60. amānuṣōpasargapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോऽമാനുഷോപസര്ഗപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

കായചികിത്സാപാരിശേഷ്യാത് ഭൂതവിദ്യാമാരബ്ധുകാമ ആദൌ മൂത്രകൃച്ഛ്രാനന്തരം മൂത്രകൃച്ഛ്രേ പ്രതിക്ഷണമല്പാല്പം മേഹതോऽസമ്യഗാചമനേനാശൌചാദമാനുഷോപസര്ഗസമ്ഭാവനായാമമാനുഷജന്യവ്യാധിപ്രതിഷേധാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥേതി കായചികിത്സാനന്തരമ്| അത ഇതി ഹേതൌ| ഹേതുശ്ചപാതനികായാമേവ പ്രകടീകൃതഃ| അമാനുഷാ ദേവാദിഗ്രഹാഃ, തേഷാമുപസര്ഗ ഉപദ്രവഃ, തസ്യ പ്രതിഷേധഃ ചികിത്സിതം, തദ്വിവിധപ്രകാരമാഭിമുഖ്യേന ശിഷ്യാണാം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| അന്യേ തു ‘അമാനുഷോപസര്ഗ’ ഇത്യത്ര ‘അമാനുഷാബാധ’ ഇതി പഠന്തി; അമാനുഷാണി ഭൂതാനി, തേഷാമാബാധാ പീഡേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

നിശാചരേഭ്യോ രക്ഷ്യസ്തു നിത്യമേവ ക്ഷതാതുരഃ | ഇതി യത് പ്രാഗഭിഹിതം വിസ്തരസ്തസ്യ വക്ഷ്യതേ ||൩||

നിശാചരേഭ്യ ഇത്യാദി| അത്ര നിശാചരാ ദേവാദിഗ്രഹാ ഉച്യന്തേ, നിശാവിഹാരിത്വാദസൃഗാദിഭോജനത്വാച്ച; യദ്വ്രണിതോപാസനീയേ ‘രക്ഷാംസി’ ഇത്യുക്തം തദ്രക്ഷസാം വിശേഷേണ തഥാസ്വരൂപഖ്യാപനായ| പ്രാഗിതി ദ്വിവ്രണീയേ| അന്യേ തു നിശാചരശബ്ദേന രാക്ഷസാനേവാഹുഃ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ഗുഹ്യാനാഗതവിജ്ഞാനമനവസ്ഥാऽസഹിഷ്ണുതാ | ക്രിയാ വാऽമാനുഷീ യസ്മിന് സഗ്രഹഃ പരികീര്ത്യതേ ||൪||

ഇദാനീം സാമാന്യഗ്രഹലക്ഷണമാഹ- ഗുഹ്യേത്യാദി| ഗുഹ്യാം ഗുപ്തമ്, അനാഗതം ഭാവി, തയോര്വിജ്ഞാനമ്| അനവസ്ഥാ അനവസ്ഥിതിഃ| അസഹിഷ്ണുതാ ക്രോധനത്വമ്| അമാനുഷീ ക്രിയാ വരദാനാദികാ, ലങ്ഗനപ്ലവനാദികേത്യന്യേ, അമാനുഷീ യാ മാനുഷൈഃ കര്തും ന ശക്യതേ| യസ്മിന് ആതുരേ| സഗ്രഹോ ഗ്രഹസഹിതഃ||൪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

അശുചിം ഭിന്നമര്യാദം ക്ഷതം വ യദി വാऽക്ഷതമ് | ഹിംസ്യുര്ഹിംസാവിഹാരാര്ഥം സത്കാരാര്ഥമഥാപി വാ ||൫||

യാദൃശം ഭൂതാനി ഹിംസന്തി, യാദൃശം വാ ജിഘൃക്ഷന്തി, തമാഹ- അശുചിമിത്യാദി| ഭിന്നമര്യാദം ത്യക്തോചിതക്രമമ്, അഭക്ഷ്യഭക്ഷണേ അഗമ്യാഗമനേ തഥാ ഹിംസാദൌ ച പ്രവൃത്തത്വാത്; ക്ഷതം വ്രണിതമ്, അക്ഷതം വ്രണരഹിതമപി ശൌചാദിഹീനം ഹിംസ്യുഃ| ഹിംസാവിഹാരോ വധക്രീഡാ, തദര്ഥം; സത്കാരാര്ഥം പൂജാര്ഥം; അന്യേ വിഹാരശബ്ദേന രതിം മന്യന്തേ, തത്ര ഹിംസായാം യാ രതിസ്തദര്ഥമ്||൫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

അസങ്ഖ്യേയാ ഗ്രഹഗണാ ഗ്രഹാധിപതയസ്തു യേ | വ്യജ്യന്തേ വിവിധാകാരാ ഭിദ്യന്തേ തേ തഥാऽഷ്ടധാ ||൬||

ഗ്രഹാണാമസങ്ഖ്യേയത്വം ഗ്രഹാധിപാനാം ചാഷ്ടത്വം ദര്ശയന്നാഹ- അസങ്ഖ്യേയാ ഇത്യാദി| ഗ്രഹാധിപതയോ ദേവദൈത്യാദയഃ| തുശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ| വ്യജ്യന്തേ പൃഥക് പ്രതീയന്തേ| വിവിധാകാരാ വിവിധലക്ഷണാഃ| തേ പുനരഷ്ടധാ ഭിദ്യന്തേ| അന്യേ തു ‘ഗ്രഹാധിപതിഭിസ്തു തേ| വ്യഞ്ജനൈഃ’ ഇതി പഠിത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- തേ ഗ്രഹഗണാ യദ്യപ്യസങ്ഖ്യേയാസ്തഥാऽപി ഗ്രഹാധിപതിഭിഃ സ്വസ്വാമിഭിഃ കൃത്വാ അഷ്ടധാ ഭിദ്യന്തേ അഷ്ടഭേദഭിന്നാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ; കിംവിശിഷ്ടാസ്തേ? വ്യഞ്ജനൈര്വിവിധാകാരാ വിലക്ഷണാഃ||൬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

ദേവാസ്തഥാ ശത്രുഗണാശ്ച തേഷാം ഗന്ധര്വയക്ഷാഃ പിതരോ ഭുജങ്ഗാഃ | രക്ഷാംസി യാ ചാപി പിശാചജാതിരേഷോऽഷ്ടകോ ദേവഗണോ ഗ്രഹാഖ്യഃ ||൭||

തേഷാമഷ്ടവിധത്വമാഹ- ദേവതാസ്തഥേത്യാദി| ദീവ്യന്തീതി ദേവാഃ| തേഷാം ദേവാനാം ശത്രുഗണാ ദൈത്യസമൂഹാഃ| ഗന്ധര്വാ ദേവഗായനാ ഹാഹാഹൂഹൂപ്രഭൃതയഃ| യക്ഷാഃ കുബേരാദയഃ | പിതരഃ അഗ്നിഷ്വാത്താദയഃ| ഭുജങ്ഗാ വാസുകിപ്രഭൃതയഃ| രക്ഷാംസി മനുഷ്യഭക്ഷണകാരീണി ഹേതിപ്രഹേതികുലജാതാനി| പിശാചാഃ പിശിതാശാനാഃ, തേഷാം ജാതിഃ||൭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

സന്തുഷ്ടഃ ശുചിരപി ചേഷ്ടഗന്ധമാല്യോ നിസ്തന്ദ്രീ ഹ്യവിതഥസംസ്കൃതപ്രഭാഷീ | തേജസ്വീ സ്ഥിരനയനോ വരപ്രദാതാ ബ്രഹ്യണ്യോ ഭവതി നരഃ സ ദേവജുഷ്ടഃ ||൮||

ദേവാദിഗ്രഹഗൃഹീതാനാം പ്രത്യേകം ലക്ഷണമാഹ- സന്തുഷ്ട ഇത്യാദി| ശുചിഃ ശൌചയുക്തഃ| ഇഷ്ടാനി അഭിലഷിതാനി ഗന്ധമാല്യാനി യസ്യ സഃ; ഗന്ധാഃ കുങ്കുമചന്ദനാദികാഃ, മാല്യാനി പുഷ്പാണി| ‘ശുചിരപി ചേഷ്ടമാല്യഗന്ധ’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘ശുചിരഹതേഷ്ടഗന്ധമാല്യ’ ഇതി പഠന്തി, അനുപഹതഗന്ധമാല്യ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അവിതഥസംസ്കൃതപ്രഭാഷീ അവിതഥപ്രഭാഷീ സംസ്കൃതപ്രഭാഷീ ച, അവിതഥം യഥാര്ഥമ് സ്ഥിരനയനോ നിമേഷരഹിതഃ||൮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

സംസ്വേദീ ദ്വിജഗുരുദേവദോഷവക്താ ജിഹ്മാക്ഷോ വിഗതഭയോ വിമാര്ഗദൃഷ്ടിഃ | സന്തുഷ്ടോ ഭവതി ന ചാന്നപാനജാതൈര്ദുഷ്ടാത്മാ ഭവതി ച ദേവശത്രുജുഷ്ടഃ ||൯||

സംസ്വേദീത്യാദി| സംസ്വേദീ പ്രസ്വേദയുക്തഃ| ജിഹ്മാക്ഷോ വക്രലോചനഃ| വിമാര്ഗദൃഷ്ടിഃ വിമാര്ഗദര്ശനഃ, നാസ്തിക ഇത്യര്ഥഃ| അന്നം ഭക്താദി, പാനം ജലാദി, തേഷാം ജാതൈഃ സമൂഹൈഃ| ദുഷ്ടാത്മാ ദുഷ്ടസ്വഭാവഃ| ദേവശത്രുജുഷ്ടോ ദൈത്യഗ്രഹജുഷ്ട ഇത്യര്ഥഃ||൯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ഹൃഷ്ടാത്മാ പുലിനവനാന്തരോപസേവീ സ്വാചാരഃ പ്രിയപരിഗീതഗന്ധമാല്യഃ | നൃത്യന് വൈ പ്രഹസതി ചാരു ചാല്പശബ്ദം ഗന്ധര്വഗ്രഹപരിപീഡിതോ മനുഷ്യഃ ||൧൦||

ഹൃഷ്ടാത്മേത്യാദി| ഹൃഷ്ടാത്മാ ഹര്ഷയുക്തഃ| പുലിനവനാന്തരോപസേവീ പുലിനവനമധ്യേ ക്രീഡനശീലഃ; പുലിനം ജലമധ്യോത്ഥിതഭൂതപ്രദേശഃ| സ്വാചാരഃ ശോഭനാചാരഃ| പ്രിയാണി പരിഗീതഗന്ധമാല്യാനി യസ്യ സ തഥാ| ചാരു യഥാ ഭവതി ഏവം നൃത്യമ് അല്പശബ്ദം യഥാ തഥാ പ്രഹസതി ഈഷദ്ധസതീത്യര്ഥഃ| ഏവമ്ഭൂതോ മനുഷ്യോ ഗന്ധര്വഗ്രജുഷ്ടോ ജ്ഞേയഃ||൧൦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

താമ്രാക്ഷഃ പ്രിയതനുരക്തവസ്ത്രധാരീ ഗമ്ഭീരോ ദ്രുതമതിരല്പവാക് സഹിഷ്ണുഃ | തേജസ്വീ വദതി ച കിം ദദാമി കസ്മൈ യോ യക്ഷഗ്രഹപരിപീഡിതോ മനുഷ്യഃ ||൧൧||

താമ്രാക്ഷ ഇത്യാദി| താമ്രാക്ഷോ രക്തനേത്രഃ| പ്രിയതനുരക്തവസ്ത്രധാരീ കമനീയസൂക്ഷ്മരക്തവസ്ത്രപരിധാനശീലഃ| ഗമ്ഭീരോ ഗമ്ഭീരശീലഃ, പ്രചുരസത്ത്വ ഇത്യര്ഥഃ ദ്രുതമതിഃ ഉദ്ഭാന്തമനാഃ, അല്പവാക് അല്പവക്താ, സഹിഷ്ണുഃ ക്ഷമായുക്തഃ||൧൧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

പ്രേതേഭ്യോ വിസൃജതി സംസ്തരേഷു പിണ്ഡാന് ശാന്താത്മാ ജലമപി ചാപസവ്യവസ്ത്രഃ | മാംസേപ്സുസ്തിലഗുഡപായസാഭികാമസ്തദ്ഭുക്തോ ഭവതി പിതൃഗ്രഹാഭിഭൂതഃ ||൧൨||

പ്രേതേഭ്യ ഇത്യാദി| പ്രേതേഭ്യോ മൃതേഭ്യഃ, വിസൃജതി ദദാതി, സംസ്തരേഷു ദര്ഭസംസ്തരേഷു, പിണ്ഡാന് അന്നമയാന്, ശാന്താത്മാ ശാന്തസ്വഭാവഃ| ജലമപി ചേതി ന പരം ദര്ഭസംസ്തരേഷു പിണ്ഡാന് ദദാതി അപി തു അപസവ്യഹസ്തോ ദക്ഷിണഹസ്തോ ജലമപി ദദാതി ചേത്യര്ഥഃ| പായസഃ ക്ഷീരസിദ്ധാഃ തണ്ഡുലാഃ| അഭികാമഃ അഭിലാഷുകഃ| തദ്ഭുക്തഃ തിലാദിഭോജനഃ||൧൨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ഭൂമൌ യഃ പ്രസരതി സര്പവത് കദാചിത് സൃക്കിണ്യൌ വിലിഖതി ജിഹ്വയാ തഥൈവ | നിദ്രാലുര്ഗഡമധുദുഗ്ധപായസേപ്സുര്വിജ്ഞേയോ ഭവതി ഭുജങ്ഗമേന ജുഷ്ടഃ ||൧൩||

യ ഇത്യാദി| യോ ഭൂമൌ സര്പവത് പ്രസരതി ഉരസാ ഭ്രമതി സ ഭുജങ്ഗമേന ജുഷ്ട ഇതി സമ്ബന്ധഃ| സൃക്കിണ്യൌ ഓഷ്ഠപ്രാന്തൌ| വിലിഖതി വിലേഢി, ധാതുനാമനേകാര്ഥകത്വാത്| തഥൈവേതി സര്പവത്| അന്യേ തു ‘തഥൈവ’ ഇത്യത്ര ‘പ്രസക്തം’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര പ്രസക്തം സന്തതം വിലേഢീത്യര്ഥഃ||൧൩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

മാംസാസൃഗ്വിവിധസുരാവികാരലിപ്സുര്നിര്ലജ്ജോ ഭൃശമതിനിഷ്ഠുരോऽതിശൂരഃ | ക്രോധാലുര്വിപുലബലോ നിശാവിഹാരീ ശൌചദ്വിഡ് ഭവതി ച രക്ഷസാ ഗൃഹീതഃ ||൧൪||

മാംസാസൃഗിത്യാദി| വിവിധാഃ സുരാവികാരാ മാധ്വീകാദയഃ| ലിപ്സുഃ ആസ്വാദയിതുമിച്ഛുഃ| ശൌചദ്വിട് ശൌചം ദ്വേഷ്ടി അശുചിരിത്യര്ഥഃ|||൧൪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ഉദ്ധസ്തഃ കൃശപരുഷശ്ചിരപ്രലാപീ ദുര്ഗന്ധോ ഭൃശമശുചിസ്തഥാऽതിലോലഃ | ബഹ്വാശീ വിജനഹിമാമ്ബുരാത്രിസേവീ വ്യാവിഗ്നോ ഭ്രമതി രുദന് പിശാചജുഷ്ടഃ ||൧൫||

ഉദ്ധസ്ത ഇത്യാദി| ഉദ്ധസ്തോ വികൃതദര്ശനഃ| കൃശോ ദുര്ബലഃ| പരുഷഃ കര്കശഃ| ചിരപ്രലാപീ ചിരകാലം ബഹുക്ഷണം വ്യാപ്യ പ്രലാപീ| അതിലോലഃ അതിചപലഃ| അന്യേ തു ‘അതിലോലുഃ’ ഇതി പഠിത്വാ അശനലോലുപ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, യഥാ- ഭീമോ ഭീമസേന ഇതി| ബഹ്വാശീ പ്രചുരഭോക്താ| വിജനം നിര്ജനസ്ഥാനം, ഹിമാമ്ബുസേവീ ശീതാമ്ബുസേവീ, രാത്രിസേവീ രാത്രിവിഹാരീത്യര്ഥഃ| വ്യാവിഗ്ന ഉദ്വിഗ്നഃ| അന്യേ ത്വത്ര ‘വ്യാചേഷ്ടം’ ഇതി പഠന്തി, വിരുദ്ധചേഷ്ടം യഥാ ഭവതി തഥാ ഭ്രമതീത്യേവം വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

സ്ഥൂലാക്ഷസ്ത്വരിതഗതിഃ സ്വഫേനലേഹീ നിദ്രാലുഃ പതതി ച കമ്പതേ ച യോऽതി | യശ്ചാദ്രിദ്വിരദനഗാദിവിച്യുതഃ സന് സംസൃഷ്ടോ ന ഭവതി വാര്ധകേന ജുഷ്ടഃ ||൧൬||

അസാധ്യലക്ഷണമാഹ- സ്ഥൂലാക്ഷ ഇത്യാദി| സ്വഫേനലേഹീതി ഏതേനാസ്യ മുഖേ ഫേനാഗമനമപ്യുക്തമ്| യോ ഗ്രഹേണ സംസൃഷ്ടഃ സ്ഥൂലാക്ഷ ഇത്യാദിലക്ഷണയുക്തഃ സ്യാത് സ ന ഭവതി വിനശ്യതീത്യര്ഥഃ| യശ്ച അദ്ര്യാദേര്വിച്യുതഃ പതിതഃ സന് ഗ്രഹേണ സംസൃജ്യതേ സോऽപി വിനശ്യതി| അദ്രിഃ പര്വതഃ, ദ്വിരദോ ഹസ്തീ, നഗോ വൃക്ഷഃ, ആദിശബ്ദാത് ശ്വഭ്രനദീതടാദയഃ| വാര്ധകേന ജുഷ്ടഃ വൃദ്ധഭാവേന ഗൃഹീത ഇത്യര്ഥഃ; അന്യേ ‘വര്ധകേന’ ഇതി പഠന്തി, വര്ധകേന ഛേദകേന ഹിംസാര്ഥിനാ കേനചിദ്ഗ്രഹേണ ജുഷ്ടോ ഗൃഹീത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൬||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 18

ദേവഗ്രഹാഃ പൌര്ണമാസ്യാമസുരാഃ സന്ധ്യയോരപി | ഗന്ധര്വാഃ പ്രായശോऽഷ്ടമ്യാം യക്ഷാശ്ച പ്രതിപദ്യഥ ||൧൭|| കൃഷ്ണക്ഷയേ ച പിതരഃ പഞ്ചമ്യാമപി ചോരഗാഃ | രക്ഷാംസി നിശി പൈശാചാശ്ചതുര്ദശ്യാം വിശന്തി ച ||൧൮||

ഇദാനീം ദേവാദിഗ്രഹാണാം ഗ്രഹണകാലമാഹ- ദേവഗ്രഹാ ഇത്യാദി| അസുരാ അസുരഗ്രഹാഃ| സന്ധ്യയോരപീത്യത്ര അപിശബ്ദഃ പാദപൂരണേ| പ്രായോശോऽഷ്ടമ്യാമിതി പ്രായഃശബ്ദാത് സന്ധയയോരപി ഗന്ധര്വാ വിശന്തീതി ലഭ്യതേ| പിതരഃ പിതൃഗ്രഹാഃ| കൃഷ്ണക്ഷയേ കൃഷ്ണപക്ഷക്ഷയേ, അമാവസ്യായാമിത്യര്ഥഃ| പഞ്ചമ്യാമപീതി അപിശബ്ദാത് കൃഷ്ണപക്ഷക്ഷയേऽപി| ഉരഗാ നാഗഗ്രഹാഃ||൧൭-൧൮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ദര്പണാദീന് യഥാ ഛായാ ശീതോഷ്ണം പ്രാണിനോ യഥാ | സ്വമണിം ഭാസ്കരസ്യോസ്രാ യഥാ ദേഹം ച ദേഹധൃക് | വിശന്തി ച ന ദൃശ്യന്തേ ഗ്രഹാസ്തദ്വച്ഛരീരിണമ് ||൧൯||

നനു, ദേഹം വിശന്തോ ഗ്രാഹാഃ കുതോ ന ലക്ഷ്യന്ത ഇത്യാഹ- ദര്പണാദീനിത്യാദി| ദര്പണ ആദര്ശഃ, ആദിശബ്ദാത് ജലസ്നേഹഖങ്ഗാദിഗ്രഹണമ്| സ്വമണിം സൂര്യകാന്തം, ഭാസ്കരയോസ്രാഃ സൂര്യരശ്മയഃ| ദേഹം ഗര്ഭശരീരം, ദേഹധൃക് ജീവഃ, അന്യേ ദേഹധൃക്ശബ്ദേന മനഃ പ്രതിപാദയന്തി| നനു, ഭൂതൈഃ ശരീരേऽനുപ്രവേശഃ ക്രിയതേ ന തു ശരീരിണി, തത് കഥം ശരീരിണമിതി? ഉച്യതേ- അത്ര ശരീരിശബ്ദേന ശരീരമഭിപ്രേതം, സ്ഥാനിനി സ്ഥാനോപചാരാത്| യഥാ ഛായാശീതോഷ്ണാദയോ ദര്പണപ്രാണിപ്രഭൃതീന് വിശന്തോ ന ദൃശ്യന്തേ തദ്വദ്ഗ്രഹാ അപീത്യര്ഥഃ| അത്ര ഛായാദിദൃഷ്ടാന്തചതുഷ്ടയേന ആദ്യൈര്ഹേതുഭിഃ ശരീരം ക്ഷോഭയിത്വൈവാനുപ്രവിശ്യ ലിങ്ഗൈരാത്മാനം ദര്ശയന്തീത്യര്ഥഃ| യഥാ ദേഹം ച ദേഹധൃഗിത്യനേന സ്വമൂര്തിമന്തര്നിധായ വിശന്തീതി പ്രദര്ശിതമ്||൧൯||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

തപാംസി തീവ്രാണി തഥൈവ ദാനം വ്രതാനി ധര്മോ നിയമാശ്ച സത്യമ് | ഗുണാസ്തഥാऽഷ്ടാവപി തേഷു നിത്യാ വ്യസ്താഃ സമസ്താശ്ച യഥാപ്രഭാവമ് ||൨൦||

ഇദാനീം ഗ്രഹാണാം തീവ്രതപോനിയമാദിയുക്തത്വം പ്രഭാവവത്താം ച ദര്ശയിതുമാഹ- തപാംസി തീവ്രാണീത്യാദി| തപഃ തപനലക്ഷണമ് ഉപവാസാദി| വ്രതാനി ശാസ്ത്രോദിതവിധിനാ ഭോജനാദിനിയമനാദി| ധര്മഃ കായവാങ്മനസാം സുചരിതമ്| ഗുണാഃ തഥാऽഷ്ടാവിതി അണിമാ, ലഘിമാ, മഹിമാ, ഗരിമാ, പ്രാപ്തിഃ, പ്രാകാമ്യം ഈശിത്വം, വശിത്വം, ഇത്യഷ്ടൌ; അന്യേ തു- “ആവേശശ്ചേതസോ ജ്ഞാനമര്ഥാനാം ഛന്ദതഃ ക്രിയാ| ദൃഷ്ടിഃ ശ്രോത്രം സ്മൃതിഃ കാന്തിരിഷ്ടതശ്ചാപ്യദര്ശനമ്”- ഇത്യഷ്ടവിധമൈശ്ചര്യമാഹുഃ| തേഷു ഗ്രഹേഷ്വേതേ ഗുണാ നിത്യാ ന കാദാചിത്കാഃ| വ്യസ്താ ദ്വിത്രിചതുരാഃ| സമസ്താഃ സര്വേ| യോ യസ്യ പ്രഭാവ ഇതി യഥാപ്രഭാവമ്| തത്ര വ്യസ്താ ഗുണാ അസുരാദിഗ്രഹാണാം, സമസ്താ ദേവഗ്രഹാണാമ്||൨൦||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

ന തേ മനുഷ്യൈഃ സഹ സംവിശന്തി ന വാ മനുഷ്യാന് ക്വചിദാവിശന്തി | യേ ത്വാവിശന്തീതി വദന്തി മോഹാത്തേ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാദപോഹ്യാഃ ||൨൧||

തപോനിയമാദിയുക്താ ഹി ദേവാദിഗ്രഹാഃ കഥഞ്ചിദപ്യശുചിം ദേഹം നാവിശന്തീത്യാഹ- ന തേ മനുഷ്യൈരിത്യാദി| തേ ദേവയോനയോ മനുഷ്യൈഃ സഹ ന സംവിശന്തി ഏകത്ര ന ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ന വാ മനുഷ്യാന് മാനുഷദേഹാന് ക്വചിദാവിശന്തി അനുപ്രവിശന്തീത്യര്ഥഃ| യേ പുനര്വൈദ്യാ ആവിശന്തീതി മോഹാദജ്ഞാനാത് പ്രവദന്തി തേ വൈദ്യാ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാദപോഹ്യാ അപസാരണീയാസ്ത്യാജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ| ‘അപോഹ്യാ’ ഇത്യത്ര ‘അപേതാ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്ര ഗ്രഹജ്ഞാനാദ്ബാഹ്യാ ഇത്യര്ഥഃ||൨൧||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

തേഷാം ഗ്രഹാണാം പരിചാരകാ യേ കോടീസഹസ്രായുതപഹ്മസങ്ഖ്യാഃ | അസൃഗ്വസാമാംസഭുജഃ സുഭീമാ നിശാവിഹാരാശ്ച തമാവിശന്തി ||൨൨||

കേ തര്ഹി ഗൃഹ്ണന്തീത്യാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം ദേവാദീനാം, പരിചാരകാഃ പ്രേഷ്യാഃ കര്മകരാ ഇത്യര്ഥഃ| കോടീ ശതലക്ഷപ്രമാണം, അയുതം ദശസഹസ്രം, ഏതേന കോട്യാഃ ശതലക്ഷപരിമിതായാ യത് സഹസ്രം താദൃശൈര്ദശഭിഃ സഹസ്രൈരത്രായുതം ബോദ്ധവ്യം, തേഷാം പദ്മം ചതുര്ദശപ്രമാണം തദേവ സങ്ഖ്യാ യേഷാം തേ തഥാ| പ്രാക് ‘അസങ്ഖ്യേയാ ഗ്രഹഗണാ’ ഇത്യഭിധായ അത്ര കോട്യാദിസങ്ഖ്യായാ അഭിധാനം ഗ്രഹഗണാനാമന്യോന്യസാദൃശ്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| സുഭീമാ അത്യര്ഥം ഭയങ്കരാഃ| നിശാവിഹാരാ രാത്രൌ ഭ്രമണശീലാഃ||൨൨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

നിശാചരാണാം തേഷാം ഹി യേ ദേവഗണമാശ്രിതാഃ | തേ തു തത്സത്ത്വസംസര്ഗാദ്വിജ്ഞേയാസ്തു തദഞ്ജനാഃ ||൨൩||

ദേവാദ്യനുചരാണാം സ്വപ്രഭൂണാമിവാനുകാരോ ഭവതീത്യാഹ- നിശാചരാണാമിത്യാദി| തേഷാം നിശാചരാണാമനുചരാണാം മധ്യേ യ അനുചരാ യം ദേവഗണമാശ്രിതാസ്തേ തദഞ്ജനാഃ തല്ല്ക്ഷണാ വിജ്ഞേയാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കുത ഇത്യാഹ- തത്സത്വസംസര്ഗാത് ദേവാദിസത്ത്വസമ്യോഗാദിത്യര്ഥഃ||൨൩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ദേവഗ്രഹാ ഇതി പുനഃ പ്രോച്യന്തേऽശുചയശ്ച യേ | ദേവവച്ച നമസ്യന്തേ പ്രത്യര്ഥ്യന്തേ ച ദേവവത് ||൨൪||

ദേവഗ്രഹാ ഇത്യാദി| യേ പുനരനുചരാഃ ശുചയസ്തേ ദേവഗ്രഹാ ഇതി പ്രോച്യന്തേ| കുതഃ? യതഃ ശുചയഃ, ശുചിത്വം പുനസ്തത്സംസര്ഗാദേവ| ദേവവച്ച നമസ്യന്തേ ദേവവന്നമസ്ക്രിയന്തേ| പ്രത്യര്ഥ്യന്തേ ദേവവദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- തദഞ്ജനാസ്തദ്ദേവാകാരാസ്തഥാവിധാ ഏവ ഭവന്തീത്യാഹ- അശുചയസ്തു തേ; തേ പുനരശുചയോ മോഹാന്ധത്വാദശുദ്ധാഃ, അത ഏവ ഗൃഹ്ണന്തി| ദേവവന്നമസ്കാരഃ പൂജാ ച തദഞ്ജനത്വാദേവ||൨൪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

സ്വാമിശീലക്രിയാചാരാഃ ക്രമ ഏഷ സുരാദിഷു | നിരൃതേര്യാ ദുഹിതരസ്താസാം സ പ്രസവഃ സ്മൃതഃ ||൨൫||

സ്വാമിശീലക്രിയാചാരാ ഇത്യാദി| ശീലം സ്വഭാവഃ| ക്രമശ്ചായം പൂര്വോക്തദേവഗ്രഹശുചിത്വാദികഃ| സുരാദിഷു, ദേവഗ്രഹേഷു, യതസ്തേऽപി സ്വാമിശീലക്രിയാചാരാഃ| ദേവഗ്രഹാ ഇത്യാദികം ച ശ്ലോകം കാര്തികകുണ്ഡോ ന പഠതി| തദഞ്ജനത്വേനൈവാസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത്| നനു, യദി ‘തത്സത്ത്വസംസര്ഗാച്ഛുചയഃ’ തത് കഥം മാംസാദിഭുജ ഇത്യാഹ- നിരൃതേര്യാ ദുഹിതര ഇത്യാദി| നിരൃതീ രക്ഷസാം പിതാമഹഃ, തസ്യ യാ ദുഹിതരഃ പുത്ര്യസ്താസാം സ ദേവാദ്യനുചരഗണഃ പ്രസവഃ, അതഃ പ്രസൂതിഭാവം ന ത്യജതി||൨൫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

സത്യത്വാദപവൃത്തേഷു വൃത്തിസ്തേഷാം ഗണൈഃ കൃതാ |൨൬|

തേഷാം വൃത്തിവിഷയമാഹ- സത്യത്വാദിത്യാദി| സത്യത്വാത് ശാസ്ത്രോക്താനുഷ്ഠാനാത്| അപവൃത്തേഷു വിപരിതാനുഷ്ഠാനപരേഷു| ഗണൈഃ ഗ്രഹഗണൈഃ| തേഷാമനുചരാണാം വൃത്തിഃ കൃതാ| കേചിത് ‘ഗണൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘ഗ്രഹൈഃ’ ഇതി പഠിത്വാ ഗ്രഹൈഃ കൃതാ വൃത്തിരിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി|൨൬|-

Adhikarana 25 (26) · Śloka 27

ഹിംസാവിഹാരാ യേ കേചിദ്ദേവഭാവമുപാശ്രിതാഃ ||൨൬|| ഭൂതാനീതി കൃതാ സഞ്ജ്ഞാ തേഷാം സഞ്ജ്ഞാപ്രവക്തൃഭിഃ |൨൭|

അതോ ഗ്രഹാണാം ഭൂതസഞ്ജ്ഞത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഹിംസാവിഹാരാ ഇത്യാദി| ഹിംസാവിഹാരാ വധക്രീഡനാഃ| ദേവഭാവം ദേവരൂപമ്| തേഷാം ഹിംസാവിഹാരാണാം ഭൂതാനീതി സഞ്ജ്ഞാ കൃതാ||൨൬||-

Adhikarana 26 (27) · Śloka 28

ഗ്രഹസഞ്ജ്ഞാനി ഭൂതാനി യസ്മദ്വേത്ത്യനയാ ഭിഷക് ||൨൭|| വിദ്യയാ ഭൂതവിദ്യാത്വമത ഏവ നിരുച്യതേ |൨൮|

ഭൂതവിദ്യായാ നിരുക്തിമാഹ- ഗ്രഹസഞ്ജ്ഞാനീത്യാദി||൨൭||-

Adhikarana 27 (28) · Śloka 29

തേഷാം ശാന്ത്യര്ഥമന്വിച്ഛന് വൈദ്യസ്തു സുസമാഹിതഃ ||൨൮|| ജപൈഃ സനിയമൈര്ഹോമൈരാരഭേത ചികിത്സിതുമ് |൨൯|

ഇദാനീം ചികിത്സിതമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം ദേവാദ്യനുചരാണാമ്| സുസമാഹിതഃ സുഷ്ഠു സാവധാനഃ, ആത്മാനം പരിരക്ഷന്നിത്യര്ഥഃ| ജപൈരിത്യാദി| ജപൈഃ ഓങ്കാരപൂര്വകഗായത്ര്യാദ്യാവര്തനൈരയുതലക്ഷകോടിപ്രയുതോപലക്ഷിതൈഃ| ഏതേന ദൈവവ്യപാശ്രയം ചികിത്സിതമുക്തമ്||൨൮||-

Adhikarana 28 (29) · Śloka 30

രക്താനി ഗന്ധമാല്യാനി ബീജാനി മധുസര്പിഷീ ||൨൯|| ഭക്ഷ്യാശ്ച സര്വേ സര്വേഷാം സാമാന്യോ വിധിരുച്യതേ |൩൦|

സര്വഗ്രഹാണാം സാമാന്യചികിത്സാമാഹ- രക്താനീത്യാദി| രക്താനിഗന്ധമാല്യാനി കുങ്കുമരക്തകരവീരാദീനി| ബീജാനി സര്ഷപയവപ്രഭൃതീനി | ഭക്ഷ്യാശ്ച സര്വേ ലങ്ഡുകഫേനകഗുഡാദയഃ||൨൯||-

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

വസ്ത്രാണി ഗന്ധമാല്യാനി മാംസാനി രുധിരാണി ച യാനി യേഷാം യഥേഷ്ടാനി താനി തേഭ്യഃ പ്രദാപയേത് ||൩൦||

സര്വേഷാം ദേവാദിഗ്രഹാണാം വിശേഷചികിത്സിതമാഹ- വസ്ത്രാണീത്യാദി| യാനി വസ്ത്രാദീനി യേഷാം ദേവാദ്യനുചരാണാം യഥാ യാദൃശാനി ഇഷ്ടാനി താനി വസ്ത്രാദീനി തേഭ്യഃ പ്രദാപയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഇഷ്ടത്വം ച വസ്ത്രാദിവസ്തൂനാം വിവിധാനാം 'സന്തുഷ്ടഃ ശുചിരപി ചേഷ്ടഗന്ധമാല്യഃ' ഇത്യാദിഗ്രഹലക്ഷണതോऽപി ജ്ഞാതവ്യമ്| 'വസ്ത്രാണി മദ്യമാംസാനി ക്ഷീരാണി' ഇതി ക്വചിത് പാഠഃ||൩൦||

Adhikarana 30 (31) · Śloka 32

ഹിംസന്തി മനുജാന് യേഷു പ്രായശോ ദിവസേഷു തു ||൩൧|| ദിനേഷു തേഷു ദേയാനി തദ്ഭൂതവിനിവൃത്തയേ |൩൨|

വസ്ത്രാദിപ്രദാനകാലമാഹ- ഹിംസന്തി മനുജാനിത്യാദി| ദേയാനി വസ്ത്രാദീനി||൩൧||-

Adhikarana 31 (32) · Śloka 33

ദേവഗ്രഹേ ദേവഗൃഹേ ഹുത്വാऽഗ്നിം പ്രാ(ദാ) പയേദ്വലിമ് ||൩൨|| കുശസ്വസ്തികപൂപാജ്യച്ഛത്രപായസസമ്ഭൃതമ് |൩൩|

ബലിപ്രദാനായ വ്യാഖ്യാനമാഹ- ദേവേത്യാദി| ദേവഗൃഹേ ദേവായതനേ, കുശാ ദര്ഭാഃ, സ്വസ്തികോ യവാദിചൂര്ണൈഃ കൃതോऽധോഭാഗേ വിസ്തീര്ണ ഊര്ധ്വഭാഗേ തീക്ഷ്ണോ മധ്യേ വലിത്രയമുദ്രാങ്കിതോ ഭക്ഷ്യവിശേഷഃ, പൂപഃ പൂപലികാ, ആജ്യം ഘൃതമ്; ഏതൈഃ സമ്ഭൃതം ബലിം ദാപയേദിത്യര്ഥഃ||൩൨||-

Adhikarana 32 (33) · Śloka 33

അസുരായ യഥാകാലം വിദധ്യാച്ചത്വരാദിഷു ||൩൩||

അസുരായ യഥാകാലമിത്യാദി| അസുരായ അസുരഗ്രഹായ| യഥാകാലമിതി സന്ധ്യാകാലേ| വിദധ്യാത് ദദ്യാത്, ബലിമിത്യര്ഥഃ| ചത്വരാദിഷു ചതുഷ്പഥ്യാദിഷു||൩൩||

Adhikarana 33 (34) · Śloka 34

ഗന്ധര്വസ്യ ഗവാം മധ്യേ മദ്യമാംസാമ്ബുജാങ്ഗലമ് |൩൪|

ഗന്ധര്വസ്യേത്യാദി| അമ്ബു പാനീയം, ജാങ്ഗലം മാംസം, തച്ച മാംസോപദാനാല്ലബ്ധമ്, അതഃ പൃഥഗുപാദാനം തസ്യ വിശേഷപരിഗ്രഹാര്ഥമ്; അന്യേ ‘മദ്യമാംസാമ്ബുജാകുലം’ ഇതി പഠന്തി, മദ്യമാംസാമ്ബുജാകുലം മദ്യാദ്യാകുലം സമ്മൃതം ബലിമിത്യര്ഥഃ| പുഷ്പപ്രിയത്വാത് ഗന്ധര്വാണാമമ്ബുജം കമലോത്പലാദി|൩൪|-

Adhikarana 34 (34) · Śloka 35

ഹൃദ്യേ വേശ്മനി യക്ഷസ്യ കുല്മാഷാസൃക്സുരാദിഭിഃ ||൩൪|| അതിമുക്തകകുന്ദാബ്ജൈഃ പുഷ്പൈശ്ച വിതരേദ്വലിമ് |൩൫|

ഹൃദ്യേ ഇത്യാദി| കുല്മാഷാസൃക്സുരാദിഭിഃ കുല്മാഷാ യവപിഷ്ടകൃതാഃ ശൃങ്ഗാടകാദയഃ, അസൃക് രക്തമ്, ആദിശബ്ദാത് ഭക്ഷ്യാദയഃ| അതിമുക്തകകുന്ദാബ്ജൈരിതി അതിമുക്തകോ മാധവീലതാ ‘അവേതക’ ഇതി ലോകേ, അമ്ബുജാനി ഉത്പലാദീനി| കുല്മാഷാദിഭിരതിമുക്തകാദിപുഷ്പൈശ്ച മനോജ്ഞേ ഗൃഹേ യക്ഷസ്യ ബലിം ദദ്യാദിത്യര്ഥഃ||൩൪||

Adhikarana 35 (35) · Śloka 35

നദ്യാം പിതൃഗ്രഹായേഷ്ടം കുശാസ്തരണഭൂഷിതമ് ||൩൫||

നദ്യാമിത്യാദി| ഇഷ്ടം ബലിം തിലഗുഡപായസാദികമ്||൩൫||

Adhikarana 36 (36) · Śloka 36

തത്രൈവോപഹരേച്ചാപി നാഗായ വിവിധം ബലിമ് |൩൬|

തത്രൈവത്യാദി| തത്രൈവ നദ്യാമ്| വിവിധം ഗുഡമധ്വാസവപായസൈര്നാനാപ്രകാരമ്|൩൬|-

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

ചതുഷ്പഥേ രാക്ഷസസ്യ ഭീമേഷു ഗഹനേഷു വാ ||൩൬||

ചതുഷ്പഥ ഇത്യാദി| അത്രാപി ‘വിതരേദ്വലിം’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| വിവിധം മാംസാസൃക്സുരാവികാരൈരനേകപ്രകാരമ്| കിം ചതുഷ്പഥേ ഏവ ബലിം ദദ്യാദിത്യാഹ- ഭീമേഷു ഗഹനേഷു വാ; ‘സ്ഥാനേഷു’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്||൩൬||

Adhikarana 38 (37) · Śloka 37

ശൂന്യാഗാരേ പിശാചസ്യ തീവ്രം ബലിമുപാഹരേത് |൩൭|

ശൂന്യാഗാര ഇത്യാദി| തീവ്രം ബലിം ആമമാംസപശൂപഹാരമദ്യോത്കടമ്|൩൭|-

Adhikarana 39 (37) · Śloka 38

പൂര്വമാചരിതൈര്മന്ത്രൈര്ഭൂതവിദ്യാനിദര്ശിതൈഃ ||൩൭|| ന ശക്യാ ബലിഭിര്ജേതും യോഗൈസ്താന് സമുപാചരേത് |൩൮|

പൂര്വോക്തവിധാനേന ജേതുമശക്യാനാം വിശേഷവിധാനമാഹ- പൂര്വമിത്യാദി||൩൭||-

Adhikarana 40 (38-39) · Śloka 39

അജര്ക്ഷചര്മരോമാണി ശല്യകോലൂകയോസ്തഥാ ||൩൮|| ഹിങ്ഗു മൂത്രം ച ബസ്തസ്യ ധൂമമസ്യ പ്രയോജയേത് | ഏതേന ശാമ്യതി ക്ഷിപ്രം ബലവാനപി യോ ഗ്രഹഃ ||൩൯||

പ്രാഗ്യോഗൈരിത്യുക്തമതസ്താനേവ യോഗാനാഹ- അജേത്യാദി| അജഃ ഛഗലഃ||൩൮-൩൯||

Adhikarana 41 (40) · Śloka 41

ഗജാഹ്വപിപ്പലീമൂലവ്യോഷാമലകസര്ഷപാന് | ഗോധാനകുലമാര്ജാരഋഷ്യപിത്തപ്രപേഷിതാന് ||൪൦|| നസ്യാഭ്യഞ്ജനസേകേഷു വിദധ്യാദ്യോഗതത്ത്വവിത് |൪൧|

ഗജാഹ്വേത്യാദി| ഗജാഹ്വാ ഗജപിപ്പലീ| മാര്ജാരോ ബിഡാലഃ, ഋഷ്യോ നീലാണ്ഡോ മൃഗഭേദഃ, പിത്തശബ്ദോ ഗോധാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| തേന ഗജാഹ്വാദീന് ഗോധാദിപിത്തപേഷിതാന്നസ്യാദിഷു ദദ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| അന്യേ ഋഷ്യസ്ഥാനേ മത്സ്യേതി പഠന്തി; തന്ന, ആദ്യപുസ്തകേ ഋഷ്യസ്യ പാഠോ ദൃശ്യതേ ന മത്സ്യസ്യ| നസ്യാദിഷു പിത്തപിഷ്ടേന കഥം സേകഃ കര്തും പാര്യത ഇത്യതഃ കിഞ്ചിത്തോയമാലോഡനാര്ഥം ദേയമ്| അത ഏവ യോഗതത്ത്വവിദിത്യുക്തമ്| അന്യേ തു ‘നസ്യാഭ്യഞ്ജനയോഗേഷു’ ഇതി പഠന്തി, അഭ്യഞ്ജനമത്ര അഞ്ജനമഭിപ്രേതം നസ്യസാഹചര്യാദിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| മാര്ജാരഋഷ്യ(ക്ഷ)പിത്തപ്രപേഷിതാനിത്യത്രാസംഹിതാനിര്ദേശശ്ഛന്ദോഭങ്ഗഭീതേഃ||൪൦||-

Adhikarana 42 (41-42) · Śloka 42

ഖരാശ്വാശ്വതരോലൂകകരഭശ്വശൃഗാലജമ് ||൪൧|| പുരീഷം ഗൃധ്രകാകാനാം വരാഹസ്യ ച പേഷയേത് | ബസ്തമൂത്രേണ തത്സിദ്ധം തൈലം സ്യാത് പൂര്വവദ്ധിതമ് ||൪൨||

ഖരാശ്വേത്യാദി| ഖരാശ്വാദീനാം പുരീഷം ബസ്തമൂത്രേണ പേഷയേത്, തതസ്തേന കല്കേന ഛാഗമൂത്രേണ തത്സിദ്ധം തൈലം പൂര്വവദ്ധിതം സ്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഖരോ ഗര്ദഭഃ, അശ്വതരോ വേസരഃ, കരഭ ഉഷ്ട്രഃ, ശ്വാ കുക്കുരോ മാംസവര്ഗേ പ്രോക്തലക്ഷണഃ| വരാഹസ്യ ചേതി ചകാരേണ പുരീഷം സമുച്ചീയതേ| തത് തൈലം പൂര്വവന്നസ്യാഭ്യഞ്ജസേകേഷു വിദധ്യാദിത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൨||

Adhikarana 43 (43) · Śloka 44

ശിരീഷബീജം ലശുനം ശുണ്ഠീം സിദ്ധാര്ഥകം വചാമ് | മഞ്ജിഷ്ഠാം രജനീം കൃഷ്ണാം ബസ്തമൂത്രേണ പേഷയേത് ||൪൩|| വര്ത്യശ്ഛായാവിശുഷ്കാസ്താഃ സപിത്താ നയനാഞ്ജനമ് |൪൪|

ശിരീഷബീജമിത്യാദി| സിദ്ധാര്ഥകഃ ശ്വേതസര്ഷപഃ| കൃഷ്ണാ പിപ്പലീ| സപിത്താ ഗോപിത്താന്വിതാ, പ്രധാനകല്പനയാ; അന്യേ ശ്രുതത്വാദ്ഗോധാദ്യന്യതമപിത്തം ഗൃഹ്ണന്തി| ശിരീഷബീജാദീനി ബസ്തമൂത്രേണ പേഷയേത്, തതോ വര്ത്യഃ, സഗോപിത്താ ഛായാശുഷ്കാഃ, താഭിര്നയനാഞ്ജനം കാര്യമിത്യര്ഥഃ||൪൩||

Adhikarana 44 (44) · Śloka 45

നക്തമാലഫലം വ്യോഷം മൂലം ശ്യോനാകബില്വയോഃ ||൪൪|| ഹരിദ്രേ ച കൃതാ വര്ത്യഃ പൂര്വവന്നയനാഞജനമ് |൪൫|

നക്തമാലഫലമിത്യാദി| കൃതാ വര്ത്യഃ പൂര്വവദിതി ബസ്തമൂത്രനിഷ്പിഷ്ടാഃ ഛായാവിശുഷ്കാശ്ച സപിത്താഃ കാര്യാഃ||൪൪||-

Adhikarana 45 (45) · Śloka 46

സൈന്ധവം കടുകാം ഹിങ്ഗം വയഃസ്ഥാം ച വചാമപി | ബസ്തമൂത്രേണ സമ്പിഷ്ടം മത്സ്യപിത്തേന പൂര്വവത് ||൪൫|| യേ യേ ഗ്രഹാ ന സിധ്യന്തി സര്വേഷാം നയനാഞ്ജനമ് |൪൬|

യേ യേ ഗ്രഹാ ഇത്യാദി| വയഃസ്ഥാ ഗുഡുചീ| ബസ്തമൂത്രേണേത്യത്ര വാശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന ബസ്തമൂത്രേണ വാ പിഷ്ടം മത്സ്യപിത്തേന വേതി ലഭ്യതേ| പൂര്വവത് ഛായാശുഷ്കമഞ്ജനം കാര്യമിത്യര്ഥഃ||൪൫||-

Adhikarana 46 (46-53) · Śloka 54

പുരാണസര്പിര്ലശുനം ഹിങ്ഗ സിദ്ധാര്ഥകം വചാ ||൪൬|| ഗോലോമീ ചാജലോമീ ച ഭൂതകേശീ ജടാ തഥാ | കുക്കുടാ സര്പഗന്ധാ ച തഥാ കാണവികാണികേ ||൪൭|| വജ്രപ്രോക്താ വയഃസ്ഥാ ച ശൃങ്ഗീ മോഹനവല്ലികാ | അര്കമൂലം ത്രികടുകം ലതാ സ്രോതോജമഞ്ജനമ് ||൪൮|| നൈപാലീ ഹരിതാലം ച രക്ഷോഘ്നാ യേ ച കീര്തിതാഃ | സിംഹവ്യാഘ്രര്ക്ഷമാര്ജാരദ്വീപിവാജിഗവാം തഥാ ||൪൯|| ശ്വാവിച്ഛല്യകഗോധാനാമുഷ്ട്രസ്യ നകുലസ്യ ച | വിട്ത്വഗ്രോമവസാമൂത്രരക്തപിത്തനഖാദയഃ ||൫൦|| അസ്മിന് വര്ഗേ ഭിഷക് കുര്യാത്തൈലാനി ച ഘൃതാനി ച | പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യേഷു താനി യോജ്യാനി ജാനതാ ||൫൧|| അവപീഡേऽഞ്ജനേ ചൈവ വിദധ്യാദ്ഗുടികീകൃതമ് | വിദധീത പരീഷേകേ ക്വഥിതം, ചൂര്ണിതം തഥാ ||൫൨|| ഉദ്ധൂലനേ, ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടം പ്രദേഹേ ചാവചാരയേത് | ഏഷ സര്വവികാരാംസ്തു മാനസാനപരാജിതഃ ||൫൩|| ഹന്യാദല്പേന കാലേന സ്നേഹാദിരപി ച ക്രമഃ |൫൪|

പുരാണസര്പിരിത്യാദി| ലശതി ഭിനത്തി രോഗാനിതി ലശുനമ്| സിദ്ധാര്ഥകഃ സിദ്ധപ്രയോഗാരമ്ഭകത്വാത് ശ്വേതസര്ഷപഃ| ഗോലോമീ ദൂര്വാ| അജലോമീ ശ്വേതദൂര്വാ| ഭൂതകേശീ മാംസീ| ജടാ ഗന്ധമാംസീ| കുക്കുടാ കുക്കുടശിമ്ബീ, വര്തമാനപ്രതിഷു കുക്കടീതി ദൃശ്യതേ, കുക്കടീ കുക്കടസദൃശകന്ദാ മഹൌഷധിഃ| സര്പഗന്ധാ വര്ഷാസു ഛത്രാകാരാ| കാണവികാണികേ കാകോലീക്ഷീരകാകോല്യൌ| തഥൈത്യത്ര തിക്തേതി, ‘വികാണികേ’ ഇത്യത്ര ‘വിഷാണികേ’ ഇതി ച കേചിത് പഠന്തി| തിക്താ കടുതുമ്ബീ, വിഷാണികാ മേഷശൃങ്ഗീ| വജ്രപ്രോക്താ വജ്രകന്ദഃ, സ്നുഹീത്യന്യേ; ‘വജ്രപ്രോക്താ’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘ഋഷ്യപ്രോക്താ’ ഇതി പഠന്തി; വയഃസ്ഥാ ഗുഡൂചീ| ശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ| മോഹനവല്ലികാ വടപത്രികാ| ലതാ പ്രിയങ്ഗുഃ| സ്രോതോഞ്ജനം പര്ണസാനദ്യാം സിന്ധുനദേ വാ ഭവതി| തല്ലക്ഷണമ്,- “വല്മീകശിഖരാകാരം രൂപേ നീലോത്പലദ്യുതി| സ്രോതോഞ്ജനം പ്രശംസന്തി തച്ച പ്രത്യഞ്ജനേ ഹിതമ്”- ഇതി| നൈപാലീ മനഃശിലാ| രക്ഷോഘ്നാ യേ പ്രകീര്തിതാ ഇതി ശ്വതേസര്ഷപാഃ| ‘രക്ഷോഘ്നം യച്ച കീര്തിതം’ ഇത്യന്യേ, തത്ര രുദ്രാക്ഷം; അപരേ തു ‘യദ്യദ്രക്ഷോഘ്നമീരിതം’ ഇതി പഠന്തി, ഗുഗ്ഗുലുപ്രഭൃതീനിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഋക്ഷോ ഭല്ലൂകഃ| ദ്വീപീ ചിത്രകഃ| മാര്ജാരോ ബിഡാലഃ| വാജീ ഘോടകഃ| ശ്വാവിത് സേഹി(ഢി)കേതി ലോകേ| ശല്യകോ ഗോധാനുകാരീ വജ്രശല്യകഃ| വിട് പുരീഷമ്| നഖത്വചഃ ശസ്ത്രേണ തനൂക്രൃതനഖസ്യ തനൂനി ഖണ്ഡാനി| അസ്മിന് വര്ഗേ പുരാണസര്പിരിത്യാദികേ യാവദ്രക്തമൂത്രത്വഗന്തേ, തൈലാനി ഘൃതാനി ച ഭിഷക് കുര്യാത്; താനി ച പാനാദിഷു ജാനതാ വൈദ്യേന യോജ്യാനീതി സമ്ബന്ധഃ| ‘അസ്മിന് വര്ഗേ’ ഇതി വര്ഗഗ്രഹണാത് അസമസ്തേനാപ്യനേന തൈലാദികം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| അവപീഡോ നസ്യഭേദഃ| ഗുടികീകൃതം വര്തീകൃതമ്| അസ്മിന് വര്ഗ ഇതി അവപീഡ ഇത്യാദിഷ്വനുവര്ത്യ സമ്ബധ്യതേ| തേനാസ്മിന് വര്ഗേ യത് ക്വഥിതം ക്വാഥസ്തത് പരിഷേകേ വിദധീത, തഥാ ചുര്ണിതമുദ്ധൂലനേ വിദധീത, ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടം പ്രദേഹേ അവചാരയേദിത്യര്ഥഃ| ഏഷ ഗണോऽപരാജിതോ നാമ സര്വവികാരാന് മാനസാന് ഗ്രഹകൃതാംശ്ചോന്മാദാദീനല്പേന കാലേന നിഹന്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ; അന്യേ അപരാജിതാനിതി പഠന്തി, തത്ര അപരൈഃ പ്രയോഗൈരജിതാന് മാനസാന് വികാരാനിതി വ്യാഖ്യേയമ്| കിമേഷ ഏവ ഗണഃ പരമേതാന് വികാരാന് ഹന്യാദിത്യാഹ- സ്നേഹാദിരപി ച ക്രമഃ| ആദിശബ്ദാത് സ്വേദവമനവിരേകാദി||൪൬-൫൩||-

Adhikarana 47 (54) · Śloka 54

ന ചാചൌക്ഷം പ്രയുഞ്ജീത പ്രയോഗം ദേവതാഗ്രഹേ ||൫൪||

ന ചാചൌക്ഷമിത്യാദി| അചൌക്ഷമപവിത്രം പ്രയോഗം ദേവതാഗ്രഹേ ദേവാദിഗ്രഹേ ന പ്രയുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| അന്യേ ന ചായുക്തമിതി പഠന്തി||൫൪||

Adhikarana 48 (55) · Śloka 55

ഋതേ പിശാചാദന്യത്ര പ്രതികൂലം ന ചാചരേത് |൫൫|

ദേവതാഗ്രഹ ഇത്യത്ര സാമാന്യവചനാത് സര്വേഷ്വപി ഗ്രഹേഷു നിഷേധഃ പ്രാപ്ത ഇത്യത ആഹ- ഋതേ പിശാചാദിത്യാദി| ഋതേ പിശാചാത് പിശാചഗ്രഹം വിഹായ, അന്യേഷു ഗ്രഹേഷു, പ്രതികൂലം നിഷിദ്ധമ്; അന്യത്രേത്യത്രാപി ഋതേ പിശാചാദിതി സമ്ബധ്യതേ; തേന പിശാചാദന്യത്ര പ്രതികൂലം ന ച ആചരേത്; ഏതേന പിശാചഗ്രഹേ അചൌക്ഷം പ്രതികൂലം ചോചിതമിത്യുക്തമ്|൫൫|-

Adhikarana 49 (55) · Śloka 55

വൈദ്യാതുരൌ നിഹന്യുസ്തേ ധ്രുവം ക്രുദ്ധാ മഹൌജസഃ ||൫൫||

പിശാചാദന്യത്ര പ്രതികൂലാചരണേ കിം സ്യാദിത്യാഹ- വൈദ്യാതുരൌ നിഹന്യുരിത്യാദി| തേ ദേവാദിഗ്രഹാ ധ്രുവമവശ്യമനുചിതാചരണാത് ക്രുദ്ധാഃ സന്തോ വൈദ്യാതുരൌ നിഹന്യുരിത്യര്ഥഃ| മഹൌജസഃ മഹാപ്രഭാവാഃ||൫൫||

Adhikarana 50 (56) · Śloka 56

ഹിതാഹിതീയേ യച്ചോക്തം നിത്യമേവ സമാചരേത് |൫൬|

ഹിതാഹാരാദികം നിര്ദിശന്നാഹ- ഹിതാഹിതീയേ യദിത്യാദി| യച്ചോക്തം രക്തശാല്യാദികം തന്നിത്യമേവ ആചരേദിത്യര്ഥഃ| ‘ഹിതാഹിതീയേ’ ഇത്യത്ര ‘ഹിതാഹിതം ച’ ഇത്യന്യേ പഠത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി- വ്രണിതോപാസനീയോക്തം ഹിതാഹിതീയോക്തം ച ഹിതവിധാനം നിത്യം സമാചരേദഹിതം ച പരിഹരേദിത്യര്ഥഃ|൫൬|-

Adhikarana 51 (56) · Śloka 56

തതഃ പ്രാപ്സ്യതി സിദ്ധിം ച യശശ്ച വിപുലം ഭിഷക് ||൫൬||

ഹിതാചരണഫലമാഹ- തത ഇത്യാദി| തതോ ഹിതാഹിതപ്രതിപാദിതക്രിയാചരണാത് ഗ്രഹമുക്തിലക്ഷണം സിദ്ധിമാതുരഃ പ്രാപ്സ്യതി, ഭിഷക് വിപുലം യശശ്ച പ്രാപ്സ്യതീതി| കാര്തികകുണ്ഡസ്ത്വമും പാഠം ന പഠതി||൫൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 60

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ഭൂതവിദ്യാതന്ത്രേऽമാനുഷോപസര്ഗപ്രതിഷേധോ നാമ (പ്രഥമോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ ||൬൦||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേऽമാനുഷോപസര്ഗപ്രതിഷേധോ നാമ ഷഷ്ടിതമോऽധ്യായഃ||൬൦||