60. amānuṣōpasargapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాతోఽమానుషోపసర్గప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

కాయచికిత్సాపారిశేష్యాత్ భూతవిద్యామారబ్ధుకామ ఆదౌ మూత్రకృచ్ఛ్రానంతరం మూత్రకృచ్ఛ్రే ప్రతిక్షణమల్పాల్పం మేహతోఽసమ్యగాచమనేనాశౌచాదమానుషోపసర్గసంభావనాయామమానుషజన్యవ్యాధిప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| అథేతి కాయచికిత్సానంతరం| అత ఇతి హేతౌ| హేతుశ్చపాతనికాయామేవ ప్రకటీకృతః| అమానుషా దేవాదిగ్రహాః, తేషాముపసర్గ ఉపద్రవః, తస్య ప్రతిషేధః చికిత్సితం, తద్వివిధప్రకారమాభిముఖ్యేన శిష్యాణాం వ్యాఖ్యాస్యామః| అన్యే తు ‘అమానుషోపసర్గ’ ఇత్యత్ర ‘అమానుషాబాధ’ ఇతి పఠంతి; అమానుషాణి భూతాని, తేషామాబాధా పీడేతి వ్యాఖ్యానయంతి||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

నిశాచరేభ్యో రక్ష్యస్తు నిత్యమేవ క్షతాతురః | ఇతి యత్ ప్రాగభిహితం విస్తరస్తస్య వక్ష్యతే ||3||

నిశాచరేభ్య ఇత్యాది| అత్ర నిశాచరా దేవాదిగ్రహా ఉచ్యంతే, నిశావిహారిత్వాదసృగాదిభోజనత్వాచ్చ; యద్వ్రణితోపాసనీయే ‘రక్షాంసి’ ఇత్యుక్తం తద్రక్షసాం విశేషేణ తథాస్వరూపఖ్యాపనాయ| ప్రాగితి ద్వివ్రణీయే| అన్యే తు నిశాచరశబ్దేన రాక్షసానేవాహుః||3||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

గుహ్యానాగతవిజ్ఞానమనవస్థాఽసహిష్ణుతా | క్రియా వాఽమానుషీ యస్మిన్ సగ్రహః పరికీర్త్యతే ||4||

ఇదానీం సామాన్యగ్రహలక్షణమాహ- గుహ్యేత్యాది| గుహ్యాం గుప్తం, అనాగతం భావి, తయోర్విజ్ఞానం| అనవస్థా అనవస్థితిః| అసహిష్ణుతా క్రోధనత్వం| అమానుషీ క్రియా వరదానాదికా, లంగనప్లవనాదికేత్యన్యే, అమానుషీ యా మానుషైః కర్తుం న శక్యతే| యస్మిన్ ఆతురే| సగ్రహో గ్రహసహితః||4||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

అశుచిం భిన్నమర్యాదం క్షతం వ యది వాఽక్షతం | హింస్యుర్హింసావిహారార్థం సత్కారార్థమథాపి వా ||5||

యాదృశం భూతాని హింసంతి, యాదృశం వా జిఘృక్షంతి, తమాహ- అశుచిమిత్యాది| భిన్నమర్యాదం త్యక్తోచితక్రమం, అభక్ష్యభక్షణే అగమ్యాగమనే తథా హింసాదౌ చ ప్రవృత్తత్వాత్; క్షతం వ్రణితం, అక్షతం వ్రణరహితమపి శౌచాదిహీనం హింస్యుః| హింసావిహారో వధక్రీడా, తదర్థం; సత్కారార్థం పూజార్థం; అన్యే విహారశబ్దేన రతిం మన్యంతే, తత్ర హింసాయాం యా రతిస్తదర్థం||5||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

అసంఖ్యేయా గ్రహగణా గ్రహాధిపతయస్తు యే | వ్యజ్యంతే వివిధాకారా భిద్యంతే తే తథాఽష్టధా ||6||

గ్రహాణామసంఖ్యేయత్వం గ్రహాధిపానాం చాష్టత్వం దర్శయన్నాహ- అసంఖ్యేయా ఇత్యాది| గ్రహాధిపతయో దేవదైత్యాదయః| తుశబ్దః పునరర్థే| వ్యజ్యంతే పృథక్ ప్రతీయంతే| వివిధాకారా వివిధలక్షణాః| తే పునరష్టధా భిద్యంతే| అన్యే తు ‘గ్రహాధిపతిభిస్తు తే| వ్యంజనైః’ ఇతి పఠిత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- తే గ్రహగణా యద్యప్యసంఖ్యేయాస్తథాఽపి గ్రహాధిపతిభిః స్వస్వామిభిః కృత్వా అష్టధా భిద్యంతే అష్టభేదభిన్నా భవంతీత్యర్థః; కింవిశిష్టాస్తే? వ్యంజనైర్వివిధాకారా విలక్షణాః||6||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

దేవాస్తథా శత్రుగణాశ్చ తేషాం గంధర్వయక్షాః పితరో భుజంగాః | రక్షాంసి యా చాపి పిశాచజాతిరేషోఽష్టకో దేవగణో గ్రహాఖ్యః ||7||

తేషామష్టవిధత్వమాహ- దేవతాస్తథేత్యాది| దీవ్యంతీతి దేవాః| తేషాం దేవానాం శత్రుగణా దైత్యసమూహాః| గంధర్వా దేవగాయనా హాహాహూహూప్రభృతయః| యక్షాః కుబేరాదయః | పితరః అగ్నిష్వాత్తాదయః| భుజంగా వాసుకిప్రభృతయః| రక్షాంసి మనుష్యభక్షణకారీణి హేతిప్రహేతికులజాతాని| పిశాచాః పిశితాశానాః, తేషాం జాతిః||7||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

సంతుష్టః శుచిరపి చేష్టగంధమాల్యో నిస్తంద్రీ హ్యవితథసంస్కృతప్రభాషీ | తేజస్వీ స్థిరనయనో వరప్రదాతా బ్రహ్యణ్యో భవతి నరః స దేవజుష్టః ||8||

దేవాదిగ్రహగృహీతానాం ప్రత్యేకం లక్షణమాహ- సంతుష్ట ఇత్యాది| శుచిః శౌచయుక్తః| ఇష్టాని అభిలషితాని గంధమాల్యాని యస్య సః; గంధాః కుంకుమచందనాదికాః, మాల్యాని పుష్పాణి| ‘శుచిరపి చేష్టమాల్యగంధ’ ఇత్యత్రాన్యే ‘శుచిరహతేష్టగంధమాల్య’ ఇతి పఠంతి, అనుపహతగంధమాల్య ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| అవితథసంస్కృతప్రభాషీ అవితథప్రభాషీ సంస్కృతప్రభాషీ చ, అవితథం యథార్థం స్థిరనయనో నిమేషరహితః||8||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

సంస్వేదీ ద్విజగురుదేవదోషవక్తా జిహ్మాక్షో విగతభయో విమార్గదృష్టిః | సంతుష్టో భవతి న చాన్నపానజాతైర్దుష్టాత్మా భవతి చ దేవశత్రుజుష్టః ||9||

సంస్వేదీత్యాది| సంస్వేదీ ప్రస్వేదయుక్తః| జిహ్మాక్షో వక్రలోచనః| విమార్గదృష్టిః విమార్గదర్శనః, నాస్తిక ఇత్యర్థః| అన్నం భక్తాది, పానం జలాది, తేషాం జాతైః సమూహైః| దుష్టాత్మా దుష్టస్వభావః| దేవశత్రుజుష్టో దైత్యగ్రహజుష్ట ఇత్యర్థః||9||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

హృష్టాత్మా పులినవనాంతరోపసేవీ స్వాచారః ప్రియపరిగీతగంధమాల్యః | నృత్యన్ వై ప్రహసతి చారు చాల్పశబ్దం గంధర్వగ్రహపరిపీడితో మనుష్యః ||10||

హృష్టాత్మేత్యాది| హృష్టాత్మా హర్షయుక్తః| పులినవనాంతరోపసేవీ పులినవనమధ్యే క్రీడనశీలః; పులినం జలమధ్యోత్థితభూతప్రదేశః| స్వాచారః శోభనాచారః| ప్రియాణి పరిగీతగంధమాల్యాని యస్య స తథా| చారు యథా భవతి ఏవం నృత్యం అల్పశబ్దం యథా తథా ప్రహసతి ఈషద్ధసతీత్యర్థః| ఏవంభూతో మనుష్యో గంధర్వగ్రజుష్టో జ్ఞేయః||10||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

తామ్రాక్షః ప్రియతనురక్తవస్త్రధారీ గంభీరో ద్రుతమతిరల్పవాక్ సహిష్ణుః | తేజస్వీ వదతి చ కిం దదామి కస్మై యో యక్షగ్రహపరిపీడితో మనుష్యః ||11||

తామ్రాక్ష ఇత్యాది| తామ్రాక్షో రక్తనేత్రః| ప్రియతనురక్తవస్త్రధారీ కమనీయసూక్ష్మరక్తవస్త్రపరిధానశీలః| గంభీరో గంభీరశీలః, ప్రచురసత్త్వ ఇత్యర్థః ద్రుతమతిః ఉద్భాంతమనాః, అల్పవాక్ అల్పవక్తా, సహిష్ణుః క్షమాయుక్తః||11||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ప్రేతేభ్యో విసృజతి సంస్తరేషు పిండాన్ శాంతాత్మా జలమపి చాపసవ్యవస్త్రః | మాంసేప్సుస్తిలగుడపాయసాభికామస్తద్భుక్తో భవతి పితృగ్రహాభిభూతః ||12||

ప్రేతేభ్య ఇత్యాది| ప్రేతేభ్యో మృతేభ్యః, విసృజతి దదాతి, సంస్తరేషు దర్భసంస్తరేషు, పిండాన్ అన్నమయాన్, శాంతాత్మా శాంతస్వభావః| జలమపి చేతి న పరం దర్భసంస్తరేషు పిండాన్ దదాతి అపి తు అపసవ్యహస్తో దక్షిణహస్తో జలమపి దదాతి చేత్యర్థః| పాయసః క్షీరసిద్ధాః తండులాః| అభికామః అభిలాషుకః| తద్భుక్తః తిలాదిభోజనః||12||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

భూమౌ యః ప్రసరతి సర్పవత్ కదాచిత్ సృక్కిణ్యౌ విలిఖతి జిహ్వయా తథైవ | నిద్రాలుర్గడమధుదుగ్ధపాయసేప్సుర్విజ్ఞేయో భవతి భుజంగమేన జుష్టః ||13||

య ఇత్యాది| యో భూమౌ సర్పవత్ ప్రసరతి ఉరసా భ్రమతి స భుజంగమేన జుష్ట ఇతి సంబంధః| సృక్కిణ్యౌ ఓష్ఠప్రాంతౌ| విలిఖతి విలేఢి, ధాతునామనేకార్థకత్వాత్| తథైవేతి సర్పవత్| అన్యే తు ‘తథైవ’ ఇత్యత్ర ‘ప్రసక్తం’ ఇతి పఠంతి, తత్ర ప్రసక్తం సంతతం విలేఢీత్యర్థః||13||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

మాంసాసృగ్వివిధసురావికారలిప్సుర్నిర్లజ్జో భృశమతినిష్ఠురోఽతిశూరః | క్రోధాలుర్విపులబలో నిశావిహారీ శౌచద్విడ్ భవతి చ రక్షసా గృహీతః ||14||

మాంసాసృగిత్యాది| వివిధాః సురావికారా మాధ్వీకాదయః| లిప్సుః ఆస్వాదయితుమిచ్ఛుః| శౌచద్విట్ శౌచం ద్వేష్టి అశుచిరిత్యర్థః|||14||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ఉద్ధస్తః కృశపరుషశ్చిరప్రలాపీ దుర్గంధో భృశమశుచిస్తథాఽతిలోలః | బహ్వాశీ విజనహిమాంబురాత్రిసేవీ వ్యావిగ్నో భ్రమతి రుదన్ పిశాచజుష్టః ||15||

ఉద్ధస్త ఇత్యాది| ఉద్ధస్తో వికృతదర్శనః| కృశో దుర్బలః| పరుషః కర్కశః| చిరప్రలాపీ చిరకాలం బహుక్షణం వ్యాప్య ప్రలాపీ| అతిలోలః అతిచపలః| అన్యే తు ‘అతిలోలుః’ ఇతి పఠిత్వా అశనలోలుప ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి, యథా- భీమో భీమసేన ఇతి| బహ్వాశీ ప్రచురభోక్తా| విజనం నిర్జనస్థానం, హిమాంబుసేవీ శీతాంబుసేవీ, రాత్రిసేవీ రాత్రివిహారీత్యర్థః| వ్యావిగ్న ఉద్విగ్నః| అన్యే త్వత్ర ‘వ్యాచేష్టం’ ఇతి పఠంతి, విరుద్ధచేష్టం యథా భవతి తథా భ్రమతీత్యేవం వ్యాఖ్యానయంతి||15||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

స్థూలాక్షస్త్వరితగతిః స్వఫేనలేహీ నిద్రాలుః పతతి చ కంపతే చ యోఽతి | యశ్చాద్రిద్విరదనగాదివిచ్యుతః సన్ సంసృష్టో న భవతి వార్ధకేన జుష్టః ||16||

అసాధ్యలక్షణమాహ- స్థూలాక్ష ఇత్యాది| స్వఫేనలేహీతి ఏతేనాస్య ముఖే ఫేనాగమనమప్యుక్తం| యో గ్రహేణ సంసృష్టః స్థూలాక్ష ఇత్యాదిలక్షణయుక్తః స్యాత్ స న భవతి వినశ్యతీత్యర్థః| యశ్చ అద్ర్యాదేర్విచ్యుతః పతితః సన్ గ్రహేణ సంసృజ్యతే సోఽపి వినశ్యతి| అద్రిః పర్వతః, ద్విరదో హస్తీ, నగో వృక్షః, ఆదిశబ్దాత్ శ్వభ్రనదీతటాదయః| వార్ధకేన జుష్టః వృద్ధభావేన గృహీత ఇత్యర్థః; అన్యే ‘వర్ధకేన’ ఇతి పఠంతి, వర్ధకేన ఛేదకేన హింసార్థినా కేనచిద్గ్రహేణ జుష్టో గృహీత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||16||

Adhikarana 16 (17-18) · Śloka 18

దేవగ్రహాః పౌర్ణమాస్యామసురాః సంధ్యయోరపి | గంధర్వాః ప్రాయశోఽష్టమ్యాం యక్షాశ్చ ప్రతిపద్యథ ||17|| కృష్ణక్షయే చ పితరః పంచమ్యామపి చోరగాః | రక్షాంసి నిశి పైశాచాశ్చతుర్దశ్యాం విశంతి చ ||18||

ఇదానీం దేవాదిగ్రహాణాం గ్రహణకాలమాహ- దేవగ్రహా ఇత్యాది| అసురా అసురగ్రహాః| సంధ్యయోరపీత్యత్ర అపిశబ్దః పాదపూరణే| ప్రాయోశోఽష్టమ్యామితి ప్రాయఃశబ్దాత్ సంధయయోరపి గంధర్వా విశంతీతి లభ్యతే| పితరః పితృగ్రహాః| కృష్ణక్షయే కృష్ణపక్షక్షయే, అమావస్యాయామిత్యర్థః| పంచమ్యామపీతి అపిశబ్దాత్ కృష్ణపక్షక్షయేఽపి| ఉరగా నాగగ్రహాః||17-18||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

దర్పణాదీన్ యథా ఛాయా శీతోష్ణం ప్రాణినో యథా | స్వమణిం భాస్కరస్యోస్రా యథా దేహం చ దేహధృక్ | విశంతి చ న దృశ్యంతే గ్రహాస్తద్వచ్ఛరీరిణం ||19||

నను, దేహం విశంతో గ్రాహాః కుతో న లక్ష్యంత ఇత్యాహ- దర్పణాదీనిత్యాది| దర్పణ ఆదర్శః, ఆదిశబ్దాత్ జలస్నేహఖంగాదిగ్రహణం| స్వమణిం సూర్యకాంతం, భాస్కరయోస్రాః సూర్యరశ్మయః| దేహం గర్భశరీరం, దేహధృక్ జీవః, అన్యే దేహధృక్శబ్దేన మనః ప్రతిపాదయంతి| నను, భూతైః శరీరేఽనుప్రవేశః క్రియతే న తు శరీరిణి, తత్ కథం శరీరిణమితి? ఉచ్యతే- అత్ర శరీరిశబ్దేన శరీరమభిప్రేతం, స్థానిని స్థానోపచారాత్| యథా ఛాయాశీతోష్ణాదయో దర్పణప్రాణిప్రభృతీన్ విశంతో న దృశ్యంతే తద్వద్గ్రహా అపీత్యర్థః| అత్ర ఛాయాదిదృష్టాంతచతుష్టయేన ఆద్యైర్హేతుభిః శరీరం క్షోభయిత్వైవానుప్రవిశ్య లింగైరాత్మానం దర్శయంతీత్యర్థః| యథా దేహం చ దేహధృగిత్యనేన స్వమూర్తిమంతర్నిధాయ విశంతీతి ప్రదర్శితం||19||

Adhikarana 18 (20) · Śloka 20

తపాంసి తీవ్రాణి తథైవ దానం వ్రతాని ధర్మో నియమాశ్చ సత్యం | గుణాస్తథాఽష్టావపి తేషు నిత్యా వ్యస్తాః సమస్తాశ్చ యథాప్రభావం ||20||

ఇదానీం గ్రహాణాం తీవ్రతపోనియమాదియుక్తత్వం ప్రభావవత్తాం చ దర్శయితుమాహ- తపాంసి తీవ్రాణీత్యాది| తపః తపనలక్షణం ఉపవాసాది| వ్రతాని శాస్త్రోదితవిధినా భోజనాదినియమనాది| ధర్మః కాయవాఙ్మనసాం సుచరితం| గుణాః తథాఽష్టావితి అణిమా, లఘిమా, మహిమా, గరిమా, ప్రాప్తిః, ప్రాకామ్యం ఈశిత్వం, వశిత్వం, ఇత్యష్టౌ; అన్యే తు- “ఆవేశశ్చేతసో జ్ఞానమర్థానాం ఛందతః క్రియా| దృష్టిః శ్రోత్రం స్మృతిః కాంతిరిష్టతశ్చాప్యదర్శనం”- ఇత్యష్టవిధమైశ్చర్యమాహుః| తేషు గ్రహేష్వేతే గుణా నిత్యా న కాదాచిత్కాః| వ్యస్తా ద్విత్రిచతురాః| సమస్తాః సర్వే| యో యస్య ప్రభావ ఇతి యథాప్రభావం| తత్ర వ్యస్తా గుణా అసురాదిగ్రహాణాం, సమస్తా దేవగ్రహాణాం||20||

Adhikarana 19 (21) · Śloka 21

న తే మనుష్యైః సహ సంవిశంతి న వా మనుష్యాన్ క్వచిదావిశంతి | యే త్వావిశంతీతి వదంతి మోహాత్తే భూతవిద్యావిషయాదపోహ్యాః ||21||

తపోనియమాదియుక్తా హి దేవాదిగ్రహాః కథంచిదప్యశుచిం దేహం నావిశంతీత్యాహ- న తే మనుష్యైరిత్యాది| తే దేవయోనయో మనుష్యైః సహ న సంవిశంతి ఏకత్ర న భవంతీత్యర్థః| న వా మనుష్యాన్ మానుషదేహాన్ క్వచిదావిశంతి అనుప్రవిశంతీత్యర్థః| యే పునర్వైద్యా ఆవిశంతీతి మోహాదజ్ఞానాత్ ప్రవదంతి తే వైద్యా భూతవిద్యావిషయాదపోహ్యా అపసారణీయాస్త్యాజ్యా ఇత్యర్థః| ‘అపోహ్యా’ ఇత్యత్ర ‘అపేతా’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర గ్రహజ్ఞానాద్బాహ్యా ఇత్యర్థః||21||

Adhikarana 20 (22) · Śloka 22

తేషాం గ్రహాణాం పరిచారకా యే కోటీసహస్రాయుతపహ్మసంఖ్యాః | అసృగ్వసామాంసభుజః సుభీమా నిశావిహారాశ్చ తమావిశంతి ||22||

కే తర్హి గృహ్ణంతీత్యాహ- తేషామిత్యాది| తేషాం దేవాదీనాం, పరిచారకాః ప్రేష్యాః కర్మకరా ఇత్యర్థః| కోటీ శతలక్షప్రమాణం, అయుతం దశసహస్రం, ఏతేన కోట్యాః శతలక్షపరిమితాయా యత్ సహస్రం తాదృశైర్దశభిః సహస్రైరత్రాయుతం బోద్ధవ్యం, తేషాం పద్మం చతుర్దశప్రమాణం తదేవ సంఖ్యా యేషాం తే తథా| ప్రాక్ ‘అసంఖ్యేయా గ్రహగణా’ ఇత్యభిధాయ అత్ర కోట్యాదిసంఖ్యాయా అభిధానం గ్రహగణానామన్యోన్యసాదృశ్యఖ్యాపనార్థం| సుభీమా అత్యర్థం భయంకరాః| నిశావిహారా రాత్రౌ భ్రమణశీలాః||22||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

నిశాచరాణాం తేషాం హి యే దేవగణమాశ్రితాః | తే తు తత్సత్త్వసంసర్గాద్విజ్ఞేయాస్తు తదంజనాః ||23||

దేవాద్యనుచరాణాం స్వప్రభూణామివానుకారో భవతీత్యాహ- నిశాచరాణామిత్యాది| తేషాం నిశాచరాణామనుచరాణాం మధ్యే య అనుచరా యం దేవగణమాశ్రితాస్తే తదంజనాః తల్ల్క్షణా విజ్ఞేయా ఇతి సంబంధః| కుత ఇత్యాహ- తత్సత్వసంసర్గాత్ దేవాదిసత్త్వసమ్యోగాదిత్యర్థః||23||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

దేవగ్రహా ఇతి పునః ప్రోచ్యంతేఽశుచయశ్చ యే | దేవవచ్చ నమస్యంతే ప్రత్యర్థ్యంతే చ దేవవత్ ||24||

దేవగ్రహా ఇత్యాది| యే పునరనుచరాః శుచయస్తే దేవగ్రహా ఇతి ప్రోచ్యంతే| కుతః? యతః శుచయః, శుచిత్వం పునస్తత్సంసర్గాదేవ| దేవవచ్చ నమస్యంతే దేవవన్నమస్క్రియంతే| ప్రత్యర్థ్యంతే దేవవదిత్యర్థః| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- తదంజనాస్తద్దేవాకారాస్తథావిధా ఏవ భవంతీత్యాహ- అశుచయస్తు తే; తే పునరశుచయో మోహాంధత్వాదశుద్ధాః, అత ఏవ గృహ్ణంతి| దేవవన్నమస్కారః పూజా చ తదంజనత్వాదేవ||24||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

స్వామిశీలక్రియాచారాః క్రమ ఏష సురాదిషు | నిరృతేర్యా దుహితరస్తాసాం స ప్రసవః స్మృతః ||25||

స్వామిశీలక్రియాచారా ఇత్యాది| శీలం స్వభావః| క్రమశ్చాయం పూర్వోక్తదేవగ్రహశుచిత్వాదికః| సురాదిషు, దేవగ్రహేషు, యతస్తేఽపి స్వామిశీలక్రియాచారాః| దేవగ్రహా ఇత్యాదికం చ శ్లోకం కార్తికకుండో న పఠతి| తదంజనత్వేనైవాస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్| నను, యది ‘తత్సత్త్వసంసర్గాచ్ఛుచయః’ తత్ కథం మాంసాదిభుజ ఇత్యాహ- నిరృతేర్యా దుహితర ఇత్యాది| నిరృతీ రక్షసాం పితామహః, తస్య యా దుహితరః పుత్ర్యస్తాసాం స దేవాద్యనుచరగణః ప్రసవః, అతః ప్రసూతిభావం న త్యజతి||25||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

సత్యత్వాదపవృత్తేషు వృత్తిస్తేషాం గణైః కృతా |26|

తేషాం వృత్తివిషయమాహ- సత్యత్వాదిత్యాది| సత్యత్వాత్ శాస్త్రోక్తానుష్ఠానాత్| అపవృత్తేషు విపరితానుష్ఠానపరేషు| గణైః గ్రహగణైః| తేషామనుచరాణాం వృత్తిః కృతా| కేచిత్ ‘గణైః’ ఇత్యత్ర ‘గ్రహైః’ ఇతి పఠిత్వా గ్రహైః కృతా వృత్తిరితి చ వ్యాఖ్యానయంతి|26|-

Adhikarana 25 (26) · Śloka 27

హింసావిహారా యే కేచిద్దేవభావముపాశ్రితాః ||26|| భూతానీతి కృతా సంజ్ఞా తేషాం సంజ్ఞాప్రవక్తృభిః |27|

అతో గ్రహాణాం భూతసంజ్ఞత్వం దర్శయన్నాహ- హింసావిహారా ఇత్యాది| హింసావిహారా వధక్రీడనాః| దేవభావం దేవరూపం| తేషాం హింసావిహారాణాం భూతానీతి సంజ్ఞా కృతా||26||-

Adhikarana 26 (27) · Śloka 28

గ్రహసంజ్ఞాని భూతాని యస్మద్వేత్త్యనయా భిషక్ ||27|| విద్యయా భూతవిద్యాత్వమత ఏవ నిరుచ్యతే |28|

భూతవిద్యాయా నిరుక్తిమాహ- గ్రహసంజ్ఞానీత్యాది||27||-

Adhikarana 27 (28) · Śloka 29

తేషాం శాంత్యర్థమన్విచ్ఛన్ వైద్యస్తు సుసమాహితః ||28|| జపైః సనియమైర్హోమైరారభేత చికిత్సితుం |29|

ఇదానీం చికిత్సితమాహ- తేషామిత్యాది| తేషాం దేవాద్యనుచరాణాం| సుసమాహితః సుష్ఠు సావధానః, ఆత్మానం పరిరక్షన్నిత్యర్థః| జపైరిత్యాది| జపైః ఓంకారపూర్వకగాయత్ర్యాద్యావర్తనైరయుతలక్షకోటిప్రయుతోపలక్షితైః| ఏతేన దైవవ్యపాశ్రయం చికిత్సితముక్తం||28||-

Adhikarana 28 (29) · Śloka 30

రక్తాని గంధమాల్యాని బీజాని మధుసర్పిషీ ||29|| భక్ష్యాశ్చ సర్వే సర్వేషాం సామాన్యో విధిరుచ్యతే |30|

సర్వగ్రహాణాం సామాన్యచికిత్సామాహ- రక్తానీత్యాది| రక్తానిగంధమాల్యాని కుంకుమరక్తకరవీరాదీని| బీజాని సర్షపయవప్రభృతీని | భక్ష్యాశ్చ సర్వే లండుకఫేనకగుడాదయః||29||-

Adhikarana 29 (30) · Śloka 30

వస్త్రాణి గంధమాల్యాని మాంసాని రుధిరాణి చ యాని యేషాం యథేష్టాని తాని తేభ్యః ప్రదాపయేత్ ||30||

సర్వేషాం దేవాదిగ్రహాణాం విశేషచికిత్సితమాహ- వస్త్రాణీత్యాది| యాని వస్త్రాదీని యేషాం దేవాద్యనుచరాణాం యథా యాదృశాని ఇష్టాని తాని వస్త్రాదీని తేభ్యః ప్రదాపయేదితి సంబంధః| ఇష్టత్వం చ వస్త్రాదివస్తూనాం వివిధానాం 'సంతుష్టః శుచిరపి చేష్టగంధమాల్యః' ఇత్యాదిగ్రహలక్షణతోఽపి జ్ఞాతవ్యం| 'వస్త్రాణి మద్యమాంసాని క్షీరాణీ ఇతి క్వచిత్ పాఠః||30||

Adhikarana 30 (31) · Śloka 32

హింసంతి మనుజాన్ యేషు ప్రాయశో దివసేషు తు ||31|| దినేషు తేషు దేయాని తద్భూతవినివృత్తయే |32|

వస్త్రాదిప్రదానకాలమాహ- హింసంతి మనుజానిత్యాది| దేయాని వస్త్రాదీని||31||-

Adhikarana 31 (32) · Śloka 33

దేవగ్రహే దేవగృహే హుత్వాఽగ్నిం ప్రా(దా) పయేద్వలిం ||32|| కుశస్వస్తికపూపాజ్యచ్ఛత్రపాయససంభృతం |33|

బలిప్రదానాయ వ్యాఖ్యానమాహ- దేవేత్యాది| దేవగృహే దేవాయతనే, కుశా దర్భాః, స్వస్తికో యవాదిచూర్ణైః కృతోఽధోభాగే విస్తీర్ణ ఊర్ధ్వభాగే తీక్ష్ణో మధ్యే వలిత్రయముద్రాంకితో భక్ష్యవిశేషః, పూపః పూపలికా, ఆజ్యం ఘృతం; ఏతైః సంభృతం బలిం దాపయేదిత్యర్థః||32||-

Adhikarana 32 (33) · Śloka 33

అసురాయ యథాకాలం విదధ్యాచ్చత్వరాదిషు ||33||

అసురాయ యథాకాలమిత్యాది| అసురాయ అసురగ్రహాయ| యథాకాలమితి సంధ్యాకాలే| విదధ్యాత్ దద్యాత్, బలిమిత్యర్థః| చత్వరాదిషు చతుష్పథ్యాదిషు||33||

Adhikarana 33 (34) · Śloka 34

గంధర్వస్య గవాం మధ్యే మద్యమాంసాంబుజాంగలం |34|

గంధర్వస్యేత్యాది| అంబు పానీయం, జాంగలం మాంసం, తచ్చ మాంసోపదానాల్లబ్ధం, అతః పృథగుపాదానం తస్య విశేషపరిగ్రహార్థం; అన్యే ‘మద్యమాంసాంబుజాకులం’ ఇతి పఠంతి, మద్యమాంసాంబుజాకులం మద్యాద్యాకులం సమ్మృతం బలిమిత్యర్థః| పుష్పప్రియత్వాత్ గంధర్వాణామంబుజం కమలోత్పలాది|34|-

Adhikarana 34 (34) · Śloka 35

హృద్యే వేశ్మని యక్షస్య కుల్మాషాసృక్సురాదిభిః ||34|| అతిముక్తకకుందాబ్జైః పుష్పైశ్చ వితరేద్వలిం |35|

హృద్యే ఇత్యాది| కుల్మాషాసృక్సురాదిభిః కుల్మాషా యవపిష్టకృతాః శృంగాటకాదయః, అసృక్ రక్తం, ఆదిశబ్దాత్ భక్ష్యాదయః| అతిముక్తకకుందాబ్జైరితి అతిముక్తకో మాధవీలతా ‘అవేతక’ ఇతి లోకే, అంబుజాని ఉత్పలాదీని| కుల్మాషాదిభిరతిముక్తకాదిపుష్పైశ్చ మనోజ్ఞే గృహే యక్షస్య బలిం దద్యాదిత్యర్థః||34||

Adhikarana 35 (35) · Śloka 35

నద్యాం పితృగ్రహాయేష్టం కుశాస్తరణభూషితం ||35||

నద్యామిత్యాది| ఇష్టం బలిం తిలగుడపాయసాదికం||35||

Adhikarana 36 (36) · Śloka 36

తత్రైవోపహరేచ్చాపి నాగాయ వివిధం బలిం |36|

తత్రైవత్యాది| తత్రైవ నద్యాం| వివిధం గుడమధ్వాసవపాయసైర్నానాప్రకారం|36|-

Adhikarana 37 (36) · Śloka 36

చతుష్పథే రాక్షసస్య భీమేషు గహనేషు వా ||36||

చతుష్పథ ఇత్యాది| అత్రాపి ‘వితరేద్వలిం’ ఇతి సంబధ్యతే| వివిధం మాంసాసృక్సురావికారైరనేకప్రకారం| కిం చతుష్పథే ఏవ బలిం దద్యాదిత్యాహ- భీమేషు గహనేషు వా; ‘స్థానేషు’ ఇత్యధ్యాహార్యం||36||

Adhikarana 38 (37) · Śloka 37

శూన్యాగారే పిశాచస్య తీవ్రం బలిముపాహరేత్ |37|

శూన్యాగార ఇత్యాది| తీవ్రం బలిం ఆమమాంసపశూపహారమద్యోత్కటం|37|-

Adhikarana 39 (37) · Śloka 38

పూర్వమాచరితైర్మంత్రైర్భూతవిద్యానిదర్శితైః ||37|| న శక్యా బలిభిర్జేతుం యోగైస్తాన్ సముపాచరేత్ |38|

పూర్వోక్తవిధానేన జేతుమశక్యానాం విశేషవిధానమాహ- పూర్వమిత్యాది||37||-

Adhikarana 40 (38-39) · Śloka 39

అజర్క్షచర్మరోమాణి శల్యకోలూకయోస్తథా ||38|| హింగు మూత్రం చ బస్తస్య ధూమమస్య ప్రయోజయేత్ | ఏతేన శామ్యతి క్షిప్రం బలవానపి యో గ్రహః ||39||

ప్రాగ్యోగైరిత్యుక్తమతస్తానేవ యోగానాహ- అజేత్యాది| అజః ఛగలః||38-39||

Adhikarana 41 (40) · Śloka 41

గజాహ్వపిప్పలీమూలవ్యోషామలకసర్షపాన్ | గోధానకులమార్జారఋష్యపిత్తప్రపేషితాన్ ||40|| నస్యాభ్యంజనసేకేషు విదధ్యాద్యోగతత్త్వవిత్ |41|

గజాహ్వేత్యాది| గజాహ్వా గజపిప్పలీ| మార్జారో బిడాలః, ఋష్యో నీలాండో మృగభేదః, పిత్తశబ్దో గోధాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| తేన గజాహ్వాదీన్ గోధాదిపిత్తపేషితాన్నస్యాదిషు దద్యాదితి సంబంధః| అన్యే ఋష్యస్థానే మత్స్యేతి పఠంతి; తన్న, ఆద్యపుస్తకే ఋష్యస్య పాఠో దృశ్యతే న మత్స్యస్య| నస్యాదిషు పిత్తపిష్టేన కథం సేకః కర్తుం పార్యత ఇత్యతః కించిత్తోయమాలోడనార్థం దేయం| అత ఏవ యోగతత్త్వవిదిత్యుక్తం| అన్యే తు ‘నస్యాభ్యంజనయోగేషు’ ఇతి పఠంతి, అభ్యంజనమత్ర అంజనమభిప్రేతం నస్యసాహచర్యాదితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| మార్జారఋష్య(క్ష)పిత్తప్రపేషితానిత్యత్రాసంహితానిర్దేశశ్ఛందోభంగభీతేః||40||-

Adhikarana 42 (41-42) · Śloka 42

ఖరాశ్వాశ్వతరోలూకకరభశ్వశృగాలజం ||41|| పురీషం గృధ్రకాకానాం వరాహస్య చ పేషయేత్ | బస్తమూత్రేణ తత్సిద్ధం తైలం స్యాత్ పూర్వవద్ధితం ||42||

ఖరాశ్వేత్యాది| ఖరాశ్వాదీనాం పురీషం బస్తమూత్రేణ పేషయేత్, తతస్తేన కల్కేన ఛాగమూత్రేణ తత్సిద్ధం తైలం పూర్వవద్ధితం స్యాదితి సంబంధః| ఖరో గర్దభః, అశ్వతరో వేసరః, కరభ ఉష్ట్రః, శ్వా కుక్కురో మాంసవర్గే ప్రోక్తలక్షణః| వరాహస్య చేతి చకారేణ పురీషం సముచ్చీయతే| తత్ తైలం పూర్వవన్నస్యాభ్యంజసేకేషు విదధ్యాదిత్యర్థః||41-42||

Adhikarana 43 (43) · Śloka 44

శిరీషబీజం లశునం శుంఠీం సిద్ధార్థకం వచాం | మంజిష్ఠాం రజనీం కృష్ణాం బస్తమూత్రేణ పేషయేత్ ||43|| వర్త్యశ్ఛాయావిశుష్కాస్తాః సపిత్తా నయనాంజనం |44|

శిరీషబీజమిత్యాది| సిద్ధార్థకః శ్వేతసర్షపః| కృష్ణా పిప్పలీ| సపిత్తా గోపిత్తాన్వితా, ప్రధానకల్పనయా; అన్యే శ్రుతత్వాద్గోధాద్యన్యతమపిత్తం గృహ్ణంతి| శిరీషబీజాదీని బస్తమూత్రేణ పేషయేత్, తతో వర్త్యః, సగోపిత్తా ఛాయాశుష్కాః, తాభిర్నయనాంజనం కార్యమిత్యర్థః||43||

Adhikarana 44 (44) · Śloka 45

నక్తమాలఫలం వ్యోషం మూలం శ్యోనాకబిల్వయోః ||44|| హరిద్రే చ కృతా వర్త్యః పూర్వవన్నయనాఞజనం |45|

నక్తమాలఫలమిత్యాది| కృతా వర్త్యః పూర్వవదితి బస్తమూత్రనిష్పిష్టాః ఛాయావిశుష్కాశ్చ సపిత్తాః కార్యాః||44||-

Adhikarana 45 (45) · Śloka 46

సైంధవం కటుకాం హింగం వయఃస్థాం చ వచామపి | బస్తమూత్రేణ సంపిష్టం మత్స్యపిత్తేన పూర్వవత్ ||45|| యే యే గ్రహా న సిధ్యంతి సర్వేషాం నయనాంజనం |46|

యే యే గ్రహా ఇత్యాది| వయఃస్థా గుడుచీ| బస్తమూత్రేణేత్యత్ర వాశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; తేన బస్తమూత్రేణ వా పిష్టం మత్స్యపిత్తేన వేతి లభ్యతే| పూర్వవత్ ఛాయాశుష్కమంజనం కార్యమిత్యర్థః||45||-

Adhikarana 46 (46-53) · Śloka 54

పురాణసర్పిర్లశునం హింగ సిద్ధార్థకం వచా ||46|| గోలోమీ చాజలోమీ చ భూతకేశీ జటా తథా | కుక్కుటా సర్పగంధా చ తథా కాణవికాణికే ||47|| వజ్రప్రోక్తా వయఃస్థా చ శృంగీ మోహనవల్లికా | అర్కమూలం త్రికటుకం లతా స్రోతోజమంజనం ||48|| నైపాలీ హరితాలం చ రక్షోఘ్నా యే చ కీర్తితాః | సింహవ్యాఘ్రర్క్షమార్జారద్వీపివాజిగవాం తథా ||49|| శ్వావిచ్ఛల్యకగోధానాముష్ట్రస్య నకులస్య చ | విట్త్వగ్రోమవసామూత్రరక్తపిత్తనఖాదయః ||50|| అస్మిన్ వర్గే భిషక్ కుర్యాత్తైలాని చ ఘృతాని చ | పానాభ్యంజననస్యేషు తాని యోజ్యాని జానతా ||51|| అవపీడేఽంజనే చైవ విదధ్యాద్గుటికీకృతం | విదధీత పరీషేకే క్వథితం, చూర్ణితం తథా ||52|| ఉద్ధూలనే, శ్లక్ష్ణపిష్టం ప్రదేహే చావచారయేత్ | ఏష సర్వవికారాంస్తు మానసానపరాజితః ||53|| హన్యాదల్పేన కాలేన స్నేహాదిరపి చ క్రమః |54|

పురాణసర్పిరిత్యాది| లశతి భినత్తి రోగానితి లశునం| సిద్ధార్థకః సిద్ధప్రయోగారంభకత్వాత్ శ్వేతసర్షపః| గోలోమీ దూర్వా| అజలోమీ శ్వేతదూర్వా| భూతకేశీ మాంసీ| జటా గంధమాంసీ| కుక్కుటా కుక్కుటశింబీ, వర్తమానప్రతిషు కుక్కటీతి దృశ్యతే, కుక్కటీ కుక్కటసదృశకందా మహౌషధిః| సర్పగంధా వర్షాసు ఛత్రాకారా| కాణవికాణికే కాకోలీక్షీరకాకోల్యౌ| తథైత్యత్ర తిక్తేతి, ‘వికాణికే’ ఇత్యత్ర ‘విషాణికే’ ఇతి చ కేచిత్ పఠంతి| తిక్తా కటుతుంబీ, విషాణికా మేషశృంగీ| వజ్రప్రోక్తా వజ్రకందః, స్నుహీత్యన్యే; ‘వజ్రప్రోక్తా’ ఇత్యత్రాన్యే ‘ఋష్యప్రోక్తా’ ఇతి పఠంతి; వయఃస్థా గుడూచీ| శృంగీ కర్కటశృంగీ| మోహనవల్లికా వటపత్రికా| లతా ప్రియంగుః| స్రోతోంజనం పర్ణసానద్యాం సింధునదే వా భవతి| తల్లక్షణం,- “వల్మీకశిఖరాకారం రూపే నీలోత్పలద్యుతి| స్రోతోంజనం ప్రశంసంతి తచ్చ ప్రత్యంజనే హితం”- ఇతి| నైపాలీ మనఃశిలా| రక్షోఘ్నా యే ప్రకీర్తితా ఇతి శ్వతేసర్షపాః| ‘రక్షోఘ్నం యచ్చ కీర్తితం’ ఇత్యన్యే, తత్ర రుద్రాక్షం; అపరే తు ‘యద్యద్రక్షోఘ్నమీరితం’ ఇతి పఠంతి, గుగ్గులుప్రభృతీనితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| ఋక్షో భల్లూకః| ద్వీపీ చిత్రకః| మార్జారో బిడాలః| వాజీ ఘోటకః| శ్వావిత్ సేహి(ఢి)కేతి లోకే| శల్యకో గోధానుకారీ వజ్రశల్యకః| విట్ పురీషం| నఖత్వచః శస్త్రేణ తనూక్రృతనఖస్య తనూని ఖండాని| అస్మిన్ వర్గే పురాణసర్పిరిత్యాదికే యావద్రక్తమూత్రత్వగంతే, తైలాని ఘృతాని చ భిషక్ కుర్యాత్; తాని చ పానాదిషు జానతా వైద్యేన యోజ్యానీతి సంబంధః| ‘అస్మిన్ వర్గే’ ఇతి వర్గగ్రహణాత్ అసమస్తేనాప్యనేన తైలాదికం కర్తవ్యమిత్యర్థః| అవపీడో నస్యభేదః| గుటికీకృతం వర్తీకృతం| అస్మిన్ వర్గ ఇతి అవపీడ ఇత్యాదిష్వనువర్త్య సంబధ్యతే| తేనాస్మిన్ వర్గే యత్ క్వథితం క్వాథస్తత్ పరిషేకే విదధీత, తథా చుర్ణితముద్ధూలనే విదధీత, శ్లక్ష్ణపిష్టం ప్రదేహే అవచారయేదిత్యర్థః| ఏష గణోఽపరాజితో నామ సర్వవికారాన్ మానసాన్ గ్రహకృతాంశ్చోన్మాదాదీనల్పేన కాలేన నిహన్యాదితి సంబంధః; అన్యే అపరాజితానితి పఠంతి, తత్ర అపరైః ప్రయోగైరజితాన్ మానసాన్ వికారానితి వ్యాఖ్యేయం| కిమేష ఏవ గణః పరమేతాన్ వికారాన్ హన్యాదిత్యాహ- స్నేహాదిరపి చ క్రమః| ఆదిశబ్దాత్ స్వేదవమనవిరేకాది||46-53||-

Adhikarana 47 (54) · Śloka 54

న చాచౌక్షం ప్రయుంజీత ప్రయోగం దేవతాగ్రహే ||54||

న చాచౌక్షమిత్యాది| అచౌక్షమపవిత్రం ప్రయోగం దేవతాగ్రహే దేవాదిగ్రహే న ప్రయుంజీతేత్యర్థః| అన్యే న చాయుక్తమితి పఠంతి||54||

Adhikarana 48 (55) · Śloka 55

ఋతే పిశాచాదన్యత్ర ప్రతికూలం న చాచరేత్ |55|

దేవతాగ్రహ ఇత్యత్ర సామాన్యవచనాత్ సర్వేష్వపి గ్రహేషు నిషేధః ప్రాప్త ఇత్యత ఆహ- ఋతే పిశాచాదిత్యాది| ఋతే పిశాచాత్ పిశాచగ్రహం విహాయ, అన్యేషు గ్రహేషు, ప్రతికూలం నిషిద్ధం; అన్యత్రేత్యత్రాపి ఋతే పిశాచాదితి సంబధ్యతే; తేన పిశాచాదన్యత్ర ప్రతికూలం న చ ఆచరేత్; ఏతేన పిశాచగ్రహే అచౌక్షం ప్రతికూలం చోచితమిత్యుక్తం|55|-

Adhikarana 49 (55) · Śloka 55

వైద్యాతురౌ నిహన్యుస్తే ధ్రువం క్రుద్ధా మహౌజసః ||55||

పిశాచాదన్యత్ర ప్రతికూలాచరణే కిం స్యాదిత్యాహ- వైద్యాతురౌ నిహన్యురిత్యాది| తే దేవాదిగ్రహా ధ్రువమవశ్యమనుచితాచరణాత్ క్రుద్ధాః సంతో వైద్యాతురౌ నిహన్యురిత్యర్థః| మహౌజసః మహాప్రభావాః||55||

Adhikarana 50 (56) · Śloka 56

హితాహితీయే యచ్చోక్తం నిత్యమేవ సమాచరేత్ |56|

హితాహారాదికం నిర్దిశన్నాహ- హితాహితీయే యదిత్యాది| యచ్చోక్తం రక్తశాల్యాదికం తన్నిత్యమేవ ఆచరేదిత్యర్థః| ‘హితాహితీయే’ ఇత్యత్ర ‘హితాహితం చ’ ఇత్యన్యే పఠత్వా వ్యాఖ్యానయంతి- వ్రణితోపాసనీయోక్తం హితాహితీయోక్తం చ హితవిధానం నిత్యం సమాచరేదహితం చ పరిహరేదిత్యర్థః|56|-

Adhikarana 51 (56) · Śloka 56

తతః ప్రాప్స్యతి సిద్ధిం చ యశశ్చ విపులం భిషక్ ||56||

హితాచరణఫలమాహ- తత ఇత్యాది| తతో హితాహితప్రతిపాదితక్రియాచరణాత్ గ్రహముక్తిలక్షణం సిద్ధిమాతురః ప్రాప్స్యతి, భిషక్ విపులం యశశ్చ ప్రాప్స్యతీతి| కార్తికకుండస్త్వముం పాఠం న పఠతి||56||

Adhikarana puShpikA · Śloka 60

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే భూతవిద్యాతంత్రేఽమానుషోపసర్గప్రతిషేధో నామ (ప్రథమోఽధ్యాయః, ఆదితః) షష్టితమోఽధ్యాయః ||60||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రేఽమానుషోపసర్గప్రతిషేధో నామ షష్టితమోఽధ్యాయః||60||