34. yuktasēnīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો યુક્તસેનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

યુક્તસેનીયમિતિ યુક્તા સેના યસ્ય સ યુક્તસેનો રાજેત્યર્થઃ; તમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો યુક્તસેનીયઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

નૃપતેર્યુક્તસેનસ્ય પરાનભિજિગીષતઃ | ભિષજા રક્ષણં કાર્યં યથા તદુપદેક્ષ્યતે ||૩|| વિજિગીષુઃ સહામાત્યૈર્યાત્રાયુક્તઃ પ્રયત્નતઃ | રક્ષિતવ્યો વિશેષેણ વિષાદેવ નરાધિપઃ ||૪||

યુક્તસેનસ્યેતિ સજ્જસેનસ્ય, ગજતુરગરથપદાતિલક્ષણચતુરઙ્ગબલસ્યેત્યર્થઃ| અન્યે યુક્તસેનસ્ય મિલિતસેનસ્યેતિ કથયન્તિ| પરાન્ શત્રૂન્; અભિજિગીષતઃ જેતુમિચ્છત ઇત્યર્થઃ| વિજિગીષુઃ જેતુમિચ્છુઃ| સહામાત્યૈરિતિ ક્રમાગતૈઃ પુરુષૈઃ સહેત્યર્થઃ| યાત્રાયુક્ત ઇતિ દત્તપ્રયાણ ઇત્યર્થઃ| રક્ષિતવ્ય ઇતિ સર્વેભ્ય આગન્તુમૃત્યુભ્યઃ| વિશેષેણ અતિશયેન| વિષં સ્થાવરં, જઙ્ગમં, કૃત્રિમં ચ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

પન્થાનમુદકં છાયાં ભક્તં યવસમિન્ધનમ્ | દૂષયન્ત્યરયસ્તચ્ચ જાનીયાચ્છોધયેત્તથા ||૫||

વિષપ્રયોગભેદં ચિકિત્સાર્થં દર્શયન્નાહ- પન્થાનમિત્યાદિ| પન્થાનં માર્ગં; સ ચ વિષેણ દૂષિતોઽશ્વાદિખુરક્ષુણ્ણરેણુના રોમકૂપનાસાવિવરાદિષુ પ્રવિશન્ વિકારં જનયતિ| છાયામિતિ વિષેણ વૃક્ષાદિદૂષણાચ્છાયાદોષઃ, દ્રવ્યસ્વભાવાદ્વા છાયામપિ વિષં દૂષયતિ; યદ્વા ભલ્લાતકચ્છાયા તત્ક્ષણાચ્છોફકારિણીતિ| ભક્તમ્ ઓદનાદિકમ્| યવસં બુસાદિ| દૂષયન્તિ વિકૃતિં કુર્વન્તિ| અરયઃ શત્રવઃ| તચ્ચેતિ પન્થાદિ| જાનીયાત્ ‘લિઙ્ગૈઃ કૃત્વા’ ઇતિ શેષઃ| શોધયેત્ ચિકિત્સેત્|||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

તસ્ય લિઙ્ગં ચિકિત્સા ચ કલ્પસ્થાને પ્રવક્ષ્યતે |૬|

કિં તલ્લિઙ્ગં કા વા ચિકિત્સેત્યાહ- તસ્યેત્યાદિ|૬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

એકોત્તરં મૃત્યુશતમથર્વાણઃ પ્રચક્ષતે ||૬|| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ શેષા આગન્તવઃ સ્મૃતાઃ |૭|

નનુ યદ્યકાલમૃત્યુરસ્તિ તદા વિષાદિભ્યો નૃપતિરક્ષણં યુક્તં, વિષભક્ષકસ્ય લિઙ્ગચિકિત્સે ચ યુક્તે, અથ નાસ્ત્યકાલમૃત્યુસ્તદા કિં નિષ્ફલપ્રયાસેનેત્યાશઙ્ક્યાકાલમૃત્યું પ્રમાણૈઃ સાધયન્નાદાવાગમમેવ પ્રમાણમાહ- એકોત્તરમિત્યાદિ| એકેનાધિકં મૃત્યુશતમથર્વાણોઽથર્વવેદવિદઃ પુરુષાઃ, પ્રચક્ષતે કથયન્તિ| તત્રૈકઃ કાલસંયુક્તઃ ઇતિ તત્ર તેષાં મૃત્યૂનાં મધ્યે એકઃ કાલસંયુક્તઃ કાલમૃત્યુરિત્યર્થઃ| શેષા આગન્તવઃ સ્મૃતા ઇતિ શેષા ઉર્વરિતા આગન્તવોઽપમૃત્યવઃ સ્મૃતાઃ કથિતાઃ ઇત્યર્થઃ| તત્ર ગર્ભવર્ષેણ સહૈકોત્તરશતવર્ષૈરેકોત્તરશતં મૃત્યવઃ પૂર્યન્તે; તતઃ શતાદર્વાગકાલમૃત્યવઃ, શતાદનન્તરં કાલમૃત્યુરિતિ કેચિન્મન્યન્તે| અપરે બ્રુવતે- ‘શતશબ્દોઽત્રાસઙ્ખ્યાવાચકઃ, ઉત્તરશબ્દસ્તુ પ્રધાનવાચકઃ; તેનાસઙ્ખ્યા મૃત્યવઃ, કારણાનામસઙ્ખ્યેયત્વાત્; એકશ્ચ મૃત્યુઃ પ્રધાનં, સ ચ કાલમૃત્યુઃ કથ્યતે| નનુ, યો યસ્મિન્ કાલે મ્રિયતે સ તસ્ય કાલમૃત્યુરેવ, તત્ કથમકાલમૃત્યુરિત્યુચ્યતે? તથા ચોક્તં- “નાકાલે મ્રિયતે કશ્ચિન્નાસ્તિ મૃત્યુરકાલજઃ યો યસ્મિન્ મ્રિયતે કાલે મૃત્યુકાલઃ સ તસ્ય હિ- ” ઇતિ| વ્યાસભટ્ટારકેણાયુક્તં- “નાકાલે મ્રિયતે કચ્ચિદ્વિદ્ધઃ શરશતૈરપિ| કાલપ્રાપ્તસ્ય કૌન્તેય! વજ્રાયન્તે તૃણાન્યપિ”- ઇતિ| નૈતદસ્તિ, ઉપમાનાદિપ્રમાણૈર્બહુધાઽઽચાર્યૈરકાલમૃત્યોઃ સ્થાપિતત્વાત્| તથાચ- “યથા વર્ષમકાલે ચ યથા પુષ્પં યથા ફલમ્| યથા સ્યાદ્દીપનિર્વાણમકાલે મરણં તથા”- ઇતિ| વ્યાસવચનમપ્યર્જુનપ્રોત્સાહકમકાલમૃત્યુસ્થાપકં દૃશ્યતે; તથાહિ- “જલમગ્નિર્વિષં શસ્ત્રં સ્ત્રિયો રાજકુલાનિ ચ| અકાલમૃત્યવો હ્યેતે તેભ્યો બિભ્યતિ પણ્ડિતાઃ”- ઇતિ| અન્યૈરપ્યુક્તં;- “કાલઃ સુરૈરપિ હિ વઞ્ચયિતું ન શક્યો વક્ષ્યે વિધાનમપમૃત્યુવિનાશનાય| મૃત્યુર્ભવેદ્યદિ કથઞ્ચન નાપમૃત્યુર્વ્યર્થાસ્તદા ચરકસુશ્રુતવાગ્ભટાદ્યાઃ”- ઇતિ| તસ્માત્ કાલાકાલયોર્મૃત્યુર્ભવત્યેવેતિ| અપરે, ‘શેષા આગન્તવઃ સ્મૃતાઃ’ ઇત્યસ્યાગ્રતઃ, “વિષ્વગ્વાતાદિભિર્યદ્વદ્દીપસ્તૈલાદિસંયુતઃ| નિર્વાત્યતે ક્ષણાદ્દેહી તથૈવાગન્તુમૃત્યુભિઃ”- ઇતિ શ્લોકં પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વિષ્વગ્વાતઃ પ્રબલવાતઃ| આદિશબ્દેન શલભાદિનિપાતઃ કથ્યતે||૬||-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 8

દોષાગન્તુજમૃત્યુભ્યો રસમન્ત્રવિશારદૌ ||૭|| રક્ષેતાં નૃપતિં નિત્યં યત્તૌ વૈદ્યપુરોહિતૌ |૮|

અથર્વવેદોઽકાલામૃત્યુપ્રશમનહેતુઃ, તદઙ્ગાનિ ચ વૈદ્યપુરોહિતૌ પઠતઃ, અતસ્તયો રાજરક્ષણે વ્યાપારં દર્શયન્નાહ- દોષેત્યાદિ| દોષાઃ વાતાદયઃ, આગન્તવો વિષાભિઘાતાદયઃ| રસમન્ત્રવિશારદાવિતિ યથાસઙ્ખ્યેન રસવિશારદો વૈદ્યઃ, મન્ત્રવિશારદઃ પુરોધાઃ| તત્ર કેચિત્ ‘રસવિશારદ’ ઇત્યત્રાદિશબ્દલોપાદ્રસવીર્યવિપાકવિશારદઃ; અથવા રસશબ્દેન રસવન્તિ દ્રવ્યાણિ કથ્યન્તે, તેષાં વિશારદઃ, અથવા રસશબ્દોઽત્ર વિષવાચકઃ તદ્વિશારદ ઇતિ કથયન્તિ| વિશારદઃ પણ્ડિતઃ| મન્ત્રાણામૃગ્યજુઃસામોક્તાનામથર્વવેદોક્તાનાં ચેત્યર્થઃ| યત્તૌ યત્નપરૌ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

બ્રહ્મા વેદાઙ્ગમષ્ટાઙ્ગમાયુર્વેદમભાષત ||૮|| પુરોહિતમતે તસ્માદ્વર્તેત ભિષગાત્મવાન્ |૯|

પુરોહિતો વેદાનધીતે, વૈદ્યસ્તુ તદઙ્ગમાયુર્વેદમિતિ વૈદ્યાત્ પુરોધસઃ પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- બ્રહ્મેત્યાદિ| બ્રહ્મા આયુર્વેદમભાષત, કિંવિશિષ્ટમ્? અષ્ટાઙ્ગં; પુનઃ કિંવિશિષ્ટં? વેદાઙ્ગમ્| વર્તેત વ્યવહરેદિત્યર્થઃ| આત્મવાન્ બુદ્ધિમાન્||૮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 10

સઙ્કરઃ સર્વવર્ણાનાં પ્રણાશો ધર્મકર્મણામ્ ||૯|| પ્રજાનામપિ ચોચ્છિત્તિર્નૃપવ્યસનહેતુતઃ |૧૦|

સર્વપ્રજાનાં રાજાયત્તા સ્થિતિરિતિ રાજરક્ષણં યત્નેન કાર્યમિતિ દર્શયન્નાહ- સઙ્કર ઇત્યાદિ|| સઙ્કરઃ એકત્વં બ્રાહ્મણાશૂદ્રાદીનાં વર્ણાનાં દણ્ડાભાવેનાચારલોપાત્| ધર્મકર્મણામિતિ વર્ણાનામેવ ધર્મસ્ય કર્મણામન્યેષામપિ| અન્યે તુ ‘ધર્મિકર્મણામ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર ધર્મયોગાદાશ્રમાશ્ચત્વારો ધર્મિણઃ, બ્રહ્મચારિગૃહસ્થવાનપ્રસ્થયતયશ્ચત્વાર આશ્રમાઃ, તત્કર્મણાં પ્રાણાશઃ| પ્રજાનામુચ્છિત્તિરિતિ દણ્ડાભાવેન કૃષિપાશુપાલ્યવાણિજ્યરાજોપસેવાનામભાવાદુચ્છિત્તિરુચ્છેદો ભવતીત્યર્થઃ| નૃપવ્યસનહેતુત ઇતિ વર્ણસઙ્કરાદયોઽનર્થા રાજવ્યસનાત્ કારણાદ્ભવન્તિ, તસ્માદ્રાજા યત્નેન રક્ષણીય ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘નૃપવ્યસનહેતુકા’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર ઉચ્છિત્તિરિતિ સમ્બધ્યતે||૯||-

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 12

પુરુષાણાં નૃપાણાં ચ કેવલં તુલ્યમૂર્તિતા ||૧૦|| આજ્ઞા ત્યાગઃ ક્ષમા ધૈર્યં વિક્રમશ્ચાપ્યમાનુષઃ | તસ્માદ્દેવમિવાભીક્ષ્ણં વાઙ્મનઃકર્મભિઃ શુભૈઃ ||૧૧|| ચિન્તયેન્નૃપતિં વૈદ્યઃ શ્રેયાંસીચ્છન્ વિચક્ષણઃ |૧૨|

રાજ્ઞો મનુજત્વે સમાનેઽપ્યમાનુષાનુવર્તિભિર્ગુણેર્દેવત્વં સાધયન્નાહ- પુરુષાણામિત્યાદિ| કેવલં નિશ્ચિતં, મૂર્તિરાકૃતિઃ; આજ્ઞા અનુલ્લઙ્ઘનીય આદેશઃ, ત્યાગઃ કીર્તિધર્માર્થં બહુપ્રકારો વિત્તવિસર્ગઃ, ક્ષામા સર્વંસહતા, ધૈર્યં વ્યસનેષુ ધીરતા, વિક્રમઃ પરાક્રમઃ, અમાનુષઃ એષ ગુણસમૂહો માનુષેષુ ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ| તસ્માદિત્યાદિ|- અભીક્ષ્ણમનવરતં, તસ્માત્ કારણાદ્દેવમિવ નૃપતિં વૈદ્યશ્ચિન્તયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કૈઃ કૃત્વા ચિન્તયેદિત્યાહ- વાઙ્મનઃ કર્મભિઃ શુભૈરિતિ|- શુભૈઃ શોભનૈરિત્યર્થઃ||૧૦-૧૧||

Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 15

સ્કન્ધાવારે ચ મહતિ રાજગેહાદનન્તરમ્ ||૧૨|| ભવેત્સન્નિહિતો વૈદ્યઃ સર્વોપકરણાન્વિતઃ | તત્રસ્થમેનં ધ્વજવદ્યશઃખ્યાતિસમુચ્છ્રિતમ્ ||૧૩|| ઉપસર્પન્ત્યમોહેન વિષશલ્યામયાર્દિતાઃ | સ્વતન્ત્રકુશલોઽન્યેષુ શાસ્ત્રાર્થેષ્વબહિષ્કૃતઃ ||૧૪|| વૈદ્યો ધ્વજ ઇવાભાતિ નૃપતદ્વિદ્યપૂજિતઃ |૧૫|

વૈદ્યસ્ય સન્તતોપયોગિત્વાદુચિતપ્રદેશવાસં નિર્દિશન્નાહ- સ્કન્ધાવાર ઇત્યાદિ| સ્કન્ધાવારે કટકે| મહતિ ગુરુતરે| અનન્તરમિતિ અવ્યવધાને અન્તરાયવર્જિતે| સર્વોપકરણાન્વિત ઇતિ યન્ત્રશસ્ત્રક્ષારૌષધાગદાદિયુક્તઃ| તત્રેત્યાદિ|- તત્રસ્થં રાજગૃહસમિપસ્થમ્| એનમિતિ વૈધમ્| ધ્વજવત્ પતાકાવત્| નિર્મલગુણકીર્તનં યશઃ, ખ્યાતિઃ સ્વાભાવિકી સ્તુતિઃ, સમુચ્છ્રિતં વૃદ્ધિઙ્ગતમ્| ઉપસર્પન્તિ સમીપં ગચ્છન્તિ| અમોહેન નિશ્ચિન્તમનસા| વિષશલ્યામયાર્દિતા ઇતિ અર્દિતાઃ પીડિતાઃ; તેન વિષાર્દિતાઃ શલ્યાર્દિતા આમયાર્દિતાશ્ચેત્યર્થઃ| વૈદ્યં બહુશ્રુતં સ્તુવન્નાહ- સ્વતન્ત્રેત્યાદિ| કુશલઃ પ્રવીણઃ| અબહિષ્કૃત ઇતિ નાત્યન્તમકુશલઃ| નૃપતદ્વિદ્યપૂજિત ઇતિ નૃપૈસ્તદ્વિદ્યૈશ્ચ પૂજિતઃ સમ્માનિતઃ, તદ્વિદ્યૈઃ વૈદ્યૈરિત્યર્થઃ||૧૨-૧૪||-

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

વૈદ્યો વ્યાધ્યુપસૃષ્ટશ્ચ ભેષજં પરિચારકઃ ||૧૫|| એતે પાદાશ્ચિકિત્સાયાઃ કર્મસાધનહેતવઃ | ગુણવદ્ભિસ્ત્રિભિઃ પાદૈશ્ચતુર્થો ગુણવાન્ ભિષક્ ||૧૬|| વ્યાધિમલ્પેન કાલેન મહાન્તમપિ સાધયેત્ |૧૭|

પાદચતુષ્ટયં ચિકિત્સાસાધકં દર્શયન્નાહ- વૈદ્ય ઇત્યાદિ| વ્યાધ્યુપસૃષ્ટો રોગી; પરિચારકઃ શુશ્રૂષકઃ પુરુષઃ| કર્મસાધનહેતવ ઇતિ આરોગ્યહેતવ ઇત્યર્થઃ||૧૫-૧૬||-

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

વૈદ્યહીનાસ્ત્રયઃ પાદા ગુણવન્તોઽપ્યપાર્થકાઃ ||૧૭|| ઉદ્ગાતૃહોતૃબ્રહ્માણો યથાઽધ્વર્યું વિનાઽધ્વરે |૧૮|

વૈદ્યસ્ય પ્રાધાન્યં દર્શયન્નાહ- વૈદ્યેત્યાદિ| અપાર્થકા નિષ્ફલાઃ| ઉદ્ગાતા સામાવિત્, હોતા ઋગ્વેદવિત્, બ્રહ્મા તુ ત્રયીવિત્, અધ્વર્યુર્યર્વેદવિદુપાધ્યાયઃ સર્વેષામુપદેષ્ટા| અધ્વરે યજ્ઞે||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

વૈદ્યસ્તુ ગુણવાનેકસ્તારયેદાતુરાં સદા ||૧૮|| પ્લવં પ્રતિતરૈર્હીનં કર્ણધાર ઇવામ્ભસિ |૧૯|

પાદત્રયવ્યતિરેકેઽપિ વૈદ્યક્રિયાયાઃ સાફલ્યં દર્શયન્નાહ- વૈદ્યસ્ત્વિત્યાદિ| પ્લવં નાવં, પ્રતિતરૈરન્તઃપ્રવિષ્ટજલોત્ક્ષેપકૈઃ પુરુષૈઃ| કર્ણધારો નૌકાયા નેતા||૧૮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

તત્ત્વાધિગતશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા સ્વયઙ્કૃતી ||૧૯|| લઘુહસ્તઃ શુચિઃ શૂરઃ સજ્જોપસ્કરભેષજઃ | પ્રત્યુત્પન્નમતિર્ધીમાન્ વ્યવસાયી વિશારદઃ ||૨૦|| સત્યધર્મપરો યશ્ચ સ ભિષક્ પાદ ઉચ્યતે |૨૧|

વૈદ્યાદીનાં ગુણાનાહ- તત્ત્વેત્યાદિ| તત્ત્વાધિગતશાસ્ત્રાર્થ ઇતિ યથાવદધીતશાસ્ત્રો યથાવજ્જ્ઞાતતદર્થશ્ચેત્યર્થઃ| દૃષ્ટકર્મેતિ છેદ્યાદૌ સ્નેહાદૌ ચ કુશલ ઇત્યર્થઃ| સ્વયઙ્કૃતી સ્વપ્રજ્ઞયા ચિકિત્સાયાં પ્રવૃત્તઃ| લઘુહસ્ત ઇતિ છેદ્યાદિક્રિયાસુ વેપનાદિદોષરહિતઃ| શુચિરિતિ બાહ્યાભ્યન્તરશૌચયુક્તઃ| શૂરો વિષાદરહિતઃ| સજ્જોપસ્કરભેષજ ઇતિ સજ્જાનિ પ્રગુણાન્યુપસ્તરાણ્યગ્રોપહરણીયપઠિતાનિ યન્ત્રશસ્ત્રાદીનિ ભેષજાનિ ચ યસ્ય સ તથા| પ્રત્યુત્પન્નમતિઃ યોઽવસ્થાસુ ન મુહ્યતિ| ધીમાનિતિ અનુક્તદુરુક્તોહાપોહલક્ષણબુદ્ધિયુક્તઃ| વ્યવસાયી વિષમાવસ્થાસ્વપિ ચિકિત્સાં કુર્વન્ન મુહ્યતિ; અન્યે ઉત્સાહીતિ મન્યન્તે| વિશારદઃ પણ્ડિતઃ, કૃચ્છ્રપદમાત્રેષુ ન મુહ્યતિ| સત્યધર્મપર ઇતિ સત્યં મિથ્યાભાષણનિવૃત્તિઃ; ધર્મઃ અનેકસાધનસાધ્યઃ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

આયુષ્માન્ સત્ત્વવાન્ સાધ્યો દ્રવ્યવાનાત્મવાનપિ ||૨૧|| આસ્તિકો વૈદ્યવાક્યસ્થો વ્યાધિતઃ પાદ ઉચ્યતે |૨૨|

આયુષ્માનિત્યાદિ|- આયુષ્માન્ દીર્ઘાયુઃ| સત્ત્વવાન્ ક્લેશસહિષ્ણુઃ| સાધ્યઃ સાધ્યવ્યાધિયુક્ત ઇત્યર્થઃ| આત્મવાન્ અલોલુપઃ| આસ્તિક ઇતિ દત્તમસ્તિ હુતમસ્તિ પરલોકોઽસ્ત્યેવં મતિર્યસ્ય સ આસ્તિકઃ| વૈદ્યવાક્યસ્થો વૈદ્યવચનકર ઇત્યર્થઃ||૨૧||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

પ્રશસ્તદેશસમ્ભૂતં પ્રશસ્તેઽહનિ ચોદ્ધૃતમ્ ||૨૨|| યુક્તમાત્રં મનસ્કાન્તં ગન્ધવર્ણરસાન્વિતમ્ | દોષઘ્નમગ્લાનિકરમવિકારિ વિપર્યયે | સમીક્ષ્ય દત્તં કાલે ચ ભેષજં પાદ ઉચ્યતે ||૨૩||

પ્રશસ્તદેશસમ્ભૂતમિત્યાદિ|- યુક્તમાત્રં યુક્તપ્રમાણમ્| મનસ્કાન્તં મનઃપ્રિયમ્| દોષઘ્નમિતિ દોષશબ્દેન વાતાદય ઉચ્યન્તે તદ્દૂષિતા ધાતુમલાશ્ચ, અથવા દોષહરં દુષ્ટિં હરત્યદુષ્ટં ન ચ કોપયતિ| અગ્લાનિકરં હર્ષક્ષયં ન કરોતીત્યર્થઃ| અવિકારિ વિપર્યય ઇતિ વિપર્યયે વ્યાપત્તાવપ્યલ્પવિકારં નિર્વિકારં વા| સમીક્ષ્ય દત્તમિતિ કિમભિસમીક્ષ્ય? આતુરોપક્રમોક્તાન્ પરીક્ષ્યાનાયુરાદીન્ દેશાન્તાન્, કાલાવસ્થાઃ પૂર્વાહ્ણાદિકા વા||૨૨-૨૩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

સ્નિગ્ધોઽજુગુપ્સુર્બલવાન્ યુક્તો વ્યાધિતરક્ષણે | વૈદ્યવાક્યકૃદશ્રાન્તઃ પાદઃ પરિચરઃ સ્મૃતઃ ||૨૪||

સ્નિગ્ધ ઇતાદિ| સ્નિગ્ધઃ પ્રીતિયુક્તઃ| અજુગુપ્સુરિતિ અનિન્દકઃ; એતેન કષ્ટવ્યાધાવવસ્થાસ્વપ્યાતુરં ન નિન્દતીત્યર્થઃ| બલવાનિતિ બલવત્ત્વાત્ સર્વક્લેશસહઃ| યુક્તો વ્યાધિતરક્ષણ ઇતિ યુક્તો નિપુણઃ, એતેન વ્યાધિતસ્ય રક્ષણે તત્પર ઇત્યર્થઃ| વૈદ્યવાક્યકૃદિતિ વૈદ્યવાક્યમવિકલ્પં કરોતીત્યર્થઃ| અશ્રાન્તઃ ઇતિ ખદેરહિતઃ| ‘પાદૈશ્ચતુર્ભિઃ સમ્પૂર્ણૈરેભિઃ કર્મ પ્રસિધ્યતિ’ ઇતિ કેચિદધ્યાયાન્તે પઠન્તિ| એતચ્ચ ન પઠનીયં, સર્વેષુ નિબન્ધેષ્વદર્શનાત્||૨૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 34

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને યુક્તસેનીયો નામ ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્ણ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને ચતુસ્ત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૩૪||