిణాం ముఖైర్ముఖాని యంత్రాణాం ప్రాయశః సదృశాని; తస్మాత్తత్సారూప్యాదాగమాదుపదేశాదన్యయంత్రదర్శనాద్యుక్తితశ్చ కారయేత్ ||8||
तत्र, नानाप्रकाराणां व्यालानां मृगपक्षिणां मुखैर्मुखानि यन्त्राणां प्रायशः सदृशानि; तस्मात्तत्सारूप्यादागमादुपदेशादन्ययन्त्रदर्शनाद्युक्तितश्च कारयेत् ||८||
🔊 Audio coming soon
తత్ర యంత్రాణాం సమాసేనాకృతిం ప్రసిద్ధసాధర్మ్యాదుదాహర్తుమిచ్ఛురాహ- తత్ర నానాప్రకారాణామిత్యాది| నానాప్రకారాణాం వివిధభేదానాం, వ్యాలానాం మృగపక్షిణాం హింస్రాణాం పశువిహంగమానాం, ముఖైః సదృశాని యంత్రాణాం ముఖాని, ‘భవంతి’ ఇత్యధ్యాహారః| అత్ర మృగాః సింహాదయః పశవః, పక్షిణో వాయసాదయః| వ్యాలానామితి పశూనామేవ విశేషణం, నతు పక్షిణామిత్యేకే| తస్మాదిత్యాది| తత్సారూప్యాదితి వ్యాలపశుపక్షిముఖసాదృశ్యాత్| ఆగమాదితి శాస్త్రాత్, తథాహి- ‘స్వస్తికయంత్రాణ్యష్టాదశాంగులాని’| ఉపదేశాదితి వృద్ధవైద్యవచనోపదేశాత్| యుక్తితశ్చేతి ప్రయోజనతః, పురుషవయోఽవయవాదివిభాగవిచారతశ్చ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
సమాహితాని యంత్రాణి ఖరశ్లక్ష్ణముఖాని చ | సుదృఢాని సురూపాణి సుగ్రహాణి చ కారయేత్ ||9||
समाहितानि यन्त्राणि खरश्लक्ष्णमुखानि च | सुदृढानि सुरूपाणि सुग्रहाणि च कारयेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
గద్యోక్తం శ్లోకేనోపసంహరన్నాహ- సమాహితానీత్యాది| సమాహితాని న్యూనాతిరిక్తమానవర్జితాని| ఖరశ్లక్ష్ణముఖాని దృఢమసృణముఖాని, అన్యే తు కార్యభేదాత్ కానిచిత్ ఖరముఖాని కానిచిత్ శ్లక్ష్ణముఖాని; తత్ర ఖరముఖాని కంకముఖాదీని, శ్లక్ష్ణముఖాని సింహముఖాదీని| సుదృఢాని సముదాయేన| సుగ్రహాణి సువారంగాణి||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
తత్ర స్వస్తికయంత్రాణి- అష్టాదశాంగులప్రమాణాని, సింహవ్యాఘ్రవృకతరక్ష్వృక్షద్వీపిమార్జారశృగాలమృగైర్వారుకకాకకంకకురరచాసభాసశశఘాత్యులూకచిల్లిశ్యేన- గృధ్రక్రౌంచభృంగరాజాంజలికర్ణావభంజననందీముఖముఖాని , మసూరాకృతిభిః కీలైరవబద్ధాని , మూలేఽంకుశవదావృత్తవారంగాణి , అస్థివిదష్టశల్యోద్ధరణార్థముపదిశ్యంతే ||10||
तत्र स्वस्तिकयन्त्राणि- अष्टादशाङ्गुलप्रमाणानि, सिंहव्याघ्रवृकतरक्ष्वृक्षद्वीपिमार्जारशृगालमृगैर्वारुककाककङ्ककुररचासभासशशघात्युलूकचिल्लिश्येन- गृध्रक्रौञ्चभृङ्गराजाञ्जलिकर्णावभञ्जननन्दीमुखमुखानि , मसूराकृतिभिः कीलैरवबद्धानि , मूलेऽङ्कुशवदावृत्तवारङ्गाणि , अस्थिविदष्टशल्योद्धरणार्थमुपदिश्यन्ते ||१०||
🔊 Audio coming soon
తత్ర స్వస్తికయంత్రాణ్యేవ ప్రమాణాకారాభ్యాం దర్శయన్నాహ- తత్ర స్వస్తికేత్యాది| తత్ర సింహాదయో నవ వ్యాలమృగాః, కాకాదయః పంచదశ పక్షిణః, ఏషాం ముఖసాదృశ్యాచ్చతుర్వింశతిః| తరక్షుః ‘జరఖ’ ఇతి లోకే; ఋక్షః భల్లూకోఽతిలోమశః, ‘రీంఛ’ ఇతి లోకే; ద్వీపీ చిత్రవ్యాఘ్రః, ‘చిత్రక’ (చితా) ఇతి లోకే; మార్జారః బిడాలః; మృగైర్వారుకః ‘హరిణద్రు’ ఇతి లోకే; కంకః కంకమల్లో దీర్ఘచంచుర్మహాప్రమాణః, దహా(గ్ధ)కాకమన్యే; కురరశ్చిరిల్లాకారో నాదోత్థాపితమత్స్యః, ‘కురల’ ఇతి లోకే; భాసః గోకులచారీ గృధ్రవిశేషః; శశఘాతీ ‘శశారి’ ఇతి లోకే; చిల్లిః ‘చిల్ల’ ఇతి లోకే; శ్యేనః సించానో గరుడాన్వయే; గృధ్రః మహాప్రమాణః స తు యోజనదృష్టిరామిషాశీ చ; క్రౌంచః ‘కురంజ’ (కోంచి) ఇతి లోకే; భృంగరాజః ‘కాలచటక’ ఇతి పారియాత్రీయాః, కాన్యకుబ్జాస్తు ‘పేంగి’ ఇతి; అంజలికర్ణావభంజనయోః సుశ్రుతచరకాదిటీకాసు పర్యాయో న దృశ్యతే తస్మాద్దేశాంతరే లోకాదవగంతవ్యౌ; నందీముఖః పత్రాటీ| మసూరాకృతిభిః కీలైః శల్యైరవబద్ధాని కీలితాని, ‘స్కంధప్రదేశే’ ఇతి వాక్యశేషః; అన్యే తు ‘తృతీయే భాగే’ ఇతి వాక్యశేషం మన్యంతే| మూలేఽంకుశవదావృత్తవారంగాణీతి అంకుశవదావృత్తం వక్రం వారంగం గ్రహణస్థానం యేషాం తాని తథోక్తాని| అస్థివిదష్టం అస్థినిమగ్నం||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
సనిగ్రహోఽనిగ్రహశ్చ సందంశౌ షోడశాంగులౌ భవతః, త్వఙ్మాంససిరాస్నాయుగతశల్యోద్ధరణార్థముపదిశ్యేతే ||11||
सनिग्रहोऽनिग्रहश्च सन्दंशौ षोडशाङ्गुलौ भवतः, त्वङ्मांससिरास्नायुगतशल्योद्धरणार्थमुपदिश्येते ||११||
🔊 Audio coming soon
సనిగ్రహోఽనిగ్రహశ్చేతి సనిగ్రహానిగ్రహౌ ద్వౌ సందంశౌ, ఏకః సనిగ్రహః సవారంగో నాపితస్యేవ, అన్యశ్చానిగ్రహోఽనిబంధనః సువర్ణకారస్యేవ; అన్యే తు సనిగ్రహో లోహకారసందంశ ఇవ కీలబద్ధ ఇతి మన్యంతే||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
తాలయంత్రే - ద్వాదశాంగులే మత్స్యతాలవదేకతాలద్వితాలకే, కర్ణనాసానాడీశల్యానామాహరణార్థం ||12||
तालयन्त्रे - द्वादशाङ्गुले मत्स्यतालवदेकतालद्वितालके, कर्णनासानाडीशल्यानामाहरणार्थम् ||१२||
🔊 Audio coming soon
తాలయంత్రే ఇత్యాది| తాలసంజ్ఞకే ద్వే యంత్రే, ద్వే అపి ద్వాదశాంగులప్రమాణే| తయోరాకారమాహ- మత్స్యతాలవదితి| తాలమత్ర శకలమాహుః, మత్స్యస్య మీనస్య, తాలతుల్యే ప్రతనుముఖే ఇత్యర్థః| కే తే ద్వే ఇత్యాహ- ఏకతాలద్వితాలకే ఇతి| అత్ర తాలశబ్దేన ప్రదేశ ఉచ్యతే; ఏతేన ఏకం తాలం ఏకః ప్రదేశో యస్య తదేకతాలం, ద్వే తాలే ద్వౌ ప్రదేశౌ యస్య తద్ద్వితాలకం; ఏతేన మత్స్యస్య శకలవత్ప్రతనుముఖైకప్రదేశమేకతాలం, మత్స్యశకలవత్ప్రతనుముఖద్విప్రదేశం ద్వితాలమిత్యుక్తం| పరిణాహస్తు కర్ణాదిప్రవేశీ జ్ఞేయః| అన్యే తు ‘మత్స్యతాలుకవదేకతాలకద్వితాలకే’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- మత్స్యోఽత్ర భేదులిర్నామమత్స్యః, తస్య లౌహమయతాలకాకారం ముఖం భవతి, అతస్తన్ముఖార్ధాకారం యంత్రమేకతాలకం, సర్వముఖాకారం ద్వితాలకం, తాలకోఽత్రాపవారకాదికపాటసంధిబంధనం లౌహమయముచ్యతే| కర్ణనాసాశల్యం గూథకేశాది||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
నాడీయంత్రాణి - అనేకప్రకారాణి, అనేకప్రయోజనాని, ఏకతోముఖాన్యుభయతోముఖాని చ; తాని స్రోతోగతశల్యోద్ధరణార్థం, రోగదర్శనార్థం, ఆచూషణార్థం, క్రియాసౌకర్యార్థం చేతి; తాని స్రోతోద్వారపరిణాహాని, యథాయోగదీర్ఘాణి చ | తత్ర భగందరార్శోవ్రణబస్త్యుత్తరబస్తిమూత్రవృద్ధిదకోదరధూమనిరుద్ధప్రకశసన్నిరుద్ధగుదయంత్రాణ్యలాబూశృంగయంత్రాణి చోపరిష్టాద్వక్ష్యామః ||13||
नाडीयन्त्राणि - अनेकप्रकाराणि, अनेकप्रयोजनानि, एकतोमुखान्युभयतोमुखानि च; तानि स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं, रोगदर्शनार्थम्, आचूषणार्थं, क्रियासौकर्यार्थं चेति; तानि स्रोतोद्वारपरिणाहानि, यथायोगदीर्घाणि च | तत्र भगन्दरार्शोव्रणबस्त्युत्तरबस्तिमूत्रवृद्धिदकोदरधूमनिरुद्धप्रकशसन्निरुद्धगुदयन्त्राण्यलाबूशृङ्गयन्त्राणि चोपरिष्टाद्वक्ष्यामः ||१३||
🔊 Audio coming soon
నాడీయంత్రాణ్యపీత్యాది| నాడీ(లీ)యంత్రాణీతి నాడీ(లీ)వన్మధ్యచ్ఛిద్రాణి| ఏకతోముఖాని రక్తాహరణార్థాన్యలాబూభగందరార్శోయంత్రాదీని; ఉభయతోముఖాని బస్త్యుత్తరబస్తిధూమయంత్రాదీని| తాని స్రోతోగతశల్యోద్ధరణార్థమితి తాని నాడీయంత్రాణి స్రోతోగతశల్యోద్ధరణప్రయోజనాని; తథాహి- ‘లాక్షాశల్యే కంఠాసక్తే కంఠే నాడీం దత్త్వా తప్తయా లోహశలాకయాఽఽకర్షయేత్’- (సూ. అ. 27) ఇత్యాదికం| రోగదర్శనార్థమితి రోగా ఆభ్యంతరార్శఃప్రభృతయః| ఆచూషణార్థమితి అస్థిగతవాయోర్దుష్టరక్తస్తన్యయోరాకర్ష(చూష)ణార్థం| క్రియాసౌకర్యార్థమితి ఆభ్యంతరార్శఃప్రభృతిషు శస్త్రక్షారాగ్న్యాదిక్రియాయాః సుకరత్వాయ సుఖకరణాయేత్యర్థః| తాని స్రోతోద్వారపరిణాహానీతి వర్తులత్వేన స్రోతోద్వారతుల్యాని| నను, ‘వింశతిర్నాడ్యః’ ఇతి పూర్వమేవోక్తం, ఇహ తు భగందరార్శోవ్రణేత్యాదినా నాడీయంత్రాణ్యలాబుశృంగాంతాని ద్వాదశ, తత్ కథం వింశతిః పూర్యతే? ఉచ్యతే , భగందరయంత్రే ద్వే ఏకమేకచ్ఛిద్రం, అపరం ద్విచ్ఛిద్రం; అర్శోయంత్రే అపి ద్వే ఏకచ్ఛిద్రద్విచ్ఛిద్రభేదేన; వ్రణయంత్రమేకం వ్రణచ్ఛిద్రాయామపరిణాహం; బస్తినేత్రం చతుర్విధం వయోభేదేన, అన్యే త్రివిధమాహుః; ఉత్తరబస్తినేత్రం ద్వివిధం పుంసాం స్త్రీణాం చ, ఏకే త్రివిధమాహుః; మూత్రవృద్ధిదకోదరయోర్ద్వే-మూత్రవృద్ధిస్రావణార్థమేకం, దకోదరస్రావణార్థం చైకం; ధూమనేత్రాణి త్రీణి ఏకం వైరేచనికం, అపరం స్నైహికం, అన్యచ్చ ప్రాయోగికం; నిరుద్ధప్రకశయంత్రమేకం; సన్నిరుద్ధగుదయంత్రమేకం; అలాబుయంత్రమేకం, శృంగయంత్రమేకం; ఏవం వింశతిర్నాడీయంత్రాణి||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
శలాకాయంత్రాణ్యపి నానాప్రకారాణి, నానాప్రయోజనాని, యథాయోగపరిణాహదీర్ఘాణి చ; తేషాం గండూపదసర్పఫణశరపుంఖబడిశముఖే ద్వే ద్వే, ఏషణవ్యూహనచాలనాహరణార్థముపదిశ్యేతే ; మసూరదలమాత్రముఖే ద్వే కించిదానతాగ్రే స్రోతోగతశల్యోద్ధరణార్థం; షట్ కార్పాసకృతోష్ణీషాణి , ప్రమార్జనక్రియాసు; త్రీణి దర్వ్యాకృతీని ఖల్లముఖాని, క్షారౌషధప్రణిధానార్థం ; త్రీణ్యన్యాని జాంబవవదనాని, త్రీణ్యంకుశవదనాని, షడేవాగ్నికర్మస్వభిప్రేతాని; నాసార్బుదహరణార్థమేకం కోలాస్థిదలమాత్రముఖం ఖల్లతీక్ష్ణౌష్ఠం ; అంజనార్థమేకం కలాయపరిమండలముభయతో ముకులాగ్రం; మూత్రమార్గవిశోధనార్థమేకం మాలతీపుష్పవృంతాగ్రప్రమాణపరిమండలమితి ||14||
शलाकायन्त्राण्यपि नानाप्रकाराणि, नानाप्रयोजनानि, यथायोगपरिणाहदीर्घाणि च; तेषां गण्डूपदसर्पफणशरपुङ्खबडिशमुखे द्वे द्वे, एषणव्यूहनचालनाहरणार्थमुपदिश्येते ; मसूरदलमात्रमुखे द्वे किञ्चिदानताग्रे स्रोतोगतशल्योद्धरणार्थं; षट् कार्पासकृतोष्णीषाणि , प्रमार्जनक्रियासु; त्रीणि दर्व्याकृतीनि खल्लमुखानि, क्षारौषधप्रणिधानार्थं ; त्रीण्यन्यानि जाम्बववदनानि, त्रीण्यङ्कुशवदनानि, षडेवाग्निकर्मस्वभिप्रेतानि; नासार्बुदहरणार्थमेकं कोलास्थिदलमात्रमुखं खल्लतीक्ष्णौष्ठं ; अञ्जनार्थमेकं कलायपरिमण्डलमुभयतो मुकुलाग्रं; मूत्रमार्गविशोधनार्थमेकं मालतीपुष्पवृन्ताग्रप्रमाणपरिमण्डलमिति ||१४||
🔊 Audio coming soon
శలాకాయంత్రాణి నిర్దేష్టుమాహ- శలాకాయంత్రాణ్యపీత్యాది| యథాయోగపరిణాహదీర్ఘాణీతి పరిణాహో వర్తులతా| తేషాం శలాకాయంత్రాణాం మధ్యే| గండూపదేత్యాదౌ ముఖశబ్దో గండూపదాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన గండూపదముఖే ద్వే, సర్పఫణముఖే ద్వే, ఏవం శేషయోరపి| శరపుంఖః శరగుణసంధానస్థానం| బడిశో మత్స్యబంధనం| తేషాం చతుర్ణాం గండూపదముఖాదీనాం యథాసంఖ్యేన ప్రయోజనమాహ- ఏషణేత్యాది|- ఏషణం గంభీరపాకాదౌ పూయాద్యన్వేషణం; వ్యూహనమూర్ధ్వీకరణం ఛిత్త్వోత్తుండితస్యోద్ధరణార్థం, వారంగేణానుసరణమిత్యేకే | మసూరదలేతి మసూరస్య దలితస్య నిస్తుషఖండం దలమిత్యుచ్యతే| కించిదానతాగ్రే ఇతి మనాగ్వక్రాగ్రే| షట్ కార్పాసకృతోష్ణీషాణీతి తూలవేష్టితాగ్రాణి, ప్రమార్జనక్రియాసు ప్రోంఛనక్రియాసు| త్రీణి దర్వ్యాకృతీనీతి దర్వీ దారుహస్తకః| ఖల్లముఖాని నిమ్నముఖాని| జాంబవవదనానీతి జంబుఫలముఖాకృతీని| కోలాస్థిదలమాత్రముఖమితి బదరాస్థిమజ్జవిదలప్రమాణం; ఖల్లతీక్ష్ణౌష్ఠమితి ఖల్లం నిమ్నం మధ్యే బోద్ధవ్యం, తీక్ష్ణౌష్ఠం త్వంతే| కలాయపరిమండలమితి కలాయమాత్రం పరితో మండలం వర్తులం, ఉభయతో ముకులాగ్రమితి ద్వయోరంతయోః కలికావదగ్రం; దైర్ఘ్యేణ త్వష్టాంగులం శాలాక్యోక్తత్వాత్| గండూపదముఖాదీనామంకుశవదనాంతానాం శలాకాయంత్రాణాం తుల్యాకృతిత్వేఽపి ద్విత్వషట్త్వాదీని కార్యాపేక్షీణి||14||
Adhikarana 14 (15-16) · Śloka 16
ఉపయంత్రాణ్యపి- రజ్జువేణికాపట్టచర్మాంతవల్కలలతావస్త్రాష్ఠీలాశ్మముద్గరపాణిపాదతలాంగులిజిహ్వా- దంతనఖముఖబాలాశ్వకటకశాఖాష్ఠీవనప్రవాహణహర్షాయస్కాంతమయాని క్షారాగ్నిభేషజాని చేతి ||15|| ఏతాని దేహే సర్వస్మిన్ దేహస్యావయవే తథా | సంధౌ కోష్ఠే ధమన్యాం చ యథాయోగం ప్రయోజయేత్ ||16||
उपयन्त्राण्यपि- रज्जुवेणिकापट्टचर्मान्तवल्कललतावस्त्राष्ठीलाश्ममुद्गरपाणिपादतलाङ्गुलिजिह्वा- दन्तनखमुखबालाश्वकटकशाखाष्ठीवनप्रवाहणहर्षायस्कान्तमयानि क्षाराग्निभेषजानि चेति ||१५|| एतानि देहे सर्वस्मिन् देहस्यावयवे तथा | सन्धौ कोष्ठे धमन्यां च यथायोगं प्रयोजयेत् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఉపయంత్రాణి నిర్దేష్టుమాహ- ఉపయంత్రాణ్యపీత్యాది| ఉపయంత్రాణీతి యంత్రసమీపవర్తీని, హీనయంత్రాణీత్యన్యే | రజ్జుః ముంజాదివిరచితో గుణః; వేణికా గుణత్రయగ్రథితా; చర్మాంతం చర్మావయవః, అత్ర `వర్మాంతం’ ఇత్యేకే పఠంతి, వర్మ సన్నాహః; వల్కలం పలాశోదుంబరాదీనాం త్వక్, సా చ భగ్నాదిబంధనయంత్రార్థం; లతా ప్రతానినీ ‘వేలి’ ఇతి లోకే; వస్త్రం కర్పటః; అష్ఠీలాశ్మేతి అష్ఠీలా దీర్ఘవర్తులపాషాణః, అన్యే లౌహకారాణాం లౌహీం దీర్ఘవర్తులభాండికామాహుః, తయా తుల్యోఽశ్మా అష్ఠీలాశ్మా, స చాష్ఠీలాశ్మా ప్రసిద్ధః; ముద్గరః కాష్ఠాదికృతః, అయమస్థివిదష్టశల్యస్య చాలనార్థం; పాణిపాదతలమితి తలశబ్దః పాణిపాదాభ్యాం సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; అశ్వకటకః ఘోటకకవికాచూడకం, శాఖా వృక్షస్య, అనయోః ప్రయోజనం శల్యాపనయనీయే వక్ష్యతి; ష్ఠీవనం శ్లేష్మాదినిరసనం; ప్రవాహణం వమనవిరేచనాశ్రుప్రవర్తనాది యథాసంఖ్యం కఫపిత్తాక్షిరజఃశల్యాదిషు; హర్షః తుష్టిః; అయస్కాంతః పాషాణవిశేషః, ఆకర్షకద్రావకచుంబకభ్రామకభేదాచ్చతుర్విధః| ఇతిశబ్దః సమాప్తౌ, సమాప్తాని యంత్రాణీతి| స్వభావపాచనప్రమార్జనాదయోఽనవబద్ధశల్యోద్ధరణహేతవో రజ్జ్వాద్యుపయంత్రేష్వేవాంతర్భూతా ఇతి పృథఙ్నోక్తాః| తద్యథా- ప్రవాహణగ్రహణేన తావదశ్రుక్షవథుప్రభృతీనామప్యత్ర గ్రహణమిత్యాదికం బోద్ధవ్యం||15-16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
యంత్రకర్మాణి తు- నిర్ఘాతనపూరణబంధనవ్యూహనవర్తనచాలనవివర్తనవివరణపీడనమార్గవిశోధనవికర్షణాహరణాంఛనోన్నమన- వినమనభంజనోన్మథనాచూషణైషణదారణర్జూకరణప్రక్షాలనప్రధమనప్రమార్జనాని చతుర్వింశతిః ||17||
यन्त्रकर्माणि तु- निर्घातनपूरणबन्धनव्यूहनवर्तनचालनविवर्तनविवरणपीडनमार्गविशोधनविकर्षणाहरणाञ्छनोन्नमन- विनमनभञ्जनोन्मथनाचूषणैषणदारणर्जूकरणप्रक्षालनप्रधमनप्रमार्जनानि चतुर्विंशतिः ||१७||
🔊 Audio coming soon
కాని పునర్యంత్రాణాం కర్మాణీత్యాహ- యంత్రకర్మాణి త్విత్యాది| నిర్ఘాతనం ఇతశ్చేతశ్చ విచాల్య నిర్హరణం, ఇతశ్చేతశ్చ ఘట్టనమిత్యేకే; పూరణం బస్తినేత్రప్రభృతిభిస్తైలాదినా; బంధనం రజ్జ్వాదినా; వ్యూహనం అత్రైవాధ్యాయే వ్యాఖ్యాతం ప్రాక్; వర్తనం విసృతస్య వర్తులీకరణం; చాలనం స్థానాత్ స్థానాంతరనయనం, అన్యే శల్యకంపనమాహుః; వివర్తనం కర్ణవాయోర్నిష్కాసయితుమిష్టస్య కర్ణలగ్నస్య పునర్నివర్తనం, అన్యే యంత్రస్య భ్రామణమంతరే వా; వివరణం ప్రకాశనం, మాంసచ్ఛేదావకాశదానేన వివరణమిత్యేకే, ‘వివరణం ప్రసారణం’ ఇతి లక్ష్మణటిప్పణకేనోక్తం; పీడనం వ్రణస్య పూయాదినిర్గమనార్థమంగుల్యాదినా; మార్గవిశోధనం మూత్రపురీషసంగే; వికర్షణం విగృహ్య కర్షణమ, అన్యే మాంసాదిప్రతిబద్ధశల్యస్య మోచనమాహుః; ఆహరణమానయనం; ఆంఛనం ఈషన్ముఖానయనం, ఈషన్ముఖే ఆనయనమిత్యర్థః; ఉన్నమనమధఃస్థితస్య శరకర్ణాదేరూర్ధ్వం నయనం; వినమనం నిమ్నీ(నమ్రీ)కరణం; భంజనం శరకర్ణాదేరామర్దనం, సమంతతో మర్దనమిత్యన్యే; ఉన్మథనం ప్రనష్టస్య శల్యస్య మార్గే శలాకాదిభిరాలోడనం; ఆచూషణం విషదుష్టస్తన్యరుధిరేషు శృంగాలాబూభ్యాం ముఖేన వా; ఏషణం గండూపదముఖేన గతివ్రణోత్సంగశల్యాదీనాం; దారణం శరకర్ణాదిద్విధాకరణం; ఋజూకరణం కుటిలశల్యస్య; ప్రక్షాలనం తోయాదిభిర్వ్రణోత్సంగాదీనాం; ప్రధమనం శ్లేష్మశల్యసంగే నాసికాయాం నాడ్యా చూర్ణక్షేపణం; ప్రమార్జనం ప్రోంఛనం బాలాంగులివస్త్రైరక్షిరజఃశల్యాదిషు||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
స్వబుద్ధ్యా చాపి విభజేద్యంత్రకర్మాణి బుద్ధిమాన్ | అసంఖ్యేయవికల్పత్వాచ్ఛల్యానామితి నిశ్చయః ||18||
स्वबुद्ध्या चापि विभजेद्यन्त्रकर्माणि बुद्धिमान् | असङ्ख्येयविकल्पत्वाच्छल्यानामिति निश्चयः ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం నానావిధశల్యాకారేణ కర్మణాం బహుత్వాత్ సంఖ్యాయామనియమం దర్శయన్నాహ- స్వబుద్ధ్యా చాపీత్యాది||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
తత్ర, అతిస్థూలం, అసారం, అతిదీర్ఘం, అతిహ్రస్వం, అగ్రాహి, విషమగ్రాహి, వక్రం, శిథిలం, అత్యున్నతం, మృదుకీలం, మృదుముఖం, మృదుపాశం, ఇతి ద్వాదశ యంత్రదోషాః ||19||
तत्र, अतिस्थूलम्, असारम्, अतिदीर्घम्, अतिह्रस्वम्, अग्राहि, विषमग्राहि, वक्रं, शिथिलम्, अत्युन्नतम्, मृदुकीलं, मृदुमुखं, मृदुपाशम्, इति द्वादश यन्त्रदोषाः ||१९||
🔊 Audio coming soon
యంత్రదోషాన్ వక్తుమాహ- తత్రాతిస్థూలమిత్యాది| అసారమశుద్ధలోహాదిఘటితం| అగ్రాహి వికృతముఖం| విషమగ్రాహి ఏకదేశగ్రాహి| వక్రం అనృజు| శిథిలం పీడనాక్షమం| అత్యున్నతం ఉచ్ఛ్రితకీలకాది| మృదుకీలం దుర్బలశల్యం| అన్యే తు ‘వక్రశిథిలాత్యున్నతమృదుకీలం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అత్ర కీలశబ్దో వక్రాదిభిః సహ ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన వక్రకీలమిత్యాది యోజ్యం| మృదుపాశం తనుపాశం| మృదుముఖం శల్యపీడనాసహముఖం| ఏతే ప్రాయేణ స్వస్తికయంత్రాణాం దోషా బోద్ధవ్యాః||19||
Adhikarana 18 (20) · Śloka 20
ఏతైర్దోషైర్వినిర్ముక్తం యంత్రమష్టాదశాంగులం | ప్రశస్తం భిషజా జ్ఞేయం తద్ధి కర్మసు యోజయేత్ ||20||
एतैर्दोषैर्विनिर्मुक्तं यन्त्रमष्टादशाङ्गुलम् | प्रशस्तं भिषजा ज्ञेयं तद्धि कर्मसु योजयेत् ||२०||
🔊 Audio coming soon
యంత్రస్య ప్రశస్తత్వం వక్తుమాహ- ఏతైర్దోషైరిత్యాది||20||
Adhikarana 19 (21) · Śloka 21
దృశ్యం సింహముఖాద్యైస్తు గూఢం కంకముఖాదిభిః | నిర్హరేత శనైః శల్యం శాస్త్రయుక్తివ్యపేక్షయా ||21||
दृश्यं सिंहमुखाद्यैस्तु गूढं कङ्कमुखादिभिः | निर्हरेत शनैः शल्यं शास्त्रयुक्तिव्यपेक्षया ||२१||
🔊 Audio coming soon
స్వస్తికయంత్రాణాం విషయభేదం దర్శయన్నాహ- దృశ్యమిత్యాది| దృశ్యం దర్శనగతం శల్యం, గూఢం అదృశ్యం| కంకముఖాదిభిరితి అత్రాదిశబ్దః ప్రధానవాచీ, తేన కంకముఖమాది ప్రధానం యేషాం తైర్నిర్హరేదిత్యర్థః; యది పునరిహాదిశబ్దః ప్రధానవాచీ న స్యాత్తదా కాకముఖస్య గ్రహణం న స్యాదితి| శాస్త్రయుక్తివ్యపేక్షయేతి వివిధా అపేక్షా వ్యపేక్షా, విశిష్టా అపేక్షా వా||21||
Adhikarana 20 (22) · Śloka 22
ని(వి)వర్తతే సాధ్వవగాహతే చ శల్యం నిగృహ్యోద్ధరతే చ యస్మాత్ | యంత్రేష్వతః కంకముఖం ప్రధానం స్థానేషు సర్వేష్వధి(వి)కారి చైవ ||22||
नि(वि)वर्तते साध्ववगाहते च शल्यं निगृह्योद्धरते च यस्मात् | यन्त्रेष्वतः कङ्कमुखं प्रधानं स्थानेषु सर्वेष्वधि(वि)कारि चैव ||२२||
🔊 Audio coming soon
కంకముఖస్య ప్రాధాన్యం దర్శయన్నాహ- నివర్తత ఇత్యాది| నివర్తతే సాధ్వితి సాధు ఝటితి నిఃసరతీత్యర్థః, అవగాహతే ప్రవిశతి చ సాధు, అన్యేషాం సింహముఖాదీనాం స్థూలముఖత్వేన సాధ్వవగాహనసాధునివర్తనాభావాత్; అన్యే వివర్తతే వృత్తత్వాదంతర్భ్రమతీత్యాహుః| శల్యం నిగృహ్య గృహీత్వా, ఉద్ధరతే ఆకర్షతి| స్థానేషు సర్వేష్వితి సంధిధమన్యాదిషు| అధికారి అస్య కంకముఖస్య అధికారోఽస్తి నాన్యస్య; అన్యే తు ‘అవికారి’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవ తాత్పర్యార్థ ఇతి||22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాం సూత్రస్థానే యంత్రవిధిర్నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||
इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने यन्त्रविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే సప్తమోఽధ్యాయః||7||