Skip to content
AYANAACADEMYby Dr Vijaya Dwarampudi
Open Academy navigation

૩૪. યુક્તસેનીયાધ્યાયઃ

DevanagariIAST (Roman)TeluguTamilMalayalamKannadaGujaratiBengaliGurmukhi

Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨

અથાતો યુક્તસેનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

View original

अथातो युक्तसेनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

Meaning of the śloka

Now the chapter concerning a king with a prepared army will be explained, as taught by Bhagavan Dhanvantari.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

યુક્તસેનીયમિતિ યુક્તા સેના યસ્ય સ યુક્તસેનો રાજેત્યર્થઃ; તમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો યુક્તસેનીયઃ||૧-૨||

Meaning of the commentary

Yuktasena denotes a king whose army is prepared or assembled. The chapter is composed with that king as its subject.

Key terms

yuktasenIya (yuktaseniya)
Concerning a king whose army is prepared or assembled.

Adhikarana ૨ (૩-૪) · Śloka ૪

નૃપતેર્યુક્તસેનસ્ય પરાનભિજિગીષતઃ | ભિષજા રક્ષણં કાર્યં યથા તદુપદેક્ષ્યતે ||૩|| વિજિગીષુઃ સહામાત્યૈર્યાત્રાયુક્તઃ પ્રયત્નતઃ | રક્ષિતવ્યો વિશેષેણ વિષાદેવ નરાધિપઃ ||૪||

View original

नृपतेर्युक्तसेनस्य परानभिजिगीषतः | भिषजा रक्षणं कार्यं यथा तदुपदेक्ष्यते ||३|| विजिगीषुः सहामात्यैर्यात्रायुक्तः प्रयत्नतः | रक्षितव्यो विशेषेण विषादेव नराधिपः ||४||

Meaning of the śloka

The physician's method of protecting a king who has prepared his army and seeks to conquer enemies will now be taught. When setting out on campaign with his ministers, the king who seeks victory is to be guarded diligently against externally arising causes of death and especially against poison.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

યુક્તસેનસ્યેતિ સજ્જસેનસ્ય, ગજતુરગરથપદાતિલક્ષણચતુરઙ્ગબલસ્યેત્યર્થઃ| અન્યે યુક્તસેનસ્ય મિલિતસેનસ્યેતિ કથયન્તિ| પરાન્ શત્રૂન્; અભિજિગીષતઃ જેતુમિચ્છત ઇત્યર્થઃ| વિજિગીષુઃ જેતુમિચ્છુઃ| સહામાત્યૈરિતિ ક્રમાગતૈઃ પુરુષૈઃ સહેત્યર્થઃ| યાત્રાયુક્ત ઇતિ દત્તપ્રયાણ ઇત્યર્થઃ| રક્ષિતવ્ય ઇતિ સર્વેભ્ય આગન્તુમૃત્યુભ્યઃ| વિશેષેણ અતિશયેન| વિષં સ્થાવરં, જઙ્ગમં, કૃત્રિમં ચ||૩-૪||

Meaning of the commentary

A prepared army is the fourfold force of elephants, horses, chariots and infantry made ready for action. Others understand yuktasena as an assembled army. Enemies are those the king wishes to conquer. The ministers are hereditary or regularly appointed officials accompanying him. Yatrayukta means that the departure order has been given. The king is to be protected from all externally caused forms of death, with exceptional attention to poison. Poison is classified as plant or mineral, animal-derived, and artificially compounded.

Key terms

catura~ggabala (caturangabala)
The fourfold military force of elephants, horses, chariots and infantry.
AgantumRtyu (agantumrityu)
Death arising from an external cause in the chapter's historical framework.

Adhikarana ૩ (૫) · Śloka ૫

પન્થાનમુદકં છાયાં ભક્તં યવસમિન્ધનમ્ | દૂષયન્ત્યરયસ્તચ્ચ જાનીયાચ્છોધયેત્તથા ||૫||

View original

पन्थानमुदकं छायां भक्तं यवसमिन्धनम् | दूषयन्त्यरयस्तच्च जानीयाच्छोधयेत्तथा ||५||

Meaning of the śloka

Enemies may contaminate the route, water, shade, food, fodder and fuel. Such contamination is to be recognised and the affected things purified or treated.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વિષપ્રયોગભેદં ચિકિત્સાર્થં દર્શયન્નાહ- પન્થાનમિત્યાદિ| પન્થાનં માર્ગં; સ ચ વિષેણ દૂષિતોઽશ્વાદિખુરક્ષુણ્ણરેણુના રોમકૂપનાસાવિવરાદિષુ પ્રવિશન્ વિકારં જનયતિ| છાયામિતિ વિષેણ વૃક્ષાદિદૂષણાચ્છાયાદોષઃ, દ્રવ્યસ્વભાવાદ્વા છાયામપિ વિષં દૂષયતિ; યદ્વા ભલ્લાતકચ્છાયા તત્ક્ષણાચ્છોફકારિણીતિ| ભક્તમ્ ઓદનાદિકમ્| યવસં બુસાદિ| દૂષયન્તિ વિકૃતિં કુર્વન્તિ| અરયઃ શત્રવઃ| તચ્ચેતિ પન્થાદિ| જાનીયાત્ ‘લિઙ્ગૈઃ કૃત્વા’ ઇતિ શેષઃ| શોધયેત્ ચિકિત્સેત્|||૫||

Meaning of the commentary

The passage distinguishes modes of poison use for purposes of treatment. A poisoned road is said to raise contaminated dust under the hooves of horses and other animals; the dust enters hair follicles, nostrils and other openings and causes disorder. Shade can be affected because a tree or other source of shade has been poisoned, because poison is held to affect shade by its own nature, or because shade from bhallataka is said to cause immediate swelling. Food includes cooked rice and similar provisions, while fodder includes busa and related animal feed. Dushayanti means the enemies alter or corrupt these things. Their condition is recognised through signs and then treated or cleansed.

Key terms

yavasa
Fodder, including busa and similar feed for animals.
shodhana
Purification or treatment of an item regarded as contaminated.

Adhikarana ૪ (૬) · Śloka ૬

તસ્ય લિઙ્ગં ચિકિત્સા ચ કલ્પસ્થાને પ્રવક્ષ્યતે |૬|

View original

तस्य लिङ्गं चिकित्सा च कल्पस्थाने प्रवक्ष्यते |६|

Meaning of the śloka

Its signs and treatment will be explained in Kalpasthana.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

કિં તલ્લિઙ્ગં કા વા ચિકિત્સેત્યાહ- તસ્યેત્યાદિ|૬|-

Meaning of the commentary

The line answers where the signs of the stated contamination and its treatment are to be found: they are deferred to Kalpasthana.

Key terms

KalpasthAna (Kalpasthana)
The section to which the detailed signs and treatment of poisoning are deferred.

Adhikarana ૫ (૬) · Śloka ૭

એકોત્તરં મૃત્યુશતમથર્વાણઃ પ્રચક્ષતે ||૬|| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષા આગન્તવઃ સ્મૃતાઃ |૭|

View original

एकोत्तरं मृत्युशतमथर्वाणः प्रचक्षते ||६|| तत्रैकः कालसंयुक्तः शेषा आगन्तवः स्मृताः |७|

Meaning of the śloka

Authorities of the Atharvaveda describe one hundred and one kinds of death. Of these, one is joined with the proper time, while the remaining deaths are classed as externally arising or premature.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

નનુ યદ્યકાલમૃત્યુરસ્તિ તદા વિષાદિભ્યો નૃપતિરક્ષણં યુક્તં, વિષભક્ષકસ્ય લિઙ્ગચિકિત્સે ચ યુક્તે, અથ નાસ્ત્યકાલમૃત્યુસ્તદા કિં નિષ્ફલપ્રયાસેનેત્યાશઙ્ક્યાકાલમૃત્યું પ્રમાણૈઃ સાધયન્નાદાવાગમમેવ પ્રમાણમાહ- એકોત્તરમિત્યાદિ| એકેનાધિકં મૃત્યુશતમથર્વાણોઽથર્વવેદવિદઃ પુરુષાઃ, પ્રચક્ષતે કથયન્તિ| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ ઇતિ તત્ર તેષાં મૃત્યૂનાં મધ્યે એકઃ કાલસંયુક્તઃ કાલમૃત્યુરિત્યર્થઃ| શેષા આગન્તવઃ સ્મૃતા ઇતિ શેષા ઉર્વરિતા આગન્તવોઽપમૃત્યવઃ સ્મૃતાઃ કથિતાઃ ઇત્યર્થઃ| તત્ર ગર્ભવર્ષેણ સહૈકોત્તરશતવર્ષૈરેકોત્તરશતં મૃત્યવઃ પૂર્યન્તે; તતઃ શતાદર્વાગકાલમૃત્યવઃ, શતાદનન્તરં કાલમૃત્યુરિતિ કેચિન્મન્યન્તે| અપરે બ્રુવતે- ‘શતશબ્દોઽત્રાસઙ્ખ્યાવાચકઃ, ઉત્તરશબ્દસ્તુ પ્રધાનવાચકઃ; તેનાસઙ્ખ્યા મૃત્યવઃ, કારણાનામસઙ્ખ્યેયત્વાત્; એકશ્ચ મૃત્યુઃ પ્રધાનં, સ ચ કાલમૃત્યુઃ કથ્યતે| નનુ, યો યસ્મિન્ કાલે મ્રિયતે સ તસ્ય કાલમૃત્યુરેવ, તત્ કથમકાલમૃત્યુરિત્યુચ્યતે? તથા ચોક્તં- “નાકાલે મ્રિયતે કશ્ચિન્નાસ્તિ મૃત્યુરકાલજઃ યો યસ્મિન્ મ્રિયતે કાલે મૃત્યુકાલઃ સ તસ્ય હિ- ” ઇતિ| વ્યાસભટ્ટારકેણાયુક્તં- “નાકાલે મ્રિયતે કચ્ચિદ્વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ| કાલપ્રાપ્તસ્ય કૌન્તેય! વજ્રાયન્તે તૃણાન્યપિ”- ઇતિ| નૈતદસ્તિ, ઉપમાનાદિપ્રમાણૈર્બહુધાઽઽચાર્યૈરકાલમૃત્યોઃ સ્થાપિતત્વાત્| તથાચ- “યથા વર્ષમકાલે ચ યથા પુષ્પં યથા ફલમ્| યથા સ્યાદ્દીપનિર્વાણમકાલે મરણં તથા”- ઇતિ| વ્યાસવચનમપ્યર્જુનપ્રોત્સાહકમકાલમૃત્યુસ્થાપકં દૃશ્યતે; તથાહિ- “જલમગ્નિર્વિષં શસ્ત્રં સ્ત્રિયો રાજકુલાનિ ચ| અકાલમૃત્યવો હ્યેતે તેભ્યો બિભ્યતિ પણ્ડિતાઃ”- ઇતિ| અન્યૈરપ્યુક્તં;- “કાલઃ સુરૈરપિ હિ વઞ્ચયિતું ન શક્યો વક્ષ્યે વિધાનમપમૃત્યુવિનાશનાય| મૃત્યુર્ભવેદ્યદિ કથઞ્ચન નાપમૃત્યુર્વ્યર્થાસ્તદા ચરકસુશ્રુતવાગ્ભટાદ્યાઃ”- ઇતિ| તસ્માત્ કાલાકાલયોર્મૃત્યુર્ભવત્યેવેતિ| અપરે, ‘શેષા આગન્તવઃ સ્મૃતાઃ’ ઇત્યસ્યાગ્રતઃ, “વિષ્વગ્વાતાદિભિર્યદ્વદ્દીપસ્તૈલાદિસંયુતઃ| નિર્વાત્યતે ક્ષણાદ્દેહી તથૈવાગન્તુમૃત્યુભિઃ”- ઇતિ શ્લોકં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વિષ્વગ્વાતઃ પ્રબલવાતઃ| આદિશબ્દેન શલભાદિનિપાતઃ કથ્યતે||૬||-

Meaning of the commentary

The passage addresses an objection: protection from poison would be meaningful only if untimely death exists. It first cites scriptural authority. One interpretation counts one hundred and one deaths by including the year in the womb with one hundred years of life; deaths before one hundred are untimely and death afterward timely. Others take hundred as meaning innumerable and uttara as principal: deaths are innumerable because their causes are innumerable, while one principal death is timely death. The commentary considers the contrary assertion that no one dies before the proper time, even if struck by a hundred arrows, and that for one whose time has arrived even grass becomes like a thunderbolt. It rejects this as decisive because teachers establish untimely death through analogy and other means, comparing it with rain, flowers, fruit or a lamp going out at an improper time. Another quotation lists drowning, fire, poison, weapons, women and royal households as untimely causes feared by the wise. A further argument says that if premature death did not exist, the teachings of Caraka, Sushruta and Vagbhata on preventing it would be pointless. The conclusion accepts both timely and untimely death. Some manuscripts append a verse comparing sudden externally caused death to a lamp with oil being extinguished by a strong wind or a falling insect.

Key terms

kAlamRtyu (kalamrityu)
Death occurring at the allotted or proper time in the source's lifespan doctrine.
akAlamRtyu (akalamrityu)
Death occurring before the allotted time, attributed to external causes in the source.

Adhikarana ૬ (૭) · Śloka ૮

દોષાગન્તુજમૃત્યુભ્યો રસમન્ત્રવિશારદૌ ||૭|| રક્ષેતાં નૃપતિં નિત્યં યત્તૌ વૈદ્યપુરોહિતૌ |૮|

View original

दोषागन्तुजमृत्युभ्यो रसमन्त्रविशारदौ ||७|| रक्षेतां नृपतिं नित्यं यत्तौ वैद्यपुरोहितौ |८|

Meaning of the śloka

A diligent physician and royal priest, skilled respectively in rasa and mantra, should continually protect the king from death arising through doshas and from external causes.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

અથર્વવેદોઽકાલામૃત્યુપ્રશમનહેતુઃ, તદઙ્ગાનિ ચ વૈદ્યપુરોહિતૌ પઠતઃ, અતસ્તયો રાજરક્ષણે વ્યાપારં દર્શયન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષાઃ વાતાદયઃ, આગન્તવો વિષાભિઘાતાદયઃ| રસમન્ત્રવિશારદાવિતિ યથાસઙ્ખ્યેન રસવિશારદો વૈદ્યઃ, મન્ત્રવિશારદઃ પુરોધાઃ| તત્ર કેચિત્ ‘રસવિશારદ’ ઇત્યત્રાદિશબ્દલોપાદ્રસવીર્યવિપાકવિશારદઃ; અથવા રસશબ્દેન રસવન્તિ દ્રવ્યાણિ કથ્યન્તે, તેષાં વિશારદઃ, અથવા રસશબ્દોઽત્ર વિષવાચકઃ તદ્વિશારદ ઇતિ કથયન્તિ| વિશારદઃ પણ્ડિતઃ| મન્ત્રાણામૃગ્યજુઃસામોક્તાનામથર્વવેદોક્તાનાં ચેત્યર્થઃ| યત્તૌ યત્નપરૌ||૭||

Meaning of the commentary

The Atharvaveda is presented as a means of pacifying untimely death, and the physician and priest study its associated disciplines; therefore both participate in royal protection. Dosha means vata and the others, while external causes include poison, trauma and similar dangers. In the sequential interpretation, the physician is expert in rasa and the priest in mantra. Some expand the physician's expertise to rasa, virya and vipaka. Others take rasa to mean substances possessing taste, or take it here to mean poison and thus describe expertise in poison. The mantras include those of the Rig, Yajur, Sama and Atharva Vedas. Yattau means diligent or devoted to effort.

Key terms

rasavishArada (rasavisharada)
Expert in rasa, variously expanded as pharmacological qualities, substances possessing taste, or poison.
mantravishArada (mantravisharada)
Expert in Vedic mantras, assigned here to the royal priest.

Adhikarana ૭ (૮) · Śloka ૯

બ્રહ્મા વેદાઙ્ગમષ્ટાઙ્ગમાયુર્વેદમભાષત ||૮|| પુરોહિતમતે તસ્માદ્વર્તેત ભિષગાત્મવાન્ |૯|

View original

ब्रह्मा वेदाङ्गमष्टाङ्गमायुर्वेदमभाषत ||८|| पुरोहितमते तस्माद्वर्तेत भिषगात्मवान् |९|

Meaning of the śloka

Brahma taught Ayurveda as an eight-branched auxiliary of the Veda. Therefore, a self-controlled physician should conduct himself according to the counsel of the royal priest.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

પુરોહિતો વેદાનધીતે, વૈદ્યસ્તુ તદઙ્ગમાયુર્વેદમિતિ વૈદ્યાત્ પુરોધસઃ પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- બ્રહ્મેત્યાદિ| બ્રહ્મા આયુર્વેદમભાષત, કિંવિશિષ્ટમ્? અષ્ટાઙ્ગં; પુનઃ કિંવિશિષ્ટં? વેદાઙ્ગમ્| વર્તેત વ્યવહરેદિત્યર્થઃ| આત્મવાન્ બુદ્ધિમાન્||૮||-

Meaning of the commentary

The royal priest studies the Vedas, whereas the physician studies Ayurveda as an auxiliary of the Veda; on that basis the commentary gives the priest precedence over the physician. Brahma taught Ayurveda qualified both as eight-branched and as a Vedic auxiliary. Varteta means should conduct himself, and atmavan here means intelligent or self-possessed.

Key terms

aShTA~ggamAyurvedam (ashtangamayurvedam)
Ayurveda described as having eight branches.
vedA~ggam (vedangam)
An auxiliary or limb of the Veda in the source's account.

Adhikarana ૮ (૯) · Śloka ૧૦

સઙ્કરઃ સર્વવર્ણાનાં પ્રણાશો ધર્મકર્મણામ્ ||૯|| પ્રજાનામપિ ચોચ્છિત્તિર્નૃપવ્યસનહેતુતઃ |૧૦|

View original

सङ्करः सर्ववर्णानां प्रणाशो धर्मकर्मणाम् ||९|| प्रजानामपि चोच्छित्तिर्नृपव्यसनहेतुतः |१०|

Meaning of the śloka

Confusion of all social classes, destruction of prescribed duties and actions, and even the extinction of the people are said to arise from calamity affecting the king.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

સર્વપ્રજાનાં રાજાયત્તા સ્થિતિરિતિ રાજરક્ષણં યત્નેન કાર્યમિતિ દર્શયન્નાહ- સઙ્કર ઇત્યાદિ|| સઙ્કરઃ એકત્વં બ્રાહ્મણાશૂદ્રાદીનાં વર્ણાનાં દણ્ડાભાવેનાચારલોપાત્| ધર્મકર્મણામિતિ વર્ણાનામેવ ધર્મસ્ય કર્મણામન્યેષામપિ| અન્યે તુ ‘ધર્મિકર્મણામ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર ધર્મયોગાદાશ્રમાશ્ચત્વારો ધર્મિણઃ, બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થયતયશ્ચત્વાર આશ્રમાઃ, તત્કર્મણાં પ્રાણાશઃ| પ્રજાનામુચ્છિત્તિરિતિ દણ્ડાભાવેન કૃષિપાશુપાલ્યવાણિજ્યરાજોપસેવાનામભાવાદુચ્છિત્તિરુચ્છેદો ભવતીત્યર્થઃ| નૃપવ્યસનહેતુત ઇતિ વર્ણસઙ્કરાદયોઽનર્થા રાજવ્યસનાત્ કારણાદ્ભવન્તિ, તસ્માદ્રાજા યત્નેન રક્ષણીય ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘નૃપવ્યસનહેતુકા’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર ઉચ્છિત્તિરિતિ સમ્બધ્યતે||૯||-

Meaning of the commentary

The verse argues that the people's stability depends on the king and therefore the king must be protected carefully. Sankara means the classes beginning with brahmana and shudra becoming undifferentiated when loss of punishment leads to loss of conduct. Destruction applies to the classes' dharma and to other duties. Others read 'of those possessing dharma'; they take this to mean the four ashramas—student, householder, forest-dweller and renunciant—and the destruction of their actions. Extinction of the people follows, in this historical political theory, when absence of enforcement ends agriculture, animal husbandry, commerce and royal service. Social disorder and the other harms arise because of the king's calamity. Some read a grammatical form connecting 'caused by royal calamity' specifically with the people's extinction.

Key terms

sa~gkaraH sarvavarNAnAm (sankarah sarvavarnanam)
Loss of differentiation among the traditional social classes in the passage's historical political model.
nRupavyasana (nrpavyasana)
Calamity or grave misfortune affecting the king.

Adhikarana ૯ (૧૦-૧૧) · Śloka ૧૨

પુરુષાણાં નૃપાણાં ચ કેવલં તુલ્યમૂર્તિતા ||૧૦|| આજ્ઞા ત્યાગઃ ક્ષમા ધૈર્યં વિક્રમશ્ચાપ્યમાનુષઃ | તસ્માદ્દેવમિવાભીક્ષ્ણં વાઙ્મનઃકર્મભિઃ શુભૈઃ ||૧૧|| ચિન્તયેન્નૃપતિં વૈદ્યઃ શ્રેયાંસીચ્છન્ વિચક્ષણઃ |૧૨|

View original

पुरुषाणां नृपाणां च केवलं तुल्यमूर्तिता ||१०|| आज्ञा त्यागः क्षमा धैर्यं विक्रमश्चाप्यमानुषः | तस्माद्देवमिवाभीक्ष्णं वाङ्मनःकर्मभिः शुभैः ||११|| चिन्तयेन्नृपतिं वैद्यः श्रेयांसीच्छन् विचक्षणः |१२|

Meaning of the śloka

Ordinary people and kings share only bodily form. A king's command, generosity, forbearance, courage and valor are described as beyond ordinary human measure. Therefore, a discerning physician seeking welfare should continually regard the king like a deity through good speech, thought and action.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

રાજ્ઞો મનુજત્વે સમાનેઽપ્યમાનુષાનુવર્તિભિર્ગુણેર્દેવત્વં સાધયન્નાહ- પુરુષાણામિત્યાદિ| કેવલં નિશ્ચિતં, મૂર્તિરાકૃતિઃ; આજ્ઞા અનુલ્લઙ્ઘનીય આદેશઃ, ત્યાગઃ કીર્તિધર્માર્થં બહુપ્રકારો વિત્તવિસર્ગઃ, ક્ષામા સર્વંસહતા, ધૈર્યં વ્યસનેષુ ધીરતા, વિક્રમઃ પરાક્રમઃ, અમાનુષઃ એષ ગુણસમૂહો માનુષેષુ ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ| તસ્માદિત્યાદિ|- અભીક્ષ્ણમનવરતં, તસ્માત્ કારણાદ્દેવમિવ નૃપતિં વૈદ્યશ્ચિન્તયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કૈઃ કૃત્વા ચિન્તયેદિત્યાહ- વાઙ્મનઃ કર્મભિઃ શુભૈરિતિ|- શુભૈઃ શોભનૈરિત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

Meaning of the commentary

Although the king is human, the commentary attributes deity-like status to qualities considered beyond those of ordinary people. Murti means bodily form. The command is an order not to be transgressed; generosity is the distribution of wealth in many ways for fame, dharma and purpose; forbearance is enduring all things; courage is steadiness in calamity; and valor is prowess. The physician should therefore think of the king continually as though divine, using speech, thought and acts that are good or fitting.

Key terms

amAnuShaH (amanushah)
Described as beyond ordinary human measure, qualifying the king's group of virtues.
vA~gmanaHkarmabhiH (vangmanahkarmabhih)
Through speech, thought and action.

Adhikarana ૧૦ (૧૨-૧૪) · Śloka ૧૫

સ્કન્ધાવારે ચ મહતિ રાજગેહાદનન્તરમ્ ||૧૨|| ભવેત્સન્નિહિતો વૈદ્યઃ સર્વોપકરણાન્વિતઃ | તત્રસ્થમેનં ધ્વજવદ્યશઃખ્યાતિસમુચ્છ્રિતમ્ ||૧૩|| ઉપસર્પન્ત્યમોહેન વિષશલ્યામયાર્દિતાઃ | સ્વતન્ત્રકુશલોઽન્યેષુ શાસ્ત્રાર્થેષ્વબહિષ્કૃતઃ ||૧૪|| વૈદ્યો ધ્વજ ઇવાભાતિ નૃપતદ્વિદ્યપૂજિતઃ |૧૫|

View original

स्कन्धावारे च महति राजगेहादनन्तरम् ||१२|| भवेत्सन्निहितो वैद्यः सर्वोपकरणान्वितः | तत्रस्थमेनं ध्वजवद्यशःख्यातिसमुच्छ्रितम् ||१३|| उपसर्पन्त्यमोहेन विषशल्यामयार्दिताः | स्वतन्त्रकुशलोऽन्येषु शास्त्रार्थेष्वबहिष्कृतः ||१४|| वैद्यो ध्वज इवाभाति नृपतद्विद्यपूजितः |१५|

Meaning of the śloka

In a large military encampment, the physician should remain close beside the royal residence and possess every required instrument and supply. Situated there and elevated like a flag through fame and reputation, the physician is approached confidently by those afflicted by poison, foreign bodies or disease. Skilled in his own discipline and not excluded from knowledge of other sciences, and honored by the king and fellow physicians, the physician shines like a banner.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વૈદ્યસ્ય સન્તતોપયોગિત્વાદુચિતપ્રદેશવાસં નિર્દિશન્નાહ- સ્કન્ધાવાર ઇત્યાદિ| સ્કન્ધાવારે કટકે| મહતિ ગુરુતરે| અનન્તરમિતિ અવ્યવધાને અન્તરાયવર્જિતે| સર્વોપકરણાન્વિત ઇતિ યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારૌષધાગદાદિયુક્તઃ| તત્રેત્યાદિ|- તત્રસ્થં રાજગૃહસમિપસ્થમ્| એનમિતિ વૈધમ્| ધ્વજવત્ પતાકાવત્| નિર્મલગુણકીર્તનં યશઃ, ખ્યાતિઃ સ્વાભાવિકી સ્તુતિઃ, સમુચ્છ્રિતં વૃદ્ધિઙ્ગતમ્| ઉપસર્પન્તિ સમીપં ગચ્છન્તિ| અમોહેન નિશ્ચિન્તમનસા| વિષશલ્યામયાર્દિતા ઇતિ અર્દિતાઃ પીડિતાઃ; તેન વિષાર્દિતાઃ શલ્યાર્દિતા આમયાર્દિતાશ્ચેત્યર્થઃ| વૈદ્યં બહુશ્રુતં સ્તુવન્નાહ- સ્વતન્ત્રેત્યાદિ| કુશલઃ પ્રવીણઃ| અબહિષ્કૃત ઇતિ નાત્યન્તમકુશલઃ| નૃપતદ્વિદ્યપૂજિત ઇતિ નૃપૈસ્તદ્વિદ્યૈશ્ચ પૂજિતઃ સમ્માનિતઃ, તદ્વિદ્યૈઃ વૈદ્યૈરિત્યર્થઃ||૧૨-૧૪||-

Meaning of the commentary

Because the physician is needed continuously, the passage assigns a suitable place of residence. Skandhavara means a military camp, and 'next to' means immediately beside the royal residence without obstruction. All equipment includes instruments, cutting tools, alkalis, medicines and antidotal preparations. Fame is praise of faultless qualities, while reputation is spontaneous commendation; both are elevated or increasing. Patients troubled by poison, foreign bodies and disease approach without confusion or anxiety. The learned physician is expert in the physician's own discipline and not wholly unskilled in other sciences. The physician is honored by kings and by others with the same knowledge, meaning other physicians.

Key terms

skandhAvAre (skandhavare)
In the military encampment where the physician is assigned a place near the king.
sarvopakaraNAnvitaH (sarvopakarananvitah)
Equipped with all supplies named by the commentary, including instruments, medicines and antidotal preparations.
dhvajavat
Like a flag or banner, a comparison for conspicuous professional reputation.

Adhikarana ૧૧ (૧૫-૧૬) · Śloka ૧૭

વૈદ્યો વ્યાધ્યુપસૃષ્ટશ્ચ ભેષજં પરિચારકઃ ||૧૫|| એતે પાદાશ્ચિકિત્સાયાઃ કર્મસાધનહેતવઃ | ગુણવદ્ભિસ્ત્રિભિઃ પાદૈશ્ચતુર્થો ગુણવાન્ ભિષક્ ||૧૬|| વ્યાધિમલ્પેન કાલેન મહાન્તમપિ સાધયેત્ |૧૭|

View original

वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भेषजं परिचारकः ||१५|| एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः | गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थो गुणवान् भिषक् ||१६|| व्याधिमल्पेन कालेन महान्तमपि साधयेत् |१७|

Meaning of the śloka

The physician, the patient affected by disease, the medicine and the attendant are the four supports of treatment and causes for accomplishing recovery. When the other three supports possess their proper qualities and the fourth, the physician, is also qualified, the physician may resolve even a major disease in a short time.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

પાદચતુષ્ટયં ચિકિત્સાસાધકં દર્શયન્નાહ- વૈદ્ય ઇત્યાદિ| વ્યાધ્યુપસૃષ્ટો રોગી; પરિચારકઃ શુશ્રૂષકઃ પુરુષઃ| કર્મસાધનહેતવ ઇતિ આરોગ્યહેતવ ઇત્યર્થઃ||૧૫-૧૬||-

Meaning of the commentary

The passage states the four supports that accomplish treatment. Vyadhyupasrshta is the ill patient, and paricaraka is the person who nurses or attends. Causes accomplishing the task means causes of restoration to health.

Key terms

cikitsAyAH pAdAH (cikitsayah padah)
The four supports of treatment: physician, patient, medicine and attendant.
karmasAdhanahetavaH (karmasadhanahetavah)
Factors enabling treatment to accomplish its intended result, glossed as restoration of health.

Adhikarana ૧૨ (૧૭) · Śloka ૧૮

વૈદ્યહીનાસ્ત્રયઃ પાદા ગુણવન્તોઽપ્યપાર્થકાઃ ||૧૭|| ઉદ્ગાતૃહોતૃબ્રહ્માણો યથાઽધ્વર્યું વિનાઽધ્વરે |૧૮|

View original

वैद्यहीनास्त्रयः पादा गुणवन्तोऽप्यपार्थकाः ||१७|| उद्गातृहोतृब्रह्माणो यथाऽध्वर्युं विनाऽध्वरे |१८|

Meaning of the śloka

Even when qualified, the other three supports are fruitless without a physician, just as the udgatr, hotr and brahman priests cannot complete a sacrifice without the adhvaryu.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વૈદ્યસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- વૈદ્યેત્યાદિ| અપાર્થકા નિષ્ફલાઃ| ઉદ્ગાતા સામાવિત્, હોતા ઋગ્વેદવિત્, બ્રહ્મા તુ ત્રયીવિત્, અધ્વર્યુર્યર્વેદવિદુપાધ્યાયઃ સર્વેષામુપદેષ્ટા| અધ્વરે યજ્ઞે||૧૭||

Meaning of the commentary

The verse establishes the physician's precedence among the four supports. Aparthaka means fruitless. The udgatr knows the Sama Veda, the hotr the Rg Veda, and the brahman the three Vedas. The adhvaryu is described as the Yajur Veda-knowing teacher who directs them all in the sacrifice.

Key terms

vaidyahInAH trayaH pAdAH (vaidyahinah trayah padah)
The three treatment supports—patient, medicine and attendant—when lacking the physician.
adhvaryum
The directing sacrificial priest used as the analogy for the physician's coordinating role.

Adhikarana ૧૩ (૧૮) · Śloka ૧૯

વૈદ્યસ્તુ ગુણવાનેકસ્તારયેદાતુરાં સદા ||૧૮|| પ્લવં પ્રતિતરૈર્હીનં કર્ણધાર ઇવામ્ભસિ |૧૯|

View original

वैद्यस्तु गुणवानेकस्तारयेदातुरां सदा ||१८|| प्लवं प्रतितरैर्हीनं कर्णधार इवाम्भसि |१९|

Meaning of the śloka

A single qualified physician can always carry patients through danger, like a helmsman guiding a boat through water even when it lacks men to bail out the water.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

પાદત્રયવ્યતિરેકેઽપિ વૈદ્યક્રિયાયાઃ સાફલ્યં દર્શયન્નાહ- વૈદ્યસ્ત્વિત્યાદિ| પ્લવં નાવં, પ્રતિતરૈરન્તઃપ્રવિષ્ટજલોત્ક્ષેપકૈઃ પુરુષૈઃ| કર્ણધારો નૌકાયા નેતા||૧૮||

Meaning of the commentary

The verse shows that a physician's work may succeed even when the other three treatment supports are deficient. Plava means boat, pratitaras the men who throw out water entering it, and karnadhara its leader or helmsman.

Key terms

karNadhAraH (karnadharah)
The leader or helmsman of a boat, used as a comparison for the physician.

Adhikarana ૧૪ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૧

તત્ત્વાધિગતશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા સ્વયઙ્કૃતી ||૧૯|| લઘુહસ્તઃ શુચિઃ શૂરઃ સજ્જોપસ્કરભેષજઃ | પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ધીમાન્ વ્યવસાયી વિશારદઃ ||૨૦|| સત્યધર્મપરો યશ્ચ સ ભિષક્ પાદ ઉચ્યતે |૨૧|

View original

तत्त्वाधिगतशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा स्वयङ्कृती ||१९|| लघुहस्तः शुचिः शूरः सज्जोपस्करभेषजः | प्रत्युत्पन्नमतिर्धीमान् व्यवसायी विशारदः ||२०|| सत्यधर्मपरो यश्च स भिषक् पाद उच्यते |२१|

Meaning of the śloka

The physician who forms one support of treatment has mastered the true meaning of the texts, observed procedures, acts through personal competence, has a steady and skilful hand, is clean, courageous, equipped with ready instruments and medicines, quick-witted, discerning, resolute, learned, and devoted to truth and dharma.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

વૈદ્યાદીનાં ગુણાનાહ- તત્ત્વેત્યાદિ| તત્ત્વાધિગતશાસ્ત્રાર્થ ઇતિ યથાવદધીતશાસ્ત્રો યથાવજ્જ્ઞાતતદર્થશ્ચેત્યર્થઃ| દૃષ્ટકર્મેતિ છેદ્યાદૌ સ્નેહાદૌ ચ કુશલ ઇત્યર્થઃ| સ્વયઙ્કૃતી સ્વપ્રજ્ઞયા ચિકિત્સાયાં પ્રવૃત્તઃ| લઘુહસ્ત ઇતિ છેદ્યાદિક્રિયાસુ વેપનાદિદોષરહિતઃ| શુચિરિતિ બાહ્યાભ્યન્તરશૌચયુક્તઃ| શૂરો વિષાદરહિતઃ| સજ્જોપસ્કરભેષજ ઇતિ સજ્જાનિ પ્રગુણાન્યુપસ્તરાણ્યગ્રોપહરણીયપઠિતાનિ યન્ત્રશસ્ત્રાદીનિ ભેષજાનિ ચ યસ્ય સ તથા| પ્રત્યુત્પન્નમતિઃ યોઽવસ્થાસુ ન મુહ્યતિ| ધીમાનિતિ અનુક્તદુરુક્તોહાપોહલક્ષણબુદ્ધિયુક્તઃ| વ્યવસાયી વિષમાવસ્થાસ્વપિ ચિકિત્સાં કુર્વન્ન મુહ્યતિ; અન્યે ઉત્સાહીતિ મન્યન્તે| વિશારદઃ પણ્ડિતઃ, કૃચ્છ્રપદમાત્રેષુ ન મુહ્યતિ| સત્યધર્મપર ઇતિ સત્યં મિથ્યાભાષણનિવૃત્તિઃ; ધર્મઃ અનેકસાધનસાધ્યઃ||૧૯-૨૦||

Meaning of the commentary

Mastery includes proper study and correct understanding. Observed work means skill in surgical procedures such as excision and in measures such as oleation. Svayamkriti acts in treatment through personal judgment. A light hand is free from trembling and similar faults. Cleanliness is external and internal; courage is freedom from despondency. Equipment includes prepared bedding, instruments, surgical tools and medicines. Quick judgment prevents confusion when circumstances change. Intelligence includes reasoning about unstated or poorly stated matters. Vyavasayi remains composed while treating difficult conditions, though others gloss it as energetic. Visharada is learned and unconfused in difficult situations. Truth means refraining from false speech, and dharma requires many means.

Adhikarana ૧૫ (૨૧) · Śloka ૨૨

આયુષ્માન્ સત્ત્વવાન્ સાધ્યો દ્રવ્યવાનાત્મવાનપિ ||૨૧|| આસ્તિકો વૈદ્યવાક્યસ્થો વ્યાધિતઃ પાદ ઉચ્યતે |૨૨|

View original

आयुष्मान् सत्त्ववान् साध्यो द्रव्यवानात्मवानपि ||२१|| आस्तिको वैद्यवाक्यस्थो व्याधितः पाद उच्यते |२२|

Meaning of the śloka

The patient who forms one support of treatment has remaining lifespan, mental strength, a treatable disease, material resources and self-control, holds the accepted beliefs, and follows the physician's instructions.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

આયુષ્માનિત્યાદિ|- આયુષ્માન્ દીર્ઘાયુઃ| સત્ત્વવાન્ ક્લેશસહિષ્ણુઃ| સાધ્યઃ સાધ્યવ્યાધિયુક્ત ઇત્યર્થઃ| આત્મવાન્ અલોલુપઃ| આસ્તિક ઇતિ દત્તમસ્તિ હુતમસ્તિ પરલોકોઽસ્ત્યેવં મતિર્યસ્ય સ આસ્તિકઃ| વૈદ્યવાક્યસ્થો વૈદ્યવચનકર ઇત્યર્થઃ||૨૧||-

Meaning of the commentary

Ayushman means long-lived, sattvavan able to endure distress, and sadhya having a curable disease. Atmavan means not greedy or uncontrolled. Astika is one who believes that giving and sacrifice bear results and that an afterlife exists. Vaidyavakyastha acts according to the physician's words.

Key terms

sattvavAn (sattvavan)
Possessing mental endurance and ability to bear distress.

Adhikarana ૧૬ (૨૨-૨૩) · Śloka ૨૩

પ્રશસ્તદેશસમ્ભૂતં પ્રશસ્તેઽહનિ ચોદ્ધૃતમ્ ||૨૨|| યુક્તમાત્રં મનસ્કાન્તં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ | દોષઘ્નમગ્લાનિકરમવિકારિ વિપર્યયે | સમીક્ષ્ય દત્તં કાલે ચ ભેષજં પાદ ઉચ્યતે ||૨૩||

View original

प्रशस्तदेशसम्भूतं प्रशस्तेऽहनि चोद्धृतम् ||२२|| युक्तमात्रं मनस्कान्तं गन्धवर्णरसान्वितम् | दोषघ्नमग्लानिकरमविकारि विपर्यये | समीक्ष्य दत्तं काले च भेषजं पाद उच्यते ||२३||

Meaning of the śloka

Medicine forms one support when it comes from a suitable region, is gathered on an auspicious day, is given in the proper quantity, pleases the mind, has appropriate smell, colour and taste, counters dosha, does not cause exhaustion, remains unchanged or only slightly altered under adverse conditions, and is administered at the proper time after examination.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

પ્રશસ્તદેશસમ્ભૂતમિત્યાદિ|- યુક્તમાત્રં યુક્તપ્રમાણમ્| મનસ્કાન્તં મનઃપ્રિયમ્| દોષઘ્નમિતિ દોષશબ્દેન વાતાદય ઉચ્યન્તે તદ્દૂષિતા ધાતુમલાશ્ચ, અથવા દોષહરં દુષ્ટિં હરત્યદુષ્ટં ન ચ કોપયતિ| અગ્લાનિકરં હર્ષક્ષયં ન કરોતીત્યર્થઃ| અવિકારિ વિપર્યય ઇતિ વિપર્યયે વ્યાપત્તાવપ્યલ્પવિકારં નિર્વિકારં વા| સમીક્ષ્ય દત્તમિતિ કિમભિસમીક્ષ્ય? આતુરોપક્રમોક્તાન્ પરીક્ષ્યાનાયુરાદીન્ દેશાન્તાન્, કાલાવસ્થાઃ પૂર્વાહ્ણાદિકા વા||૨૨-૨૩||

Meaning of the commentary

Yuktamatra means appropriate quantity and manaskanta pleasing to the mind. Dosha may mean vata and the others together with affected dhatus and malas; alternatively dosha-removing medicine corrects disturbance without aggravating what is undisturbed. Aglanikara does not diminish cheerfulness. Avikari viparyaye means unchanged or only slightly changed in adverse circumstances. Examination before administration includes the factors beginning with lifespan and ending with region stated in patient assessment, or temporal conditions such as morning and other times.

Adhikarana ૧૭ (૨૪) · Śloka ૨૪

સ્નિગ્ધોઽજુગુપ્સુર્બલવાન્ યુક્તો વ્યાધિતરક્ષણે | વૈદ્યવાક્યકૃદશ્રાન્તઃ પાદઃ પરિચરઃ સ્મૃતઃ ||૨૪||

View original

स्निग्धोऽजुगुप्सुर्बलवान् युक्तो व्याधितरक्षणे | वैद्यवाक्यकृदश्रान्तः पादः परिचरः स्मृतः ||२४||

Meaning of the śloka

The attendant who forms one support is affectionate, not disgusted by the patient, strong, skilled and intent on protecting the ill person, obeys the physician without deviation, and does not tire.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

સ્નિગ્ધ ઇતાદિ| સ્નિગ્ધઃ પ્રીતિયુક્તઃ| અજુગુપ્સુરિતિ અનિન્દકઃ; એતેન કષ્ટવ્યાધાવવસ્થાસ્વપ્યાતુરં ન નિન્દતીત્યર્થઃ| બલવાનિતિ બલવત્ત્વાત્ સર્વક્લેશસહઃ| યુક્તો વ્યાધિતરક્ષણ ઇતિ યુક્તો નિપુણઃ, એતેન વ્યાધિતસ્ય રક્ષણે તત્પર ઇત્યર્થઃ| વૈદ્યવાક્યકૃદિતિ વૈદ્યવાક્યમવિકલ્પં કરોતીત્યર્થઃ| અશ્રાન્તઃ ઇતિ ખદેરહિતઃ| ‘પાદૈશ્ચતુર્ભિઃ સમ્પૂર્ણૈરેભિઃ કર્મ પ્રસિધ્યતિ’ ઇતિ કેચિદધ્યાયાન્તે પઠન્તિ| એતચ્ચ ન પઠનીયં, સર્વેષુ નિબન્ધેષ્વદર્શનાત્||૨૪||

Meaning of the commentary

Snigdha means affectionate. Ajugupsu means not disparaging or recoiling from the patient even in severe disease states. Strength permits endurance of hardship. Yukta means skilled and devoted to care. The attendant performs the physician's instruction without alternatives and remains free from exhaustion. Some add at the chapter's end that treatment succeeds when all four supports are complete, but the commentary rejects this line because it appears in none of the established commentaries.

Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૩૪

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને યુક્તસેનીયો નામ ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૪||

View original

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने युक्तसेनीयो नाम चतुस्त्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३४||

Meaning of the śloka

Thus ends the thirty-fourth chapter, called Yuktaseniya, in the Sutrasthana of the Sushruta Samhita.

🔊 Audio coming soon

Hide commentary

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૪||

Meaning of the commentary

Thus ends the thirty-fourth chapter in the Sutrasthana of the Nibandhasangraha commentary on Sushruta, composed by Shri Dalhana.

← 33. avāraṇīyādhyāyaḥ35. āturōpakramaṇīyādhyāyaḥ →