57. arōcakapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽરોચકપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

વિસૂચિકાપ્રતિષેધાનન્તરં રસદોષજત્વસામ્યાદગ્નિમાન્દ્યહેતુત્વસામ્યાચ્ચારોચકપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ| અત્ર આદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેનાવિપાકસ્યાપિ ગ્રહણમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

દોષૈઃ પૃથક્ સહ ચ ચિત્તવિપર્યયાચ્ચ ભક્તાયનેષુ હૃદિ ચાવતતે પ્રગાઢમ્ | નાન્ને રુચિર્ભવતિ તં ભિષજો વિકારં ભક્તોપઘાતમિહ પઞ્ચવિધં વદન્તિ ||૩||

સમ્પ્રાપ્તિદ્વારેણ સઙ્ખ્યામાહ- દોષૈરિત્યાદિ| દોષૈઃ પૃથગિતિ ત્રયઃ, સહ ચેતિ સમસ્તૈઃ એકઃ, ચિત્તવિપર્યયાત્ કામશોકભયાદિભિર્વિલુપ્તચિત્તત્વાત્, ચિત્તવિપર્યયાત્તુ એકઃ; કેચિત્ ‘ચિત્તવિપર્યયાત્' ઇત્યત્ર ‘શોકસમુચ્છ્રયાત્’ ઇતિ પઠન્તિ, તન્મતે કામાદિજાનામસઙ્ગ્રહઃ| ભક્તાયનેષુ અન્નવહેષુ સ્રોતઃસુ| ભક્તાયનમિતિ જિહ્વોપલક્ષણં, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| તથા ચ- “પૃથગ્દોષૈઃ સમસ્તૈશ્ચ જિહ્વાહૃદયસંસૃતૈઃ| જાયતેઽરુચિરાહારે દ્વિષ્ટૈરન્યૈશ્ચ માનસૈઃ”- ઇતિ| અવતતે ઇતિ ભક્તાયનેષ્વિત્યત્રાપિ વચનવિપરિણામાત્ સમ્બન્ધનીયમ્| અવતતે વ્યાપ્તે| ભક્તોપઘાતમ્ અરોચકં; અરોચકાભક્તચ્છન્દાન્નદ્વેષાઃ પર્યાયા બોદ્ધવ્યાઃ; કૈશ્ચિદેષાં પરસ્પરં ભેદોઽઙ્ગીક્રિયતે| તથા ચ વૃદ્ધભોજઃ- “પ્રક્ષિપ્તં તુ મુખે ચાન્નં જન્તોર્ન સ્વદતે મુહુઃ| અરોચકઃ સ વિજ્ઞેયો, ભક્તદ્વેષમતઃ શૃણુ|| ચિન્તયિત્વા તુ મનસા દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વાઽપિ ભોજનમ્| દ્વેષમાયાતિ યજ્જન્તુર્ભક્તદ્વેષઃ સ ઉચ્યતે|| યસ્ય નાન્ને ભવેચ્છ્રદ્ધા સોઽભક્તચ્છન્દ ઉચ્યતે”- ઇત્યાદિ| ઇહ અસ્મિન્ શાસ્ત્રે| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં સિદ્ધાયાં પઞ્ચવિધમિતિ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થં; તેન કામાદિજા અરોચકાઃ પૃથઙ્ન ગણનીયાઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

હૃચ્છૂલપીડનયુતં વિરસાનનત્વં વાતાત્મકે ભવતિ લિઙ્ગમરોચકે તુ |૪|

વાતિકારોચકલક્ષણમાહ- હૃચ્છૂલપીડનયુતમિત્યાદિ| હૃચ્છૂલપીડનયુતમિતિ વિરસાનનત્વમિત્યેતસ્ય વિશેષણમ્| અપરે તુ હૃત્ હૃદયં શૂલપીડનાભ્યાં યુક્તં ભવતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અરોચકાનાં પ્રાગ્રૂપાનભિધાનં રૂપાણામેવાવ્યક્તાનાં પ્રાગ્રૂપત્વાત્|૪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

હૃદ્દાહચોષબહુતા મુખતિક્તતા ચ મૂર્ચ્છા સતૃડ્ ભવતિ પિત્તકૃતે તથૈવ ||૪||

પિત્તજારોચકલક્ષણમાહ- હૃદ્દાહચોષેત્યાદિ| હૃદ્દાહચોષબહુતેતિ હૃદિ હૃદયે દાહચોષયોર્બાહુલ્યમિત્યર્થઃ| ચોષ આચૂષ્યત ઇવ વેદના| અન્યે ‘હૃદ્દાહચોષબહુલં’ ઇતિ પઠિત્વા હૃદયં દાહચોષબહુલં ભવતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

કણ્ડૂગુરુત્વકફસંસ્રવસાદતન્દ્રાઃ શ્લેષ્માત્મકે મધુરમાસ્યમરોચકે તુ |૫|

કફજારોચકલક્ષણમાહ- કણ્ડૂગુરુત્વેત્યાદિ| કફસંસ્રવઃ શ્લેષ્મસ્રુતિઃ, સાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ, આસ્યં મુખમ્| કેચિત્ ‘સાદતન્દ્રા’ ઇત્યત્ર ‘કણ્ઠસાદા’ ઇતિ પઠિત્વા અભ્યવહરણાદ્યશક્તિરિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૫|-

Adhikarana 6 (5) · Śloka 5

સર્વાત્મકે પવનપિત્તકફા બહૂનિ રૂપાણ્યથાસ્ય હૃદયે સમુદીરયન્તિ ||૫||

સાન્નિપાતિકારોચકલક્ષણમાહ- સર્વાત્મક ઇત્યાદિ| સર્વાત્મકે સાન્નિપાતિકારોચકે પવનાદયો દોષા બહૂનિ રૂપાણ્યસ્ય હૃદયે સમુદીરયન્તિ કુર્વન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| યદ્યપિ સાન્નિપાતિકે હૃદ્રોગે સર્વજારોચકે ચ બાહુલ્યેન સમાન્યેવ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ, તથાઽપિ સમ્પ્રાપ્તિભેદાત્ કિઞ્ચિલ્લક્ષણભેદાચ્ચ તયોર્ભેદઃ| સાન્નિપાતિકારોચકોઽસાધ્યઃ, “સર્વાત્મકં ચાપિ વિવર્જયેત” ઇતિ સમાનતન્ત્રોક્તત્વાત્||૫||

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

સંરાગશોકભયવિપ્લુતચેતસસ્તુ ચિન્તાકૃતો ભવતિ સોઽશુચિદર્શનાચ્ચ |૬|

અવિશિષ્ટં પચ્ચમમરોચકમાહ- સંરાગશોકેત્યાદિ| સંરાગઃ કામઃ| વિપ્લુતચેતસઃ વિકૃતચિત્તસ્ય| સ અરોચકઃ| અશુચિદર્શનાત્ અમેધ્યવસ્તુદર્શનાત્ બીભત્સાદિદર્શનાદિત્યર્થઃ| ચિન્તાકૃતસ્યારોચકસ્ય ભિન્નલક્ષણનિર્દેશાત્ શેષેષુ યથાદોષં લક્ષણાનિ જ્ઞાતવ્યાનિ, કામાદિભિઃ સર્વૈર્વાતાદિપ્રકોપાત્| તથા ચ “કામશોકભયાદ્વાયુઃ ક્રોધાત્ પિત્તં ચ કુપ્યતિ| શ્લેષ્મા તુ હર્ષણાત્”- ઇતિ| અન્યે તુ ચિન્તાકૃતારોચકસ્ય વાતાદિભેદેન લક્ષણાનિ પઠન્તિ; તદ્યથા- “વાતાત્મકે વિરસમાસ્યમરોચકે તુ, પિત્તેન તિક્તકટુકં, મધુરં કફેન| સર્વૈરુપેતમથ સર્વજમેવ વિદ્યાદ્દૈન્યં ભૃશં ભવતિ શોકસમુદ્ભવે તુ”- ઇતિ| અન્યં પાઠો ન પઠનીયઃ, અનાર્ષત્વાત્|૬|-

Adhikarana 8 (6) · Śloka 7

વાતે વચામ્બુવમનં કૃતવાન્ પિબેચ્ચ સ્નેહૈઃ સુરાભિરથવોષ્ણજલેન ચૂર્ણમ્ ||૬|| કૃષ્ણાવિડઙ્ગયવભસ્મહરેણુભાર્ગીરાસ્નૈલહિઙ્ગુલવણોત્તમનાગરાણામ્ |૭|

ઇદાનીં વાતિકારોચકચિકિત્સામાહ- વાત ઇત્યાદિ| વાતે વાતજે અરોચકે, કારણે કાર્યોપચારાત્| વચામ્બુવમનં કૃતવાનિતિ વચાક્વાથેન કૃતવમનો નરઃ| કેચિત્ એલશબ્દેન એલવાલુકં મન્યન્તે, પદેઽપિ પદૈકદેશપ્રવૃત્તેઃ| ‘એલજલેન’ ઇત્યત્ર ‘ઉષ્ણજલેન’ ઇતિ પાઠાન્તરમ્| લવણોત્તમં સૈન્ધવમ્| ઇદં ચૂર્ણં વમનૈઃ શુદ્ધાશયસ્ય દેયમ્| કાર્તિકકુણ્ડોઽમું પાઠમન્યથા પઠતિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૬||-

Adhikarana 9 (7) · Śloka 7

પિત્તે ગુડામ્બુમધુરૈર્વમનં પ્રશસ્તં સ્નેહઃ સસૈન્ધવસિતામધુસર્પિરિષ્ટઃ ||૭||

પિત્તજારોચકચિકિત્સામાહ- પિત્તે ઇત્યાદિ| પિત્તે પિત્તજારોચકે, ઉપચારાત્| મધુરં કાકોલ્યાદિ| અત્રાપિ પૂર્વવદવચારણમ્||૭||

Adhikarana 10 (8) · Śloka 8

નિમ્બામ્બુવામિતવતઃ કફજેઽનુપાનં રાજદ્રુમામ્બુ મધુના તુ સદીપ્યકં સ્યાત્ |૮|

કફારોચકચિકિત્સામાહ- નિમ્બામ્બુવામિતવત ઇત્યાદિ| નિમ્બામ્બુ નિમ્બક્વાથઃ, નિમ્બામ્બુના વામિતવતઃ પુંસઃ ગિરિમાલકક્વાથઃ સમધુઃ સાજમોદશ્ચાનુપાનં સ્યાત્; ‘કૃતભોજનસ્ય’ ઇતિ શેષઃ; સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| કેચિદ્દીપ્યકશબ્દેન યવાનીમાહુઃ|૮|-

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

ચૂર્ણં યદુક્તમથવાઽનિલજે તદેવ... |૮|

કફજારોચકેઽતિદેશેન ચિકિત્સામાહ- ચૂર્ણમિત્યાદિ| ચૂર્ણં યદુક્તમિતિ ‘કૃષ્ણાવિડઙ્ગયવભસ્મ’ ઇત્યાદિકમ્| તચ્ચૂર્ણં કફજે વાતાનુબન્ધે સતિ દેયમ્|૮|-

Adhikarana 12 (8) · Śloka 8

...સર્વૈશ્ચ સર્વકૃતમેવમુપક્રમેત ||૮||

સાન્નિપાતિકારોચકચિકિત્સામાહ- સર્વૈરિત્યાદિ| સર્વૈરિતિવાતાદિજારોચકહરૈઃ પૂર્વોક્તૈરેવ| સર્વકૃતં સાન્નિપાતિકમરોચકમ્| એવમિતિ પૂર્વવત્, વમનાદિ કારયિત્વેતિ યાવત્| ઉપક્રમેત ‘પ્રત્યાખ્યાય’ ઇતિ શેષઃ, અસાધ્યત્વાત્તસ્ય||૮||

Adhikarana 13 (9-11) · Śloka 11

દ્રાક્ષાપટોલવિડવેત્રકરીરનિમ્બમૂર્વાભયાક્ષબદરામલકેન્દ્રવૃક્ષૈઃ | બીજૈઃ કરઞ્જનૃપવૃક્ષભવૈશ્ચ પિષ્ટૈર્લેહં પચેત્ સુરભિમૂત્રયુતં યથાવત્ ||૯|| મુસ્તાં વચાં ત્રિકટુકં રજનીદ્વયં ચ ભાર્ગીં ચ કુષ્ઠમથ નિર્દહનીં ચ પિષ્ટ્વા | મૂત્રેઽવિજે દ્વિરદમૂત્રયુતે પચેદ્વા પાઠાં તુગામતિવિષાં રજનીં ચ મુખ્યામ્ ||૧૦|| મણ્ડૂકિમર્કમમૃતાં ચ સલાઙ્ગલાખ્યાં મૂત્રે પચેત્તુ મહિષસ્ય વિધાનવિદ્વા | એતાન્ન સન્તિ ચતુરો લિહતસ્તુ લેહાન્ ગુલ્મારુચિશ્વસનકણ્ઠહૃદામયાશ્ચ ||૧૧||

ઇદાનીં ચતુર્ણામપ્યરોચકાનાં યથાસઙ્ખ્યેન ચતુરો લેહાનાહ- દ્રાક્ષાપટોલેત્યાદિ| દ્રાક્ષાદિઃ સુરભિમૂત્રયુતં યથાવદિત્યન્ત એકો લેહઃ| મુસ્તાદિઃ મૂત્રેઽવિજે ઇતિપર્યન્તો દ્વિતીયઃ| દ્વિરદમૂત્રાદી રજનીં ચ મુખ્યામિત્યન્તઃ તૃતીયઃ| મણ્ડૂકીત્યાદિઃ ચતુર્થઃ| કરીરો ગૂઢપત્રો મરુદેશેઽતિપ્રસિદ્ધઃ કણ્ટકિવૃક્ષઃ; મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ; અભયા હરીતકી, કેચિદભયં મન્યન્તે, તન્મતે ઉશીરં, અક્ષં બિભીતકં; ઇન્દ્રવૃક્ષઃ કુટજઃ; નૃપવૃક્ષઃ ગિરિમાલકઃ| સુરભિમૂત્રયુતં કલ્કચતુર્ગુણગોમૂત્રયુતં, “મૂત્રેણ ચતુર્ગુણેન” ઇત્યાદિકાશ્યપીયસંવાદાત્| યથાવદિતિ લેહં પચેદિત્યત્ર યોજ્યં, તેન યથાવલ્લેહં પચેત્ ; કોઽર્થઃ? યાવલ્લેહપાકલક્ષણં તન્તુમુદ્રાદિ જાયતે તાવત્ પચેદિત્યર્થઃ| નિર્દહની ચિત્રકઃ, અજમોદા ઇત્યન્યે| અવિજે મેષોત્થે| અસાવપિ પૂર્વવલ્લેહવત્ પક્તવ્યઃ| દ્વિરદમૂત્રં હસ્તિમૂત્રમ્| તુગા વંશરોચનાનુકારિ પાર્થિવં દ્રવ્યમાહુઃ| રજનીં ચ મુખ્યાં પિણ્ડહરિદ્રામ્| અયમપિ પૂર્વવિધિનૈવ પક્તવ્યઃ| મણ્ડૂકી બ્રાહ્મી, અમૃતા ગુડૂચી, લાઙ્ગલી કલિકારિકા| અસાવપિ પૂર્વવત્ પક્તવ્યઃ| “એતાન્ન સન્તિ ચતુરોઽભ્યસતશ્ચ” ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| “એતાન્ વદન્તિ ભિષજશ્ચતુરશ્ચ લેહાન્ ગુલ્મારુચિશ્વસનકણ્ઠહૃદામયેષુ” ઇત્યપરે પઠન્તિ||૯-૧૧||

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

સાત્મ્યાન્ સ્વદેશરચિતાન્ વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાન્ પાનાનિ મૂલફલષાડવરાગયોગાન્ | અદ્યાદ્રસાંશ્ચ વિવિધાન્ વિવિધૈઃ પ્રકારૈર્ભુઞ્જીત ચાપિ લઘુરૂક્ષમનઃસુખાનિ ||૧૨||

સાત્મ્યાનિત્યાદિ| સાત્મ્યાન્ સુખકરાન્| “સાત્મ્યાન્ સ્વદેશરચિતાન્ વિવિધૈઃ પ્રકારૈર્ભુઞ્જીત વાઽપિ લઘુરૂક્ષમનાઃ સુખેન” ઇત્યન્યે પઠન્તિ| સ્વદેશરચિતાન્ વિવિધાંશ્ચ ભક્ષ્યાનિતિ યસ્મિન્ દેશે યે ભક્ષ્યા બાહુલ્યેનોપયુજ્યન્તે તાનિત્યર્થઃ| પાનાનીત્યત્રાપિ વિવિધાનીતિ યોજ્યં, તેન યથારુચિ ફલાનિ શર્કરાન્વિતાનિ કર્પૂરચતુર્જાતકસુગન્ધીનિ ગૃહ્યન્તે| મૂલં પિપ્પલીમૂલાદિ| ફલં દાડિમાદિ| ષાડવા રસાલાદ્યાઃ| રાગાઃ કપિત્થરાગાદયઃ| કેચિત્ “સિતારુચકસિન્ધૂત્થૈઃ સવૃક્ષામ્લપરૂષકૈઃ| જમ્બૂફલરસૈર્યુક્તો રાગો રાજિકયા કૃતઃ|| મધુરામ્લકટૂનાં તુ સંસ્કારાઃ ષાડવા મતાઃ” ઇત્યાહુઃ; અપરે તુ ષાડવશબ્દેન યવાનીષાડવમાહુઃ, તન્ત્રાન્તરસંવાદાત્ ; રાગશબ્દેન ચ રાગષાડવં મત્વા દ્રાક્ષાદાડિમાદ્યન્વિતં મુદ્ગયૂષમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| રસાન્ વિવિધાન્ માંસરસાન્ મધુરાદિરસાન્ વા| લઘુરૂક્ષભોજનં શ્લેષ્મસ્થાનગતત્વાદરોચકસ્ય| મનઃસુખં મનોનુકૂલમ્| કેચિત્ સાત્મ્યાનિતિ સાત્મ્યદેશરોગર્તુપ્રકૃત્યાદીન્યવેક્ષ્ય ભક્ષ્યાદિ કુર્યાદિતિ મન્યન્તે||૧૨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

આસ્થાપનં વિધિવદત્ર વિરેચનં ચ કુર્યાન્મૃદૂનિ શિરસશ્ચ વિરેચનાનિ |૧૩|

નિષિદ્ધસ્યાપિ નિરૂહસ્યારોચકે પ્રયોગમાહ- આસ્થાપનમિત્યાદિ| આસ્થાપનં નિરૂહઃ| વિધિવત્ યથાવિધિ| અત્ર અરોચકે| યદ્યપિ ‘તત્રોન્માદભયશોક’ ઇત્યાદિનાઽરોચકે આસ્થાપનનિષેધઃ; તથાઽપિ વમનાદિક્રમોત્તરકાલં વાતાનુબન્ધે સતિ દેયં, ન ત્વાદૌ|૧૩|-

Adhikarana 16 (13) · Śloka 14

ત્રીણ્યૂષણાનિ રજનીત્રિફલાયુતાનિ ચૂર્ણીકૃતાનિ યવશૂકવિમિશ્રિતાનિ ||૧૩|| ક્ષૌદ્રાયુતાનિ વિતરેન્મુખબોધનાર્થ ... |૧૪|

ત્રીણ્યૂષણાનીત્યાદિ| ત્રીણ્યૂષણાનીતિ ત્રિકટુકમ્| યવશૂકોયવક્ષારઃ| વિતરેત્ દદ્યાત્| મુખબોધનાર્થમિતિ મુખબોધે સત્યરોચકહાનિરિત્યર્થઃ| અવલેહપ્રયોગ એષઃ||૧૩||-

Adhikarana 17 (14) · Śloka 15

... મન્યાનિ તિક્તકટુકાનિ ચ ભેષજાનિ | મુસ્તાદિરાજતરુવર્ગદશાઙ્ગસિદ્ધૈઃ ક્વાથૈર્જયેન્મધુયુતૈર્વિવિધૈશ્ચ લેહૈઃ ||૧૪|| મૂત્રાસવૈર્ગુડકૃતૈશ્ચ તથા ત્વરિષ્ટૈઃ ક્ષારાસવૈશ્ચ મધુમાધવતુલ્યગન્ધૈઃ |૧૫|

અનુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- અન્યાનીત્યાદિ| મુસ્તાદિઃ મુસ્તાકુષ્ઠહરિદ્રેત્યાદિઃ, રાજતરુવર્ગઃ આરગ્વધમદનગોપઘોણ્ટેત્યાદિઃ, દશાઙ્ગં દશમૂલમ્| જયેત્ ‘અરોચકં’ ઇતિ શેષઃ| મધુયુતા લેહા મુસ્તાદ્યાદિકૃતા એવ ગ્રાહ્યાઃ| કેચિત્ ‘વિવિધૈશ્ચ યોગૈઃ’ ઇતિ પઠિત્વા વાતશ્લેષ્મહરૈરિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| મૂત્રાસવૈરિત્યાદિ મૂત્રેણ આસૂયન્ત ઇતિ મૂત્રાસવાઃ| તૈશ્ચ કિમ્ભૂતૈઃ? ગુડકૃતૈઃ કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તવિધિના ગુડમધ્વાદિકૃતૈરિત્યર્થઃ| અરિષ્ટૈઃ અભયારિષ્ટાદિભિઃ| ક્ષારાસવૈરિતિ મધ્વાદિભિઃ પલાશક્ષારપાનીયેન સહ નિષ્પાદિતૈર્મહાકુષ્ઠાભિહિતૈઃ| મધુમાધવતુલ્યગન્ધૈરિતિ મધુ ક્ષૌદ્રં, માધવં મધુકૃતં મદ્યં, તયોસ્તુલ્યગન્ધૈરિત્યર્થઃ||૧૪||-

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

સ્યાદેષ એવ કફવાતહતે વિધિશ્ચ શાન્તિં ગતે હુતભુજિ પ્રશમાય તસ્ય ||૧૫||

પૂર્વોક્તમેવ વિધિમવિપાકેઽતિદિશન્નાહ- સ્યાદેષ ઇત્યાદિ| એષ એવ વિધિરનન્તરોક્ત એવ| યદત્ર કફવાતયોરુપાદાનં ન પિત્તનિમિત્તસ્ય તત્ પિત્તાદવિપાકો ન ભવતીતિ દર્શયતિ| શાન્તિં ગતે હુતભુજિ અવિપાકે ઇત્યર્થઃ, કારણે કાર્યોપચારાત્; ઉપચારેણ યદત્રાવિપાકગ્રહણં કૃતં, ન સાક્ષાત્તદપ્યગ્નિમાન્દ્યમવિપાકસ્ય કારણમિતિ સૂચયતિ| શાન્તિં ગતે મન્દતાં પ્રાપ્તે, હુતભુજિ જાઠરાગ્નૌ| તસ્યેત્યત્ર ચકારો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન તસ્ય ચ પ્રશમનાય; કોઽર્થઃ? અરોચકસ્યાપિ | કાર્તિક ઈદૃશં વ્યાખ્યાનં ન મન્યતે, તસ્યાવિપાકસ્યૈવ પ્રશમાયેતિ પ્રતિપાદયતિ| યે ચાગ્નિમાન્દ્ય એવૈનં વિધિમિચ્છન્તિ ન ત્વરોચકાવિપાકે, તન્મતેઽસ્મિન્નધ્યાયેઽવિપાકો ન વક્તવ્યઃ||૧૫||

Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17

ઇચ્છાભિઘાતભયશોકહતેઽન્તરગ્નૌ ભાવાન્ ભવાય વિતરેત્ ખલુ શક્યરૂપાન્ | અર્થેષુ ચાપ્યપચિતેષુ પુનર્ભવાય પૌરાણિકૈઃ શ્રુતિશતૈરનુમાનયેત્તમ્ ||૧૬|| દૈન્યં ગતે મનસિ બોધનમત્ર શસ્તં યદ્યત્ પ્રિયં તદુપસેવ્યમરોચકે તુ ||૧૭||

ઇદાનીં પઞ્ચમારોચકચિકિત્સામાહ- ઇચ્છાભિઘાતેત્યાદિ| ઇચ્છાભિઘાતો વાઞ્છિતસ્યાપ્રાપ્તિઃ| ભાવાન્ પદાર્થાન્| ભવાય અર્થવશાત્ રુચ્યુત્પાદનાય| વિતરેત્ દદ્યાત્| કીદૃશાન્ ભાવાન્? શક્યરૂપાન્ પ્રાપ્યાનિત્યર્થઃ| યે તાવત્ પ્રાપ્યા ભાવાસ્તાન્ ઇચ્છાવિઘાતાદ્યરોચકે વિતરેત્| યે પુનરપ્રાપ્યાસ્તદ્વિષયે કિં કુર્યાદિત્યાહ- અર્થેષ્વિત્યાદિ| અર્થેષુ પદાર્થેષુ, અપચિતેષુ નષ્ટેષુ અપ્રાપ્તેષ્વિત્યર્થઃ પુનરિતિ અપચિતેષ્વિત્યત્ર યોજ્યમ્| ભવાય રુચ્યુત્પાદનાયેત્યર્થઃ| પૌરાણિકૈઃ શ્રુતિશતૈરનુમાનયેદિતિ નલરામાદ્યુપાખ્યાનૈરન્યૈશ્ચ તથાવિધૈરનુમાનયેત્ પ્રબોધયેદિત્યર્થઃ| કેચિત્ પૌરાણિકૈઃ શ્રુતિપથૈરિતિ પઠન્તિ; પૌરાણિકૈઃ પુરાણોક્તૈઃ, શ્રુતિપથૈઃ વાક્યૈઃ, શ્રુતિઃ શ્રવણં સૈવ પન્થા માર્ગો યેષાં તાનિ તથોક્તાનીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| દૈન્યં ગતે મનસિ ક્લિષ્ટચેતસીત્યર્થઃ| બોધનમ્ આશ્વાસનૈર્હિતોપદેશૈશ્ચ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ||૧૬-૧૭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 57

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રેઽરોચકપ્રતિષેધો નામ (એકોનવિંશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રેઽરોચકપ્રતિષેધો નામ સપ્તપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૭||