61. apasmārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽપસ્મારપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્મૃતિર્ભૂતાર્થવિજ્ઞાનમપશ્ચ પરિવર્જને | અપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તસ્તતોઽયં વ્યાધિરન્તકૃત્ ||૩||

Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6

મિથ્યાતિયોગેન્દ્રિયાર્થકર્મણામભિસેવનાત્ | વિરુદ્ધમલિનાહારવિહારકુપિતૈર્મલૈઃ ||૪|| વેગનિગ્રહશીલાનામહિતાશુચિભોજિનામ્ | રજસ્તમોભિભૂતાનાં ગચ્છતાં ચ રજસ્વલામ્ ||૫|| તથા કામભયોદ્વેગક્રોધશોકાદિભિર્ભૃશમ્ | ચેતસ્યભિહતે પુંસામપસ્મારોઽભિજાયતે ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

હૃત્કમ્પઃ શૂન્યતા સ્વેદો ધ્યાનં મૂર્ચ્છા પ્રમૂઢતા | નિદ્રાનાશશ્ચ તસ્મિંસ્તુ ભવિષ્યતિ ભવન્ત્યથ ||૭||

Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10

સઞ્જ્ઞાવહેષુ સ્રોતઃસુ દોષવ્યાપ્તેષુ માનવઃ | રજસ્તમઃપરીતેષુ મૂઢો ભ્રાન્તેન ચેતસા ||૮|| વિક્ષિપન્ હસ્તપાદં ચ વિજિહ્મભ્રૂર્વિલોચનઃ | દન્તાન્ ખાદન્ વમન્ ફેનં વિવૃતાક્ષઃ પતેત્ ક્ષિતૌ ||૯|| અલ્પકાલાન્તરં ચાપિ પુનઃ સઞ્જ્ઞાં લભેત સઃ | સોઽપસ્માર ઇતિ પ્રોક્તઃ... |૧૦|

Adhikarana 6 (10) · Śloka 11

... સ ચ દૃષ્ટશ્ચતુર્વિધઃ ||૧૦|| વાતપિત્તકફૈર્નૄણાં ચતુર્થઃ સન્નિપાતતઃ |૧૧|

Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12

વેપમાનો દશન્ દન્તાન્ શ્વસન્ ફેનં વમન્નપિ ||૧૧|| યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં કૃષ્ણં મામનુધાવતિ | તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારોઽનિલાત્મકઃ ||૧૨||

Adhikarana 8 (13) · Śloka 14

તૃટ્તાપસ્વેદમૂર્ચ્છાર્તો ધુન્વન્નઙ્ગાનિ વિહ્વલઃ | યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં પીતં મામનુધાવતિ ||૧૩|| તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સ પિત્તભવ ઉચ્યતે |૧૪|

Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15

શીતહૃલ્લાસનિદ્રાર્તઃ પતન્ ભૂમૌ વમન્ કફમ્ ||૧૪|| યો બ્રૂયાદ્વિકૃતં સત્ત્વં શુક્લં મામનુધાવતિ | તતો મે ચિત્તનાશઃ સ્યાત્ સોઽપસ્મારઃ કફાત્મકઃ ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

હૃદિ તોદસ્તૃડુત્ક્લેદસ્ત્રિષ્વપ્યેતેષુ સઙ્ખ્યયા |૧૬|

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

પ્રલાપઃ કૂજનં ક્લેશઃ પ્રત્યેકં તુ ભવેદિહ ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે |૧૭|

Adhikarana 13 (17) · Śloka 18

અનિમિત્તાગમાદ્વ્યાધેર્ગમનાદકૃતેઽપિ ચ ||૧૭|| આગમાચ્ચાપ્યપસ્મારં વદન્ત્યન્યે ન દોષજમ્ |૧૮|

Adhikarana 14 (18-21) · Śloka 21

ક્રમોપયોગાદ્દોષાણાં ક્ષણિકત્વાત્તથૈવ ચ ||૧૮|| આગમાદ્વૈશ્વરૂપ્યાચ્ચ સ તુ નિર્વર્ણ્યતે બુધૈઃ | દેવે વર્ષત્યપિ યથા ભૂમૌ બીજાનિ કાનિચિત્ ||૧૯|| શરદિ પ્રતિરોહન્તિ તથા વ્યાધિસમુદ્ભવઃ | સ્થાયિનઃ કેચિદલ્પેન કાલેનાભિપ્રવર્ધિતાઃ ||૨૦|| દર્શયન્તિ વિકારાંસ્તુ વિશ્વરૂપાન્નિસર્ગતઃ | અપસ્મારો મહાવ્યાધિસ્તસ્માદ્દોષજ એવ તુ ||૨૧||

Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 24

તસ્ય કાર્યો વિધિઃ સર્વો ય ઉન્માદેષુ વક્ષ્યતે | પુરાણસર્પિષઃ પાનમભ્યઙ્ગશ્ચૈવ પૂજિતઃ ||૨૨|| ઉપયોગો ગ્રહોક્તાનાં યોગાનાં તુ વિશેષતઃ | તતઃ સિધ્યન્તિ તે સર્વે યોગૈરન્યૈશ્ચ સાધયેત્ | શિગ્રુકટ્વઙ્ગકિણ્વાહિનિમ્બત્વગ્રસસાધિતમ્ ||૨૩|| ચતુર્ગુણે ગવાં મૂત્રે તૈલમભ્યઞ્જને હિતમ્ |૨૪|

Adhikarana 16 (24) · Śloka 25

ગોધાનકુલનાગાનાં પૃષતર્ક્ષગવામપિ ||૨૪|| પિત્તેષુ સિદ્ધં તૈલં ચ પાનાભ્યઙ્ગેષુ પૂજિતમ્ |૨૫|

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈઃ શિરશ્ચાપિ વિશોધયેત્ ||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

પૂજાં રુદ્રસ્ય કુર્વીત તદ્ગણાનાં ચ નિત્યશઃ |૨૬|

Adhikarana 19 (26) · Śloka 27

વાતિકં બસ્તિભિશ્ચાપિ પૈત્તિકં તુ વિરેચનૈઃ ||૨૬|| કફજં વમનૈર્ધીમાનપસ્મારમુપાચરેત્ |૨૭|

Adhikarana 20 (27-28) · Śloka 28

કુલત્થયવકોલાનિ શણબીજં પલઙ્કષામ્ ||૨૭|| જટિલાં પઞ્ચમૂલ્યૌ દ્વે પથ્યાં ચોત્ક્વાથ્ય યત્નતઃ | બસ્તમૂત્રયુતં સર્પિઃ પચેત્તદ્વાતિકે હિતમ્ ||૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં સિદ્ધં ચ પ્રથમે ગણે | પયોમધુસિતાયુક્તં ઘૃતં તત્ પૈત્તિકે હિતમ્ ||૨૯||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

કૃષ્ણાવચામુસ્તકાદ્યૈર્યુક્તમારગ્વધાદિકે | પક્વં ચ મૂત્રવર્ગે તુ શ્લેષ્માપસ્મારિણે હિતમ્ ||૩૦||

Adhikarana 23 (31-33) · Śloka 33

સુરદ્રુમવચાકુષ્ઠસિદ્ધાર્થવ્યોષહિઙ્ગુભિઃ | મઞ્જિષ્ઠારજનીયુગ્મસમઙ્ગાત્રિફલામ્બુદૈઃ ||૩૧|| કરઞ્જબીજશૈરીષગિરિકર્ણીહુતાશનૈઃ | સિદ્ધં સિદ્ધાર્થકં નામ સર્પિર્મૂત્રચતુર્ગુણમ્ ||૩૨|| કૃમિકુષ્ઠગરશ્વાસબલાસવિષમજ્વરાન્ | સર્વભૂતગ્રહોન્માદાનપસ્મારાંશ્ચ નાશયેત્ ||૩૩||

Adhikarana 24 (34-37) · Śloka 37

દશમૂલેન્દ્રવૃક્ષત્વઙ્મૂર્વાભાર્ગીફલત્રિકૈઃ | શમ્પાકશ્રેયસીસપ્તપર્ણાપામાર્ગફલ્ગુભિઃ ||૩૪|| શૃતૈઃ કલ્કૈશ્ચ ભૂનિમ્બપૂતીકવ્યોષચિત્રકૈઃ | ત્રિવૃત્પાઠાનિશાયુગ્મસારિવાદ્વયપૌષ્કરૈઃ ||૩૫|| કટુકાયાસદન્ત્યુગ્રાનીલિનીક્રિમિશત્રુભિઃ | સર્પિરેભિશ્ચ ગોક્ષીરદધિમૂત્રશકૃદ્રસૈઃ ||૩૬|| સાધિતં પઞ્ચગવ્યાખ્યં સર્વાપસ્મારભૂતનુત્ | ચાતુર્થકક્ષયશ્વાસાનુન્માદાંશ્ચ નિયચ્છતિ ||૩૭||

Adhikarana 25 (38-40) · Śloka 41

ભાર્ગીશૃતે પચેત્ ક્ષીરે શાલિતણ્ડુલપાયસમ્ | ત્ર્યહં શુદ્ધાય તં ભોક્તું વરાહાયોપકલ્પયેત્ ||૩૮|| જ્ઞાત્વા ચ મધુરીભૂતં તં વિશસ્યાન્નમુદ્ધરેત્ | ત્રીન્ ભાગાંસ્તસ્ય ચૂર્ણસ્ય કિણ્વભાગેન સંસૃજેત્ ||૩૯|| મણ્ડોદકાર્થે દેયશ્ચ ભાર્ગીક્વાથઃ સુશીતલઃ | શુદ્ધે કુમ્ભે નિદધ્યાચ્ચ સમ્ભારં તં સુરાં તતઃ ||૪૦|| જાતગન્ધાં જાતરસાં પાયયેદાતુરં ભિષક્ |૪૧|

Adhikarana 26 (41) · Śloka 41

સિરાં વિધ્યેદથ પ્રાપ્તાં મઙ્ગલ્યાનિ ચ ધારયેત્ ||૪૧||

Adhikarana puShpikA · Śloka 61

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે ભૂતવિદ્યાતન્ત્રેઽપસ્મારપ્રતિષેધો નામ (દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકષષ્ટિતમોઽધ્યાયઃ ||૬૧||