34. yuktasēnīyādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ യുക്തസേനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

യുക്തസേനീയമിതി യുക്താ സേനാ യസ്യ സ യുക്തസേനോ രാജേത്യര്ഥഃ; തമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായോ യുക്തസേനീയഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

നൃപതേര്യുക്തസേനസ്യ പരാനഭിജിഗീഷതഃ | ഭിഷജാ രക്ഷണം കാര്യം യഥാ തദുപദേക്ഷ്യതേ ||൩|| വിജിഗീഷുഃ സഹാമാത്യൈര്യാത്രായുക്തഃ പ്രയത്നതഃ | രക്ഷിതവ്യോ വിശേഷേണ വിഷാദേവ നരാധിപഃ ||൪||

യുക്തസേനസ്യേതി സജ്ജസേനസ്യ, ഗജതുരഗരഥപദാതിലക്ഷണചതുരങ്ഗബലസ്യേത്യര്ഥഃ| അന്യേ യുക്തസേനസ്യ മിലിതസേനസ്യേതി കഥയന്തി| പരാന് ശത്രൂന്; അഭിജിഗീഷതഃ ജേതുമിച്ഛത ഇത്യര്ഥഃ| വിജിഗീഷുഃ ജേതുമിച്ഛുഃ| സഹാമാത്യൈരിതി ക്രമാഗതൈഃ പുരുഷൈഃ സഹേത്യര്ഥഃ| യാത്രായുക്ത ഇതി ദത്തപ്രയാണ ഇത്യര്ഥഃ| രക്ഷിതവ്യ ഇതി സര്വേഭ്യ ആഗന്തുമൃത്യുഭ്യഃ| വിശേഷേണ അതിശയേന| വിഷം സ്ഥാവരം, ജങ്ഗമം, കൃത്രിമം ച||൩-൪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

പന്ഥാനമുദകം ഛായാം ഭക്തം യവസമിന്ധനമ് | ദൂഷയന്ത്യരയസ്തച്ച ജാനീയാച്ഛോധയേത്തഥാ ||൫||

വിഷപ്രയോഗഭേദം ചികിത്സാര്ഥം ദര്ശയന്നാഹ- പന്ഥാനമിത്യാദി| പന്ഥാനം മാര്ഗം; സ ച വിഷേണ ദൂഷിതോऽശ്വാദിഖുരക്ഷുണ്ണരേണുനാ രോമകൂപനാസാവിവരാദിഷു പ്രവിശന് വികാരം ജനയതി| ഛായാമിതി വിഷേണ വൃക്ഷാദിദൂഷണാച്ഛായാദോഷഃ, ദ്രവ്യസ്വഭാവാദ്വാ ഛായാമപി വിഷം ദൂഷയതി; യദ്വാ ഭല്ലാതകച്ഛായാ തത്ക്ഷണാച്ഛോഫകാരിണീതി| ഭക്തമ് ഓദനാദികമ്| യവസം ബുസാദി| ദൂഷയന്തി വികൃതിം കുര്വന്തി| അരയഃ ശത്രവഃ| തച്ചേതി പന്ഥാദി| ജാനീയാത് ‘ലിങ്ഗൈഃ കൃത്വാ’ ഇതി ശേഷഃ| ശോധയേത് ചികിത്സേത്|||൫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

തസ്യ ലിങ്ഗം ചികിത്സാ ച കല്പസ്ഥാനേ പ്രവക്ഷ്യതേ |൬|

കിം തല്ലിങ്ഗം കാ വാ ചികിത്സേത്യാഹ- തസ്യേത്യാദി|൬|-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

ഏകോത്തരം മൃത്യുശതമഥര്വാണഃ പ്രചക്ഷതേ ||൬|| തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ശേഷാ ആഗന്തവഃ സ്മൃതാഃ |൭|

നനു യദ്യകാലമൃത്യുരസ്തി തദാ വിഷാദിഭ്യോ നൃപതിരക്ഷണം യുക്തം, വിഷഭക്ഷകസ്യ ലിങ്ഗചികിത്സേ ച യുക്തേ, അഥ നാസ്ത്യകാലമൃത്യുസ്തദാ കിം നിഷ്ഫലപ്രയാസേനേത്യാശങ്ക്യാകാലമൃത്യും പ്രമാണൈഃ സാധയന്നാദാവാഗമമേവ പ്രമാണമാഹ- ഏകോത്തരമിത്യാദി| ഏകേനാധികം മൃത്യുശതമഥര്വാണോऽഥര്വവേദവിദഃ പുരുഷാഃ, പ്രചക്ഷതേ കഥയന്തി| തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ഇതി തത്ര തേഷാം മൃത്യൂനാം മധ്യേ ഏകഃ കാലസംയുക്തഃ കാലമൃത്യുരിത്യര്ഥഃ| ശേഷാ ആഗന്തവഃ സ്മൃതാ ഇതി ശേഷാ ഉര്വരിതാ ആഗന്തവോऽപമൃത്യവഃ സ്മൃതാഃ കഥിതാഃ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര ഗര്ഭവര്ഷേണ സഹൈകോത്തരശതവര്ഷൈരേകോത്തരശതം മൃത്യവഃ പൂര്യന്തേ; തതഃ ശതാദര്വാഗകാലമൃത്യവഃ, ശതാദനന്തരം കാലമൃത്യുരിതി കേചിന്മന്യന്തേ| അപരേ ബ്രുവതേ- ‘ശതശബ്ദോऽത്രാസങ്ഖ്യാവാചകഃ, ഉത്തരശബ്ദസ്തു പ്രധാനവാചകഃ; തേനാസങ്ഖ്യാ മൃത്യവഃ, കാരണാനാമസങ്ഖ്യേയത്വാത്; ഏകശ്ച മൃത്യുഃ പ്രധാനം, സ ച കാലമൃത്യുഃ കഥ്യതേ| നനു, യോ യസ്മിന് കാലേ മ്രിയതേ സ തസ്യ കാലമൃത്യുരേവ, തത് കഥമകാലമൃത്യുരിത്യുച്യതേ? തഥാ ചോക്തം- “നാകാലേ മ്രിയതേ കശ്ചിന്നാസ്തി മൃത്യുരകാലജഃ യോ യസ്മിന് മ്രിയതേ കാലേ മൃത്യുകാലഃ സ തസ്യ ഹി- ” ഇതി| വ്യാസഭട്ടാരകേണായുക്തം- “നാകാലേ മ്രിയതേ കച്ചിദ്വിദ്ധഃ ശരശതൈരപി| കാലപ്രാപ്തസ്യ കൌന്തേയ! വജ്രായന്തേ തൃണാന്യപി”- ഇതി| നൈതദസ്തി, ഉപമാനാദിപ്രമാണൈര്ബഹുധാऽऽചാര്യൈരകാലമൃത്യോഃ സ്ഥാപിതത്വാത്| തഥാച- “യഥാ വര്ഷമകാലേ ച യഥാ പുഷ്പം യഥാ ഫലമ്| യഥാ സ്യാദ്ദീപനിര്വാണമകാലേ മരണം തഥാ”- ഇതി| വ്യാസവചനമപ്യര്ജുനപ്രോത്സാഹകമകാലമൃത്യുസ്ഥാപകം ദൃശ്യതേ; തഥാഹി- “ജലമഗ്നിര്വിഷം ശസ്ത്രം സ്ത്രിയോ രാജകുലാനി ച| അകാലമൃത്യവോ ഹ്യേതേ തേഭ്യോ ബിഭ്യതി പണ്ഡിതാഃ”- ഇതി| അന്യൈരപ്യുക്തം;- “കാലഃ സുരൈരപി ഹി വഞ്ചയിതും ന ശക്യോ വക്ഷ്യേ വിധാനമപമൃത്യുവിനാശനായ| മൃത്യുര്ഭവേദ്യദി കഥഞ്ചന നാപമൃത്യുര്വ്യര്ഥാസ്തദാ ചരകസുശ്രുതവാഗ്ഭടാദ്യാഃ”- ഇതി| തസ്മാത് കാലാകാലയോര്മൃത്യുര്ഭവത്യേവേതി| അപരേ, ‘ശേഷാ ആഗന്തവഃ സ്മൃതാഃ’ ഇത്യസ്യാഗ്രതഃ, “വിഷ്വഗ്വാതാദിഭിര്യദ്വദ്ദീപസ്തൈലാദിസംയുതഃ| നിര്വാത്യതേ ക്ഷണാദ്ദേഹീ തഥൈവാഗന്തുമൃത്യുഭിഃ”- ഇതി ശ്ലോകം പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വിഷ്വഗ്വാതഃ പ്രബലവാതഃ| ആദിശബ്ദേന ശലഭാദിനിപാതഃ കഥ്യതേ||൬||-

Adhikarana 6 (7) · Śloka 8

ദോഷാഗന്തുജമൃത്യുഭ്യോ രസമന്ത്രവിശാരദൌ ||൭|| രക്ഷേതാം നൃപതിം നിത്യം യത്തൌ വൈദ്യപുരോഹിതൌ |൮|

അഥര്വവേദോऽകാലാമൃത്യുപ്രശമനഹേതുഃ, തദങ്ഗാനി ച വൈദ്യപുരോഹിതൌ പഠതഃ, അതസ്തയോ രാജരക്ഷണേ വ്യാപാരം ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷേത്യാദി| ദോഷാഃ വാതാദയഃ, ആഗന്തവോ വിഷാഭിഘാതാദയഃ| രസമന്ത്രവിശാരദാവിതി യഥാസങ്ഖ്യേന രസവിശാരദോ വൈദ്യഃ, മന്ത്രവിശാരദഃ പുരോധാഃ| തത്ര കേചിത് ‘രസവിശാരദ’ ഇത്യത്രാദിശബ്ദലോപാദ്രസവീര്യവിപാകവിശാരദഃ; അഥവാ രസശബ്ദേന രസവന്തി ദ്രവ്യാണി കഥ്യന്തേ, തേഷാം വിശാരദഃ, അഥവാ രസശബ്ദോऽത്ര വിഷവാചകഃ തദ്വിശാരദ ഇതി കഥയന്തി| വിശാരദഃ പണ്ഡിതഃ| മന്ത്രാണാമൃഗ്യജുഃസാമോക്താനാമഥര്വവേദോക്താനാം ചേത്യര്ഥഃ| യത്തൌ യത്നപരൌ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 9

ബ്രഹ്മാ വേദാങ്ഗമഷ്ടാങ്ഗമായുര്വേദമഭാഷത ||൮|| പുരോഹിതമതേ തസ്മാദ്വര്തേത ഭിഷഗാത്മവാന് |൯|

പുരോഹിതോ വേദാനധീതേ, വൈദ്യസ്തു തദങ്ഗമായുര്വേദമിതി വൈദ്യാത് പുരോധസഃ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- ബ്രഹ്മേത്യാദി| ബ്രഹ്മാ ആയുര്വേദമഭാഷത, കിംവിശിഷ്ടമ്? അഷ്ടാങ്ഗം; പുനഃ കിംവിശിഷ്ടം? വേദാങ്ഗമ്| വര്തേത വ്യവഹരേദിത്യര്ഥഃ| ആത്മവാന് ബുദ്ധിമാന്||൮||-

Adhikarana 8 (9) · Śloka 10

സങ്കരഃ സര്വവര്ണാനാം പ്രണാശോ ധര്മകര്മണാമ് ||൯|| പ്രജാനാമപി ചോച്ഛിത്തിര്നൃപവ്യസനഹേതുതഃ |൧൦|

സര്വപ്രജാനാം രാജായത്താ സ്ഥിതിരിതി രാജരക്ഷണം യത്നേന കാര്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ- സങ്കര ഇത്യാദി|| സങ്കരഃ ഏകത്വം ബ്രാഹ്മണാശൂദ്രാദീനാം വര്ണാനാം ദണ്ഡാഭാവേനാചാരലോപാത്| ധര്മകര്മണാമിതി വര്ണാനാമേവ ധര്മസ്യ കര്മണാമന്യേഷാമപി| അന്യേ തു ‘ധര്മികര്മണാമ്’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ധര്മയോഗാദാശ്രമാശ്ചത്വാരോ ധര്മിണഃ, ബ്രഹ്മചാരിഗൃഹസ്ഥവാനപ്രസ്ഥയതയശ്ചത്വാര ആശ്രമാഃ, തത്കര്മണാം പ്രാണാശഃ| പ്രജാനാമുച്ഛിത്തിരിതി ദണ്ഡാഭാവേന കൃഷിപാശുപാല്യവാണിജ്യരാജോപസേവാനാമഭാവാദുച്ഛിത്തിരുച്ഛേദോ ഭവതീത്യര്ഥഃ| നൃപവ്യസനഹേതുത ഇതി വര്ണസങ്കരാദയോऽനര്ഥാ രാജവ്യസനാത് കാരണാദ്ഭവന്തി, തസ്മാദ്രാജാ യത്നേന രക്ഷണീയ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘നൃപവ്യസനഹേതുകാ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഉച്ഛിത്തിരിതി സമ്ബധ്യതേ||൯||-

Adhikarana 9 (10-11) · Śloka 12

പുരുഷാണാം നൃപാണാം ച കേവലം തുല്യമൂര്തിതാ ||൧൦|| ആജ്ഞാ ത്യാഗഃ ക്ഷമാ ധൈര്യം വിക്രമശ്ചാപ്യമാനുഷഃ | തസ്മാദ്ദേവമിവാഭീക്ഷ്ണം വാങ്മനഃകര്മഭിഃ ശുഭൈഃ ||൧൧|| ചിന്തയേന്നൃപതിം വൈദ്യഃ ശ്രേയാംസീച്ഛന് വിചക്ഷണഃ |൧൨|

രാജ്ഞോ മനുജത്വേ സമാനേऽപ്യമാനുഷാനുവര്തിഭിര്ഗുണേര്ദേവത്വം സാധയന്നാഹ- പുരുഷാണാമിത്യാദി| കേവലം നിശ്ചിതം, മൂര്തിരാകൃതിഃ; ആജ്ഞാ അനുല്ലങ്ഘനീയ ആദേശഃ, ത്യാഗഃ കീര്തിധര്മാര്ഥം ബഹുപ്രകാരോ വിത്തവിസര്ഗഃ, ക്ഷാമാ സര്വംസഹതാ, ധൈര്യം വ്യസനേഷു ധീരതാ, വിക്രമഃ പരാക്രമഃ, അമാനുഷഃ ഏഷ ഗുണസമൂഹോ മാനുഷേഷു ന സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| തസ്മാദിത്യാദി|- അഭീക്ഷ്ണമനവരതം, തസ്മാത് കാരണാദ്ദേവമിവ നൃപതിം വൈദ്യശ്ചിന്തയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കൈഃ കൃത്വാ ചിന്തയേദിത്യാഹ- വാങ്മനഃ കര്മഭിഃ ശുഭൈരിതി|- ശുഭൈഃ ശോഭനൈരിത്യര്ഥഃ||൧൦-൧൧||

Adhikarana 10 (12-14) · Śloka 15

സ്കന്ധാവാരേ ച മഹതി രാജഗേഹാദനന്തരമ് ||൧൨|| ഭവേത്സന്നിഹിതോ വൈദ്യഃ സര്വോപകരണാന്വിതഃ | തത്രസ്ഥമേനം ധ്വജവദ്യശഃഖ്യാതിസമുച്ഛ്രിതമ് ||൧൩|| ഉപസര്പന്ത്യമോഹേന വിഷശല്യാമയാര്ദിതാഃ | സ്വതന്ത്രകുശലോऽന്യേഷു ശാസ്ത്രാര്ഥേഷ്വബഹിഷ്കൃതഃ ||൧൪|| വൈദ്യോ ധ്വജ ഇവാഭാതി നൃപതദ്വിദ്യപൂജിതഃ |൧൫|

വൈദ്യസ്യ സന്തതോപയോഗിത്വാദുചിതപ്രദേശവാസം നിര്ദിശന്നാഹ- സ്കന്ധാവാര ഇത്യാദി| സ്കന്ധാവാരേ കടകേ| മഹതി ഗുരുതരേ| അനന്തരമിതി അവ്യവധാനേ അന്തരായവര്ജിതേ| സര്വോപകരണാന്വിത ഇതി യന്ത്രശസ്ത്രക്ഷാരൌഷധാഗദാദിയുക്തഃ| തത്രേത്യാദി|- തത്രസ്ഥം രാജഗൃഹസമിപസ്ഥമ്| ഏനമിതി വൈധമ്| ധ്വജവത് പതാകാവത്| നിര്മലഗുണകീര്തനം യശഃ, ഖ്യാതിഃ സ്വാഭാവികീ സ്തുതിഃ, സമുച്ഛ്രിതം വൃദ്ധിങ്ഗതമ്| ഉപസര്പന്തി സമീപം ഗച്ഛന്തി| അമോഹേന നിശ്ചിന്തമനസാ| വിഷശല്യാമയാര്ദിതാ ഇതി അര്ദിതാഃ പീഡിതാഃ; തേന വിഷാര്ദിതാഃ ശല്യാര്ദിതാ ആമയാര്ദിതാശ്ചേത്യര്ഥഃ| വൈദ്യം ബഹുശ്രുതം സ്തുവന്നാഹ- സ്വതന്ത്രേത്യാദി| കുശലഃ പ്രവീണഃ| അബഹിഷ്കൃത ഇതി നാത്യന്തമകുശലഃ| നൃപതദ്വിദ്യപൂജിത ഇതി നൃപൈസ്തദ്വിദ്യൈശ്ച പൂജിതഃ സമ്മാനിതഃ, തദ്വിദ്യൈഃ വൈദ്യൈരിത്യര്ഥഃ||൧൨-൧൪||-

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 17

വൈദ്യോ വ്യാധ്യുപസൃഷ്ടശ്ച ഭേഷജം പരിചാരകഃ ||൧൫|| ഏതേ പാദാശ്ചികിത്സായാഃ കര്മസാധനഹേതവഃ | ഗുണവദ്ഭിസ്ത്രിഭിഃ പാദൈശ്ചതുര്ഥോ ഗുണവാന് ഭിഷക് ||൧൬|| വ്യാധിമല്പേന കാലേന മഹാന്തമപി സാധയേത് |൧൭|

പാദചതുഷ്ടയം ചികിത്സാസാധകം ദര്ശയന്നാഹ- വൈദ്യ ഇത്യാദി| വ്യാധ്യുപസൃഷ്ടോ രോഗീ; പരിചാരകഃ ശുശ്രൂഷകഃ പുരുഷഃ| കര്മസാധനഹേതവ ഇതി ആരോഗ്യഹേതവ ഇത്യര്ഥഃ||൧൫-൧൬||-

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

വൈദ്യഹീനാസ്ത്രയഃ പാദാ ഗുണവന്തോऽപ്യപാര്ഥകാഃ ||൧൭|| ഉദ്ഗാതൃഹോതൃബ്രഹ്മാണോ യഥാऽധ്വര്യും വിനാऽധ്വരേ |൧൮|

വൈദ്യസ്യ പ്രാധാന്യം ദര്ശയന്നാഹ- വൈദ്യേത്യാദി| അപാര്ഥകാ നിഷ്ഫലാഃ| ഉദ്ഗാതാ സാമാവിത്, ഹോതാ ഋഗ്വേദവിത്, ബ്രഹ്മാ തു ത്രയീവിത്, അധ്വര്യുര്യര്വേദവിദുപാധ്യായഃ സര്വേഷാമുപദേഷ്ടാ| അധ്വരേ യജ്ഞേ||൧൭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

വൈദ്യസ്തു ഗുണവാനേകസ്താരയേദാതുരാം സദാ ||൧൮|| പ്ലവം പ്രതിതരൈര്ഹീനം കര്ണധാര ഇവാമ്ഭസി |൧൯|

പാദത്രയവ്യതിരേകേऽപി വൈദ്യക്രിയായാഃ സാഫല്യം ദര്ശയന്നാഹ- വൈദ്യസ്ത്വിത്യാദി| പ്ലവം നാവം, പ്രതിതരൈരന്തഃപ്രവിഷ്ടജലോത്ക്ഷേപകൈഃ പുരുഷൈഃ| കര്ണധാരോ നൌകായാ നേതാ||൧൮||

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

തത്ത്വാധിഗതശാസ്ത്രാര്ഥോ ദൃഷ്ടകര്മാ സ്വയങ്കൃതീ ||൧൯|| ലഘുഹസ്തഃ ശുചിഃ ശൂരഃ സജ്ജോപസ്കരഭേഷജഃ | പ്രത്യുത്പന്നമതിര്ധീമാന് വ്യവസായീ വിശാരദഃ ||൨൦|| സത്യധര്മപരോ യശ്ച സ ഭിഷക് പാദ ഉച്യതേ |൨൧|

വൈദ്യാദീനാം ഗുണാനാഹ- തത്ത്വേത്യാദി| തത്ത്വാധിഗതശാസ്ത്രാര്ഥ ഇതി യഥാവദധീതശാസ്ത്രോ യഥാവജ്ജ്ഞാതതദര്ഥശ്ചേത്യര്ഥഃ| ദൃഷ്ടകര്മേതി ഛേദ്യാദൌ സ്നേഹാദൌ ച കുശല ഇത്യര്ഥഃ| സ്വയങ്കൃതീ സ്വപ്രജ്ഞയാ ചികിത്സായാം പ്രവൃത്തഃ| ലഘുഹസ്ത ഇതി ഛേദ്യാദിക്രിയാസു വേപനാദിദോഷരഹിതഃ| ശുചിരിതി ബാഹ്യാഭ്യന്തരശൌചയുക്തഃ| ശൂരോ വിഷാദരഹിതഃ| സജ്ജോപസ്കരഭേഷജ ഇതി സജ്ജാനി പ്രഗുണാന്യുപസ്തരാണ്യഗ്രോപഹരണീയപഠിതാനി യന്ത്രശസ്ത്രാദീനി ഭേഷജാനി ച യസ്യ സ തഥാ| പ്രത്യുത്പന്നമതിഃ യോऽവസ്ഥാസു ന മുഹ്യതി| ധീമാനിതി അനുക്തദുരുക്തോഹാപോഹലക്ഷണബുദ്ധിയുക്തഃ| വ്യവസായീ വിഷമാവസ്ഥാസ്വപി ചികിത്സാം കുര്വന്ന മുഹ്യതി; അന്യേ ഉത്സാഹീതി മന്യന്തേ| വിശാരദഃ പണ്ഡിതഃ, കൃച്ഛ്രപദമാത്രേഷു ന മുഹ്യതി| സത്യധര്മപര ഇതി സത്യം മിഥ്യാഭാഷണനിവൃത്തിഃ; ധര്മഃ അനേകസാധനസാധ്യഃ||൧൯-൨൦||

Adhikarana 15 (21) · Śloka 22

ആയുഷ്മാന് സത്ത്വവാന് സാധ്യോ ദ്രവ്യവാനാത്മവാനപി ||൨൧|| ആസ്തികോ വൈദ്യവാക്യസ്ഥോ വ്യാധിതഃ പാദ ഉച്യതേ |൨൨|

ആയുഷ്മാനിത്യാദി|- ആയുഷ്മാന് ദീര്ഘായുഃ| സത്ത്വവാന് ക്ലേശസഹിഷ്ണുഃ| സാധ്യഃ സാധ്യവ്യാധിയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ആത്മവാന് അലോലുപഃ| ആസ്തിക ഇതി ദത്തമസ്തി ഹുതമസ്തി പരലോകോऽസ്ത്യേവം മതിര്യസ്യ സ ആസ്തികഃ| വൈദ്യവാക്യസ്ഥോ വൈദ്യവചനകര ഇത്യര്ഥഃ||൨൧||-

Adhikarana 16 (22-23) · Śloka 23

പ്രശസ്തദേശസമ്ഭൂതം പ്രശസ്തേऽഹനി ചോദ്ധൃതമ് ||൨൨|| യുക്തമാത്രം മനസ്കാന്തം ഗന്ധവര്ണരസാന്വിതമ് | ദോഷഘ്നമഗ്ലാനികരമവികാരി വിപര്യയേ | സമീക്ഷ്യ ദത്തം കാലേ ച ഭേഷജം പാദ ഉച്യതേ ||൨൩||

പ്രശസ്തദേശസമ്ഭൂതമിത്യാദി|- യുക്തമാത്രം യുക്തപ്രമാണമ്| മനസ്കാന്തം മനഃപ്രിയമ്| ദോഷഘ്നമിതി ദോഷശബ്ദേന വാതാദയ ഉച്യന്തേ തദ്ദൂഷിതാ ധാതുമലാശ്ച, അഥവാ ദോഷഹരം ദുഷ്ടിം ഹരത്യദുഷ്ടം ന ച കോപയതി| അഗ്ലാനികരം ഹര്ഷക്ഷയം ന കരോതീത്യര്ഥഃ| അവികാരി വിപര്യയ ഇതി വിപര്യയേ വ്യാപത്താവപ്യല്പവികാരം നിര്വികാരം വാ| സമീക്ഷ്യ ദത്തമിതി കിമഭിസമീക്ഷ്യ? ആതുരോപക്രമോക്താന് പരീക്ഷ്യാനായുരാദീന് ദേശാന്താന്, കാലാവസ്ഥാഃ പൂര്വാഹ്ണാദികാ വാ||൨൨-൨൩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

സ്നിഗ്ധോऽജുഗുപ്സുര്ബലവാന് യുക്തോ വ്യാധിതരക്ഷണേ | വൈദ്യവാക്യകൃദശ്രാന്തഃ പാദഃ പരിചരഃ സ്മൃതഃ ||൨൪||

സ്നിഗ്ധ ഇതാദി| സ്നിഗ്ധഃ പ്രീതിയുക്തഃ| അജുഗുപ്സുരിതി അനിന്ദകഃ; ഏതേന കഷ്ടവ്യാധാവവസ്ഥാസ്വപ്യാതുരം ന നിന്ദതീത്യര്ഥഃ| ബലവാനിതി ബലവത്ത്വാത് സര്വക്ലേശസഹഃ| യുക്തോ വ്യാധിതരക്ഷണ ഇതി യുക്തോ നിപുണഃ, ഏതേന വ്യാധിതസ്യ രക്ഷണേ തത്പര ഇത്യര്ഥഃ| വൈദ്യവാക്യകൃദിതി വൈദ്യവാക്യമവികല്പം കരോതീത്യര്ഥഃ| അശ്രാന്തഃ ഇതി ഖദേരഹിതഃ| ‘പാദൈശ്ചതുര്ഭിഃ സമ്പൂര്ണൈരേഭിഃ കര്മ പ്രസിധ്യതി’ ഇതി കേചിദധ്യായാന്തേ പഠന്തി| ഏതച്ച ന പഠനീയം, സര്വേഷു നിബന്ധേഷ്വദര്ശനാത്||൨൪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 34

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ യുക്തസേനീയോ നാമ ചതുസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ ||൩൪||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ണ)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ചതുസ്ത്രിംശത്തമോऽധ്യായഃ||൩൪||