57. arōcakapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽರೋಚಕಪ್ರತಿಷೇಧಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ವಿಸೂಚಿಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ರಸದೋಷಜತ್ವಸಾಮ್ಯಾದಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಹೇತುತ್ವಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚಾರೋಚಕಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭಃ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ; ತೇನಾವಿಪಾಕಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ದೋಷೈಃ ಪೃಥಕ್ ಸಹ ಚ ಚಿತ್ತವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ ಭಕ್ತಾಯನೇಷು ಹೃದಿ ಚಾವತತೇ ಪ್ರಗಾಢಮ್ | ನಾನ್ನೇ ರುಚಿರ್ಭವತಿ ತಂ ಭಿಷಜೋ ವಿಕಾರಂ ಭಕ್ತೋಪಘಾತಮಿಹ ಪಞ್ಚವಿಧಂ ವದನ್ತಿ ||೩||

ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗಿತಿ ತ್ರಯಃ, ಸಹ ಚೇತಿ ಸಮಸ್ತೈಃ ಏಕಃ, ಚಿತ್ತವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದಿಭಿರ್ವಿಲುಪ್ತಚಿತ್ತತ್ವಾತ್, ಚಿತ್ತವಿಪರ್ಯಯಾತ್ತು ಏಕಃ; ಕೇಚಿತ್ ‘ಚಿತ್ತವಿಪರ್ಯಯಾತ್' ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಶೋಕಸಮುಚ್ಛ್ರಯಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇ ಕಾಮಾದಿಜಾನಾಮಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಭಕ್ತಾಯನೇಷು ಅನ್ನವಹೇಷು ಸ್ರೋತಃಸು| ಭಕ್ತಾಯನಮಿತಿ ಜಿಹ್ವೋಪಲಕ್ಷಣಂ, ಸಮಾನತನ್ತ್ರದರ್ಶನಾತ್| ತಥಾ ಚ- “ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಜಿಹ್ವಾಹೃದಯಸಂಸೃತೈಃ| ಜಾಯತೇಽರುಚಿರಾಹಾರೇ ದ್ವಿಷ್ಟೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ಮಾನಸೈಃ”- ಇತಿ| ಅವತತೇ ಇತಿ ಭಕ್ತಾಯನೇಷ್ವಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಚನವಿಪರಿಣಾಮಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಅವತತೇ ವ್ಯಾಪ್ತೇ| ಭಕ್ತೋಪಘಾತಮ್ ಅರೋಚಕಂ; ಅರೋಚಕಾಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದಾನ್ನದ್ವೇಷಾಃ ಪರ್ಯಾಯಾ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾಃ; ಕೈಶ್ಚಿದೇಷಾಂ ಪರಸ್ಪರಂ ಭೇದೋಽಙ್ಗೀಕ್ರಿಯತೇ| ತಥಾ ಚ ವೃದ್ಧಭೋಜಃ- “ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತು ಮುಖೇ ಚಾನ್ನಂ ಜನ್ತೋರ್ನ ಸ್ವದತೇ ಮುಹುಃ| ಅರೋಚಕಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯೋ, ಭಕ್ತದ್ವೇಷಮತಃ ಶೃಣು|| ಚಿನ್ತಯಿತ್ವಾ ತು ಮನಸಾ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ಶ್ರುತ್ವಾಽಪಿ ಭೋಜನಮ್| ದ್ವೇಷಮಾಯಾತಿ ಯಜ್ಜನ್ತುರ್ಭಕ್ತದ್ವೇಷಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ|| ಯಸ್ಯ ನಾನ್ನೇ ಭವೇಚ್ಛ್ರದ್ಧಾ ಸೋಽಭಕ್ತಚ್ಛನ್ದ ಉಚ್ಯತೇ”- ಇತ್ಯಾದಿ| ಇಹ ಅಸ್ಮಿನ್ ಶಾಸ್ತ್ರೇ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಸಿದ್ಧಾಯಾಂ ಪಞ್ಚವಿಧಮಿತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ; ತೇನ ಕಾಮಾದಿಜಾ ಅರೋಚಕಾಃ ಪೃಥಙ್ನ ಗಣನೀಯಾಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಹೃಚ್ಛೂಲಪೀಡನಯುತಂ ವಿರಸಾನನತ್ವಂ ವಾತಾತ್ಮಕೇ ಭವತಿ ಲಿಙ್ಗಮರೋಚಕೇ ತು |೪|

ವಾತಿಕಾರೋಚಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೃಚ್ಛೂಲಪೀಡನಯುತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃಚ್ಛೂಲಪೀಡನಯುತಮಿತಿ ವಿರಸಾನನತ್ವಮಿತ್ಯೇತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅಪರೇ ತು ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ ಶೂಲಪೀಡನಾಭ್ಯಾಂ ಯುಕ್ತಂ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅರೋಚಕಾನಾಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾನಭಿಧಾನಂ ರೂಪಾಣಾಮೇವಾವ್ಯಕ್ತಾನಾಂ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪತ್ವಾತ್|೪|-

Adhikarana 4 (4) · Śloka 4

ಹೃದ್ದಾಹಚೋಷಬಹುತಾ ಮುಖತಿಕ್ತತಾ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಸತೃಡ್ ಭವತಿ ಪಿತ್ತಕೃತೇ ತಥೈವ ||೪||

ಪಿತ್ತಜಾರೋಚಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೃದ್ದಾಹಚೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃದ್ದಾಹಚೋಷಬಹುತೇತಿ ಹೃದಿ ಹೃದಯೇ ದಾಹಚೋಷಯೋರ್ಬಾಹುಲ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚೋಷ ಆಚೂಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾ| ಅನ್ಯೇ ‘ಹೃದ್ದಾಹಚೋಷಬಹುಲಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಹೃದಯಂ ದಾಹಚೋಷಬಹುಲಂ ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೪||

Adhikarana 5 (5) · Śloka 5

ಕಣ್ಡೂಗುರುತ್ವಕಫಸಂಸ್ರವಸಾದತನ್ದ್ರಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕೇ ಮಧುರಮಾಸ್ಯಮರೋಚಕೇ ತು |೫|

ಕಫಜಾರೋಚಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕಣ್ಡೂಗುರುತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಸಂಸ್ರವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ರುತಿಃ, ಸಾದಃ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ, ಆಸ್ಯಂ ಮುಖಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಾದತನ್ದ್ರಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕಣ್ಠಸಾದಾ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಅಭ್ಯವಹರಣಾದ್ಯಶಕ್ತಿರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ|೫|-

Adhikarana 6 (5) · Śloka 5

ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಪವನಪಿತ್ತಕಫಾ ಬಹೂನಿ ರೂಪಾಣ್ಯಥಾಸ್ಯ ಹೃದಯೇ ಸಮುದೀರಯನ್ತಿ ||೫||

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾರೋಚಕಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾರೋಚಕೇ ಪವನಾದಯೋ ದೋಷಾ ಬಹೂನಿ ರೂಪಾಣ್ಯಸ್ಯ ಹೃದಯೇ ಸಮುದೀರಯನ್ತಿ ಕುರ್ವನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ಹೃದ್ರೋಗೇ ಸರ್ವಜಾರೋಚಕೇ ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸಮಾನ್ಯೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭವನ್ತಿ, ತಥಾಽಪಿ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾತ್ ಕಿಞ್ಚಿಲ್ಲಕ್ಷಣಭೇದಾಚ್ಚ ತಯೋರ್ಭೇದಃ| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾರೋಚಕೋಽಸಾಧ್ಯಃ, “ಸರ್ವಾತ್ಮಕಂ ಚಾಪಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ” ಇತಿ ಸಮಾನತನ್ತ್ರೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೫||

Adhikarana 7 (6) · Śloka 6

ಸಂರಾಗಶೋಕಭಯವಿಪ್ಲುತಚೇತಸಸ್ತು ಚಿನ್ತಾಕೃತೋ ಭವತಿ ಸೋಽಶುಚಿದರ್ಶನಾಚ್ಚ |೬|

ಅವಿಶಿಷ್ಟಂ ಪಚ್ಚಮಮರೋಚಕಮಾಹ- ಸಂರಾಗಶೋಕೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಾಗಃ ಕಾಮಃ| ವಿಪ್ಲುತಚೇತಸಃ ವಿಕೃತಚಿತ್ತಸ್ಯ| ಸ ಅರೋಚಕಃ| ಅಶುಚಿದರ್ಶನಾತ್ ಅಮೇಧ್ಯವಸ್ತುದರ್ಶನಾತ್ ಬೀಭತ್ಸಾದಿದರ್ಶನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಿನ್ತಾಕೃತಸ್ಯಾರೋಚಕಸ್ಯ ಭಿನ್ನಲಕ್ಷಣನಿರ್ದೇಶಾತ್ ಶೇಷೇಷು ಯಥಾದೋಷಂ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಜ್ಞಾತವ್ಯಾನಿ, ಕಾಮಾದಿಭಿಃ ಸರ್ವೈರ್ವಾತಾದಿಪ್ರಕೋಪಾತ್| ತಥಾ ಚ “ಕಾಮಶೋಕಭಯಾದ್ವಾಯುಃ ಕ್ರೋಧಾತ್ ಪಿತ್ತಂ ಚ ಕುಪ್ಯತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಹರ್ಷಣಾತ್”- ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಚಿನ್ತಾಕೃತಾರೋಚಕಸ್ಯ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಲಕ್ಷಣಾನಿ ಪಠನ್ತಿ; ತದ್ಯಥಾ- “ವಾತಾತ್ಮಕೇ ವಿರಸಮಾಸ್ಯಮರೋಚಕೇ ತು, ಪಿತ್ತೇನ ತಿಕ್ತಕಟುಕಂ, ಮಧುರಂ ಕಫೇನ| ಸರ್ವೈರುಪೇತಮಥ ಸರ್ವಜಮೇವ ವಿದ್ಯಾದ್ದೈನ್ಯಂ ಭೃಶಂ ಭವತಿ ಶೋಕಸಮುದ್ಭವೇ ತು”- ಇತಿ| ಅನ್ಯಂ ಪಾಠೋ ನ ಪಠನೀಯಃ, ಅನಾರ್ಷತ್ವಾತ್|೬|-

Adhikarana 8 (6) · Śloka 7

ವಾತೇ ವಚಾಮ್ಬುವಮನಂ ಕೃತವಾನ್ ಪಿಬೇಚ್ಚ ಸ್ನೇಹೈಃ ಸುರಾಭಿರಥವೋಷ್ಣಜಲೇನ ಚೂರ್ಣಮ್ ||೬|| ಕೃಷ್ಣಾವಿಡಙ್ಗಯವಭಸ್ಮಹರೇಣುಭಾರ್ಗೀರಾಸ್ನೈಲಹಿಙ್ಗುಲವಣೋತ್ತಮನಾಗರಾಣಾಮ್ |೭|

ಇದಾನೀಂ ವಾತಿಕಾರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತೇ ವಾತಜೇ ಅರೋಚಕೇ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ವಚಾಮ್ಬುವಮನಂ ಕೃತವಾನಿತಿ ವಚಾಕ್ವಾಥೇನ ಕೃತವಮನೋ ನರಃ| ಕೇಚಿತ್ ಏಲಶಬ್ದೇನ ಏಲವಾಲುಕಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಪದೇಽಪಿ ಪದೈಕದೇಶಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ‘ಏಲಜಲೇನ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಉಷ್ಣಜಲೇನ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಮ್| ಲವಣೋತ್ತಮಂ ಸೈನ್ಧವಮ್| ಇದಂ ಚೂರ್ಣಂ ವಮನೈಃ ಶುದ್ಧಾಶಯಸ್ಯ ದೇಯಮ್| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋಽಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೬||-

Adhikarana 9 (7) · Śloka 7

ಪಿತ್ತೇ ಗುಡಾಮ್ಬುಮಧುರೈರ್ವಮನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಸ್ನೇಹಃ ಸಸೈನ್ಧವಸಿತಾಮಧುಸರ್ಪಿರಿಷ್ಟಃ ||೭||

ಪಿತ್ತಜಾರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪಿತ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೇ ಪಿತ್ತಜಾರೋಚಕೇ, ಉಪಚಾರಾತ್| ಮಧುರಂ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವದವಚಾರಣಮ್||೭||

Adhikarana 10 (8) · Śloka 8

ನಿಮ್ಬಾಮ್ಬುವಾಮಿತವತಃ ಕಫಜೇಽನುಪಾನಂ ರಾಜದ್ರುಮಾಮ್ಬು ಮಧುನಾ ತು ಸದೀಪ್ಯಕಂ ಸ್ಯಾತ್ |೮|

ಕಫಾರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ನಿಮ್ಬಾಮ್ಬುವಾಮಿತವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಮ್ಬಾಮ್ಬು ನಿಮ್ಬಕ್ವಾಥಃ, ನಿಮ್ಬಾಮ್ಬುನಾ ವಾಮಿತವತಃ ಪುಂಸಃ ಗಿರಿಮಾಲಕಕ್ವಾಥಃ ಸಮಧುಃ ಸಾಜಮೋದಶ್ಚಾನುಪಾನಂ ಸ್ಯಾತ್; ‘ಕೃತಭೋಜನಸ್ಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಸಮಾನತನ್ತ್ರದರ್ಶನಾತ್| ಕೇಚಿದ್ದೀಪ್ಯಕಶಬ್ದೇನ ಯವಾನೀಮಾಹುಃ|೮|-

Adhikarana 11 (8) · Śloka 8

ಚೂರ್ಣಂ ಯದುಕ್ತಮಥವಾಽನಿಲಜೇ ತದೇವ... |೮|

ಕಫಜಾರೋಚಕೇಽತಿದೇಶೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೂರ್ಣಂ ಯದುಕ್ತಮಿತಿ ‘ಕೃಷ್ಣಾವಿಡಙ್ಗಯವಭಸ್ಮ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಮ್| ತಚ್ಚೂರ್ಣಂ ಕಫಜೇ ವಾತಾನುಬನ್ಧೇ ಸತಿ ದೇಯಮ್|೮|-

Adhikarana 12 (8) · Śloka 8

...ಸರ್ವೈಶ್ಚ ಸರ್ವಕೃತಮೇವಮುಪಕ್ರಮೇತ ||೮||

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಾರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಸರ್ವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವೈರಿತಿವಾತಾದಿಜಾರೋಚಕಹರೈಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರೇವ| ಸರ್ವಕೃತಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮರೋಚಕಮ್| ಏವಮಿತಿ ಪೂರ್ವವತ್, ವಮನಾದಿ ಕಾರಯಿತ್ವೇತಿ ಯಾವತ್| ಉಪಕ್ರಮೇತ ‘ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಅಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ತಸ್ಯ||೮||

Adhikarana 13 (9-11) · Śloka 11

ದ್ರಾಕ್ಷಾಪಟೋಲವಿಡವೇತ್ರಕರೀರನಿಮ್ಬಮೂರ್ವಾಭಯಾಕ್ಷಬದರಾಮಲಕೇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷೈಃ | ಬೀಜೈಃ ಕರಞ್ಜನೃಪವೃಕ್ಷಭವೈಶ್ಚ ಪಿಷ್ಟೈರ್ಲೇಹಂ ಪಚೇತ್ ಸುರಭಿಮೂತ್ರಯುತಂ ಯಥಾವತ್ ||೯|| ಮುಸ್ತಾಂ ವಚಾಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ರಜನೀದ್ವಯಂ ಚ ಭಾರ್ಗೀಂ ಚ ಕುಷ್ಠಮಥ ನಿರ್ದಹನೀಂ ಚ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ | ಮೂತ್ರೇಽವಿಜೇ ದ್ವಿರದಮೂತ್ರಯುತೇ ಪಚೇದ್ವಾ ಪಾಠಾಂ ತುಗಾಮತಿವಿಷಾಂ ರಜನೀಂ ಚ ಮುಖ್ಯಾಮ್ ||೧೦|| ಮಣ್ಡೂಕಿಮರ್ಕಮಮೃತಾಂ ಚ ಸಲಾಙ್ಗಲಾಖ್ಯಾಂ ಮೂತ್ರೇ ಪಚೇತ್ತು ಮಹಿಷಸ್ಯ ವಿಧಾನವಿದ್ವಾ | ಏತಾನ್ನ ಸನ್ತಿ ಚತುರೋ ಲಿಹತಸ್ತು ಲೇಹಾನ್ ಗುಲ್ಮಾರುಚಿಶ್ವಸನಕಣ್ಠಹೃದಾಮಯಾಶ್ಚ ||೧೧||

ಇದಾನೀಂ ಚತುರ್ಣಾಮಪ್ಯರೋಚಕಾನಾಂ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನ ಚತುರೋ ಲೇಹಾನಾಹ- ದ್ರಾಕ್ಷಾಪಟೋಲೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರಾಕ್ಷಾದಿಃ ಸುರಭಿಮೂತ್ರಯುತಂ ಯಥಾವದಿತ್ಯನ್ತ ಏಕೋ ಲೇಹಃ| ಮುಸ್ತಾದಿಃ ಮೂತ್ರೇಽವಿಜೇ ಇತಿಪರ್ಯನ್ತೋ ದ್ವಿತೀಯಃ| ದ್ವಿರದಮೂತ್ರಾದೀ ರಜನೀಂ ಚ ಮುಖ್ಯಾಮಿತ್ಯನ್ತಃ ತೃತೀಯಃ| ಮಣ್ಡೂಕೀತ್ಯಾದಿಃ ಚತುರ್ಥಃ| ಕರೀರೋ ಗೂಢಪತ್ರೋ ಮರುದೇಶೇಽತಿಪ್ರಸಿದ್ಧಃ ಕಣ್ಟಕಿವೃಕ್ಷಃ; ಮೂರ್ವಾ ಚೋರಸ್ನಾಯುಃ; ಅಭಯಾ ಹರೀತಕೀ, ಕೇಚಿದಭಯಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತನ್ಮತೇ ಉಶೀರಂ, ಅಕ್ಷಂ ಬಿಭೀತಕಂ; ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಃ ಕುಟಜಃ; ನೃಪವೃಕ್ಷಃ ಗಿರಿಮಾಲಕಃ| ಸುರಭಿಮೂತ್ರಯುತಂ ಕಲ್ಕಚತುರ್ಗುಣಗೋಮೂತ್ರಯುತಂ, “ಮೂತ್ರೇಣ ಚತುರ್ಗುಣೇನ” ಇತ್ಯಾದಿಕಾಶ್ಯಪೀಯಸಂವಾದಾತ್| ಯಥಾವದಿತಿ ಲೇಹಂ ಪಚೇದಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಂ, ತೇನ ಯಥಾವಲ್ಲೇಹಂ ಪಚೇತ್ ; ಕೋಽರ್ಥಃ? ಯಾವಲ್ಲೇಹಪಾಕಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತುಮುದ್ರಾದಿ ಜಾಯತೇ ತಾವತ್ ಪಚೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿರ್ದಹನೀ ಚಿತ್ರಕಃ, ಅಜಮೋದಾ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಅವಿಜೇ ಮೇಷೋತ್ಥೇ| ಅಸಾವಪಿ ಪೂರ್ವವಲ್ಲೇಹವತ್ ಪಕ್ತವ್ಯಃ| ದ್ವಿರದಮೂತ್ರಂ ಹಸ್ತಿಮೂತ್ರಮ್| ತುಗಾ ವಂಶರೋಚನಾನುಕಾರಿ ಪಾರ್ಥಿವಂ ದ್ರವ್ಯಮಾಹುಃ| ರಜನೀಂ ಚ ಮುಖ್ಯಾಂ ಪಿಣ್ಡಹರಿದ್ರಾಮ್| ಅಯಮಪಿ ಪೂರ್ವವಿಧಿನೈವ ಪಕ್ತವ್ಯಃ| ಮಣ್ಡೂಕೀ ಬ್ರಾಹ್ಮೀ, ಅಮೃತಾ ಗುಡೂಚೀ, ಲಾಙ್ಗಲೀ ಕಲಿಕಾರಿಕಾ| ಅಸಾವಪಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಪಕ್ತವ್ಯಃ| “ಏತಾನ್ನ ಸನ್ತಿ ಚತುರೋಽಭ್ಯಸತಶ್ಚ” ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| “ಏತಾನ್ ವದನ್ತಿ ಭಿಷಜಶ್ಚತುರಶ್ಚ ಲೇಹಾನ್ ಗುಲ್ಮಾರುಚಿಶ್ವಸನಕಣ್ಠಹೃದಾಮಯೇಷು” ಇತ್ಯಪರೇ ಪಠನ್ತಿ||೯-೧೧||

Adhikarana 14 (12) · Śloka 12

ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ವದೇಶರಚಿತಾನ್ ವಿವಿಧಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಪಾನಾನಿ ಮೂಲಫಲಷಾಡವರಾಗಯೋಗಾನ್ | ಅದ್ಯಾದ್ರಸಾಂಶ್ಚ ವಿವಿಧಾನ್ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕಾರೈರ್ಭುಞ್ಜೀತ ಚಾಪಿ ಲಘುರೂಕ್ಷಮನಃಸುಖಾನಿ ||೧೨||

ಸಾತ್ಮ್ಯಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ ಸುಖಕರಾನ್| “ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ವದೇಶರಚಿತಾನ್ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕಾರೈರ್ಭುಞ್ಜೀತ ವಾಽಪಿ ಲಘುರೂಕ್ಷಮನಾಃ ಸುಖೇನ” ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ವದೇಶರಚಿತಾನ್ ವಿವಿಧಾಂಶ್ಚ ಭಕ್ಷ್ಯಾನಿತಿ ಯಸ್ಮಿನ್ ದೇಶೇ ಯೇ ಭಕ್ಷ್ಯಾ ಬಾಹುಲ್ಯೇನೋಪಯುಜ್ಯನ್ತೇ ತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಾನಾನೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವಿವಿಧಾನೀತಿ ಯೋಜ್ಯಂ, ತೇನ ಯಥಾರುಚಿ ಫಲಾನಿ ಶರ್ಕರಾನ್ವಿತಾನಿ ಕರ್ಪೂರಚತುರ್ಜಾತಕಸುಗನ್ಧೀನಿ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಮೂಲಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಾದಿ| ಫಲಂ ದಾಡಿಮಾದಿ| ಷಾಡವಾ ರಸಾಲಾದ್ಯಾಃ| ರಾಗಾಃ ಕಪಿತ್ಥರಾಗಾದಯಃ| ಕೇಚಿತ್ “ಸಿತಾರುಚಕಸಿನ್ಧೂತ್ಥೈಃ ಸವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಪರೂಷಕೈಃ| ಜಮ್ಬೂಫಲರಸೈರ್ಯುಕ್ತೋ ರಾಗೋ ರಾಜಿಕಯಾ ಕೃತಃ|| ಮಧುರಾಮ್ಲಕಟೂನಾಂ ತು ಸಂಸ್ಕಾರಾಃ ಷಾಡವಾ ಮತಾಃ” ಇತ್ಯಾಹುಃ; ಅಪರೇ ತು ಷಾಡವಶಬ್ದೇನ ಯವಾನೀಷಾಡವಮಾಹುಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಸಂವಾದಾತ್ ; ರಾಗಶಬ್ದೇನ ಚ ರಾಗಷಾಡವಂ ಮತ್ವಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾದಾಡಿಮಾದ್ಯನ್ವಿತಂ ಮುದ್ಗಯೂಷಮಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ರಸಾನ್ ವಿವಿಧಾನ್ ಮಾಂಸರಸಾನ್ ಮಧುರಾದಿರಸಾನ್ ವಾ| ಲಘುರೂಕ್ಷಭೋಜನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸ್ಥಾನಗತತ್ವಾದರೋಚಕಸ್ಯ| ಮನಃಸುಖಂ ಮನೋನುಕೂಲಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯಾನಿತಿ ಸಾತ್ಮ್ಯದೇಶರೋಗರ್ತುಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನ್ಯವೇಕ್ಷ್ಯ ಭಕ್ಷ್ಯಾದಿ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೧೨||

Adhikarana 15 (13) · Śloka 13

ಆಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧಿವದತ್ರ ವಿರೇಚನಂ ಚ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೃದೂನಿ ಶಿರಸಶ್ಚ ವಿರೇಚನಾನಿ |೧೩|

ನಿಷಿದ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೂಹಸ್ಯಾರೋಚಕೇ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಆಸ್ಥಾಪನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಃ| ವಿಧಿವತ್ ಯಥಾವಿಧಿ| ಅತ್ರ ಅರೋಚಕೇ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ತತ್ರೋನ್ಮಾದಭಯಶೋಕ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾಽರೋಚಕೇ ಆಸ್ಥಾಪನನಿಷೇಧಃ; ತಥಾಽಪಿ ವಮನಾದಿಕ್ರಮೋತ್ತರಕಾಲಂ ವಾತಾನುಬನ್ಧೇ ಸತಿ ದೇಯಂ, ನ ತ್ವಾದೌ|೧೩|-

Adhikarana 16 (13) · Śloka 14

ತ್ರೀಣ್ಯೂಷಣಾನಿ ರಜನೀತ್ರಿಫಲಾಯುತಾನಿ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಾನಿ ಯವಶೂಕವಿಮಿಶ್ರಿತಾನಿ ||೧೩|| ಕ್ಷೌದ್ರಾಯುತಾನಿ ವಿತರೇನ್ಮುಖಬೋಧನಾರ್ಥ ... |೧೪|

ತ್ರೀಣ್ಯೂಷಣಾನೀತ್ಯಾದಿ| ತ್ರೀಣ್ಯೂಷಣಾನೀತಿ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ಯವಶೂಕೋಯವಕ್ಷಾರಃ| ವಿತರೇತ್ ದದ್ಯಾತ್| ಮುಖಬೋಧನಾರ್ಥಮಿತಿ ಮುಖಬೋಧೇ ಸತ್ಯರೋಚಕಹಾನಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಲೇಹಪ್ರಯೋಗ ಏಷಃ||೧೩||-

Adhikarana 17 (14) · Śloka 15

... ಮನ್ಯಾನಿ ತಿಕ್ತಕಟುಕಾನಿ ಚ ಭೇಷಜಾನಿ | ಮುಸ್ತಾದಿರಾಜತರುವರ್ಗದಶಾಙ್ಗಸಿದ್ಧೈಃ ಕ್ವಾಥೈರ್ಜಯೇನ್ಮಧುಯುತೈರ್ವಿವಿಧೈಶ್ಚ ಲೇಹೈಃ ||೧೪|| ಮೂತ್ರಾಸವೈರ್ಗುಡಕೃತೈಶ್ಚ ತಥಾ ತ್ವರಿಷ್ಟೈಃ ಕ್ಷಾರಾಸವೈಶ್ಚ ಮಧುಮಾಧವತುಲ್ಯಗನ್ಧೈಃ |೧೫|

ಅನುಕ್ತಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಅನ್ಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಮುಸ್ತಾದಿಃ ಮುಸ್ತಾಕುಷ್ಠಹರಿದ್ರೇತ್ಯಾದಿಃ, ರಾಜತರುವರ್ಗಃ ಆರಗ್ವಧಮದನಗೋಪಘೋಣ್ಟೇತ್ಯಾದಿಃ, ದಶಾಙ್ಗಂ ದಶಮೂಲಮ್| ಜಯೇತ್ ‘ಅರೋಚಕಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಧುಯುತಾ ಲೇಹಾ ಮುಸ್ತಾದ್ಯಾದಿಕೃತಾ ಏವ ಗ್ರಾಹ್ಯಾಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿವಿಧೈಶ್ಚ ಯೋಗೈಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಹರೈರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಮೂತ್ರಾಸವೈರಿತ್ಯಾದಿ ಮೂತ್ರೇಣ ಆಸೂಯನ್ತ ಇತಿ ಮೂತ್ರಾಸವಾಃ| ತೈಶ್ಚ ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ? ಗುಡಕೃತೈಃ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತವಿಧಿನಾ ಗುಡಮಧ್ವಾದಿಕೃತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರಿಷ್ಟೈಃ ಅಭಯಾರಿಷ್ಟಾದಿಭಿಃ| ಕ್ಷಾರಾಸವೈರಿತಿ ಮಧ್ವಾದಿಭಿಃ ಪಲಾಶಕ್ಷಾರಪಾನೀಯೇನ ಸಹ ನಿಷ್ಪಾದಿತೈರ್ಮಹಾಕುಷ್ಠಾಭಿಹಿತೈಃ| ಮಧುಮಾಧವತುಲ್ಯಗನ್ಧೈರಿತಿ ಮಧು ಕ್ಷೌದ್ರಂ, ಮಾಧವಂ ಮಧುಕೃತಂ ಮದ್ಯಂ, ತಯೋಸ್ತುಲ್ಯಗನ್ಧೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೪||-

Adhikarana 18 (15) · Śloka 15

ಸ್ಯಾದೇಷ ಏವ ಕಫವಾತಹತೇ ವಿಧಿಶ್ಚ ಶಾನ್ತಿಂ ಗತೇ ಹುತಭುಜಿ ಪ್ರಶಮಾಯ ತಸ್ಯ ||೧೫||

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮೇವ ವಿಧಿಮವಿಪಾಕೇಽತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಸ್ಯಾದೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಏವ ವಿಧಿರನನ್ತರೋಕ್ತ ಏವ| ಯದತ್ರ ಕಫವಾತಯೋರುಪಾದಾನಂ ನ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಸ್ಯ ತತ್ ಪಿತ್ತಾದವಿಪಾಕೋ ನ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶಯತಿ| ಶಾನ್ತಿಂ ಗತೇ ಹುತಭುಜಿ ಅವಿಪಾಕೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ, ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್; ಉಪಚಾರೇಣ ಯದತ್ರಾವಿಪಾಕಗ್ರಹಣಂ ಕೃತಂ, ನ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತದಪ್ಯಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಮವಿಪಾಕಸ್ಯ ಕಾರಣಮಿತಿ ಸೂಚಯತಿ| ಶಾನ್ತಿಂ ಗತೇ ಮನ್ದತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತೇ, ಹುತಭುಜಿ ಜಾಠರಾಗ್ನೌ| ತಸ್ಯೇತ್ಯತ್ರ ಚಕಾರೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ತಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಶಮನಾಯ; ಕೋಽರ್ಥಃ? ಅರೋಚಕಸ್ಯಾಪಿ | ಕಾರ್ತಿಕ ಈದೃಶಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ನ ಮನ್ಯತೇ, ತಸ್ಯಾವಿಪಾಕಸ್ಯೈವ ಪ್ರಶಮಾಯೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ಯೇ ಚಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯ ಏವೈನಂ ವಿಧಿಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ನ ತ್ವರೋಚಕಾವಿಪಾಕೇ, ತನ್ಮತೇಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽವಿಪಾಕೋ ನ ವಕ್ತವ್ಯಃ||೧೫||

Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17

ಇಚ್ಛಾಭಿಘಾತಭಯಶೋಕಹತೇಽನ್ತರಗ್ನೌ ಭಾವಾನ್ ಭವಾಯ ವಿತರೇತ್ ಖಲು ಶಕ್ಯರೂಪಾನ್ | ಅರ್ಥೇಷು ಚಾಪ್ಯಪಚಿತೇಷು ಪುನರ್ಭವಾಯ ಪೌರಾಣಿಕೈಃ ಶ್ರುತಿಶತೈರನುಮಾನಯೇತ್ತಮ್ ||೧೬|| ದೈನ್ಯಂ ಗತೇ ಮನಸಿ ಬೋಧನಮತ್ರ ಶಸ್ತಂ ಯದ್ಯತ್ ಪ್ರಿಯಂ ತದುಪಸೇವ್ಯಮರೋಚಕೇ ತು ||೧೭||

ಇದಾನೀಂ ಪಞ್ಚಮಾರೋಚಕಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಇಚ್ಛಾಭಿಘಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಇಚ್ಛಾಭಿಘಾತೋ ವಾಞ್ಛಿತಸ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತಿಃ| ಭಾವಾನ್ ಪದಾರ್ಥಾನ್| ಭವಾಯ ಅರ್ಥವಶಾತ್ ರುಚ್ಯುತ್ಪಾದನಾಯ| ವಿತರೇತ್ ದದ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಾನ್ ಭಾವಾನ್? ಶಕ್ಯರೂಪಾನ್ ಪ್ರಾಪ್ಯಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯೇ ತಾವತ್ ಪ್ರಾಪ್ಯಾ ಭಾವಾಸ್ತಾನ್ ಇಚ್ಛಾವಿಘಾತಾದ್ಯರೋಚಕೇ ವಿತರೇತ್| ಯೇ ಪುನರಪ್ರಾಪ್ಯಾಸ್ತದ್ವಿಷಯೇ ಕಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ಅರ್ಥೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಥೇಷು ಪದಾರ್ಥೇಷು, ಅಪಚಿತೇಷು ನಷ್ಟೇಷು ಅಪ್ರಾಪ್ತೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ ಪುನರಿತಿ ಅಪಚಿತೇಷ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಭವಾಯ ರುಚ್ಯುತ್ಪಾದನಾಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೌರಾಣಿಕೈಃ ಶ್ರುತಿಶತೈರನುಮಾನಯೇದಿತಿ ನಲರಾಮಾದ್ಯುಪಾಖ್ಯಾನೈರನ್ಯೈಶ್ಚ ತಥಾವಿಧೈರನುಮಾನಯೇತ್ ಪ್ರಬೋಧಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪೌರಾಣಿಕೈಃ ಶ್ರುತಿಪಥೈರಿತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಪೌರಾಣಿಕೈಃ ಪುರಾಣೋಕ್ತೈಃ, ಶ್ರುತಿಪಥೈಃ ವಾಕ್ಯೈಃ, ಶ್ರುತಿಃ ಶ್ರವಣಂ ಸೈವ ಪನ್ಥಾ ಮಾರ್ಗೋ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ ತಥೋಕ್ತಾನೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ದೈನ್ಯಂ ಗತೇ ಮನಸಿ ಕ್ಲಿಷ್ಟಚೇತಸೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಬೋಧನಮ್ ಆಶ್ವಾಸನೈರ್ಹಿತೋಪದೇಶೈಶ್ಚ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ||೧೬-೧೭||

Adhikarana puShpikA · Śloka 57

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇಽರೋಚಕಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಏಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೫೭||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇಽರೋಚಕಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಸಪ್ತಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೭||