61. apasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽપસ્મારપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અમાનુષોપસર્ગપ્રતિષેધાનન્તરં મનઃપ્રદુષ્ટિસામાન્યાત્ ગ્રહચિકિત્સિતસ્યાત્રાપિ શસ્તત્વાદપસ્મારપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| અથેત્યાદિકં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્| અપશબ્દો ગમનાર્થઃ, સ્મારઃ સ્મરણં, અપગતઃ સ્મારો યસ્મિન્ રોગે સોઽપસ્મારઃ; તસ્ય પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સિતમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્મૃતિર્ભૂતાર્થવિજ્ઞાનમપશ્ચ પરિવર્જને | અપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તસ્તતોઽયં વ્યાધિરન્તકૃત્ ||૩||

અપસ્મારસ્ય નિરુક્તિમાહ- સ્મૃતિરિત્યાદિ| ભૂતાર્થજ્ઞાનાપસ્મરણાદયં વ્યાધિરપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તઃ| અન્તકૃત્ વિનાશકૃત્, અપસ્મરણભાવાજ્જલાગ્ન્યાદૌ પ્રપતનાત્; અન્યે તુ અન્તકૃદવસ્થાયાં, સા ચાવસ્થા ‘અપસ્મરન્તં બહુશઃ ક્ષીણં’ ઇત્યાદિકા||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

મિથ્યાતિયોગેન્દ્રિયાર્થકર્મણામભિસેવનાત્ | વિરુદ્ધમલિનાહારવિહારકુપિતૈર્મલૈઃ ||૪|| વેગનિગ્રહશીલાનામહિતાશુચિભોજિનામ્ | રજસ્તમોભિભૂતાનાં ગચ્છતાં ચ રજસ્વલામ્ ||૫|| તથા કામભયોદ્વેગક્રોધશોકાદિભિર્ભૃશમ્ | ચેતસ્યભિહતે પુંસામપસ્મારોઽભિજાયતે ||૬||

અપસ્મારોત્પત્તિકારણસ્ય ચિત્તાભિઘાતસ્ય હેતૂનાહ- મિથ્યેત્યાદિ| અત્રાયોગો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન મિથ્યાયોગાયોગાતિયોગૈઃ; કેચિત્ મિથ્યાદિયોગેતિ પઠિત્વા આદિશબ્દેનૈવ અતિયોગમયોગં ચ ગૃહ્ણન્તિ| ઇન્દ્રિયાર્થાનાં સ્પર્શાદીનાં, કર્મણાં કાયવાઙ્માનસાનામ્| અથ શબ્દાદીનાં મિથ્યાયોગાદયઃ કથ્યન્તે- તત્ર પરુષેષ્ટવિનાશાદિશ્રવણં મિથ્યાયોગઃ, પટહાદ્યતિશબ્દશ્રવણમતિયોગઃ, સર્વશોઽશ્રવણમયોગઃ; તથા શીતાદિસ્પર્શાનાં વૈપરીત્યેનોપસેવનં મિથ્યાયોગઃ, અતિશીતાદીનામતિસેવનમતિયોગઃ; સર્વશોઽસેવનમયોગઃ; અતિવિકૃતાદિદર્શનં મિથ્યાયોગઃ, અતિતેજસામતિદર્શનમતિયોગઃ; સર્વથાઽનવલોકનમયોગઃ; તથાઽયોગ્યરસાનામાદાનં મિથ્યાયોગઃ, રસાનામત્યાદાનમતિયોગઃ, રસાનાં સર્વથાઽનાદાનમયોગઃ; પૂત્યાદ્યાઘ્રાણં મિથ્યાયોગઃ, અતિતીક્ષ્ણાદિગન્ધાનામત્યાઘ્રાણમતિયોગઃ, સર્વશોઽઘ્રાણમયોગઃ; તથા કાયિકકર્મણો વ્યાયામાદેર્નિષિદ્ધકાલાદિષુ સેવનં મિથ્યાયોગઃ, અતિસેવનમતિયોગઃ, સર્વશોઽનુપસેવનમયોગઃ, તથા વાચનિકકર્મણઃ પરુષાનૃતાદિભાષણં મિથ્યાયોગઃ, અતિવાચનાદિકમતિયોગઃ, સર્વથા મૌનમયોગઃ, તથા માનસકર્મણઃ શોકાદિચિન્તનં મિથ્યાયોગઃ, અતિમાત્રચિન્તનાદિકમતિયોગઃ, સર્વથાચિન્તનમયોગઃ| વિરુદ્ધં હિતાહિતીયોક્તમ્| મલિનશબ્દ આહારવિહારાભ્યાં સમ્બધ્યતે; તત્ર મલિનાહારઃ પૂતિદ્વેષ્ટામેધ્યપર્યુષિતાઃ, મલિનો વિહારો દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થઃ સ્માર્તવચનાત્ જ્ઞાતવ્યઃ| કુપિતૈર્મલૈરિત્યત્ર મલા વાતપિત્તશ્લેષ્માણો રજસ્તમસી ચ, દેહમલિનીકરણાદુચ્યન્તે| વેગેત્યાદિ| વેગા વિણ્મૂત્રાદીનાં તેષાં વેગાનાં નિગ્રહો ધારણં, તત્ર શીલા વેગનિગ્રહરતાઃ| અહિતાશુચિભોજિનામિતિ યદ્યપ્યેષોઽર્થો વિરુદ્ધમલિનાહારાત્ ઇત્યનેનૈવ પ્રાપ્તઃ, તથાઽપ્યત્યર્થહેતુત્વાપાદનાર્થં પુનઃ પાઠઃ| રજસ્વલાં દૃષ્ટાર્તવામ્| એતૈર્હેતુભિશ્ચિત્તે ઉપહતે દૂષિતે સતિ અપસ્મારોઽભિજાયતે||૪-૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા સ્વેદો ધ્યાનં મૂર્ચ્છા પ્રમૂઢતા | નિદ્રાનાશશ્ચ તસ્મિંસ્તુ ભવિષ્યતિ ભવન્ત્યથ ||૭||

હેતૂનભિધાય પૂર્વરૂપમાહ- હૃદિત્યાદિ| પ્રમૂઢતા અતિશયેન વિચેતનત્વમ્| તસ્મિન્ અપસ્મારે||૭||

Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10

સઞ્જ્ઞાવહેષુ સ્રોતઃસુ દોષવ્યાપ્તેષુ માનવઃ | રજસ્તમઃપરીતેષુ મૂઢો ભ્રાન્તેન ચેતસા ||૮|| વિક્ષિપન્ હસ્તપાદં ચ વિજિહ્મભ્રૂર્વિલોચનઃ | દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં વિવૃતાક્ષઃ પતેત્ ક્ષિતૌ ||૯|| અલ્પકાલાન્તરં ચાપિ પુનઃ સઞ્જ્ઞાં લભેત સઃ | સોઽપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તઃ... |૧૦|

પ્રાગ્રૂપમભિધાય રૂપમાહ- સઞ્જ્ઞાવહેષ્વિત્યાદિ| સઞ્જ્ઞાવહેષુ સ્રોતઃસ્વિતિ કથં બહુવચનં, યતો ધમનીવ્યાકરણે ‘દ્વાભ્યાં પ્રબુધ્યતે’ ઇત્યનેન દ્વે એવ સઞ્જ્ઞાવહે સ્રોતસી ઉક્તે? સત્યં, દ્વયોરપિ સ્રોતસોઃ સૂક્ષ્માણાં પ્રતાનાનાં બહુત્વાત્ સ્રોતઃસ્વિત્યુક્તમ્| દોષવ્યાપ્તેષુ વાતાદિદોષાભિભૂતેષુ| રજસ્તમઃપરીતેષુ રજસ્તમોવ્યાપ્તેષુ| મૂઢો મોહયુક્તઃ| કેન કૃત્વા મૂઢઃ? ભ્રાન્તેન ચેતસા ચિત્તભ્રાન્ત્યેત્યર્થઃ| વિક્ષિપન્ ઇતસ્તતઃ ક્ષિપન્ | વિજિહ્મભ્રૂઃ વિલોચનઃ વક્રભ્રૂનેત્રઃ| વિવૃતાક્ષ ઉચ્છલિતાક્ષઃ| યસ્મિન્ વિકારે વિક્ષિપન્ હસ્તપાદમિત્યાદિચેષ્ટઃ સન્ આતુરઃ ક્ષિતૌ પતતિ સ વિકારોઽપસ્માર ઇતિ પ્રોક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૮-૧૦||-

Adhikarana 6 (10) · Śloka 11

... સ ચ દૃષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ ||૧૦|| વાતપિત્તકફૈર્નૄણાં ચતુર્થઃ સન્નિપાતતઃ |૧૧|

અપસ્મારસ્ય સઙ્ખ્યામાહ- સ ચ દૃષ્ટ ઇત્યાદિ| ચતુર્વિધ ઇતિ સઙ્ખ્યાકરણં દ્વન્દ્વજાપસ્મારનિષેધાર્થમ્| દ્વન્દ્વજાસમ્ભવસ્તુ વ્યાધિસ્વભાવાત્| ચાતુર્વિધ્યં વિવૃણ્વન્નાહ- વાતપિત્તકફૈરિત્યાદિ| વાતાદિભિઃ ત્રયઃ||૧૦||-

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

વેપમાનો દશન્ દન્તાન્ શ્વસન્ ફેનં વમન્નપિ ||૧૧|| યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં કૃષ્ણં મામનુધાવતિ | તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારોઽનિલાત્મકઃ ||૧૨||

વાતાદિજત્વેનાપસ્મારલક્ષણમાહ- વેપમાન ઇત્યાદિ| વેપમાનઃ કમ્પમાનઃ| દશન્ ખાદન્ દન્તાન્| શ્વસન્ શ્વાસં કુર્વન્| વિકૃતં વિકૃતરૂપં સત્ત્વમ્| કૃષ્ણમિત્યત્ર કૃષ્ણસત્ત્વદર્શનમ્, અસત એવ સઞ્જ્ઞાવહસ્રોતોગતવાતપ્રભાવાત્; ન પુનઃ સત્ત્વં પિશાચાદિકં ભૂતમભિપ્રેતમ્| તન્ત્રાન્તરેઽપિ “પરુષારુણકૃષ્ણાનિ પશ્યેદ્રૂપાણિ ચાનિલાત્” ઇત્યાદિના કૃષ્ણાદિરૂપદર્શનમેવોક્તમ્| એવં પિત્તકફાપસ્મારયોરપિ બોદ્ધવ્યમ્||૧૧-૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 14

તૃટ્તાપસ્વેદમૂર્ચ્છાર્તો ધુન્વન્નઙ્ગાનિ વિહ્વલઃ | યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં પીતં મામનુધાવતિ ||૧૩|| તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સ પિત્તભવ ઉચ્યતે |૧૪|

પિત્તાપસ્મારલક્ષણમાહ- તૃડિત્યાદિ| તૃટ્ પિપાસા| તાપઃ સન્તાપઃ| ધુન્વન્ વિક્ષિપન્| અઙ્ગાનિ હસ્તપાદાદીનિ| વિહ્વલો વિકલઃ||૧૩||-

Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15

શીતહૃલ્લાસનિદ્રાર્તઃ પતન્ ભૂમૌ વમન્ કફમ્ ||૧૪|| યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં શુક્લં મામનુધાવતિ | તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારઃ કફાત્મકઃ ||૧૫||

કફજાપસ્મારલક્ષણમાહ- શીતહૃલ્લાસેત્યાદિ| હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણમ્||૧૪-૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

હૃદિ તોદસ્તૃડુત્ક્લેદસ્ત્રિષ્વપ્યેતેષુ સઙ્ખ્યયા |૧૬|

વાતાદ્યપસ્મારેષુ પ્રત્યેકમેકૈકં લક્ષણમાહ- હૃદિ તોદ ઇત્યાદિ| હૃદિ તોદો વ્યથા, -વાતિકે; તૃટ્ પિપાસા,-પૈત્તિકે; ઉત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મનિષ્ઠીવનં, -કફજે; એતેષુ ત્રિષુ વાતાદિજાપસ્મારેષુ યથાસઙ્ખ્યં હૃત્તોદાદિલક્ષણં જ્ઞેયમિતિ સમ્બન્ધઃ|૧૬|-

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

પ્રલાપઃ કૂજનં ક્લેશઃ પ્રત્યેકં તુ ભવેદિહ ||૧૬||

વાતાદિજાપસ્મારેષુ પ્રત્યેકં પ્રલાપાદિલક્ષણત્રિતયમાહ- પ્રલાપઃ કૂજનમિત્યાદિ| પ્રલાપાદિકં ત્રયં વાતાદિજાપસ્મારેષુ ત્રિષ્વપિ પ્રત્યેકં બોદ્ધવ્યં ન યથાસઙ્ખ્યમ્||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે |૧૭|

સર્વજાપસ્મારલક્ષણમાહ- સર્વલિઙ્ગસમવાય ઇત્યાદિ| સર્વલિઙ્ગસમવાયો વાતાદિલિઙ્ગસમાવેશઃ| સર્વદોષપ્રકોપજ ઇતિ પ્રકોપોપાદાનાત્ સ્વકીયકારણપ્રકુપિતદોષત્રયજ ઇતિ બોદ્ધવ્યં, ન કુપિતૈકદોષપ્રકોપિતસર્વદોષજ ઇતિ|૧૭|-

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

અનિમિત્તાગમાદ્વ્યાધેર્ગમનાદકૃતેઽપિ ચ ||૧૭|| આગમાચ્ચાપ્યપસ્મારં વદન્ત્યન્યે ન દોષજમ્ |૧૮|

સ્વમતેનાપસ્મારસ્ય દોષજત્વં પ્રદર્શ્ય પરમતેનાગન્તુકત્વમાહ- અનિમિત્તાગમાદિત્યાદિ| અનિમિત્તાગમાત્ અકારણોત્પાદનાત્, આકસ્મિકોદ્ભવાદિત્યર્થઃ| ગમનાદકૃતેઽપિ ચેત્યત્ર ‘પ્રતીકારે’ ઇતિ શેષઃ ; તેન પ્રતીકારે અકૃતેઽપિ વ્યાધેર્ગમનાદુપશમાદિત્યર્થઃ| અકૃતેઽપીત્યત્ર અકૃતાદિતિ ક્વચિત્; તત્ર, અકૃતાત્ પ્રતીકારદ્ભેષજેનેતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ આગમાચ્ચેતિ સ્વકીયાત્; ન પુનશ્ચેતરસ્માત્, તત્ર દોષજત્વેનાપસ્મારસ્ય દર્શિતત્વાત્| ‘વદન્ત્યન્યે ન દોષજં’ ઇત્યત્ર અન્યે ‘વદન્ત્યન્યોન્યદોષજમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, અન્યોન્યદોષજં રજસ્તમોદોષજમિત્યર્થઃ| અપરે તુ ‘અન્યોન્યદૂષણાત્’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર કાયમનસોરન્યોન્યદૂષણાત્||૧૭||-

Adhikarana 14 (18-21) · Śloka 21

ક્રમોપયોગાદ્દોષાણાં ક્ષણિકત્વાત્તથૈવ ચ ||૧૮|| આગમાદ્વૈશ્વરૂપ્યાચ્ચ સ તુ નિર્વર્ણ્યતે બુધૈઃ | દેવે વર્ષત્યપિ યથા ભૂમૌ બીજાનિ કાનિચિત્ ||૧૯|| શરદિ પ્રતિરોહન્તિ તથા વ્યાધિસમુદ્ભવઃ | સ્થાયિનઃ કેચિદલ્પેન કાલેનાભિપ્રવર્ધિતાઃ ||૨૦|| દર્શયન્તિ વિકારાંસ્તુ વિશ્વરૂપાન્નિસર્ગતઃ | અપસ્મારો મહાવ્યાધિસ્તસ્માદ્દોષજ એવ તુ ||૨૧||

પરમતનિરાકરણાય સ્વમતમાહ- ક્રમોપયોગાદિત્યાદિ| સ તુ પુનરપસ્મારઃ ક્રમોપયોગાદિત્યાદિહેતુભિશ્ચતુર્ભિર્દોષજ એવ બુધૈઃ પણ્ડિતૈર્નિર્વર્ણ્યતે કથ્યત ઇત્યર્થઃ| અત્ર હેતુમાહ- ક્રમોપયોગાદ્દોષાણામિતિ સઞ્ચયાદિક્રમેણ દોષાણાં વિકારજનનયોગાદિત્યર્થઃ; એતેન, અનિમિત્તાગમાદ્વ્યાધેરિતિ હેતુર્નિરાકૃતઃ| તથા સર્વપારિષદત્વાદાયુર્વેદસ્ય સૌગતમતમવલમ્બ્ય ‘ગમનાદકૃતેઽપિ ચ’ ઇત્યસ્ય હેતોર્નિરાકરણાય હેતુમાહ- ક્ષણિકત્વાત્તથૈવ ચેતિ| તથૈવ વાતાદીનાં ક્ષણિકત્વાદ્દ્વિતીયોઽપિ હેતુર્નિરાકૃતઃ| યતો યાવન્માત્રો દોષવેગોઽભૂત્ તાવન્માત્રસ્યાપગમાદકૃતેઽપિ પ્રતીકારે વ્યાધેરપગમઃ| તૃતીયં હેતુમાહ- આગમાચ્ચેતિ; સ્વતન્ત્રાત્ પરતન્ત્રાચ્ચેત્યર્થઃ| તત્રાગમે સ્વતન્ત્રે પરતન્ત્રે ચ વાતિક-પૈત્તિક-શ્લૈષ્મિક-સાન્નિપાતિકાશ્ચત્વારોઽપસ્મારા અભિહિતા ઇતિ| ચતુર્થં હેતુમાહ- વૈશ્વરૂપ્યાચ્ચેતિ વિશ્વેષાં સમસ્તાનાં વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં મનોદોષયો રજસ્તમસોશ્ચ રૂપં નાનાપ્રકારં લિઙ્ગં યસ્યાપસ્મારસ્ય સ તથા, તદ્ભાવો વૈશ્વરૂપ્યં તસ્માત્| ‘સ તુ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘તત્ર’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તત્ર અપસ્મારે| યદૈવં તર્હિ વાતપિત્તશ્લેષ્મણાં સદૈવ દેહે સદ્ભાવાત્ સન્તતમપસ્મારઃ સ્યાદતસ્તન્નિરાકરણાર્થમાહ- દેવે વર્ષતીત્યાદિ| વર્ષત્યપિ મેઘે ભૂમૌ સુકૃષ્ટાયામપિ અઙ્કુરજનનસમર્થાન્યપિ કાનિચિદ્બીજાનિ શરદ્યેવ પ્રરોહન્તિ, તથા સર્વરોગબીજાનાં વાતાદીનાં કદાચિત્ કસ્યચિદપસ્મારાદિવ્યાધેરઙ્કુરસ્થાનીયસ્ય નિદાનાદિસઙ્ગમે સત્યપિ દૂષ્યાદિસમુદાયેનૈવ સમુદ્ભવો ભવતીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ- નનુ, સઞ્ચયાદિક્રમેણોપયોગશ્ચેદ્દોષાણાં તદા પુનઃ કથમલ્પેનૈવ કાલેન તદ્વિકારોદ્ગમઃ સ્યાદિત્યત આહ- દેવેઽવર્ષતીત્યાદિ| અવર્ષતિ દેવે યથા શરત્કાલે ભૂમૌ સ્તિમિત્વાત્ કાનિચિદ્બીજાનિ પ્રરોહન્ત્યેવ, તથાઽલ્પેનાપિ કાલેન શરીરસ્થા દોષાઃ કિઞ્ચિદુપચિતા વિકારં જનયન્તીતિ| એતદેવ સ્પષ્ટીકુર્વન્નાહ- સ્થાયિન ઇત્યાદિ| સ્થાયિનઃ અવશ્યમવસ્થાયિનો વાતાદયઃ, પરં કેચિદલ્પેનાપિ કાલેનાભિપ્રવર્ધિતાઃ સન્તો વિશ્વરૂપાન્ નાનારૂપાન્ વિકારાન્ દર્શયન્તિ| કુતઃ? નિસર્ગતો દૂષણસ્વભાવાદિત્યર્થઃ| અપસ્મારો મહાવ્યાધિરિત્યાદિ| તસ્માદિતિ પૂર્વોક્તક્રમોપયોગાદિહેતુસમૂહાદપસ્મારો દોષજો ન તુ ભૂતાવેશજ ઇતિ સિદ્ધાન્તઃ ||૧૮-૨૧||

Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 24

તસ્ય કાર્યો વિધિઃ સર્વો ય ઉન્માદેષુ વક્ષ્યતે | પુરાણસર્પિષઃ પાનમભ્યઙ્ગશ્ચૈવ પૂજિતઃ ||૨૨|| ઉપયોગો ગ્રહોક્તાનાં યોગાનાં તુ વિશેષતઃ | તતઃ સિધ્યન્તિ તે સર્વે યોગૈરન્યૈશ્ચ સાધયેત્ | શિગ્રુકટ્વઙ્ગકિણ્વાહિનિમ્બત્વગ્રસસાધિતમ્ ||૨૩|| ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્ |૨૪|

ઇદાનીં ચિકિત્સિતમાહ- તસ્ય કાર્યો વિધિરિત્યાદિ| તસ્ય અપસ્મારસ્ય| નનુ, ઉન્માદે યો વિધિઃ પઠિષ્યમાણોઽસ્તિ તં વિધિમપસ્મારે નિર્દિશ્ય તત્રૈવ કિમિતિ નાતિદિશ્યતે? ઉચ્યતે,- ઉન્માદે તસ્યાતિશયેન હિતત્વાદિત્યર્થઃ| અભ્યઙ્ગશ્ચૈવેતિ પુરાણસર્પિષા, અસ્ય ત્રિદોષઘ્નત્વાત્| ગ્રહોક્તવિધિમુપદિશતિ- ઉપયોગ ઇત્યાદિ| શિગ્રુકટ્વઙ્ગેત્યાદિ| શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ, કટ્વઙ્ગઃ અરલુઃ, સ્યોનાક ઇત્યન્યે, કિણિહી શ્વેતસ્યન્દઃ; ત્વગ્રસસાધિતમિતિ ત્વગ્ વલ્કલં, રસઃ સ્વરસઃ; એતેન કલ્કસ્વરસાભ્યાં સાધિતમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| ગવાં મૂત્રે ઇતિ ચેતોવિકારહરત્વેન હસ્તિચ્છાગભેડમૂત્રાણાં નિર્દિષ્ટત્વાત્તન્નિષેધાર્થં ‘ગવાં મૂત્રે’ ઇતિ કૃતમ્| તૈલં તિલતૈલમ્||૨૨-૨૩||-

Adhikarana 16 (24) · Śloka 25

ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવામપિ ||૨૪|| પિત્તેષુ સિદ્ધં તૈલં ચ પાનાભ્યઙ્ગેષુ પૂજિતમ્ |૨૫|

દ્વિતીયતૈલમાહ- ગોધાનકુલનાગાનામિત્યાદિ| નાગો હસ્તી| પૃષતઃ ચિત્રલો મૃગઃ| ઋક્ષો ભલ્લૂકઃ| ગોધાદીનાં પિત્તેષુ પૃથક્ સ્નેહસમેષુ સિદ્ધં તૈલમિત્યર્થઃ||૨૪||-

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ શિરશ્ચાપિ વિશોધયેત્ ||૨૫||

તૈલમભિધાય શિરોવિરેચનમાહ- તીક્ષ્ણૈરિત્યાદિ| તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ વિષાણિકાબ્રાહ્મીકારવેલ્લકાદિભિઃ| અન્યે તુ ‘તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ શિરસશ્ચ વિરેચનૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- તીક્ષ્ણૈરિત્યુભયત્ર સમ્બધ્યતે| તેન ઉભયતોભાગૈર્વમનવિરેચનૈસ્તીક્ષ્ણૈશ્ચ શિરોવિરેચનૈરુપાચરેદિતિ સમ્બધ્યતે||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

પૂજાં રુદ્રસ્ય કુર્વીત તદ્ગણાનાં ચ નિત્યશઃ |૨૬|

કેચિદત્ર દૈવવ્યપાશ્રયં ચિકિત્સિતં પઠન્તિ- પૂજાં રુદ્રસ્યેત્યાદિ|૨૬|-

Adhikarana 19 (26) · Śloka 27

વાતિકં બસ્તિભિશ્ચાપિ પૈત્તિકં તુ વિરેચનૈઃ ||૨૬|| કફજં વમનૈર્ધીમાનપસ્મારમુપાચરેત્ |૨૭|

સામાન્યં ચિકિત્સિતં નિર્દિશ્ય વાતાદિભેદેનાપસ્મારાણાં ચિકિત્સાં નિર્દિશન્નાહ- વાતિકમિત્યાદિ| કેચિદિમં પાઠં પઞ્ચગવ્યાખ્યઘૃતપાઠસ્યાગ્રે પઠન્તિ||૨૬||-

Adhikarana 20 (27-28) · Śloka 28

કુલત્થયવકોલાનિ શણબીજં પલઙ્કષામ્ ||૨૭|| જટિલાં પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે પથ્યાં ચોત્ક્વાથ્ય યત્નતઃ | બસ્તમૂત્રયુતં સર્પિઃ પચેત્તદ્વાતિકે હિતમ્ ||૨૮||

વાતાદિજાપસ્મારેષુ ઘૃતં નિર્દિશન્નાહ- કુલત્થેત્યાદિ| કોલં બદરમ્| પલઙ્કષા ગુગ્ગુલુઃ| જટિલા માંસી| પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે ઇતિ શાલિપર્ણ્યાદિર્બિલ્વાદિશ્ચ, એરણ્ડબિલ્વાદ્યે ઇત્યન્યે| પથ્યા હરીતકી| ‘યત્નત’ ઇત્યત્રાન્યે ‘યોગત’ ઇતિ પઠન્તિ| યોગતોગ્રહણાત્ ક્વાથમૂત્રયોર્મધ્યે એકં ચતુર્ગુણમેકં ચ સમં ગ્રાહ્યમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં ચ પ્રથમે ગણે | પયોમધુસિતાયુક્તં ઘૃતં તત્ પૈત્તિકે હિતમ્ ||૨૯||

કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપમિત્યાદિ| કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં કાકોલ્યાદિકલ્કમ્| સિદ્ધં ચ પ્રથમે ગણે વિદારિગન્ધાદિકે ક્વાથીકૃતે ઇતિ જ્ઞેયમ્| કુતઃ? કાકોલ્યાદિકલ્કોપદેશાત્| પયઃ ક્ષીરમ્| સિતા શર્કરા| ક્ષીરાદિપ્રક્ષેપયુક્તં ઘૃતં હિતમ્||૨૯||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

કૃષ્ણાવચામુસ્તકાદ્યૈર્યુક્તમારગ્વધાદિકે | પક્વં ચ મૂત્રવર્ગે તુ શ્લેષ્માપસ્મારિણે હિતમ્ ||૩૦||

કૃષ્ણાવચેત્યાદિ| કૃષ્ણાવચામુસ્તકાદ્યૈરિતિ પિપ્પલ્યાદિવચાદિમુસ્તાદ્યૈઃ ક્વથિતૈઃ, આરગ્વધાદિકૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ, મૂત્રવર્ગેઽષ્ટવિધે સિદ્ધં પક્વં ઘૃતં શ્લેષ્માપસ્મારિણે હિતમિત્યર્થઃ| અન્યે મૂત્રવર્ગેષ્વિત્યત્ર ચેતોવિકારહરત્વેન છાગોરભ્રહસ્તિમૂત્રાણિ ગૃહ્ણન્તિ||૩૦||

Adhikarana 23 (31-33) · Śloka 33

સુરદ્રુમવચાકુષ્ઠસિદ્ધાર્થવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ | મઞ્જિષ્ઠારજનીયુગ્મસમઙ્ગાત્રિફલામ્બુદૈઃ ||૩૧|| કરઞ્જબીજશૈરીષગિરિકર્ણીહુતાશનૈઃ | સિદ્ધં સિદ્ધાર્થકં નામ સર્પિર્મૂત્રચતુર્ગુણમ્ ||૩૨|| કૃમિકુષ્ઠગરશ્વાસબલાસવિષમજ્વરાન્ | સર્વભૂતગ્રહોન્માદાનપસ્મારાંશ્ચ નાશયેત્ ||૩૩||

સિદ્ધાર્થકં સર્પિરાહ- સુરદ્રુમેત્યાદિ| સુરદ્રુમઃ દેવદારુ| સિદ્ધાર્થઃ સર્ષપઃ| વ્યોષં શુણ્ઠીમરીચપિપ્પલ્યઃ| રજનીયુગ્મં હરિદ્રાદ્વયમ્| સમઙ્ગા લજ્જાલુઃ| અમ્બુદો મુસ્તા| શૈરીષં શિરીષબીજમ્| ગિરિકર્ણી શ્વેતસ્યન્દા| હુતાશનઃ ચિત્રકઃ| એતૈઃ કલ્કીકૃતૈર્મૂત્રચતુર્ગુણં સર્પિઃ સિદ્ધં સિદ્ધાર્થકં નામેતિ સમ્બન્ધઃ| ગરઃ કૃત્રિમં વિષમ્| બલાસઃ શ્લેષ્મા||૩૧-૩૩||

Adhikarana 24 (34-37) · Śloka 37

દશમૂલેન્દ્રવૃક્ષત્વઙ્મૂર્વાભાર્ગીફલત્રિકૈઃ | શમ્પાકશ્રેયસીસપ્તપર્ણાપામાર્ગફલ્ગુભિઃ ||૩૪|| શૃતૈઃ કલ્કૈશ્ચ ભૂનિમ્બપૂતીકવ્યોષચિત્રકૈઃ | ત્રિવૃત્પાઠાનિશાયુગ્મસારિવાદ્વયપૌષ્કરૈઃ ||૩૫|| કટુકાયાસદન્ત્યુગ્રાનીલિનીક્રિમિશત્રુભિઃ | સર્પિરેભિશ્ચ ગોક્ષીરદધિમૂત્રશકૃદ્રસૈઃ ||૩૬|| સાધિતં પઞ્ચગવ્યાખ્યં સર્વાપસ્મારભૂતનુત્ | ચાતુર્થકક્ષયશ્વાસાનુન્માદાંશ્ચ નિયચ્છતિ ||૩૭||

પઞ્ચગવ્યમાહ- દશમૂલેત્યાદિ| ઇન્દ્રવૃક્ષઃ કુટજઃ, તસ્ય ત્વક્; અન્યે ત્વક્શબ્દેન ત્વચમાહુઃ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ| ફલ્ગુઃ કાષ્ઠોદુમ્બરિકા| શૃતૈઃ ક્વથિતૈઃ| ભૂનિમ્બઃ કિરાતકઃ| પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| નિશાયુગ્મં હરિદ્રાદ્વયમ્| સારિવાદ્વયમ્ આસ્ફોતા કાકવલ્લી ચ| પૌષ્કરં પુષ્કરમૂલમ્| યાસો દુરાલભા, દન્તી દન્તિની, ઉગ્રા વચા, નીલિની રજનિકા શારદફલા, કૃમિશત્રુઃ વિડઙ્ગમ્, દશમૂલ્યાદિભિઃ કાષ્ઠોદુમ્બરિકાન્તૈઃ ક્વથિતૈર્ભૂનિમ્બાદિભિઃ કૃમિશત્રુપર્યન્તૈઃ| કલ્કીકૃતૈર્ગોક્ષીરાદિભિઃ પ્રત્યેકં સ્નેહસમૈઃ સાધિતં સર્પિઃ પઞ્ચગવ્યાખ્યં સર્વાપસ્મારાદીન્નિયચ્છતીત્યર્થઃ ||૩૪-૩૭||

Adhikarana 25 (38-40) · Śloka 41

ભાર્ગીશૃતે પચેત્ ક્ષીરે શાલિતણ્ડુલપાયસમ્ | ત્ર્યહં શુદ્ધાય તં ભોક્તું વરાહાયોપકલ્પયેત્ ||૩૮|| જ્ઞાત્વા ચ મધુરીભૂતં તં વિશસ્યાન્નમુદ્ધરેત્ | ત્રીન્ ભાગાંસ્તસ્ય ચૂર્ણસ્ય કિણ્વભાગેન સંસૃજેત્ ||૩૯|| મણ્ડોદકાર્થે દેયશ્ચ ભાર્ગીક્વાથઃ સુશીતલઃ | શુદ્ધે કુમ્ભે નિદધ્યાચ્ચ સમ્ભારં તં સુરાં તતઃ ||૪૦|| જાતગન્ધાં જાતરસાં પાયયેદાતુરં ભિષક્ |૪૧|

ભાર્ગીશૃતે ઇત્યાદિ| ભાર્ગીશૃતે ક્ષીરે શાલિતણ્ડુલપાયસં પચેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અત્ર ક્ષીરસાધનવિધિઃ- ચતુર્થાંશં ભાર્ગીકલ્કં દત્ત્વા ચતુર્ગુણેન જલેન ક્ષીરં સાધનીયમ્| ત્ર્યહં શુદ્ધાય ત્રિદિનમુપોષિતાય વરાહાય તં પાયસં ભોક્તું પ્રકલ્પયેત્ દદ્યાદિત્યર્થઃ| મધુરીભૂતં શ્લેષ્મસંસૃષ્ટં વિદાહાવસ્થામપ્રાપ્તમ્; અન્યે તુ મધુરીભૂતં વિષીભૂતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, યતો મધુરશબ્દો વિષે વર્તતે| અથ પાયસઃ કથં વિષીભવતીતિ ચેત્? સત્યં, આધારપ્રભાવાત્| વિષીભૂતં વરાહસ્યૈવ લાલાસ્રાવમૂર્ચ્છાદિવિષલિઙ્ગૈર્જ્ઞાતવ્યમ્| તં વરાહં, વિશસ્ય હત્વા, અન્નં વિષીભૂતમુદ્ધરેત્| તસ્ય ચૂર્ણસ્યેત્યાદિ| તસ્ય ઉદ્ધૃતસ્યાન્નસ્ય શોષિતચૂર્ણીકૃતસ્ય ત્રીન્ ભાગાન્ કિણ્વભાગેન સંસૃજેત્ સુરાબીજૈકભાગેન મિશ્રયેત્| મણ્ડોદકાર્થં સન્ધાનાર્થં ભાર્ગીક્વાથો દેયઃ| અન્યે તુ મણ્ડઃ સુરામણ્ડઃ, દકાર્થે ઉદકાર્થે ભાર્ગીક્વાથશ્ચ દેય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| શુદ્ધે કુમ્ભે ઇતિ કૃતસંસ્કારે ચાતુર્જાતકઘૃતમધુપિપ્પલ્યાદિવિલિપ્તે ઇત્યર્થઃ| પાયસચૂર્ણકિણ્વભાગચતુષ્ટયે ભાર્ગીક્વાથસ્તાવાનેવ દેયો યાવતા સમ્યક્સુરાભાવં પ્રાપ્નોતિ, તદ્વિદશ્ચ કલ્પપાલાઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ| સુરાનિષ્પત્તિકાલપ્રમાણં ચ જાતરસામિત્યનેનોક્તમ્||૩૮-૪૦||-

Adhikarana 26 (41) · Śloka 41

સિરાં વિધ્યેદથ પ્રાપ્તાં મઙ્ગલ્યાનિ ચ ધારયેત્ ||૪૧||

સિરામિત્યાદિ| પ્રોક્તાં ઉરોપાઙ્ગલલાટજામ્| અન્યે તુ પ્રાપ્તામિતિ પઠન્તિ, હનુસન્ધિમધ્યગતામિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| મઙ્ગલ્યાનિ વ્રણિતોપાસનીયોક્તાનિ છત્રાતિછત્રાદીનિ | અપરે તુ ‘મઙ્ગલ્યાદિ ચ કારયેત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તચ્ચ મઙ્ગલ્યમથર્વવેદવિહિતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 61

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે ભૂતવિદ્યાતન્ત્રેઽપસ્મારપ્રતિષેધો નામ (દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ||૬૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રેઽપસ્મારપ્રતિષેધો નામૈકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ||૬૧||