34. yuktasēnīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಯುಕ್ತಸೇನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಯುಕ್ತಸೇನೀಯಮಿತಿ ಯುಕ್ತಾ ಸೇನಾ ಯಸ್ಯ ಸ ಯುಕ್ತಸೇನೋ ರಾಜೇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಮಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಯುಕ್ತಸೇನೀಯಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

ನೃಪತೇರ್ಯುಕ್ತಸೇನಸ್ಯ ಪರಾನಭಿಜಿಗೀಷತಃ | ಭಿಷಜಾ ರಕ್ಷಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ಯಥಾ ತದುಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ ||೩|| ವಿಜಿಗೀಷುಃ ಸಹಾಮಾತ್ಯೈರ್ಯಾತ್ರಾಯುಕ್ತಃ ಪ್ರಯತ್ನತಃ | ರಕ್ಷಿತವ್ಯೋ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಷಾದೇವ ನರಾಧಿಪಃ ||೪||

ಯುಕ್ತಸೇನಸ್ಯೇತಿ ಸಜ್ಜಸೇನಸ್ಯ, ಗಜತುರಗರಥಪದಾತಿಲಕ್ಷಣಚತುರಙ್ಗಬಲಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ಯುಕ್ತಸೇನಸ್ಯ ಮಿಲಿತಸೇನಸ್ಯೇತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ಪರಾನ್ ಶತ್ರೂನ್; ಅಭಿಜಿಗೀಷತಃ ಜೇತುಮಿಚ್ಛತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಜಿಗೀಷುಃ ಜೇತುಮಿಚ್ಛುಃ| ಸಹಾಮಾತ್ಯೈರಿತಿ ಕ್ರಮಾಗತೈಃ ಪುರುಷೈಃ ಸಹೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಾತ್ರಾಯುಕ್ತ ಇತಿ ದತ್ತಪ್ರಯಾಣ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ರಕ್ಷಿತವ್ಯ ಇತಿ ಸರ್ವೇಭ್ಯ ಆಗನ್ತುಮೃತ್ಯುಭ್ಯಃ| ವಿಶೇಷೇಣ ಅತಿಶಯೇನ| ವಿಷಂ ಸ್ಥಾವರಂ, ಜಙ್ಗಮಂ, ಕೃತ್ರಿಮಂ ಚ||೩-೪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ಪನ್ಥಾನಮುದಕಂ ಛಾಯಾಂ ಭಕ್ತಂ ಯವಸಮಿನ್ಧನಮ್ | ದೂಷಯನ್ತ್ಯರಯಸ್ತಚ್ಚ ಜಾನೀಯಾಚ್ಛೋಧಯೇತ್ತಥಾ ||೫||

ವಿಷಪ್ರಯೋಗಭೇದಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪನ್ಥಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪನ್ಥಾನಂ ಮಾರ್ಗಂ; ಸ ಚ ವಿಷೇಣ ದೂಷಿತೋಽಶ್ವಾದಿಖುರಕ್ಷುಣ್ಣರೇಣುನಾ ರೋಮಕೂಪನಾಸಾವಿವರಾದಿಷು ಪ್ರವಿಶನ್ ವಿಕಾರಂ ಜನಯತಿ| ಛಾಯಾಮಿತಿ ವಿಷೇಣ ವೃಕ್ಷಾದಿದೂಷಣಾಚ್ಛಾಯಾದೋಷಃ, ದ್ರವ್ಯಸ್ವಭಾವಾದ್ವಾ ಛಾಯಾಮಪಿ ವಿಷಂ ದೂಷಯತಿ; ಯದ್ವಾ ಭಲ್ಲಾತಕಚ್ಛಾಯಾ ತತ್ಕ್ಷಣಾಚ್ಛೋಫಕಾರಿಣೀತಿ| ಭಕ್ತಮ್ ಓದನಾದಿಕಮ್| ಯವಸಂ ಬುಸಾದಿ| ದೂಷಯನ್ತಿ ವಿಕೃತಿಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಅರಯಃ ಶತ್ರವಃ| ತಚ್ಚೇತಿ ಪನ್ಥಾದಿ| ಜಾನೀಯಾತ್ ‘ಲಿಙ್ಗೈಃ ಕೃತ್ವಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶೋಧಯೇತ್ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|||೫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯತೇ |೬|

ಕಿಂ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಕಾ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಾಹ- ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|೬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

ಏಕೋತ್ತರಂ ಮೃತ್ಯುಶತಮಥರ್ವಾಣಃ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ||೬|| ತತ್ರೈಕಃ ಕಾಲಸಂಯುಕ್ತಃ ಶೇಷಾ ಆಗನ್ತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ |೭|

ನನು ಯದ್ಯಕಾಲಮೃತ್ಯುರಸ್ತಿ ತದಾ ವಿಷಾದಿಭ್ಯೋ ನೃಪತಿರಕ್ಷಣಂ ಯುಕ್ತಂ, ವಿಷಭಕ್ಷಕಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸೇ ಚ ಯುಕ್ತೇ, ಅಥ ನಾಸ್ತ್ಯಕಾಲಮೃತ್ಯುಸ್ತದಾ ಕಿಂ ನಿಷ್ಫಲಪ್ರಯಾಸೇನೇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಕಾಲಮೃತ್ಯುಂ ಪ್ರಮಾಣೈಃ ಸಾಧಯನ್ನಾದಾವಾಗಮಮೇವ ಪ್ರಮಾಣಮಾಹ- ಏಕೋತ್ತರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕೇನಾಧಿಕಂ ಮೃತ್ಯುಶತಮಥರ್ವಾಣೋಽಥರ್ವವೇದವಿದಃ ಪುರುಷಾಃ, ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ಕಥಯನ್ತಿ| ತತ್ರೈಕಃ ಕಾಲಸಂಯುಕ್ತಃ ಇತಿ ತತ್ರ ತೇಷಾಂ ಮೃತ್ಯೂನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಏಕಃ ಕಾಲಸಂಯುಕ್ತಃ ಕಾಲಮೃತ್ಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೇಷಾ ಆಗನ್ತವಃ ಸ್ಮೃತಾ ಇತಿ ಶೇಷಾ ಉರ್ವರಿತಾ ಆಗನ್ತವೋಽಪಮೃತ್ಯವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ಕಥಿತಾಃ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಗರ್ಭವರ್ಷೇಣ ಸಹೈಕೋತ್ತರಶತವರ್ಷೈರೇಕೋತ್ತರಶತಂ ಮೃತ್ಯವಃ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ; ತತಃ ಶತಾದರ್ವಾಗಕಾಲಮೃತ್ಯವಃ, ಶತಾದನನ್ತರಂ ಕಾಲಮೃತ್ಯುರಿತಿ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ| ಅಪರೇ ಬ್ರುವತೇ- ‘ಶತಶಬ್ದೋಽತ್ರಾಸಙ್ಖ್ಯಾವಾಚಕಃ, ಉತ್ತರಶಬ್ದಸ್ತು ಪ್ರಧಾನವಾಚಕಃ; ತೇನಾಸಙ್ಖ್ಯಾ ಮೃತ್ಯವಃ, ಕಾರಣಾನಾಮಸಙ್ಖ್ಯೇಯತ್ವಾತ್; ಏಕಶ್ಚ ಮೃತ್ಯುಃ ಪ್ರಧಾನಂ, ಸ ಚ ಕಾಲಮೃತ್ಯುಃ ಕಥ್ಯತೇ| ನನು, ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಮ್ರಿಯತೇ ಸ ತಸ್ಯ ಕಾಲಮೃತ್ಯುರೇವ, ತತ್ ಕಥಮಕಾಲಮೃತ್ಯುರಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ನಾಕಾಲೇ ಮ್ರಿಯತೇ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಸ್ತಿ ಮೃತ್ಯುರಕಾಲಜಃ ಯೋ ಯಸ್ಮಿನ್ ಮ್ರಿಯತೇ ಕಾಲೇ ಮೃತ್ಯುಕಾಲಃ ಸ ತಸ್ಯ ಹಿ- ” ಇತಿ| ವ್ಯಾಸಭಟ್ಟಾರಕೇಣಾಯುಕ್ತಂ- “ನಾಕಾಲೇ ಮ್ರಿಯತೇ ಕಚ್ಚಿದ್ವಿದ್ಧಃ ಶರಶತೈರಪಿ| ಕಾಲಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಕೌನ್ತೇಯ! ವಜ್ರಾಯನ್ತೇ ತೃಣಾನ್ಯಪಿ”- ಇತಿ| ನೈತದಸ್ತಿ, ಉಪಮಾನಾದಿಪ್ರಮಾಣೈರ್ಬಹುಧಾಽಽಚಾರ್ಯೈರಕಾಲಮೃತ್ಯೋಃ ಸ್ಥಾಪಿತತ್ವಾತ್| ತಥಾಚ- “ಯಥಾ ವರ್ಷಮಕಾಲೇ ಚ ಯಥಾ ಪುಷ್ಪಂ ಯಥಾ ಫಲಮ್| ಯಥಾ ಸ್ಯಾದ್ದೀಪನಿರ್ವಾಣಮಕಾಲೇ ಮರಣಂ ತಥಾ”- ಇತಿ| ವ್ಯಾಸವಚನಮಪ್ಯರ್ಜುನಪ್ರೋತ್ಸಾಹಕಮಕಾಲಮೃತ್ಯುಸ್ಥಾಪಕಂ ದೃಶ್ಯತೇ; ತಥಾಹಿ- “ಜಲಮಗ್ನಿರ್ವಿಷಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಸ್ತ್ರಿಯೋ ರಾಜಕುಲಾನಿ ಚ| ಅಕಾಲಮೃತ್ಯವೋ ಹ್ಯೇತೇ ತೇಭ್ಯೋ ಬಿಭ್ಯತಿ ಪಣ್ಡಿತಾಃ”- ಇತಿ| ಅನ್ಯೈರಪ್ಯುಕ್ತಂ;- “ಕಾಲಃ ಸುರೈರಪಿ ಹಿ ವಞ್ಚಯಿತುಂ ನ ಶಕ್ಯೋ ವಕ್ಷ್ಯೇ ವಿಧಾನಮಪಮೃತ್ಯುವಿನಾಶನಾಯ| ಮೃತ್ಯುರ್ಭವೇದ್ಯದಿ ಕಥಞ್ಚನ ನಾಪಮೃತ್ಯುರ್ವ್ಯರ್ಥಾಸ್ತದಾ ಚರಕಸುಶ್ರುತವಾಗ್ಭಟಾದ್ಯಾಃ”- ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲಾಕಾಲಯೋರ್ಮೃತ್ಯುರ್ಭವತ್ಯೇವೇತಿ| ಅಪರೇ, ‘ಶೇಷಾ ಆಗನ್ತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರತಃ, “ವಿಷ್ವಗ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ಯದ್ವದ್ದೀಪಸ್ತೈಲಾದಿಸಂಯುತಃ| ನಿರ್ವಾತ್ಯತೇ ಕ್ಷಣಾದ್ದೇಹೀ ತಥೈವಾಗನ್ತುಮೃತ್ಯುಭಿಃ”- ಇತಿ ಶ್ಲೋಕಂ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ವಿಷ್ವಗ್ವಾತಃ ಪ್ರಬಲವಾತಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಶಲಭಾದಿನಿಪಾತಃ ಕಥ್ಯತೇ||೬||-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 8

ದೋಷಾಗನ್ತುಜಮೃತ್ಯುಭ್ಯೋ ರಸಮನ್ತ್ರವಿಶಾರದೌ ||೭|| ರಕ್ಷೇತಾಂ ನೃಪತಿಂ ನಿತ್ಯಂ ಯತ್ತೌ ವೈದ್ಯಪುರೋಹಿತೌ |೮|

ಅಥರ್ವವೇದೋಽಕಾಲಾಮೃತ್ಯುಪ್ರಶಮನಹೇತುಃ, ತದಙ್ಗಾನಿ ಚ ವೈದ್ಯಪುರೋಹಿತೌ ಪಠತಃ, ಅತಸ್ತಯೋ ರಾಜರಕ್ಷಣೇ ವ್ಯಾಪಾರಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ದೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಃ ವಾತಾದಯಃ, ಆಗನ್ತವೋ ವಿಷಾಭಿಘಾತಾದಯಃ| ರಸಮನ್ತ್ರವಿಶಾರದಾವಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ರಸವಿಶಾರದೋ ವೈದ್ಯಃ, ಮನ್ತ್ರವಿಶಾರದಃ ಪುರೋಧಾಃ| ತತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ರಸವಿಶಾರದ’ ಇತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದಲೋಪಾದ್ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕವಿಶಾರದಃ; ಅಥವಾ ರಸಶಬ್ದೇನ ರಸವನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಕಥ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ವಿಶಾರದಃ, ಅಥವಾ ರಸಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವಿಷವಾಚಕಃ ತದ್ವಿಶಾರದ ಇತಿ ಕಥಯನ್ತಿ| ವಿಶಾರದಃ ಪಣ್ಡಿತಃ| ಮನ್ತ್ರಾಣಾಮೃಗ್ಯಜುಃಸಾಮೋಕ್ತಾನಾಮಥರ್ವವೇದೋಕ್ತಾನಾಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ತೌ ಯತ್ನಪರೌ||೭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ಬ್ರಹ್ಮಾ ವೇದಾಙ್ಗಮಷ್ಟಾಙ್ಗಮಾಯುರ್ವೇದಮಭಾಷತ ||೮|| ಪುರೋಹಿತಮತೇ ತಸ್ಮಾದ್ವರ್ತೇತ ಭಿಷಗಾತ್ಮವಾನ್ |೯|

ಪುರೋಹಿತೋ ವೇದಾನಧೀತೇ, ವೈದ್ಯಸ್ತು ತದಙ್ಗಮಾಯುರ್ವೇದಮಿತಿ ವೈದ್ಯಾತ್ ಪುರೋಧಸಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾ ಆಯುರ್ವೇದಮಭಾಷತ, ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಮ್? ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಂ; ಪುನಃ ಕಿಂವಿಶಿಷ್ಟಂ? ವೇದಾಙ್ಗಮ್| ವರ್ತೇತ ವ್ಯವಹರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತ್ಮವಾನ್ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್||೮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 10

ಸಙ್ಕರಃ ಸರ್ವವರ್ಣಾನಾಂ ಪ್ರಣಾಶೋ ಧರ್ಮಕರ್ಮಣಾಮ್ ||೯|| ಪ್ರಜಾನಾಮಪಿ ಚೋಚ್ಛಿತ್ತಿರ್ನೃಪವ್ಯಸನಹೇತುತಃ |೧೦|

ಸರ್ವಪ್ರಜಾನಾಂ ರಾಜಾಯತ್ತಾ ಸ್ಥಿತಿರಿತಿ ರಾಜರಕ್ಷಣಂ ಯತ್ನೇನ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಙ್ಕರ ಇತ್ಯಾದಿ|| ಸಙ್ಕರಃ ಏಕತ್ವಂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾಶೂದ್ರಾದೀನಾಂ ವರ್ಣಾನಾಂ ದಣ್ಡಾಭಾವೇನಾಚಾರಲೋಪಾತ್| ಧರ್ಮಕರ್ಮಣಾಮಿತಿ ವರ್ಣಾನಾಮೇವ ಧರ್ಮಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಾಮನ್ಯೇಷಾಮಪಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಧರ್ಮಿಕರ್ಮಣಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ಧರ್ಮಯೋಗಾದಾಶ್ರಮಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಧರ್ಮಿಣಃ, ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗೃಹಸ್ಥವಾನಪ್ರಸ್ಥಯತಯಶ್ಚತ್ವಾರ ಆಶ್ರಮಾಃ, ತತ್ಕರ್ಮಣಾಂ ಪ್ರಾಣಾಶಃ| ಪ್ರಜಾನಾಮುಚ್ಛಿತ್ತಿರಿತಿ ದಣ್ಡಾಭಾವೇನ ಕೃಷಿಪಾಶುಪಾಲ್ಯವಾಣಿಜ್ಯರಾಜೋಪಸೇವಾನಾಮಭಾವಾದುಚ್ಛಿತ್ತಿರುಚ್ಛೇದೋ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನೃಪವ್ಯಸನಹೇತುತ ಇತಿ ವರ್ಣಸಙ್ಕರಾದಯೋಽನರ್ಥಾ ರಾಜವ್ಯಸನಾತ್ ಕಾರಣಾದ್ಭವನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ರಾಜಾ ಯತ್ನೇನ ರಕ್ಷಣೀಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ‘ನೃಪವ್ಯಸನಹೇತುಕಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಉಚ್ಛಿತ್ತಿರಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೯||-

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 12

ಪುರುಷಾಣಾಂ ನೃಪಾಣಾಂ ಚ ಕೇವಲಂ ತುಲ್ಯಮೂರ್ತಿತಾ ||೧೦|| ಆಜ್ಞಾ ತ್ಯಾಗಃ ಕ್ಷಮಾ ಧೈರ್ಯಂ ವಿಕ್ರಮಶ್ಚಾಪ್ಯಮಾನುಷಃ | ತಸ್ಮಾದ್ದೇವಮಿವಾಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ವಾಙ್ಮನಃಕರ್ಮಭಿಃ ಶುಭೈಃ ||೧೧|| ಚಿನ್ತಯೇನ್ನೃಪತಿಂ ವೈದ್ಯಃ ಶ್ರೇಯಾಂಸೀಚ್ಛನ್ ವಿಚಕ್ಷಣಃ |೧೨|

ರಾಜ್ಞೋ ಮನುಜತ್ವೇ ಸಮಾನೇಽಪ್ಯಮಾನುಷಾನುವರ್ತಿಭಿರ್ಗುಣೇರ್ದೇವತ್ವಂ ಸಾಧಯನ್ನಾಹ- ಪುರುಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇವಲಂ ನಿಶ್ಚಿತಂ, ಮೂರ್ತಿರಾಕೃತಿಃ; ಆಜ್ಞಾ ಅನುಲ್ಲಙ್ಘನೀಯ ಆದೇಶಃ, ತ್ಯಾಗಃ ಕೀರ್ತಿಧರ್ಮಾರ್ಥಂ ಬಹುಪ್ರಕಾರೋ ವಿತ್ತವಿಸರ್ಗಃ, ಕ್ಷಾಮಾ ಸರ್ವಂಸಹತಾ, ಧೈರ್ಯಂ ವ್ಯಸನೇಷು ಧೀರತಾ, ವಿಕ್ರಮಃ ಪರಾಕ್ರಮಃ, ಅಮಾನುಷಃ ಏಷ ಗುಣಸಮೂಹೋ ಮಾನುಷೇಷು ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ|- ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಮನವರತಂ, ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದ್ದೇವಮಿವ ನೃಪತಿಂ ವೈದ್ಯಶ್ಚಿನ್ತಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಚಿನ್ತಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ವಾಙ್ಮನಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಶುಭೈರಿತಿ|- ಶುಭೈಃ ಶೋಭನೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೦-೧೧||

Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 15

ಸ್ಕನ್ಧಾವಾರೇ ಚ ಮಹತಿ ರಾಜಗೇಹಾದನನ್ತರಮ್ ||೧೨|| ಭವೇತ್ಸನ್ನಿಹಿತೋ ವೈದ್ಯಃ ಸರ್ವೋಪಕರಣಾನ್ವಿತಃ | ತತ್ರಸ್ಥಮೇನಂ ಧ್ವಜವದ್ಯಶಃಖ್ಯಾತಿಸಮುಚ್ಛ್ರಿತಮ್ ||೧೩|| ಉಪಸರ್ಪನ್ತ್ಯಮೋಹೇನ ವಿಷಶಲ್ಯಾಮಯಾರ್ದಿತಾಃ | ಸ್ವತನ್ತ್ರಕುಶಲೋಽನ್ಯೇಷು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇಷ್ವಬಹಿಷ್ಕೃತಃ ||೧೪|| ವೈದ್ಯೋ ಧ್ವಜ ಇವಾಭಾತಿ ನೃಪತದ್ವಿದ್ಯಪೂಜಿತಃ |೧೫|

ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಸನ್ತತೋಪಯೋಗಿತ್ವಾದುಚಿತಪ್ರದೇಶವಾಸಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ಕನ್ಧಾವಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ಕನ್ಧಾವಾರೇ ಕಟಕೇ| ಮಹತಿ ಗುರುತರೇ| ಅನನ್ತರಮಿತಿ ಅವ್ಯವಧಾನೇ ಅನ್ತರಾಯವರ್ಜಿತೇ| ಸರ್ವೋಪಕರಣಾನ್ವಿತ ಇತಿ ಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರೌಷಧಾಗದಾದಿಯುಕ್ತಃ| ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ|- ತತ್ರಸ್ಥಂ ರಾಜಗೃಹಸಮಿಪಸ್ಥಮ್| ಏನಮಿತಿ ವೈಧಮ್| ಧ್ವಜವತ್ ಪತಾಕಾವತ್| ನಿರ್ಮಲಗುಣಕೀರ್ತನಂ ಯಶಃ, ಖ್ಯಾತಿಃ ಸ್ವಾಭಾವಿಕೀ ಸ್ತುತಿಃ, ಸಮುಚ್ಛ್ರಿತಂ ವೃದ್ಧಿಙ್ಗತಮ್| ಉಪಸರ್ಪನ್ತಿ ಸಮೀಪಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ| ಅಮೋಹೇನ ನಿಶ್ಚಿನ್ತಮನಸಾ| ವಿಷಶಲ್ಯಾಮಯಾರ್ದಿತಾ ಇತಿ ಅರ್ದಿತಾಃ ಪೀಡಿತಾಃ; ತೇನ ವಿಷಾರ್ದಿತಾಃ ಶಲ್ಯಾರ್ದಿತಾ ಆಮಯಾರ್ದಿತಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೈದ್ಯಂ ಬಹುಶ್ರುತಂ ಸ್ತುವನ್ನಾಹ- ಸ್ವತನ್ತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಶಲಃ ಪ್ರವೀಣಃ| ಅಬಹಿಷ್ಕೃತ ಇತಿ ನಾತ್ಯನ್ತಮಕುಶಲಃ| ನೃಪತದ್ವಿದ್ಯಪೂಜಿತ ಇತಿ ನೃಪೈಸ್ತದ್ವಿದ್ಯೈಶ್ಚ ಪೂಜಿತಃ ಸಮ್ಮಾನಿತಃ, ತದ್ವಿದ್ಯೈಃ ವೈದ್ಯೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨-೧೪||-

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

ವೈದ್ಯೋ ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಸೃಷ್ಟಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ ಪರಿಚಾರಕಃ ||೧೫|| ಏತೇ ಪಾದಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕರ್ಮಸಾಧನಹೇತವಃ | ಗುಣವದ್ಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಪಾದೈಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಗುಣವಾನ್ ಭಿಷಕ್ ||೧೬|| ವ್ಯಾಧಿಮಲ್ಪೇನ ಕಾಲೇನ ಮಹಾನ್ತಮಪಿ ಸಾಧಯೇತ್ |೧೭|

ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಸಾಧಕಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವೈದ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಸೃಷ್ಟೋ ರೋಗೀ; ಪರಿಚಾರಕಃ ಶುಶ್ರೂಷಕಃ ಪುರುಷಃ| ಕರ್ಮಸಾಧನಹೇತವ ಇತಿ ಆರೋಗ್ಯಹೇತವ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫-೧೬||-

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

ವೈದ್ಯಹೀನಾಸ್ತ್ರಯಃ ಪಾದಾ ಗುಣವನ್ತೋಽಪ್ಯಪಾರ್ಥಕಾಃ ||೧೭|| ಉದ್ಗಾತೃಹೋತೃಬ್ರಹ್ಮಾಣೋ ಯಥಾಽಧ್ವರ್ಯುಂ ವಿನಾಽಧ್ವರೇ |೧೮|

ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವೈದ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾರ್ಥಕಾ ನಿಷ್ಫಲಾಃ| ಉದ್ಗಾತಾ ಸಾಮಾವಿತ್, ಹೋತಾ ಋಗ್ವೇದವಿತ್, ಬ್ರಹ್ಮಾ ತು ತ್ರಯೀವಿತ್, ಅಧ್ವರ್ಯುರ್ಯರ್ವೇದವಿದುಪಾಧ್ಯಾಯಃ ಸರ್ವೇಷಾಮುಪದೇಷ್ಟಾ| ಅಧ್ವರೇ ಯಜ್ಞೇ||೧೭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

ವೈದ್ಯಸ್ತು ಗುಣವಾನೇಕಸ್ತಾರಯೇದಾತುರಾಂ ಸದಾ ||೧೮|| ಪ್ಲವಂ ಪ್ರತಿತರೈರ್ಹೀನಂ ಕರ್ಣಧಾರ ಇವಾಮ್ಭಸಿ |೧೯|

ಪಾದತ್ರಯವ್ಯತಿರೇಕೇಽಪಿ ವೈದ್ಯಕ್ರಿಯಾಯಾಃ ಸಾಫಲ್ಯಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವೈದ್ಯಸ್ತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ಲವಂ ನಾವಂ, ಪ್ರತಿತರೈರನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟಜಲೋತ್ಕ್ಷೇಪಕೈಃ ಪುರುಷೈಃ| ಕರ್ಣಧಾರೋ ನೌಕಾಯಾ ನೇತಾ||೧೮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

ತತ್ತ್ವಾಧಿಗತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ ಸ್ವಯಙ್ಕೃತೀ ||೧೯|| ಲಘುಹಸ್ತಃ ಶುಚಿಃ ಶೂರಃ ಸಜ್ಜೋಪಸ್ಕರಭೇಷಜಃ | ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿರ್ಧೀಮಾನ್ ವ್ಯವಸಾಯೀ ವಿಶಾರದಃ ||೨೦|| ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರೋ ಯಶ್ಚ ಸ ಭಿಷಕ್ ಪಾದ ಉಚ್ಯತೇ |೨೧|

ವೈದ್ಯಾದೀನಾಂ ಗುಣಾನಾಹ- ತತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ತ್ವಾಧಿಗತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥ ಇತಿ ಯಥಾವದಧೀತಶಾಸ್ತ್ರೋ ಯಥಾವಜ್ಜ್ಞಾತತದರ್ಥಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ದೃಷ್ಟಕರ್ಮೇತಿ ಛೇದ್ಯಾದೌ ಸ್ನೇಹಾದೌ ಚ ಕುಶಲ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ವಯಙ್ಕೃತೀ ಸ್ವಪ್ರಜ್ಞಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಪ್ರವೃತ್ತಃ| ಲಘುಹಸ್ತ ಇತಿ ಛೇದ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಾಸು ವೇಪನಾದಿದೋಷರಹಿತಃ| ಶುಚಿರಿತಿ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಶೌಚಯುಕ್ತಃ| ಶೂರೋ ವಿಷಾದರಹಿತಃ| ಸಜ್ಜೋಪಸ್ಕರಭೇಷಜ ಇತಿ ಸಜ್ಜಾನಿ ಪ್ರಗುಣಾನ್ಯುಪಸ್ತರಾಣ್ಯಗ್ರೋಪಹರಣೀಯಪಠಿತಾನಿ ಯನ್ತ್ರಶಸ್ತ್ರಾದೀನಿ ಭೇಷಜಾನಿ ಚ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ| ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪನ್ನಮತಿಃ ಯೋಽವಸ್ಥಾಸು ನ ಮುಹ್ಯತಿ| ಧೀಮಾನಿತಿ ಅನುಕ್ತದುರುಕ್ತೋಹಾಪೋಹಲಕ್ಷಣಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಃ| ವ್ಯವಸಾಯೀ ವಿಷಮಾವಸ್ಥಾಸ್ವಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕುರ್ವನ್ನ ಮುಹ್ಯತಿ; ಅನ್ಯೇ ಉತ್ಸಾಹೀತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ವಿಶಾರದಃ ಪಣ್ಡಿತಃ, ಕೃಚ್ಛ್ರಪದಮಾತ್ರೇಷು ನ ಮುಹ್ಯತಿ| ಸತ್ಯಧರ್ಮಪರ ಇತಿ ಸತ್ಯಂ ಮಿಥ್ಯಾಭಾಷಣನಿವೃತ್ತಿಃ; ಧರ್ಮಃ ಅನೇಕಸಾಧನಸಾಧ್ಯಃ||೧೯-೨೦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಸತ್ತ್ವವಾನ್ ಸಾಧ್ಯೋ ದ್ರವ್ಯವಾನಾತ್ಮವಾನಪಿ ||೨೧|| ಆಸ್ತಿಕೋ ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಸ್ಥೋ ವ್ಯಾಧಿತಃ ಪಾದ ಉಚ್ಯತೇ |೨೨|

ಆಯುಷ್ಮಾನಿತ್ಯಾದಿ|- ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ದೀರ್ಘಾಯುಃ| ಸತ್ತ್ವವಾನ್ ಕ್ಲೇಶಸಹಿಷ್ಣುಃ| ಸಾಧ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯವ್ಯಾಧಿಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಆತ್ಮವಾನ್ ಅಲೋಲುಪಃ| ಆಸ್ತಿಕ ಇತಿ ದತ್ತಮಸ್ತಿ ಹುತಮಸ್ತಿ ಪರಲೋಕೋಽಸ್ತ್ಯೇವಂ ಮತಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಆಸ್ತಿಕಃ| ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಸ್ಥೋ ವೈದ್ಯವಚನಕರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶಸಮ್ಭೂತಂ ಪ್ರಶಸ್ತೇಽಹನಿ ಚೋದ್ಧೃತಮ್ ||೨೨|| ಯುಕ್ತಮಾತ್ರಂ ಮನಸ್ಕಾನ್ತಂ ಗನ್ಧವರ್ಣರಸಾನ್ವಿತಮ್ | ದೋಷಘ್ನಮಗ್ಲಾನಿಕರಮವಿಕಾರಿ ವಿಪರ್ಯಯೇ | ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದತ್ತಂ ಕಾಲೇ ಚ ಭೇಷಜಂ ಪಾದ ಉಚ್ಯತೇ ||೨೩||

ಪ್ರಶಸ್ತದೇಶಸಮ್ಭೂತಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಯುಕ್ತಮಾತ್ರಂ ಯುಕ್ತಪ್ರಮಾಣಮ್| ಮನಸ್ಕಾನ್ತಂ ಮನಃಪ್ರಿಯಮ್| ದೋಷಘ್ನಮಿತಿ ದೋಷಶಬ್ದೇನ ವಾತಾದಯ ಉಚ್ಯನ್ತೇ ತದ್ದೂಷಿತಾ ಧಾತುಮಲಾಶ್ಚ, ಅಥವಾ ದೋಷಹರಂ ದುಷ್ಟಿಂ ಹರತ್ಯದುಷ್ಟಂ ನ ಚ ಕೋಪಯತಿ| ಅಗ್ಲಾನಿಕರಂ ಹರ್ಷಕ್ಷಯಂ ನ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿಕಾರಿ ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ ವಿಪರ್ಯಯೇ ವ್ಯಾಪತ್ತಾವಪ್ಯಲ್ಪವಿಕಾರಂ ನಿರ್ವಿಕಾರಂ ವಾ| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ದತ್ತಮಿತಿ ಕಿಮಭಿಸಮೀಕ್ಷ್ಯ? ಆತುರೋಪಕ್ರಮೋಕ್ತಾನ್ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಾನಾಯುರಾದೀನ್ ದೇಶಾನ್ತಾನ್, ಕಾಲಾವಸ್ಥಾಃ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಕಾ ವಾ||೨೨-೨೩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽಜುಗುಪ್ಸುರ್ಬಲವಾನ್ ಯುಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿತರಕ್ಷಣೇ | ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಕೃದಶ್ರಾನ್ತಃ ಪಾದಃ ಪರಿಚರಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೨೪||

ಸ್ನಿಗ್ಧ ಇತಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಪ್ರೀತಿಯುಕ್ತಃ| ಅಜುಗುಪ್ಸುರಿತಿ ಅನಿನ್ದಕಃ; ಏತೇನ ಕಷ್ಟವ್ಯಾಧಾವವಸ್ಥಾಸ್ವಪ್ಯಾತುರಂ ನ ನಿನ್ದತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಲವಾನಿತಿ ಬಲವತ್ತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಕ್ಲೇಶಸಹಃ| ಯುಕ್ತೋ ವ್ಯಾಧಿತರಕ್ಷಣ ಇತಿ ಯುಕ್ತೋ ನಿಪುಣಃ, ಏತೇನ ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ ರಕ್ಷಣೇ ತತ್ಪರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಕೃದಿತಿ ವೈದ್ಯವಾಕ್ಯಮವಿಕಲ್ಪಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶ್ರಾನ್ತಃ ಇತಿ ಖದೇರಹಿತಃ| ‘ಪಾದೈಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣೈರೇಭಿಃ ಕರ್ಮ ಪ್ರಸಿಧ್ಯತಿ’ ಇತಿ ಕೇಚಿದಧ್ಯಾಯಾನ್ತೇ ಪಠನ್ತಿ| ಏತಚ್ಚ ನ ಪಠನೀಯಂ, ಸರ್ವೇಷು ನಿಬನ್ಧೇಷ್ವದರ್ಶನಾತ್||೨೪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 34

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಯುಕ್ತಸೇನೀಯೋ ನಾಮ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೩೪||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಣ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಚತುಸ್ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೩೪||