60. amānuṣōpasargapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

કાયચિકિત્સાપારિશેષ્યાત્ ભૂતવિદ્યામારબ્ધુકામ આદૌ મૂત્રકૃચ્છ્રાનન્તરં મૂત્રકૃચ્છ્રે પ્રતિક્ષણમલ્પાલ્પં મેહતોઽસમ્યગાચમનેનાશૌચાદમાનુષોપસર્ગસમ્ભાવનાયામમાનુષજન્યવ્યાધિપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| અથેતિ કાયચિકિત્સાનન્તરમ્| અત ઇતિ હેતૌ| હેતુશ્ચપાતનિકાયામેવ પ્રકટીકૃતઃ| અમાનુષા દેવાદિગ્રહાઃ, તેષામુપસર્ગ ઉપદ્રવઃ, તસ્ય પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સિતં, તદ્વિવિધપ્રકારમાભિમુખ્યેન શિષ્યાણાં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| અન્યે તુ ‘અમાનુષોપસર્ગ’ ઇત્યત્ર ‘અમાનુષાબાધ’ ઇતિ પઠન્તિ; અમાનુષાણિ ભૂતાનિ, તેષામાબાધા પીડેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

નિશાચરેભ્યો રક્ષ્યસ્તુ નિત્યમેવ ક્ષતાતુરઃ | ઇતિ યત્ પ્રાગભિહિતં વિસ્તરસ્તસ્ય વક્ષ્યતે ||૩||

નિશાચરેભ્ય ઇત્યાદિ| અત્ર નિશાચરા દેવાદિગ્રહા ઉચ્યન્તે, નિશાવિહારિત્વાદસૃગાદિભોજનત્વાચ્ચ; યદ્વ્રણિતોપાસનીયે ‘રક્ષાંસિ’ ઇત્યુક્તં તદ્રક્ષસાં વિશેષેણ તથાસ્વરૂપખ્યાપનાય| પ્રાગિતિ દ્વિવ્રણીયે| અન્યે તુ નિશાચરશબ્દેન રાક્ષસાનેવાહુઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ગુહ્યાનાગતવિજ્ઞાનમનવસ્થાઽસહિષ્ણુતા | ક્રિયા વાઽમાનુષી યસ્મિન્ સગ્રહઃ પરિકીર્ત્યતે ||૪||

ઇદાનીં સામાન્યગ્રહલક્ષણમાહ- ગુહ્યેત્યાદિ| ગુહ્યાં ગુપ્તમ્, અનાગતં ભાવિ, તયોર્વિજ્ઞાનમ્| અનવસ્થા અનવસ્થિતિઃ| અસહિષ્ણુતા ક્રોધનત્વમ્| અમાનુષી ક્રિયા વરદાનાદિકા, લઙ્ગનપ્લવનાદિકેત્યન્યે, અમાનુષી યા માનુષૈઃ કર્તું ન શક્યતે| યસ્મિન્ આતુરે| સગ્રહો ગ્રહસહિતઃ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

અશુચિં ભિન્નમર્યાદં ક્ષતં વ યદિ વાઽક્ષતમ્ | હિંસ્યુર્હિંસાવિહારાર્થં સત્કારાર્થમથાપિ વા ||૫||

યાદૃશં ભૂતાનિ હિંસન્તિ, યાદૃશં વા જિઘૃક્ષન્તિ, તમાહ- અશુચિમિત્યાદિ| ભિન્નમર્યાદં ત્યક્તોચિતક્રમમ્, અભક્ષ્યભક્ષણે અગમ્યાગમને તથા હિંસાદૌ ચ પ્રવૃત્તત્વાત્; ક્ષતં વ્રણિતમ્, અક્ષતં વ્રણરહિતમપિ શૌચાદિહીનં હિંસ્યુઃ| હિંસાવિહારો વધક્રીડા, તદર્થં; સત્કારાર્થં પૂજાર્થં; અન્યે વિહારશબ્દેન રતિં મન્યન્તે, તત્ર હિંસાયાં યા રતિસ્તદર્થમ્||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

અસઙ્ખ્યેયા ગ્રહગણા ગ્રહાધિપતયસ્તુ યે | વ્યજ્યન્તે વિવિધાકારા ભિદ્યન્તે તે તથાઽષ્ટધા ||૬||

ગ્રહાણામસઙ્ખ્યેયત્વં ગ્રહાધિપાનાં ચાષ્ટત્વં દર્શયન્નાહ- અસઙ્ખ્યેયા ઇત્યાદિ| ગ્રહાધિપતયો દેવદૈત્યાદયઃ| તુશબ્દઃ પુનરર્થે| વ્યજ્યન્તે પૃથક્ પ્રતીયન્તે| વિવિધાકારા વિવિધલક્ષણાઃ| તે પુનરષ્ટધા ભિદ્યન્તે| અન્યે તુ ‘ગ્રહાધિપતિભિસ્તુ તે| વ્યઞ્જનૈઃ’ ઇતિ પઠિત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- તે ગ્રહગણા યદ્યપ્યસઙ્ખ્યેયાસ્તથાઽપિ ગ્રહાધિપતિભિઃ સ્વસ્વામિભિઃ કૃત્વા અષ્ટધા ભિદ્યન્તે અષ્ટભેદભિન્ના ભવન્તીત્યર્થઃ; કિંવિશિષ્ટાસ્તે? વ્યઞ્જનૈર્વિવિધાકારા વિલક્ષણાઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

દેવાસ્તથા શત્રુગણાશ્ચ તેષાં ગન્ધર્વયક્ષાઃ પિતરો ભુજઙ્ગાઃ | રક્ષાંસિ યા ચાપિ પિશાચજાતિરેષોઽષ્ટકો દેવગણો ગ્રહાખ્યઃ ||૭||

તેષામષ્ટવિધત્વમાહ- દેવતાસ્તથેત્યાદિ| દીવ્યન્તીતિ દેવાઃ| તેષાં દેવાનાં શત્રુગણા દૈત્યસમૂહાઃ| ગન્ધર્વા દેવગાયના હાહાહૂહૂપ્રભૃતયઃ| યક્ષાઃ કુબેરાદયઃ | પિતરઃ અગ્નિષ્વાત્તાદયઃ| ભુજઙ્ગા વાસુકિપ્રભૃતયઃ| રક્ષાંસિ મનુષ્યભક્ષણકારીણિ હેતિપ્રહેતિકુલજાતાનિ| પિશાચાઃ પિશિતાશાનાઃ, તેષાં જાતિઃ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

સન્તુષ્ટઃ શુચિરપિ ચેષ્ટગન્ધમાલ્યો નિસ્તન્દ્રી હ્યવિતથસંસ્કૃતપ્રભાષી | તેજસ્વી સ્થિરનયનો વરપ્રદાતા બ્રહ્યણ્યો ભવતિ નરઃ સ દેવજુષ્ટઃ ||૮||

દેવાદિગ્રહગૃહીતાનાં પ્રત્યેકં લક્ષણમાહ- સન્તુષ્ટ ઇત્યાદિ| શુચિઃ શૌચયુક્તઃ| ઇષ્ટાનિ અભિલષિતાનિ ગન્ધમાલ્યાનિ યસ્ય સઃ; ગન્ધાઃ કુઙ્કુમચન્દનાદિકાઃ, માલ્યાનિ પુષ્પાણિ| ‘શુચિરપિ ચેષ્ટમાલ્યગન્ધ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘શુચિરહતેષ્ટગન્ધમાલ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ, અનુપહતગન્ધમાલ્ય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અવિતથસંસ્કૃતપ્રભાષી અવિતથપ્રભાષી સંસ્કૃતપ્રભાષી ચ, અવિતથં યથાર્થમ્ સ્થિરનયનો નિમેષરહિતઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

સંસ્વેદી દ્વિજગુરુદેવદોષવક્તા જિહ્માક્ષો વિગતભયો વિમાર્ગદૃષ્ટિઃ | સન્તુષ્ટો ભવતિ ન ચાન્નપાનજાતૈર્દુષ્ટાત્મા ભવતિ ચ દેવશત્રુજુષ્ટઃ ||૯||

સંસ્વેદીત્યાદિ| સંસ્વેદી પ્રસ્વેદયુક્તઃ| જિહ્માક્ષો વક્રલોચનઃ| વિમાર્ગદૃષ્ટિઃ વિમાર્ગદર્શનઃ, નાસ્તિક ઇત્યર્થઃ| અન્નં ભક્તાદિ, પાનં જલાદિ, તેષાં જાતૈઃ સમૂહૈઃ| દુષ્ટાત્મા દુષ્ટસ્વભાવઃ| દેવશત્રુજુષ્ટો દૈત્યગ્રહજુષ્ટ ઇત્યર્થઃ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

હૃષ્ટાત્મા પુલિનવનાન્તરોપસેવી સ્વાચારઃ પ્રિયપરિગીતગન્ધમાલ્યઃ | નૃત્યન્ વૈ પ્રહસતિ ચારુ ચાલ્પશબ્દં ગન્ધર્વગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ ||૧૦||

હૃષ્ટાત્મેત્યાદિ| હૃષ્ટાત્મા હર્ષયુક્તઃ| પુલિનવનાન્તરોપસેવી પુલિનવનમધ્યે ક્રીડનશીલઃ; પુલિનં જલમધ્યોત્થિતભૂતપ્રદેશઃ| સ્વાચારઃ શોભનાચારઃ| પ્રિયાણિ પરિગીતગન્ધમાલ્યાનિ યસ્ય સ તથા| ચારુ યથા ભવતિ એવં નૃત્યમ્ અલ્પશબ્દં યથા તથા પ્રહસતિ ઈષદ્ધસતીત્યર્થઃ| એવમ્ભૂતો મનુષ્યો ગન્ધર્વગ્રજુષ્ટો જ્ઞેયઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

તામ્રાક્ષઃ પ્રિયતનુરક્તવસ્ત્રધારી ગમ્ભીરો દ્રુતમતિરલ્પવાક્ સહિષ્ણુઃ | તેજસ્વી વદતિ ચ કિં દદામિ કસ્મૈ યો યક્ષગ્રહપરિપીડિતો મનુષ્યઃ ||૧૧||

તામ્રાક્ષ ઇત્યાદિ| તામ્રાક્ષો રક્તનેત્રઃ| પ્રિયતનુરક્તવસ્ત્રધારી કમનીયસૂક્ષ્મરક્તવસ્ત્રપરિધાનશીલઃ| ગમ્ભીરો ગમ્ભીરશીલઃ, પ્રચુરસત્ત્વ ઇત્યર્થઃ દ્રુતમતિઃ ઉદ્ભાન્તમનાઃ, અલ્પવાક્ અલ્પવક્તા, સહિષ્ણુઃ ક્ષમાયુક્તઃ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

પ્રેતેભ્યો વિસૃજતિ સંસ્તરેષુ પિણ્ડાન્ શાન્તાત્મા જલમપિ ચાપસવ્યવસ્ત્રઃ | માંસેપ્સુસ્તિલગુડપાયસાભિકામસ્તદ્ભુક્તો ભવતિ પિતૃગ્રહાભિભૂતઃ ||૧૨||

પ્રેતેભ્ય ઇત્યાદિ| પ્રેતેભ્યો મૃતેભ્યઃ, વિસૃજતિ દદાતિ, સંસ્તરેષુ દર્ભસંસ્તરેષુ, પિણ્ડાન્ અન્નમયાન્, શાન્તાત્મા શાન્તસ્વભાવઃ| જલમપિ ચેતિ ન પરં દર્ભસંસ્તરેષુ પિણ્ડાન્ દદાતિ અપિ તુ અપસવ્યહસ્તો દક્ષિણહસ્તો જલમપિ દદાતિ ચેત્યર્થઃ| પાયસઃ ક્ષીરસિદ્ધાઃ તણ્ડુલાઃ| અભિકામઃ અભિલાષુકઃ| તદ્ભુક્તઃ તિલાદિભોજનઃ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ભૂમૌ યઃ પ્રસરતિ સર્પવત્ કદાચિત્ સૃક્કિણ્યૌ વિલિખતિ જિહ્વયા તથૈવ | નિદ્રાલુર્ગડમધુદુગ્ધપાયસેપ્સુર્વિજ્ઞેયો ભવતિ ભુજઙ્ગમેન જુષ્ટઃ ||૧૩||

ય ઇત્યાદિ| યો ભૂમૌ સર્પવત્ પ્રસરતિ ઉરસા ભ્રમતિ સ ભુજઙ્ગમેન જુષ્ટ ઇતિ સમ્બન્ધઃ| સૃક્કિણ્યૌ ઓષ્ઠપ્રાન્તૌ| વિલિખતિ વિલેઢિ, ધાતુનામનેકાર્થકત્વાત્| તથૈવેતિ સર્પવત્| અન્યે તુ ‘તથૈવ’ ઇત્યત્ર ‘પ્રસક્તં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર પ્રસક્તં સન્તતં વિલેઢીત્યર્થઃ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

માંસાસૃગ્વિવિધસુરાવિકારલિપ્સુર્નિર્લજ્જો ભૃશમતિનિષ્ઠુરોઽતિશૂરઃ | ક્રોધાલુર્વિપુલબલો નિશાવિહારી શૌચદ્વિડ્ ભવતિ ચ રક્ષસા ગૃહીતઃ ||૧૪||

માંસાસૃગિત્યાદિ| વિવિધાઃ સુરાવિકારા માધ્વીકાદયઃ| લિપ્સુઃ આસ્વાદયિતુમિચ્છુઃ| શૌચદ્વિટ્ શૌચં દ્વેષ્ટિ અશુચિરિત્યર્થઃ|||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ઉદ્ધસ્તઃ કૃશપરુષશ્ચિરપ્રલાપી દુર્ગન્ધો ભૃશમશુચિસ્તથાઽતિલોલઃ | બહ્વાશી વિજનહિમામ્બુરાત્રિસેવી વ્યાવિગ્નો ભ્રમતિ રુદન્ પિશાચજુષ્ટઃ ||૧૫||

ઉદ્ધસ્ત ઇત્યાદિ| ઉદ્ધસ્તો વિકૃતદર્શનઃ| કૃશો દુર્બલઃ| પરુષઃ કર્કશઃ| ચિરપ્રલાપી ચિરકાલં બહુક્ષણં વ્યાપ્ય પ્રલાપી| અતિલોલઃ અતિચપલઃ| અન્યે તુ ‘અતિલોલુઃ’ ઇતિ પઠિત્વા અશનલોલુપ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, યથા- ભીમો ભીમસેન ઇતિ| બહ્વાશી પ્રચુરભોક્તા| વિજનં નિર્જનસ્થાનં, હિમામ્બુસેવી શીતામ્બુસેવી, રાત્રિસેવી રાત્રિવિહારીત્યર્થઃ| વ્યાવિગ્ન ઉદ્વિગ્નઃ| અન્યે ત્વત્ર ‘વ્યાચેષ્ટં’ ઇતિ પઠન્તિ, વિરુદ્ધચેષ્ટં યથા ભવતિ તથા ભ્રમતીત્યેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

સ્થૂલાક્ષસ્ત્વરિતગતિઃ સ્વફેનલેહી નિદ્રાલુઃ પતતિ ચ કમ્પતે ચ યોઽતિ | યશ્ચાદ્રિદ્વિરદનગાદિવિચ્યુતઃ સન્ સંસૃષ્ટો ન ભવતિ વાર્ધકેન જુષ્ટઃ ||૧૬||

અસાધ્યલક્ષણમાહ- સ્થૂલાક્ષ ઇત્યાદિ| સ્વફેનલેહીતિ એતેનાસ્ય મુખે ફેનાગમનમપ્યુક્તમ્| યો ગ્રહેણ સંસૃષ્ટઃ સ્થૂલાક્ષ ઇત્યાદિલક્ષણયુક્તઃ સ્યાત્ સ ન ભવતિ વિનશ્યતીત્યર્થઃ| યશ્ચ અદ્ર્યાદેર્વિચ્યુતઃ પતિતઃ સન્ ગ્રહેણ સંસૃજ્યતે સોઽપિ વિનશ્યતિ| અદ્રિઃ પર્વતઃ, દ્વિરદો હસ્તી, નગો વૃક્ષઃ, આદિશબ્દાત્ શ્વભ્રનદીતટાદયઃ| વાર્ધકેન જુષ્ટઃ વૃદ્ધભાવેન ગૃહીત ઇત્યર્થઃ; અન્યે ‘વર્ધકેન’ ઇતિ પઠન્તિ, વર્ધકેન છેદકેન હિંસાર્થિના કેનચિદ્ગ્રહેણ જુષ્ટો ગૃહીત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 18

દેવગ્રહાઃ પૌર્ણમાસ્યામસુરાઃ સન્ધ્યયોરપિ | ગન્ધર્વાઃ પ્રાયશોઽષ્ટમ્યાં યક્ષાશ્ચ પ્રતિપદ્યથ ||૧૭|| કૃષ્ણક્ષયે ચ પિતરઃ પઞ્ચમ્યામપિ ચોરગાઃ | રક્ષાંસિ નિશિ પૈશાચાશ્ચતુર્દશ્યાં વિશન્તિ ચ ||૧૮||

ઇદાનીં દેવાદિગ્રહાણાં ગ્રહણકાલમાહ- દેવગ્રહા ઇત્યાદિ| અસુરા અસુરગ્રહાઃ| સન્ધ્યયોરપીત્યત્ર અપિશબ્દઃ પાદપૂરણે| પ્રાયોશોઽષ્ટમ્યામિતિ પ્રાયઃશબ્દાત્ સન્ધયયોરપિ ગન્ધર્વા વિશન્તીતિ લભ્યતે| પિતરઃ પિતૃગ્રહાઃ| કૃષ્ણક્ષયે કૃષ્ણપક્ષક્ષયે, અમાવસ્યાયામિત્યર્થઃ| પઞ્ચમ્યામપીતિ અપિશબ્દાત્ કૃષ્ણપક્ષક્ષયેઽપિ| ઉરગા નાગગ્રહાઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

દર્પણાદીન્ યથા છાયા શીતોષ્ણં પ્રાણિનો યથા | સ્વમણિં ભાસ્કરસ્યોસ્રા યથા દેહં ચ દેહધૃક્ | વિશન્તિ ચ ન દૃશ્યન્તે ગ્રહાસ્તદ્વચ્છરીરિણમ્ ||૧૯||

નનુ, દેહં વિશન્તો ગ્રાહાઃ કુતો ન લક્ષ્યન્ત ઇત્યાહ- દર્પણાદીનિત્યાદિ| દર્પણ આદર્શઃ, આદિશબ્દાત્ જલસ્નેહખઙ્ગાદિગ્રહણમ્| સ્વમણિં સૂર્યકાન્તં, ભાસ્કરયોસ્રાઃ સૂર્યરશ્મયઃ| દેહં ગર્ભશરીરં, દેહધૃક્ જીવઃ, અન્યે દેહધૃક્શબ્દેન મનઃ પ્રતિપાદયન્તિ| નનુ, ભૂતૈઃ શરીરેઽનુપ્રવેશઃ ક્રિયતે ન તુ શરીરિણિ, તત્ કથં શરીરિણમિતિ? ઉચ્યતે- અત્ર શરીરિશબ્દેન શરીરમભિપ્રેતં, સ્થાનિનિ સ્થાનોપચારાત્| યથા છાયાશીતોષ્ણાદયો દર્પણપ્રાણિપ્રભૃતીન્ વિશન્તો ન દૃશ્યન્તે તદ્વદ્ગ્રહા અપીત્યર્થઃ| અત્ર છાયાદિદૃષ્ટાન્તચતુષ્ટયેન આદ્યૈર્હેતુભિઃ શરીરં ક્ષોભયિત્વૈવાનુપ્રવિશ્ય લિઙ્ગૈરાત્માનં દર્શયન્તીત્યર્થઃ| યથા દેહં ચ દેહધૃગિત્યનેન સ્વમૂર્તિમન્તર્નિધાય વિશન્તીતિ પ્રદર્શિતમ્||૧૯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

તપાંસિ તીવ્રાણિ તથૈવ દાનં વ્રતાનિ ધર્મો નિયમાશ્ચ સત્યમ્ | ગુણાસ્તથાઽષ્ટાવપિ તેષુ નિત્યા વ્યસ્તાઃ સમસ્તાશ્ચ યથાપ્રભાવમ્ ||૨૦||

ઇદાનીં ગ્રહાણાં તીવ્રતપોનિયમાદિયુક્તત્વં પ્રભાવવત્તાં ચ દર્શયિતુમાહ- તપાંસિ તીવ્રાણીત્યાદિ| તપઃ તપનલક્ષણમ્ ઉપવાસાદિ| વ્રતાનિ શાસ્ત્રોદિતવિધિના ભોજનાદિનિયમનાદિ| ધર્મઃ કાયવાઙ્મનસાં સુચરિતમ્| ગુણાઃ તથાઽષ્ટાવિતિ અણિમા, લઘિમા, મહિમા, ગરિમા, પ્રાપ્તિઃ, પ્રાકામ્યં ઈશિત્વં, વશિત્વં, ઇત્યષ્ટૌ; અન્યે તુ- “આવેશશ્ચેતસો જ્ઞાનમર્થાનાં છન્દતઃ ક્રિયા| દૃષ્ટિઃ શ્રોત્રં સ્મૃતિઃ કાન્તિરિષ્ટતશ્ચાપ્યદર્શનમ્”- ઇત્યષ્ટવિધમૈશ્ચર્યમાહુઃ| તેષુ ગ્રહેષ્વેતે ગુણા નિત્યા ન કાદાચિત્કાઃ| વ્યસ્તા દ્વિત્રિચતુરાઃ| સમસ્તાઃ સર્વે| યો યસ્ય પ્રભાવ ઇતિ યથાપ્રભાવમ્| તત્ર વ્યસ્તા ગુણા અસુરાદિગ્રહાણાં, સમસ્તા દેવગ્રહાણામ્||૨૦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ ન વા મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ | યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યાઃ ||૨૧||

તપોનિયમાદિયુક્તા હિ દેવાદિગ્રહાઃ કથઞ્ચિદપ્યશુચિં દેહં નાવિશન્તીત્યાહ- ન તે મનુષ્યૈરિત્યાદિ| તે દેવયોનયો મનુષ્યૈઃ સહ ન સંવિશન્તિ એકત્ર ન ભવન્તીત્યર્થઃ| ન વા મનુષ્યાન્ માનુષદેહાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ અનુપ્રવિશન્તીત્યર્થઃ| યે પુનર્વૈદ્યા આવિશન્તીતિ મોહાદજ્ઞાનાત્ પ્રવદન્તિ તે વૈદ્યા ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યા અપસારણીયાસ્ત્યાજ્યા ઇત્યર્થઃ| ‘અપોહ્યા’ ઇત્યત્ર ‘અપેતા’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર ગ્રહજ્ઞાનાદ્બાહ્યા ઇત્યર્થઃ||૨૧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

તેષાં ગ્રહાણાં પરિચારકા યે કોટીસહસ્રાયુતપહ્મસઙ્ખ્યાઃ | અસૃગ્વસામાંસભુજઃ સુભીમા નિશાવિહારાશ્ચ તમાવિશન્તિ ||૨૨||

કે તર્હિ ગૃહ્ણન્તીત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષાં દેવાદીનાં, પરિચારકાઃ પ્રેષ્યાઃ કર્મકરા ઇત્યર્થઃ| કોટી શતલક્ષપ્રમાણં, અયુતં દશસહસ્રં, એતેન કોટ્યાઃ શતલક્ષપરિમિતાયા યત્ સહસ્રં તાદૃશૈર્દશભિઃ સહસ્રૈરત્રાયુતં બોદ્ધવ્યં, તેષાં પદ્મં ચતુર્દશપ્રમાણં તદેવ સઙ્ખ્યા યેષાં તે તથા| પ્રાક્ ‘અસઙ્ખ્યેયા ગ્રહગણા’ ઇત્યભિધાય અત્ર કોટ્યાદિસઙ્ખ્યાયા અભિધાનં ગ્રહગણાનામન્યોન્યસાદૃશ્યખ્યાપનાર્થમ્| સુભીમા અત્યર્થં ભયઙ્કરાઃ| નિશાવિહારા રાત્રૌ ભ્રમણશીલાઃ||૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

નિશાચરાણાં તેષાં હિ યે દેવગણમાશ્રિતાઃ | તે તુ તત્સત્ત્વસંસર્ગાદ્વિજ્ઞેયાસ્તુ તદઞ્જનાઃ ||૨૩||

દેવાદ્યનુચરાણાં સ્વપ્રભૂણામિવાનુકારો ભવતીત્યાહ- નિશાચરાણામિત્યાદિ| તેષાં નિશાચરાણામનુચરાણાં મધ્યે ય અનુચરા યં દેવગણમાશ્રિતાસ્તે તદઞ્જનાઃ તલ્લ્ક્ષણા વિજ્ઞેયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કુત ઇત્યાહ- તત્સત્વસંસર્ગાત્ દેવાદિસત્ત્વસમ્યોગાદિત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

દેવગ્રહા ઇતિ પુનઃ પ્રોચ્યન્તેઽશુચયશ્ચ યે | દેવવચ્ચ નમસ્યન્તે પ્રત્યર્થ્યન્તે ચ દેવવત્ ||૨૪||

દેવગ્રહા ઇત્યાદિ| યે પુનરનુચરાઃ શુચયસ્તે દેવગ્રહા ઇતિ પ્રોચ્યન્તે| કુતઃ? યતઃ શુચયઃ, શુચિત્વં પુનસ્તત્સંસર્ગાદેવ| દેવવચ્ચ નમસ્યન્તે દેવવન્નમસ્ક્રિયન્તે| પ્રત્યર્થ્યન્તે દેવવદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- તદઞ્જનાસ્તદ્દેવાકારાસ્તથાવિધા એવ ભવન્તીત્યાહ- અશુચયસ્તુ તે; તે પુનરશુચયો મોહાન્ધત્વાદશુદ્ધાઃ, અત એવ ગૃહ્ણન્તિ| દેવવન્નમસ્કારઃ પૂજા ચ તદઞ્જનત્વાદેવ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

સ્વામિશીલક્રિયાચારાઃ ક્રમ એષ સુરાદિષુ | નિરૃતેર્યા દુહિતરસ્તાસાં સ પ્રસવઃ સ્મૃતઃ ||૨૫||

સ્વામિશીલક્રિયાચારા ઇત્યાદિ| શીલં સ્વભાવઃ| ક્રમશ્ચાયં પૂર્વોક્તદેવગ્રહશુચિત્વાદિકઃ| સુરાદિષુ, દેવગ્રહેષુ, યતસ્તેઽપિ સ્વામિશીલક્રિયાચારાઃ| દેવગ્રહા ઇત્યાદિકં ચ શ્લોકં કાર્તિકકુણ્ડો ન પઠતિ| તદઞ્જનત્વેનૈવાસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્| નનુ, યદિ ‘તત્સત્ત્વસંસર્ગાચ્છુચયઃ’ તત્ કથં માંસાદિભુજ ઇત્યાહ- નિરૃતેર્યા દુહિતર ઇત્યાદિ| નિરૃતી રક્ષસાં પિતામહઃ, તસ્ય યા દુહિતરઃ પુત્ર્યસ્તાસાં સ દેવાદ્યનુચરગણઃ પ્રસવઃ, અતઃ પ્રસૂતિભાવં ન ત્યજતિ||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

સત્યત્વાદપવૃત્તેષુ વૃત્તિસ્તેષાં ગણૈઃ કૃતા |૨૬|

તેષાં વૃત્તિવિષયમાહ- સત્યત્વાદિત્યાદિ| સત્યત્વાત્ શાસ્ત્રોક્તાનુષ્ઠાનાત્| અપવૃત્તેષુ વિપરિતાનુષ્ઠાનપરેષુ| ગણૈઃ ગ્રહગણૈઃ| તેષામનુચરાણાં વૃત્તિઃ કૃતા| કેચિત્ ‘ગણૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘ગ્રહૈઃ’ ઇતિ પઠિત્વા ગ્રહૈઃ કૃતા વૃત્તિરિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૨૬|-

Adhikarana 25 (26) · Śloka 27

હિંસાવિહારા યે કેચિદ્દેવભાવમુપાશ્રિતાઃ ||૨૬|| ભૂતાનીતિ કૃતા સઞ્જ્ઞા તેષાં સઞ્જ્ઞાપ્રવક્તૃભિઃ |૨૭|

અતો ગ્રહાણાં ભૂતસઞ્જ્ઞત્વં દર્શયન્નાહ- હિંસાવિહારા ઇત્યાદિ| હિંસાવિહારા વધક્રીડનાઃ| દેવભાવં દેવરૂપમ્| તેષાં હિંસાવિહારાણાં ભૂતાનીતિ સઞ્જ્ઞા કૃતા||૨૬||-

Adhikarana 26 (27) · Śloka 28

ગ્રહસઞ્જ્ઞાનિ ભૂતાનિ યસ્મદ્વેત્ત્યનયા ભિષક્ ||૨૭|| વિદ્યયા ભૂતવિદ્યાત્વમત એવ નિરુચ્યતે |૨૮|

ભૂતવિદ્યાયા નિરુક્તિમાહ- ગ્રહસઞ્જ્ઞાનીત્યાદિ||૨૭||-

Adhikarana 27 (28) · Śloka 29

તેષાં શાન્ત્યર્થમન્વિચ્છન્ વૈદ્યસ્તુ સુસમાહિતઃ ||૨૮|| જપૈઃ સનિયમૈર્હોમૈરારભેત ચિકિત્સિતુમ્ |૨૯|

ઇદાનીં ચિકિત્સિતમાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષાં દેવાદ્યનુચરાણામ્| સુસમાહિતઃ સુષ્ઠુ સાવધાનઃ, આત્માનં પરિરક્ષન્નિત્યર્થઃ| જપૈરિત્યાદિ| જપૈઃ ઓઙ્કારપૂર્વકગાયત્ર્યાદ્યાવર્તનૈરયુતલક્ષકોટિપ્રયુતોપલક્ષિતૈઃ| એતેન દૈવવ્યપાશ્રયં ચિકિત્સિતમુક્તમ્||૨૮||-

Adhikarana 28 (29) · Śloka 30

રક્તાનિ ગન્ધમાલ્યાનિ બીજાનિ મધુસર્પિષી ||૨૯|| ભક્ષ્યાશ્ચ સર્વે સર્વેષાં સામાન્યો વિધિરુચ્યતે |૩૦|

સર્વગ્રહાણાં સામાન્યચિકિત્સામાહ- રક્તાનીત્યાદિ| રક્તાનિગન્ધમાલ્યાનિ કુઙ્કુમરક્તકરવીરાદીનિ| બીજાનિ સર્ષપયવપ્રભૃતીનિ | ભક્ષ્યાશ્ચ સર્વે લઙ્ડુકફેનકગુડાદયઃ||૨૯||-

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

વસ્ત્રાણિ ગન્ધમાલ્યાનિ માંસાનિ રુધિરાણિ ચ યાનિ યેષાં યથેષ્ટાનિ તાનિ તેભ્યઃ પ્રદાપયેત્ ||૩૦||

સર્વેષાં દેવાદિગ્રહાણાં વિશેષચિકિત્સિતમાહ- વસ્ત્રાણીત્યાદિ| યાનિ વસ્ત્રાદીનિ યેષાં દેવાદ્યનુચરાણાં યથા યાદૃશાનિ ઇષ્ટાનિ તાનિ વસ્ત્રાદીનિ તેભ્યઃ પ્રદાપયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ઇષ્ટત્વં ચ વસ્ત્રાદિવસ્તૂનાં વિવિધાનાં 'સન્તુષ્ટઃ શુચિરપિ ચેષ્ટગન્ધમાલ્યઃ' ઇત્યાદિગ્રહલક્ષણતોઽપિ જ્ઞાતવ્યમ્| 'વસ્ત્રાણિ મદ્યમાંસાનિ ક્ષીરાણિ' ઇતિ ક્વચિત્ પાઠઃ||૩૦||

Adhikarana 30 (31) · Śloka 32

હિંસન્તિ મનુજાન્ યેષુ પ્રાયશો દિવસેષુ તુ ||૩૧|| દિનેષુ તેષુ દેયાનિ તદ્ભૂતવિનિવૃત્તયે |૩૨|

વસ્ત્રાદિપ્રદાનકાલમાહ- હિંસન્તિ મનુજાનિત્યાદિ| દેયાનિ વસ્ત્રાદીનિ||૩૧||-

Adhikarana 31 (32) · Śloka 33

દેવગ્રહે દેવગૃહે હુત્વાઽગ્નિં પ્રા(દા) પયેદ્વલિમ્ ||૩૨|| કુશસ્વસ્તિકપૂપાજ્યચ્છત્રપાયસસમ્ભૃતમ્ |૩૩|

બલિપ્રદાનાય વ્યાખ્યાનમાહ- દેવેત્યાદિ| દેવગૃહે દેવાયતને, કુશા દર્ભાઃ, સ્વસ્તિકો યવાદિચૂર્ણૈઃ કૃતોઽધોભાગે વિસ્તીર્ણ ઊર્ધ્વભાગે તીક્ષ્ણો મધ્યે વલિત્રયમુદ્રાઙ્કિતો ભક્ષ્યવિશેષઃ, પૂપઃ પૂપલિકા, આજ્યં ઘૃતમ્; એતૈઃ સમ્ભૃતં બલિં દાપયેદિત્યર્થઃ||૩૨||-

Adhikarana 32 (33) · Śloka 33

અસુરાય યથાકાલં વિદધ્યાચ્ચત્વરાદિષુ ||૩૩||

અસુરાય યથાકાલમિત્યાદિ| અસુરાય અસુરગ્રહાય| યથાકાલમિતિ સન્ધ્યાકાલે| વિદધ્યાત્ દદ્યાત્, બલિમિત્યર્થઃ| ચત્વરાદિષુ ચતુષ્પથ્યાદિષુ||૩૩||

Adhikarana 33 (34) · Śloka 34

ગન્ધર્વસ્ય ગવાં મધ્યે મદ્યમાંસામ્બુજાઙ્ગલમ્ |૩૪|

ગન્ધર્વસ્યેત્યાદિ| અમ્બુ પાનીયં, જાઙ્ગલં માંસં, તચ્ચ માંસોપદાનાલ્લબ્ધમ્, અતઃ પૃથગુપાદાનં તસ્ય વિશેષપરિગ્રહાર્થમ્; અન્યે ‘મદ્યમાંસામ્બુજાકુલં’ ઇતિ પઠન્તિ, મદ્યમાંસામ્બુજાકુલં મદ્યાદ્યાકુલં સમ્મૃતં બલિમિત્યર્થઃ| પુષ્પપ્રિયત્વાત્ ગન્ધર્વાણામમ્બુજં કમલોત્પલાદિ|૩૪|-

Adhikarana 34 (34) · Śloka 35

હૃદ્યે વેશ્મનિ યક્ષસ્ય કુલ્માષાસૃક્સુરાદિભિઃ ||૩૪|| અતિમુક્તકકુન્દાબ્જૈઃ પુષ્પૈશ્ચ વિતરેદ્વલિમ્ |૩૫|

હૃદ્યે ઇત્યાદિ| કુલ્માષાસૃક્સુરાદિભિઃ કુલ્માષા યવપિષ્ટકૃતાઃ શૃઙ્ગાટકાદયઃ, અસૃક્ રક્તમ્, આદિશબ્દાત્ ભક્ષ્યાદયઃ| અતિમુક્તકકુન્દાબ્જૈરિતિ અતિમુક્તકો માધવીલતા ‘અવેતક’ ઇતિ લોકે, અમ્બુજાનિ ઉત્પલાદીનિ| કુલ્માષાદિભિરતિમુક્તકાદિપુષ્પૈશ્ચ મનોજ્ઞે ગૃહે યક્ષસ્ય બલિં દદ્યાદિત્યર્થઃ||૩૪||

Adhikarana 35 (35) · Śloka 35

નદ્યાં પિતૃગ્રહાયેષ્ટં કુશાસ્તરણભૂષિતમ્ ||૩૫||

નદ્યામિત્યાદિ| ઇષ્ટં બલિં તિલગુડપાયસાદિકમ્||૩૫||

Adhikarana 36 (36) · Śloka 36

તત્રૈવોપહરેચ્ચાપિ નાગાય વિવિધં બલિમ્ |૩૬|

તત્રૈવત્યાદિ| તત્રૈવ નદ્યામ્| વિવિધં ગુડમધ્વાસવપાયસૈર્નાનાપ્રકારમ્|૩૬|-

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

ચતુષ્પથે રાક્ષસસ્ય ભીમેષુ ગહનેષુ વા ||૩૬||

ચતુષ્પથ ઇત્યાદિ| અત્રાપિ ‘વિતરેદ્વલિં’ ઇતિ સમ્બધ્યતે| વિવિધં માંસાસૃક્સુરાવિકારૈરનેકપ્રકારમ્| કિં ચતુષ્પથે એવ બલિં દદ્યાદિત્યાહ- ભીમેષુ ગહનેષુ વા; ‘સ્થાનેષુ’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્||૩૬||

Adhikarana 38 (37) · Śloka 37

શૂન્યાગારે પિશાચસ્ય તીવ્રં બલિમુપાહરેત્ |૩૭|

શૂન્યાગાર ઇત્યાદિ| તીવ્રં બલિં આમમાંસપશૂપહારમદ્યોત્કટમ્|૩૭|-

Adhikarana 39 (37) · Śloka 38

પૂર્વમાચરિતૈર્મન્ત્રૈર્ભૂતવિદ્યાનિદર્શિતૈઃ ||૩૭|| ન શક્યા બલિભિર્જેતું યોગૈસ્તાન્ સમુપાચરેત્ |૩૮|

પૂર્વોક્તવિધાનેન જેતુમશક્યાનાં વિશેષવિધાનમાહ- પૂર્વમિત્યાદિ||૩૭||-

Adhikarana 40 (38-39) · Śloka 39

અજર્ક્ષચર્મરોમાણિ શલ્યકોલૂકયોસ્તથા ||૩૮|| હિઙ્ગુ મૂત્રં ચ બસ્તસ્ય ધૂમમસ્ય પ્રયોજયેત્ | એતેન શામ્યતિ ક્ષિપ્રં બલવાનપિ યો ગ્રહઃ ||૩૯||

પ્રાગ્યોગૈરિત્યુક્તમતસ્તાનેવ યોગાનાહ- અજેત્યાદિ| અજઃ છગલઃ||૩૮-૩૯||

Adhikarana 41 (40) · Śloka 41

ગજાહ્વપિપ્પલીમૂલવ્યોષામલકસર્ષપાન્ | ગોધાનકુલમાર્જારઋષ્યપિત્તપ્રપેષિતાન્ ||૪૦|| નસ્યાભ્યઞ્જનસેકેષુ વિદધ્યાદ્યોગતત્ત્વવિત્ |૪૧|

ગજાહ્વેત્યાદિ| ગજાહ્વા ગજપિપ્પલી| માર્જારો બિડાલઃ, ઋષ્યો નીલાણ્ડો મૃગભેદઃ, પિત્તશબ્દો ગોધાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| તેન ગજાહ્વાદીન્ ગોધાદિપિત્તપેષિતાન્નસ્યાદિષુ દદ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે ઋષ્યસ્થાને મત્સ્યેતિ પઠન્તિ; તન્ન, આદ્યપુસ્તકે ઋષ્યસ્ય પાઠો દૃશ્યતે ન મત્સ્યસ્ય| નસ્યાદિષુ પિત્તપિષ્ટેન કથં સેકઃ કર્તું પાર્યત ઇત્યતઃ કિઞ્ચિત્તોયમાલોડનાર્થં દેયમ્| અત એવ યોગતત્ત્વવિદિત્યુક્તમ્| અન્યે તુ ‘નસ્યાભ્યઞ્જનયોગેષુ’ ઇતિ પઠન્તિ, અભ્યઞ્જનમત્ર અઞ્જનમભિપ્રેતં નસ્યસાહચર્યાદિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| માર્જારઋષ્ય(ક્ષ)પિત્તપ્રપેષિતાનિત્યત્રાસંહિતાનિર્દેશશ્છન્દોભઙ્ગભીતેઃ||૪૦||-

Adhikarana 42 (41-42) · Śloka 42

ખરાશ્વાશ્વતરોલૂકકરભશ્વશૃગાલજમ્ ||૪૧|| પુરીષં ગૃધ્રકાકાનાં વરાહસ્ય ચ પેષયેત્ | બસ્તમૂત્રેણ તત્સિદ્ધં તૈલં સ્યાત્ પૂર્વવદ્ધિતમ્ ||૪૨||

ખરાશ્વેત્યાદિ| ખરાશ્વાદીનાં પુરીષં બસ્તમૂત્રેણ પેષયેત્, તતસ્તેન કલ્કેન છાગમૂત્રેણ તત્સિદ્ધં તૈલં પૂર્વવદ્ધિતં સ્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| ખરો ગર્દભઃ, અશ્વતરો વેસરઃ, કરભ ઉષ્ટ્રઃ, શ્વા કુક્કુરો માંસવર્ગે પ્રોક્તલક્ષણઃ| વરાહસ્ય ચેતિ ચકારેણ પુરીષં સમુચ્ચીયતે| તત્ તૈલં પૂર્વવન્નસ્યાભ્યઞ્જસેકેષુ વિદધ્યાદિત્યર્થઃ||૪૧-૪૨||

Adhikarana 43 (43) · Śloka 44

શિરીષબીજં લશુનં શુણ્ઠીં સિદ્ધાર્થકં વચામ્ | મઞ્જિષ્ઠાં રજનીં કૃષ્ણાં બસ્તમૂત્રેણ પેષયેત્ ||૪૩|| વર્ત્યશ્છાયાવિશુષ્કાસ્તાઃ સપિત્તા નયનાઞ્જનમ્ |૪૪|

શિરીષબીજમિત્યાદિ| સિદ્ધાર્થકઃ શ્વેતસર્ષપઃ| કૃષ્ણા પિપ્પલી| સપિત્તા ગોપિત્તાન્વિતા, પ્રધાનકલ્પનયા; અન્યે શ્રુતત્વાદ્ગોધાદ્યન્યતમપિત્તં ગૃહ્ણન્તિ| શિરીષબીજાદીનિ બસ્તમૂત્રેણ પેષયેત્, તતો વર્ત્યઃ, સગોપિત્તા છાયાશુષ્કાઃ, તાભિર્નયનાઞ્જનં કાર્યમિત્યર્થઃ||૪૩||

Adhikarana 44 (44) · Śloka 45

નક્તમાલફલં વ્યોષં મૂલં શ્યોનાકબિલ્વયોઃ ||૪૪|| હરિદ્રે ચ કૃતા વર્ત્યઃ પૂર્વવન્નયનાઞજનમ્ |૪૫|

નક્તમાલફલમિત્યાદિ| કૃતા વર્ત્યઃ પૂર્વવદિતિ બસ્તમૂત્રનિષ્પિષ્ટાઃ છાયાવિશુષ્કાશ્ચ સપિત્તાઃ કાર્યાઃ||૪૪||-

Adhikarana 45 (45) · Śloka 46

સૈન્ધવં કટુકાં હિઙ્ગં વયઃસ્થાં ચ વચામપિ | બસ્તમૂત્રેણ સમ્પિષ્ટં મત્સ્યપિત્તેન પૂર્વવત્ ||૪૫|| યે યે ગ્રહા ન સિધ્યન્તિ સર્વેષાં નયનાઞ્જનમ્ |૪૬|

યે યે ગ્રહા ઇત્યાદિ| વયઃસ્થા ગુડુચી| બસ્તમૂત્રેણેત્યત્ર વાશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન બસ્તમૂત્રેણ વા પિષ્ટં મત્સ્યપિત્તેન વેતિ લભ્યતે| પૂર્વવત્ છાયાશુષ્કમઞ્જનં કાર્યમિત્યર્થઃ||૪૫||-

Adhikarana 46 (46-53) · Śloka 54

પુરાણસર્પિર્લશુનં હિઙ્ગ સિદ્ધાર્થકં વચા ||૪૬|| ગોલોમી ચાજલોમી ચ ભૂતકેશી જટા તથા | કુક્કુટા સર્પગન્ધા ચ તથા કાણવિકાણિકે ||૪૭|| વજ્રપ્રોક્તા વયઃસ્થા ચ શૃઙ્ગી મોહનવલ્લિકા | અર્કમૂલં ત્રિકટુકં લતા સ્રોતોજમઞ્જનમ્ ||૪૮|| નૈપાલી હરિતાલં ચ રક્ષોઘ્ના યે ચ કીર્તિતાઃ | સિંહવ્યાઘ્રર્ક્ષમાર્જારદ્વીપિવાજિગવાં તથા ||૪૯|| શ્વાવિચ્છલ્યકગોધાનામુષ્ટ્રસ્ય નકુલસ્ય ચ | વિટ્ત્વગ્રોમવસામૂત્રરક્તપિત્તનખાદયઃ ||૫૦|| અસ્મિન્ વર્ગે ભિષક્ કુર્યાત્તૈલાનિ ચ ઘૃતાનિ ચ | પાનાભ્યઞ્જનનસ્યેષુ તાનિ યોજ્યાનિ જાનતા ||૫૧|| અવપીડેઽઞ્જને ચૈવ વિદધ્યાદ્ગુટિકીકૃતમ્ | વિદધીત પરીષેકે ક્વથિતં, ચૂર્ણિતં તથા ||૫૨|| ઉદ્ધૂલને, શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં પ્રદેહે ચાવચારયેત્ | એષ સર્વવિકારાંસ્તુ માનસાનપરાજિતઃ ||૫૩|| હન્યાદલ્પેન કાલેન સ્નેહાદિરપિ ચ ક્રમઃ |૫૪|

પુરાણસર્પિરિત્યાદિ| લશતિ ભિનત્તિ રોગાનિતિ લશુનમ્| સિદ્ધાર્થકઃ સિદ્ધપ્રયોગારમ્ભકત્વાત્ શ્વેતસર્ષપઃ| ગોલોમી દૂર્વા| અજલોમી શ્વેતદૂર્વા| ભૂતકેશી માંસી| જટા ગન્ધમાંસી| કુક્કુટા કુક્કુટશિમ્બી, વર્તમાનપ્રતિષુ કુક્કટીતિ દૃશ્યતે, કુક્કટી કુક્કટસદૃશકન્દા મહૌષધિઃ| સર્પગન્ધા વર્ષાસુ છત્રાકારા| કાણવિકાણિકે કાકોલીક્ષીરકાકોલ્યૌ| તથૈત્યત્ર તિક્તેતિ, ‘વિકાણિકે’ ઇત્યત્ર ‘વિષાણિકે’ ઇતિ ચ કેચિત્ પઠન્તિ| તિક્તા કટુતુમ્બી, વિષાણિકા મેષશૃઙ્ગી| વજ્રપ્રોક્તા વજ્રકન્દઃ, સ્નુહીત્યન્યે; ‘વજ્રપ્રોક્તા’ ઇત્યત્રાન્યે ‘ઋષ્યપ્રોક્તા’ ઇતિ પઠન્તિ; વયઃસ્થા ગુડૂચી| શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી| મોહનવલ્લિકા વટપત્રિકા| લતા પ્રિયઙ્ગુઃ| સ્રોતોઞ્જનં પર્ણસાનદ્યાં સિન્ધુનદે વા ભવતિ| તલ્લક્ષણમ્,- “વલ્મીકશિખરાકારં રૂપે નીલોત્પલદ્યુતિ| સ્રોતોઞ્જનં પ્રશંસન્તિ તચ્ચ પ્રત્યઞ્જને હિતમ્”- ઇતિ| નૈપાલી મનઃશિલા| રક્ષોઘ્ના યે પ્રકીર્તિતા ઇતિ શ્વતેસર્ષપાઃ| ‘રક્ષોઘ્નં યચ્ચ કીર્તિતં’ ઇત્યન્યે, તત્ર રુદ્રાક્ષં; અપરે તુ ‘યદ્યદ્રક્ષોઘ્નમીરિતં’ ઇતિ પઠન્તિ, ગુગ્ગુલુપ્રભૃતીનિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઋક્ષો ભલ્લૂકઃ| દ્વીપી ચિત્રકઃ| માર્જારો બિડાલઃ| વાજી ઘોટકઃ| શ્વાવિત્ સેહિ(ઢિ)કેતિ લોકે| શલ્યકો ગોધાનુકારી વજ્રશલ્યકઃ| વિટ્ પુરીષમ્| નખત્વચઃ શસ્ત્રેણ તનૂક્રૃતનખસ્ય તનૂનિ ખણ્ડાનિ| અસ્મિન્ વર્ગે પુરાણસર્પિરિત્યાદિકે યાવદ્રક્તમૂત્રત્વગન્તે, તૈલાનિ ઘૃતાનિ ચ ભિષક્ કુર્યાત્; તાનિ ચ પાનાદિષુ જાનતા વૈદ્યેન યોજ્યાનીતિ સમ્બન્ધઃ| ‘અસ્મિન્ વર્ગે’ ઇતિ વર્ગગ્રહણાત્ અસમસ્તેનાપ્યનેન તૈલાદિકં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| અવપીડો નસ્યભેદઃ| ગુટિકીકૃતં વર્તીકૃતમ્| અસ્મિન્ વર્ગ ઇતિ અવપીડ ઇત્યાદિષ્વનુવર્ત્ય સમ્બધ્યતે| તેનાસ્મિન્ વર્ગે યત્ ક્વથિતં ક્વાથસ્તત્ પરિષેકે વિદધીત, તથા ચુર્ણિતમુદ્ધૂલને વિદધીત, શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં પ્રદેહે અવચારયેદિત્યર્થઃ| એષ ગણોઽપરાજિતો નામ સર્વવિકારાન્ માનસાન્ ગ્રહકૃતાંશ્ચોન્માદાદીનલ્પેન કાલેન નિહન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ; અન્યે અપરાજિતાનિતિ પઠન્તિ, તત્ર અપરૈઃ પ્રયોગૈરજિતાન્ માનસાન્ વિકારાનિતિ વ્યાખ્યેયમ્| કિમેષ એવ ગણઃ પરમેતાન્ વિકારાન્ હન્યાદિત્યાહ- સ્નેહાદિરપિ ચ ક્રમઃ| આદિશબ્દાત્ સ્વેદવમનવિરેકાદિ||૪૬-૫૩||-

Adhikarana 47 (54) · Śloka 54

ન ચાચૌક્ષં પ્રયુઞ્જીત પ્રયોગં દેવતાગ્રહે ||૫૪||

ન ચાચૌક્ષમિત્યાદિ| અચૌક્ષમપવિત્રં પ્રયોગં દેવતાગ્રહે દેવાદિગ્રહે ન પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| અન્યે ન ચાયુક્તમિતિ પઠન્તિ||૫૪||

Adhikarana 48 (55) · Śloka 55

ઋતે પિશાચાદન્યત્ર પ્રતિકૂલં ન ચાચરેત્ |૫૫|

દેવતાગ્રહ ઇત્યત્ર સામાન્યવચનાત્ સર્વેષ્વપિ ગ્રહેષુ નિષેધઃ પ્રાપ્ત ઇત્યત આહ- ઋતે પિશાચાદિત્યાદિ| ઋતે પિશાચાત્ પિશાચગ્રહં વિહાય, અન્યેષુ ગ્રહેષુ, પ્રતિકૂલં નિષિદ્ધમ્; અન્યત્રેત્યત્રાપિ ઋતે પિશાચાદિતિ સમ્બધ્યતે; તેન પિશાચાદન્યત્ર પ્રતિકૂલં ન ચ આચરેત્; એતેન પિશાચગ્રહે અચૌક્ષં પ્રતિકૂલં ચોચિતમિત્યુક્તમ્|૫૫|-

Adhikarana 49 (55) · Śloka 55

વૈદ્યાતુરૌ નિહન્યુસ્તે ધ્રુવં ક્રુદ્ધા મહૌજસઃ ||૫૫||

પિશાચાદન્યત્ર પ્રતિકૂલાચરણે કિં સ્યાદિત્યાહ- વૈદ્યાતુરૌ નિહન્યુરિત્યાદિ| તે દેવાદિગ્રહા ધ્રુવમવશ્યમનુચિતાચરણાત્ ક્રુદ્ધાઃ સન્તો વૈદ્યાતુરૌ નિહન્યુરિત્યર્થઃ| મહૌજસઃ મહાપ્રભાવાઃ||૫૫||

Adhikarana 50 (56) · Śloka 56

હિતાહિતીયે યચ્ચોક્તં નિત્યમેવ સમાચરેત્ |૫૬|

હિતાહારાદિકં નિર્દિશન્નાહ- હિતાહિતીયે યદિત્યાદિ| યચ્ચોક્તં રક્તશાલ્યાદિકં તન્નિત્યમેવ આચરેદિત્યર્થઃ| ‘હિતાહિતીયે’ ઇત્યત્ર ‘હિતાહિતં ચ’ ઇત્યન્યે પઠત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ- વ્રણિતોપાસનીયોક્તં હિતાહિતીયોક્તં ચ હિતવિધાનં નિત્યં સમાચરેદહિતં ચ પરિહરેદિત્યર્થઃ|૫૬|-

Adhikarana 51 (56) · Śloka 56

તતઃ પ્રાપ્સ્યતિ સિદ્ધિં ચ યશશ્ચ વિપુલં ભિષક્ ||૫૬||

હિતાચરણફલમાહ- તત ઇત્યાદિ| તતો હિતાહિતપ્રતિપાદિતક્રિયાચરણાત્ ગ્રહમુક્તિલક્ષણં સિદ્ધિમાતુરઃ પ્રાપ્સ્યતિ, ભિષક્ વિપુલં યશશ્ચ પ્રાપ્સ્યતીતિ| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત્વમું પાઠં ન પઠતિ||૫૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 60

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે ભૂતવિદ્યાતન્ત્રેઽમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધો નામ (પ્રથમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ||૬૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રેઽમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધો નામ ષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ||૬૦||