Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽపస్మారప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातोऽपस्मारप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
అమానుషోపసర్గప్రతిషేధానంతరం మనఃప్రదుష్టిసామాన్యాత్ గ్రహచికిత్సితస్యాత్రాపి శస్తత్వాదపస్మారప్రతిషేధారంభః- అథాత ఇత్యాది| అథేత్యాదికం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| అపశబ్దో గమనార్థః, స్మారః స్మరణం, అపగతః స్మారో యస్మిన్ రోగే సోఽపస్మారః; తస్య ప్రతిషేధః చికిత్సితం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
స్మృతిర్భూతార్థవిజ్ఞానమపశ్చ పరివర్జనే | అపస్మార ఇతి ప్రోక్తస్తతోఽయం వ్యాధిరంతకృత్ ||3||
स्मृतिर्भूतार्थविज्ञानमपश्च परिवर्जने | अपस्मार इति प्रोक्तस्ततोऽयं व्याधिरन्तकृत् ||३||
🔊 Audio coming soon
అపస్మారస్య నిరుక్తిమాహ- స్మృతిరిత్యాది| భూతార్థజ్ఞానాపస్మరణాదయం వ్యాధిరపస్మార ఇతి ప్రోక్తః| అంతకృత్ వినాశకృత్, అపస్మరణభావాజ్జలాగ్న్యాదౌ ప్రపతనాత్; అన్యే తు అంతకృదవస్థాయాం, సా చావస్థా ‘అపస్మరంతం బహుశః క్షీణం’ ఇత్యాదికా||3||
Adhikarana 3 (4-6) · Śloka 6
మిథ్యాతియోగేంద్రియార్థకర్మణామభిసేవనాత్ | విరుద్ధమలినాహారవిహారకుపితైర్మలైః ||4|| వేగనిగ్రహశీలానామహితాశుచిభోజినాం | రజస్తమోభిభూతానాం గచ్ఛతాం చ రజస్వలాం ||5|| తథా కామభయోద్వేగక్రోధశోకాదిభిర్భృశం | చేతస్యభిహతే పుంసామపస్మారోఽభిజాయతే ||6||
मिथ्यातियोगेन्द्रियार्थकर्मणामभिसेवनात् | विरुद्धमलिनाहारविहारकुपितैर्मलैः ||४|| वेगनिग्रहशीलानामहिताशुचिभोजिनाम् | रजस्तमोभिभूतानां गच्छतां च रजस्वलाम् ||५|| तथा कामभयोद्वेगक्रोधशोकादिभिर्भृशम् | चेतस्यभिहते पुंसामपस्मारोऽभिजायते ||६||
🔊 Audio coming soon
అపస్మారోత్పత్తికారణస్య చిత్తాభిఘాతస్య హేతూనాహ- మిథ్యేత్యాది| అత్రాయోగో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన మిథ్యాయోగాయోగాతియోగైః; కేచిత్ మిథ్యాదియోగేతి పఠిత్వా ఆదిశబ్దేనైవ అతియోగమయోగం చ గృహ్ణంతి| ఇంద్రియార్థానాం స్పర్శాదీనాం, కర్మణాం కాయవాఙ్మానసానాం| అథ శబ్దాదీనాం మిథ్యాయోగాదయః కథ్యంతే- తత్ర పరుషేష్టవినాశాదిశ్రవణం మిథ్యాయోగః, పటహాద్యతిశబ్దశ్రవణమతియోగః, సర్వశోఽశ్రవణమయోగః; తథా శీతాదిస్పర్శానాం వైపరీత్యేనోపసేవనం మిథ్యాయోగః, అతిశీతాదీనామతిసేవనమతియోగః; సర్వశోఽసేవనమయోగః; అతివికృతాదిదర్శనం మిథ్యాయోగః, అతితేజసామతిదర్శనమతియోగః; సర్వథాఽనవలోకనమయోగః; తథాఽయోగ్యరసానామాదానం మిథ్యాయోగః, రసానామత్యాదానమతియోగః, రసానాం సర్వథాఽనాదానమయోగః; పూత్యాద్యాఘ్రాణం మిథ్యాయోగః, అతితీక్ష్ణాదిగంధానామత్యాఘ్రాణమతియోగః, సర్వశోఽఘ్రాణమయోగః; తథా కాయికకర్మణో వ్యాయామాదేర్నిషిద్ధకాలాదిషు సేవనం మిథ్యాయోగః, అతిసేవనమతియోగః, సర్వశోఽనుపసేవనమయోగః, తథా వాచనికకర్మణః పరుషానృతాదిభాషణం మిథ్యాయోగః, అతివాచనాదికమతియోగః, సర్వథా మౌనమయోగః, తథా మానసకర్మణః శోకాదిచింతనం మిథ్యాయోగః, అతిమాత్రచింతనాదికమతియోగః, సర్వథాచింతనమయోగః| విరుద్ధం హితాహితీయోక్తం| మలినశబ్ద ఆహారవిహారాభ్యాం సంబధ్యతే; తత్ర మలినాహారః పూతిద్వేష్టామేధ్యపర్యుషితాః, మలినో విహారో దృష్టాదృష్టార్థః స్మార్తవచనాత్ జ్ఞాతవ్యః| కుపితైర్మలైరిత్యత్ర మలా వాతపిత్తశ్లేష్మాణో రజస్తమసీ చ, దేహమలినీకరణాదుచ్యంతే| వేగేత్యాది| వేగా విణ్మూత్రాదీనాం తేషాం వేగానాం నిగ్రహో ధారణం, తత్ర శీలా వేగనిగ్రహరతాః| అహితాశుచిభోజినామితి యద్యప్యేషోఽర్థో విరుద్ధమలినాహారాత్ ఇత్యనేనైవ ప్రాప్తః, తథాఽప్యత్యర్థహేతుత్వాపాదనార్థం పునః పాఠః| రజస్వలాం దృష్టార్తవాం| ఏతైర్హేతుభిశ్చిత్తే ఉపహతే దూషితే సతి అపస్మారోఽభిజాయతే||4-6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
హృత్కంపః శూన్యతా స్వేదో ధ్యానం మూర్చ్ఛా ప్రమూఢతా | నిద్రానాశశ్చ తస్మింస్తు భవిష్యతి భవంత్యథ ||7||
हृत्कम्पः शून्यता स्वेदो ध्यानं मूर्च्छा प्रमूढता | निद्रानाशश्च तस्मिंस्तु भविष्यति भवन्त्यथ ||७||
🔊 Audio coming soon
హేతూనభిధాయ పూర్వరూపమాహ- హృదిత్యాది| ప్రమూఢతా అతిశయేన విచేతనత్వం| తస్మిన్ అపస్మారే||7||
Adhikarana 5 (8-10) · Śloka 10
సంజ్ఞావహేషు స్రోతఃసు దోషవ్యాప్తేషు మానవః | రజస్తమఃపరీతేషు మూఢో భ్రాంతేన చేతసా ||8|| విక్షిపన్ హస్తపాదం చ విజిహ్మభ్రూర్విలోచనః | దంతాన్ ఖాదన్ వమన్ ఫేనం వివృతాక్షః పతేత్ క్షితౌ ||9|| అల్పకాలాంతరం చాపి పునః సంజ్ఞాం లభేత సః | సోఽపస్మార ఇతి ప్రోక్తః... |10|
सञ्ज्ञावहेषु स्रोतःसु दोषव्याप्तेषु मानवः | रजस्तमःपरीतेषु मूढो भ्रान्तेन चेतसा ||८|| विक्षिपन् हस्तपादं च विजिह्मभ्रूर्विलोचनः | दन्तान् खादन् वमन् फेनं विवृताक्षः पतेत् क्षितौ ||९|| अल्पकालान्तरं चापि पुनः सञ्ज्ञां लभेत सः | सोऽपस्मार इति प्रोक्तः... |१०|
🔊 Audio coming soon
ప్రాగ్రూపమభిధాయ రూపమాహ- సంజ్ఞావహేష్విత్యాది| సంజ్ఞావహేషు స్రోతఃస్వితి కథం బహువచనం, యతో ధమనీవ్యాకరణే ‘ద్వాభ్యాం ప్రబుధ్యతే’ ఇత్యనేన ద్వే ఏవ సంజ్ఞావహే స్రోతసీ ఉక్తే? సత్యం, ద్వయోరపి స్రోతసోః సూక్ష్మాణాం ప్రతానానాం బహుత్వాత్ స్రోతఃస్విత్యుక్తం| దోషవ్యాప్తేషు వాతాదిదోషాభిభూతేషు| రజస్తమఃపరీతేషు రజస్తమోవ్యాప్తేషు| మూఢో మోహయుక్తః| కేన కృత్వా మూఢః? భ్రాంతేన చేతసా చిత్తభ్రాంత్యేత్యర్థః| విక్షిపన్ ఇతస్తతః క్షిపన్ | విజిహ్మభ్రూః విలోచనః వక్రభ్రూనేత్రః| వివృతాక్ష ఉచ్ఛలితాక్షః| యస్మిన్ వికారే విక్షిపన్ హస్తపాదమిత్యాదిచేష్టః సన్ ఆతురః క్షితౌ పతతి స వికారోఽపస్మార ఇతి ప్రోక్త ఇతి సంబంధః||8-10||-
Adhikarana 6 (10) · Śloka 11
... స చ దృష్టశ్చతుర్విధః ||10|| వాతపిత్తకఫైర్నౄణాం చతుర్థః సన్నిపాతతః |11|
... स च दृष्टश्चतुर्विधः ||१०|| वातपित्तकफैर्नॄणां चतुर्थः सन्निपाततः |११|
🔊 Audio coming soon
అపస్మారస్య సంఖ్యామాహ- స చ దృష్ట ఇత్యాది| చతుర్విధ ఇతి సంఖ్యాకరణం ద్వంద్వజాపస్మారనిషేధార్థం| ద్వంద్వజాసంభవస్తు వ్యాధిస్వభావాత్| చాతుర్విధ్యం వివృణ్వన్నాహ- వాతపిత్తకఫైరిత్యాది| వాతాదిభిః త్రయః||10||-
Adhikarana 7 (11-12) · Śloka 12
వేపమానో దశన్ దంతాన్ శ్వసన్ ఫేనం వమన్నపి ||11|| యో బ్రూయాద్వికృతం సత్త్వం కృష్ణం మామనుధావతి | తతో మే చిత్తనాశః స్యాత్ సోఽపస్మారోఽనిలాత్మకః ||12||
वेपमानो दशन् दन्तान् श्वसन् फेनं वमन्नपि ||११|| यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं कृष्णं मामनुधावति | ततो मे चित्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारोऽनिलात्मकः ||१२||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజత్వేనాపస్మారలక్షణమాహ- వేపమాన ఇత్యాది| వేపమానః కంపమానః| దశన్ ఖాదన్ దంతాన్| శ్వసన్ శ్వాసం కుర్వన్| వికృతం వికృతరూపం సత్త్వం| కృష్ణమిత్యత్ర కృష్ణసత్త్వదర్శనం, అసత ఏవ సంజ్ఞావహస్రోతోగతవాతప్రభావాత్; న పునః సత్త్వం పిశాచాదికం భూతమభిప్రేతం| తంత్రాంతరేఽపి “పరుషారుణకృష్ణాని పశ్యేద్రూపాణి చానిలాత్” ఇత్యాదినా కృష్ణాదిరూపదర్శనమేవోక్తం| ఏవం పిత్తకఫాపస్మారయోరపి బోద్ధవ్యం||11-12||
Adhikarana 8 (13) · Śloka 14
తృట్తాపస్వేదమూర్చ్ఛార్తో ధున్వన్నంగాని విహ్వలః | యో బ్రూయాద్వికృతం సత్త్వం పీతం మామనుధావతి ||13|| తతో మే చిత్తనాశః స్యాత్ స పిత్తభవ ఉచ్యతే |14|
तृट्तापस्वेदमूर्च्छार्तो धुन्वन्नङ्गानि विह्वलः | यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं पीतं मामनुधावति ||१३|| ततो मे चित्तनाशः स्यात् स पित्तभव उच्यते |१४|
🔊 Audio coming soon
పిత్తాపస్మారలక్షణమాహ- తృడిత్యాది| తృట్ పిపాసా| తాపః సంతాపః| ధున్వన్ విక్షిపన్| అంగాని హస్తపాదాదీని| విహ్వలో వికలః||13||-
Adhikarana 9 (14-15) · Śloka 15
శీతహృల్లాసనిద్రార్తః పతన్ భూమౌ వమన్ కఫం ||14|| యో బ్రూయాద్వికృతం సత్త్వం శుక్లం మామనుధావతి | తతో మే చిత్తనాశః స్యాత్ సోఽపస్మారః కఫాత్మకః ||15||
शीतहृल्लासनिद्रार्तः पतन् भूमौ वमन् कफम् ||१४|| यो ब्रूयाद्विकृतं सत्त्वं शुक्लं मामनुधावति | ततो मे चित्तनाशः स्यात् सोऽपस्मारः कफात्मकः ||१५||
🔊 Audio coming soon
కఫజాపస్మారలక్షణమాహ- శీతహృల్లాసేత్యాది| హృల్లాసః థూత్కరణం||14-15||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
హృది తోదస్తృడుత్క్లేదస్త్రిష్వప్యేతేషు సంఖ్యయా |16|
हृदि तोदस्तृडुत्क्लेदस्त्रिष्वप्येतेषु सङ्ख्यया |१६|
🔊 Audio coming soon
వాతాద్యపస్మారేషు ప్రత్యేకమేకైకం లక్షణమాహ- హృది తోద ఇత్యాది| హృది తోదో వ్యథా, -వాతికే; తృట్ పిపాసా,-పైత్తికే; ఉత్క్లేశః శ్లేష్మనిష్ఠీవనం, -కఫజే; ఏతేషు త్రిషు వాతాదిజాపస్మారేషు యథాసంఖ్యం హృత్తోదాదిలక్షణం జ్ఞేయమితి సంబంధః|16|-
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
ప్రలాపః కూజనం క్లేశః ప్రత్యేకం తు భవేదిహ ||16||
प्रलापः कूजनं क्लेशः प्रत्येकं तु भवेदिह ||१६||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజాపస్మారేషు ప్రత్యేకం ప్రలాపాదిలక్షణత్రితయమాహ- ప్రలాపః కూజనమిత్యాది| ప్రలాపాదికం త్రయం వాతాదిజాపస్మారేషు త్రిష్వపి ప్రత్యేకం బోద్ధవ్యం న యథాసంఖ్యం||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
సర్వలింగసమవాయః సర్వదోషప్రకోపజే |17|
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్వజాపస్మారలక్షణమాహ- సర్వలింగసమవాయ ఇత్యాది| సర్వలింగసమవాయో వాతాదిలింగసమావేశః| సర్వదోషప్రకోపజ ఇతి ప్రకోపోపాదానాత్ స్వకీయకారణప్రకుపితదోషత్రయజ ఇతి బోద్ధవ్యం, న కుపితైకదోషప్రకోపితసర్వదోషజ ఇతి|17|-
Adhikarana 13 (17) · Śloka 18
అనిమిత్తాగమాద్వ్యాధేర్గమనాదకృతేఽపి చ ||17|| ఆగమాచ్చాప్యపస్మారం వదంత్యన్యే న దోషజం |18|
अनिमित्तागमाद्व्याधेर्गमनादकृतेऽपि च ||१७|| आगमाच्चाप्यपस्मारं वदन्त्यन्ये न दोषजम् |१८|
🔊 Audio coming soon
స్వమతేనాపస్మారస్య దోషజత్వం ప్రదర్శ్య పరమతేనాగంతుకత్వమాహ- అనిమిత్తాగమాదిత్యాది| అనిమిత్తాగమాత్ అకారణోత్పాదనాత్, ఆకస్మికోద్భవాదిత్యర్థః| గమనాదకృతేఽపి చేత్యత్ర ‘ప్రతీకారే’ ఇతి శేషః ; తేన ప్రతీకారే అకృతేఽపి వ్యాధేర్గమనాదుపశమాదిత్యర్థః| అకృతేఽపీత్యత్ర అకృతాదితి క్వచిత్; తత్ర, అకృతాత్ ప్రతీకారద్భేషజేనేతి ద్రష్టవ్యం ఆగమాచ్చేతి స్వకీయాత్; న పునశ్చేతరస్మాత్, తత్ర దోషజత్వేనాపస్మారస్య దర్శితత్వాత్| ‘వదంత్యన్యే న దోషజం’ ఇత్యత్ర అన్యే ‘వదంత్యన్యోన్యదోషజం’ ఇతి పఠంతి, అన్యోన్యదోషజం రజస్తమోదోషజమిత్యర్థః| అపరే తు ‘అన్యోన్యదూషణాత్’ ఇతి పఠంతి| తత్ర కాయమనసోరన్యోన్యదూషణాత్||17||-
Adhikarana 14 (18-21) · Śloka 21
క్రమోపయోగాద్దోషాణాం క్షణికత్వాత్తథైవ చ ||18|| ఆగమాద్వైశ్వరూప్యాచ్చ స తు నిర్వర్ణ్యతే బుధైః | దేవే వర్షత్యపి యథా భూమౌ బీజాని కానిచిత్ ||19|| శరది ప్రతిరోహంతి తథా వ్యాధిసముద్భవః | స్థాయినః కేచిదల్పేన కాలేనాభిప్రవర్ధితాః ||20|| దర్శయంతి వికారాంస్తు విశ్వరూపాన్నిసర్గతః | అపస్మారో మహావ్యాధిస్తస్మాద్దోషజ ఏవ తు ||21||
क्रमोपयोगाद्दोषाणां क्षणिकत्वात्तथैव च ||१८|| आगमाद्वैश्वरूप्याच्च स तु निर्वर्ण्यते बुधैः | देवे वर्षत्यपि यथा भूमौ बीजानि कानिचित् ||१९|| शरदि प्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुद्भवः | स्थायिनः केचिदल्पेन कालेनाभिप्रवर्धिताः ||२०|| दर्शयन्ति विकारांस्तु विश्वरूपान्निसर्गतः | अपस्मारो महाव्याधिस्तस्माद्दोषज एव तु ||२१||
🔊 Audio coming soon
పరమతనిరాకరణాయ స్వమతమాహ- క్రమోపయోగాదిత్యాది| స తు పునరపస్మారః క్రమోపయోగాదిత్యాదిహేతుభిశ్చతుర్భిర్దోషజ ఏవ బుధైః పండితైర్నిర్వర్ణ్యతే కథ్యత ఇత్యర్థః| అత్ర హేతుమాహ- క్రమోపయోగాద్దోషాణామితి సంచయాదిక్రమేణ దోషాణాం వికారజననయోగాదిత్యర్థః; ఏతేన, అనిమిత్తాగమాద్వ్యాధేరితి హేతుర్నిరాకృతః| తథా సర్వపారిషదత్వాదాయుర్వేదస్య సౌగతమతమవలంబ్య ‘గమనాదకృతేఽపి చ’ ఇత్యస్య హేతోర్నిరాకరణాయ హేతుమాహ- క్షణికత్వాత్తథైవ చేతి| తథైవ వాతాదీనాం క్షణికత్వాద్ద్వితీయోఽపి హేతుర్నిరాకృతః| యతో యావన్మాత్రో దోషవేగోఽభూత్ తావన్మాత్రస్యాపగమాదకృతేఽపి ప్రతీకారే వ్యాధేరపగమః| తృతీయం హేతుమాహ- ఆగమాచ్చేతి; స్వతంత్రాత్ పరతంత్రాచ్చేత్యర్థః| తత్రాగమే స్వతంత్రే పరతంత్రే చ వాతిక-పైత్తిక-శ్లైష్మిక-సాన్నిపాతికాశ్చత్వారోఽపస్మారా అభిహితా ఇతి| చతుర్థం హేతుమాహ- వైశ్వరూప్యాచ్చేతి విశ్వేషాం సమస్తానాం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం మనోదోషయో రజస్తమసోశ్చ రూపం నానాప్రకారం లింగం యస్యాపస్మారస్య స తథా, తద్భావో వైశ్వరూప్యం తస్మాత్| ‘స తు’ ఇత్యత్రాన్యే ‘తత్ర’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- తత్ర అపస్మారే| యదైవం తర్హి వాతపిత్తశ్లేష్మణాం సదైవ దేహే సద్భావాత్ సంతతమపస్మారః స్యాదతస్తన్నిరాకరణార్థమాహ- దేవే వర్షతీత్యాది| వర్షత్యపి మేఘే భూమౌ సుకృష్టాయామపి అంకురజననసమర్థాన్యపి కానిచిద్బీజాని శరద్యేవ ప్రరోహంతి, తథా సర్వరోగబీజానాం వాతాదీనాం కదాచిత్ కస్యచిదపస్మారాదివ్యాధేరంకురస్థానీయస్య నిదానాదిసంగమే సత్యపి దూష్యాదిసముదాయేనైవ సముద్భవో భవతీత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి- నను, సంచయాదిక్రమేణోపయోగశ్చేద్దోషాణాం తదా పునః కథమల్పేనైవ కాలేన తద్వికారోద్గమః స్యాదిత్యత ఆహ- దేవేఽవర్షతీత్యాది| అవర్షతి దేవే యథా శరత్కాలే భూమౌ స్తిమిత్వాత్ కానిచిద్బీజాని ప్రరోహంత్యేవ, తథాఽల్పేనాపి కాలేన శరీరస్థా దోషాః కించిదుపచితా వికారం జనయంతీతి| ఏతదేవ స్పష్టీకుర్వన్నాహ- స్థాయిన ఇత్యాది| స్థాయినః అవశ్యమవస్థాయినో వాతాదయః, పరం కేచిదల్పేనాపి కాలేనాభిప్రవర్ధితాః సంతో విశ్వరూపాన్ నానారూపాన్ వికారాన్ దర్శయంతి| కుతః? నిసర్గతో దూషణస్వభావాదిత్యర్థః| అపస్మారో మహావ్యాధిరిత్యాది| తస్మాదితి పూర్వోక్తక్రమోపయోగాదిహేతుసమూహాదపస్మారో దోషజో న తు భూతావేశజ ఇతి సిద్ధాంతః ||18-21||
Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 24
తస్య కార్యో విధిః సర్వో య ఉన్మాదేషు వక్ష్యతే | పురాణసర్పిషః పానమభ్యంగశ్చైవ పూజితః ||22|| ఉపయోగో గ్రహోక్తానాం యోగానాం తు విశేషతః | తతః సిధ్యంతి తే సర్వే యోగైరన్యైశ్చ సాధయేత్ | శిగ్రుకట్వంగకిణ్వాహినింబత్వగ్రససాధితం ||23|| చతుర్గుణే గవాం మూత్రే తైలమభ్యంజనే హితం |24|
तस्य कार्यो विधिः सर्वो य उन्मादेषु वक्ष्यते | पुराणसर्पिषः पानमभ्यङ्गश्चैव पूजितः ||२२|| उपयोगो ग्रहोक्तानां योगानां तु विशेषतः | ततः सिध्यन्ति ते सर्वे योगैरन्यैश्च साधयेत् | शिग्रुकट्वङ्गकिण्वाहिनिम्बत्वग्रससाधितम् ||२३|| चतुर्गुणे गवां मूत्रे तैलमभ्यञ्जने हितम् |२४|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సితమాహ- తస్య కార్యో విధిరిత్యాది| తస్య అపస్మారస్య| నను, ఉన్మాదే యో విధిః పఠిష్యమాణోఽస్తి తం విధిమపస్మారే నిర్దిశ్య తత్రైవ కిమితి నాతిదిశ్యతే? ఉచ్యతే,- ఉన్మాదే తస్యాతిశయేన హితత్వాదిత్యర్థః| అభ్యంగశ్చైవేతి పురాణసర్పిషా, అస్య త్రిదోషఘ్నత్వాత్| గ్రహోక్తవిధిముపదిశతి- ఉపయోగ ఇత్యాది| శిగ్రుకట్వంగేత్యాది| శిగ్రుః శోభాంజనకః, కట్వంగః అరలుః, స్యోనాక ఇత్యన్యే, కిణిహీ శ్వేతస్యందః; త్వగ్రససాధితమితి త్వగ్ వల్కలం, రసః స్వరసః; ఏతేన కల్కస్వరసాభ్యాం సాధితమితి బోద్ధవ్యం| గవాం మూత్రే ఇతి చేతోవికారహరత్వేన హస్తిచ్ఛాగభేడమూత్రాణాం నిర్దిష్టత్వాత్తన్నిషేధార్థం ‘గవాం మూత్రే’ ఇతి కృతం| తైలం తిలతైలం||22-23||-
Adhikarana 16 (24) · Śloka 25
గోధానకులనాగానాం పృషతర్క్షగవామపి ||24|| పిత్తేషు సిద్ధం తైలం చ పానాభ్యంగేషు పూజితం |25|
गोधानकुलनागानां पृषतर्क्षगवामपि ||२४|| पित्तेषु सिद्धं तैलं च पानाभ्यङ्गेषु पूजितम् |२५|
🔊 Audio coming soon
ద్వితీయతైలమాహ- గోధానకులనాగానామిత్యాది| నాగో హస్తీ| పృషతః చిత్రలో మృగః| ఋక్షో భల్లూకః| గోధాదీనాం పిత్తేషు పృథక్ స్నేహసమేషు సిద్ధం తైలమిత్యర్థః||24||-
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
తీక్ష్ణైరుభయతోభాగైః శిరశ్చాపి విశోధయేత్ ||25||
तीक्ष्णैरुभयतोभागैः शिरश्चापि विशोधयेत् ||२५||
🔊 Audio coming soon
తైలమభిధాయ శిరోవిరేచనమాహ- తీక్ష్ణైరిత్యాది| తీక్ష్ణైరుభయతోభాగైః విషాణికాబ్రాహ్మీకారవేల్లకాదిభిః| అన్యే తు ‘తీక్ష్ణైరుభయతోభాగైః శిరసశ్చ విరేచనైః’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- తీక్ష్ణైరిత్యుభయత్ర సంబధ్యతే| తేన ఉభయతోభాగైర్వమనవిరేచనైస్తీక్ష్ణైశ్చ శిరోవిరేచనైరుపాచరేదితి సంబధ్యతే||25||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
పూజాం రుద్రస్య కుర్వీత తద్గణానాం చ నిత్యశః |26|
पूजां रुद्रस्य कुर्वीत तद्गणानां च नित्यशः |२६|
🔊 Audio coming soon
కేచిదత్ర దైవవ్యపాశ్రయం చికిత్సితం పఠంతి- పూజాం రుద్రస్యేత్యాది|26|-
Adhikarana 19 (26) · Śloka 27
వాతికం బస్తిభిశ్చాపి పైత్తికం తు విరేచనైః ||26|| కఫజం వమనైర్ధీమానపస్మారముపాచరేత్ |27|
वातिकं बस्तिभिश्चापि पैत्तिकं तु विरेचनैः ||२६|| कफजं वमनैर्धीमानपस्मारमुपाचरेत् |२७|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యం చికిత్సితం నిర్దిశ్య వాతాదిభేదేనాపస్మారాణాం చికిత్సాం నిర్దిశన్నాహ- వాతికమిత్యాది| కేచిదిమం పాఠం పంచగవ్యాఖ్యఘృతపాఠస్యాగ్రే పఠంతి||26||-
Adhikarana 20 (27-28) · Śloka 28
కులత్థయవకోలాని శణబీజం పలంకషాం ||27|| జటిలాం పంచమూల్యౌ ద్వే పథ్యాం చోత్క్వాథ్య యత్నతః | బస్తమూత్రయుతం సర్పిః పచేత్తద్వాతికే హితం ||28||
कुलत्थयवकोलानि शणबीजं पलङ्कषाम् ||२७|| जटिलां पञ्चमूल्यौ द्वे पथ्यां चोत्क्वाथ्य यत्नतः | बस्तमूत्रयुतं सर्पिः पचेत्तद्वातिके हितम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజాపస్మారేషు ఘృతం నిర్దిశన్నాహ- కులత్థేత్యాది| కోలం బదరం| పలంకషా గుగ్గులుః| జటిలా మాంసీ| పంచమూల్యౌ ద్వే ఇతి శాలిపర్ణ్యాదిర్బిల్వాదిశ్చ, ఏరండబిల్వాద్యే ఇత్యన్యే| పథ్యా హరీతకీ| ‘యత్నత’ ఇత్యత్రాన్యే ‘యోగత’ ఇతి పఠంతి| యోగతోగ్రహణాత్ క్వాథమూత్రయోర్మధ్యే ఏకం చతుర్గుణమేకం చ సమం గ్రాహ్యమితి వ్యాఖ్యానయంతి||27-28||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
కాకోల్యాదిప్రతీవాపం సిద్ధం చ ప్రథమే గణే | పయోమధుసితాయుక్తం ఘృతం తత్ పైత్తికే హితం ||29||
काकोल्यादिप्रतीवापं सिद्धं च प्रथमे गणे | पयोमधुसितायुक्तं घृतं तत् पैत्तिके हितम् ||२९||
🔊 Audio coming soon
కాకోల్యాదిప్రతీవాపమిత్యాది| కాకోల్యాదిప్రతీవాపం కాకోల్యాదికల్కం| సిద్ధం చ ప్రథమే గణే విదారిగంధాదికే క్వాథీకృతే ఇతి జ్ఞేయం| కుతః? కాకోల్యాదికల్కోపదేశాత్| పయః క్షీరం| సితా శర్కరా| క్షీరాదిప్రక్షేపయుక్తం ఘృతం హితం||29||
Adhikarana 22 (30) · Śloka 30
కృష్ణావచాముస్తకాద్యైర్యుక్తమారగ్వధాదికే | పక్వం చ మూత్రవర్గే తు శ్లేష్మాపస్మారిణే హితం ||30||
कृष्णावचामुस्तकाद्यैर्युक्तमारग्वधादिके | पक्वं च मूत्रवर्गे तु श्लेष्मापस्मारिणे हितम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణావచేత్యాది| కృష్ణావచాముస్తకాద్యైరితి పిప్పల్యాదివచాదిముస్తాద్యైః క్వథితైః, ఆరగ్వధాదికైః కల్కీకృతైః, మూత్రవర్గేఽష్టవిధే సిద్ధం పక్వం ఘృతం శ్లేష్మాపస్మారిణే హితమిత్యర్థః| అన్యే మూత్రవర్గేష్విత్యత్ర చేతోవికారహరత్వేన ఛాగోరభ్రహస్తిమూత్రాణి గృహ్ణంతి||30||
Adhikarana 23 (31-33) · Śloka 33
సురద్రుమవచాకుష్ఠసిద్ధార్థవ్యోషహింగుభిః | మంజిష్ఠారజనీయుగ్మసమంగాత్రిఫలాంబుదైః ||31|| కరంజబీజశైరీషగిరికర్ణీహుతాశనైః | సిద్ధం సిద్ధార్థకం నామ సర్పిర్మూత్రచతుర్గుణం ||32|| కృమికుష్ఠగరశ్వాసబలాసవిషమజ్వరాన్ | సర్వభూతగ్రహోన్మాదానపస్మారాంశ్చ నాశయేత్ ||33||
सुरद्रुमवचाकुष्ठसिद्धार्थव्योषहिङ्गुभिः | मञ्जिष्ठारजनीयुग्मसमङ्गात्रिफलाम्बुदैः ||३१|| करञ्जबीजशैरीषगिरिकर्णीहुताशनैः | सिद्धं सिद्धार्थकं नाम सर्पिर्मूत्रचतुर्गुणम् ||३२|| कृमिकुष्ठगरश्वासबलासविषमज्वरान् | सर्वभूतग्रहोन्मादानपस्मारांश्च नाशयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
సిద్ధార్థకం సర్పిరాహ- సురద్రుమేత్యాది| సురద్రుమః దేవదారు| సిద్ధార్థః సర్షపః| వ్యోషం శుంఠీమరీచపిప్పల్యః| రజనీయుగ్మం హరిద్రాద్వయం| సమంగా లజ్జాలుః| అంబుదో ముస్తా| శైరీషం శిరీషబీజం| గిరికర్ణీ శ్వేతస్యందా| హుతాశనః చిత్రకః| ఏతైః కల్కీకృతైర్మూత్రచతుర్గుణం సర్పిః సిద్ధం సిద్ధార్థకం నామేతి సంబంధః| గరః కృత్రిమం విషం| బలాసః శ్లేష్మా||31-33||
Adhikarana 24 (34-37) · Śloka 37
దశమూలేంద్రవృక్షత్వఙ్మూర్వాభార్గీఫలత్రికైః | శంపాకశ్రేయసీసప్తపర్ణాపామార్గఫల్గుభిః ||34|| శృతైః కల్కైశ్చ భూనింబపూతీకవ్యోషచిత్రకైః | త్రివృత్పాఠానిశాయుగ్మసారివాద్వయపౌష్కరైః ||35|| కటుకాయాసదంత్యుగ్రానీలినీక్రిమిశత్రుభిః | సర్పిరేభిశ్చ గోక్షీరదధిమూత్రశకృద్రసైః ||36|| సాధితం పంచగవ్యాఖ్యం సర్వాపస్మారభూతనుత్ | చాతుర్థకక్షయశ్వాసానున్మాదాంశ్చ నియచ్ఛతి ||37||
दशमूलेन्द्रवृक्षत्वङ्मूर्वाभार्गीफलत्रिकैः | शम्पाकश्रेयसीसप्तपर्णापामार्गफल्गुभिः ||३४|| शृतैः कल्कैश्च भूनिम्बपूतीकव्योषचित्रकैः | त्रिवृत्पाठानिशायुग्मसारिवाद्वयपौष्करैः ||३५|| कटुकायासदन्त्युग्रानीलिनीक्रिमिशत्रुभिः | सर्पिरेभिश्च गोक्षीरदधिमूत्रशकृद्रसैः ||३६|| साधितं पञ्चगव्याख्यं सर्वापस्मारभूतनुत् | चातुर्थकक्षयश्वासानुन्मादांश्च नियच्छति ||३७||
🔊 Audio coming soon
పంచగవ్యమాహ- దశమూలేత్యాది| ఇంద్రవృక్షః కుటజః, తస్య త్వక్; అన్యే త్వక్శబ్దేన త్వచమాహుః| మూర్వా చోరస్నాయుః| ఫల్గుః కాష్ఠోదుంబరికా| శృతైః క్వథితైః| భూనింబః కిరాతకః| పూతీకః చిరబిల్వః| వ్యోషం త్రికటుకం| నిశాయుగ్మం హరిద్రాద్వయం| సారివాద్వయం ఆస్ఫోతా కాకవల్లీ చ| పౌష్కరం పుష్కరమూలం| యాసో దురాలభా, దంతీ దంతినీ, ఉగ్రా వచా, నీలినీ రజనికా శారదఫలా, కృమిశత్రుః విడంగం, దశమూల్యాదిభిః కాష్ఠోదుంబరికాంతైః క్వథితైర్భూనింబాదిభిః కృమిశత్రుపర్యంతైః| కల్కీకృతైర్గోక్షీరాదిభిః ప్రత్యేకం స్నేహసమైః సాధితం సర్పిః పంచగవ్యాఖ్యం సర్వాపస్మారాదీన్నియచ్ఛతీత్యర్థః ||34-37||
Adhikarana 25 (38-40) · Śloka 41
భార్గీశృతే పచేత్ క్షీరే శాలితండులపాయసం | త్ర్యహం శుద్ధాయ తం భోక్తుం వరాహాయోపకల్పయేత్ ||38|| జ్ఞాత్వా చ మధురీభూతం తం విశస్యాన్నముద్ధరేత్ | త్రీన్ భాగాంస్తస్య చూర్ణస్య కిణ్వభాగేన సంసృజేత్ ||39|| మండోదకార్థే దేయశ్చ భార్గీక్వాథః సుశీతలః | శుద్ధే కుంభే నిదధ్యాచ్చ సంభారం తం సురాం తతః ||40|| జాతగంధాం జాతరసాం పాయయేదాతురం భిషక్ |41|
भार्गीशृते पचेत् क्षीरे शालितण्डुलपायसम् | त्र्यहं शुद्धाय तं भोक्तुं वराहायोपकल्पयेत् ||३८|| ज्ञात्वा च मधुरीभूतं तं विशस्यान्नमुद्धरेत् | त्रीन् भागांस्तस्य चूर्णस्य किण्वभागेन संसृजेत् ||३९|| मण्डोदकार्थे देयश्च भार्गीक्वाथः सुशीतलः | शुद्धे कुम्भे निदध्याच्च सम्भारं तं सुरां ततः ||४०|| जातगन्धां जातरसां पाययेदातुरं भिषक् |४१|
🔊 Audio coming soon
భార్గీశృతే ఇత్యాది| భార్గీశృతే క్షీరే శాలితండులపాయసం పచేదితి సంబంధః| అత్ర క్షీరసాధనవిధిః- చతుర్థాంశం భార్గీకల్కం దత్త్వా చతుర్గుణేన జలేన క్షీరం సాధనీయం| త్ర్యహం శుద్ధాయ త్రిదినముపోషితాయ వరాహాయ తం పాయసం భోక్తుం ప్రకల్పయేత్ దద్యాదిత్యర్థః| మధురీభూతం శ్లేష్మసంసృష్టం విదాహావస్థామప్రాప్తం; అన్యే తు మధురీభూతం విషీభూతమితి వ్యాఖ్యానయంతి, యతో మధురశబ్దో విషే వర్తతే| అథ పాయసః కథం విషీభవతీతి చేత్? సత్యం, ఆధారప్రభావాత్| విషీభూతం వరాహస్యైవ లాలాస్రావమూర్చ్ఛాదివిషలింగైర్జ్ఞాతవ్యం| తం వరాహం, విశస్య హత్వా, అన్నం విషీభూతముద్ధరేత్| తస్య చూర్ణస్యేత్యాది| తస్య ఉద్ధృతస్యాన్నస్య శోషితచూర్ణీకృతస్య త్రీన్ భాగాన్ కిణ్వభాగేన సంసృజేత్ సురాబీజైకభాగేన మిశ్రయేత్| మండోదకార్థం సంధానార్థం భార్గీక్వాథో దేయః| అన్యే తు మండః సురామండః, దకార్థే ఉదకార్థే భార్గీక్వాథశ్చ దేయ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| శుద్ధే కుంభే ఇతి కృతసంస్కారే చాతుర్జాతకఘృతమధుపిప్పల్యాదివిలిప్తే ఇత్యర్థః| పాయసచూర్ణకిణ్వభాగచతుష్టయే భార్గీక్వాథస్తావానేవ దేయో యావతా సమ్యక్సురాభావం ప్రాప్నోతి, తద్విదశ్చ కల్పపాలాః ప్రష్టవ్యాః| సురానిష్పత్తికాలప్రమాణం చ జాతరసామిత్యనేనోక్తం||38-40||-
Adhikarana 26 (41) · Śloka 41
సిరాం విధ్యేదథ ప్రాప్తాం మంగల్యాని చ ధారయేత్ ||41||
सिरां विध्येदथ प्राप्तां मङ्गल्यानि च धारयेत् ||४१||
🔊 Audio coming soon
సిరామిత్యాది| ప్రోక్తాం ఉరోపాంగలలాటజాం| అన్యే తు ప్రాప్తామితి పఠంతి, హనుసంధిమధ్యగతామితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| మంగల్యాని వ్రణితోపాసనీయోక్తాని ఛత్రాతిఛత్రాదీని | అపరే తు ‘మంగల్యాది చ కారయేత్’ ఇతి పఠంతి, తచ్చ మంగల్యమథర్వవేదవిహితమితి వ్యాఖ్యానయంతి||41||
Adhikarana puShpikA · Śloka 61
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే భూతవిద్యాతంత్రేఽపస్మారప్రతిషేధో నామ (ద్వితీయోఽధ్యాయః, ఆదితః) ఏకషష్టితమోఽధ్యాయః ||61||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते भूतविद्यातन्त्रेऽपस्मारप्रतिषेधो नाम (द्वितीयोऽध्यायः, आदितः) एकषष्टितमोऽध्यायः ||६१||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రేఽపస్మారప్రతిషేధో నామైకషష్టితమోఽధ్యాయః||61||