Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽരോചകപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातोऽरोचकप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
വിസൂചികാപ്രതിഷേധാനന്തരം രസദോഷജത്വസാമ്യാദഗ്നിമാന്ദ്യഹേതുത്വസാമ്യാച്ചാരോചകപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി| അത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേനാവിപാകസ്യാപി ഗ്രഹണമ്||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ദോഷൈഃ പൃഥക് സഹ ച ചിത്തവിപര്യയാച്ച ഭക്തായനേഷു ഹൃദി ചാവതതേ പ്രഗാഢമ് | നാന്നേ രുചിര്ഭവതി തം ഭിഷജോ വികാരം ഭക്തോപഘാതമിഹ പഞ്ചവിധം വദന്തി ||൩||
दोषैः पृथक् सह च चित्तविपर्ययाच्च भक्तायनेषु हृदि चावतते प्रगाढम् | नान्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं भक्तोपघातमिह पञ्चविधं वदन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രാപ്തിദ്വാരേണ സങ്ഖ്യാമാഹ- ദോഷൈരിത്യാദി| ദോഷൈഃ പൃഥഗിതി ത്രയഃ, സഹ ചേതി സമസ്തൈഃ ഏകഃ, ചിത്തവിപര്യയാത് കാമശോകഭയാദിഭിര്വിലുപ്തചിത്തത്വാത്, ചിത്തവിപര്യയാത്തു ഏകഃ; കേചിത് ‘ചിത്തവിപര്യയാത്' ഇത്യത്ര ‘ശോകസമുച്ഛ്രയാത്’ ഇതി പഠന്തി, തന്മതേ കാമാദിജാനാമസങ്ഗ്രഹഃ| ഭക്തായനേഷു അന്നവഹേഷു സ്രോതഃസു| ഭക്തായനമിതി ജിഹ്വോപലക്ഷണം, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| തഥാ ച- “പൃഥഗ്ദോഷൈഃ സമസ്തൈശ്ച ജിഹ്വാഹൃദയസംസൃതൈഃ| ജായതേऽരുചിരാഹാരേ ദ്വിഷ്ടൈരന്യൈശ്ച മാനസൈഃ”- ഇതി| അവതതേ ഇതി ഭക്തായനേഷ്വിത്യത്രാപി വചനവിപരിണാമാത് സമ്ബന്ധനീയമ്| അവതതേ വ്യാപ്തേ| ഭക്തോപഘാതമ് അരോചകം; അരോചകാഭക്തച്ഛന്ദാന്നദ്വേഷാഃ പര്യായാ ബോദ്ധവ്യാഃ; കൈശ്ചിദേഷാം പരസ്പരം ഭേദോऽങ്ഗീക്രിയതേ| തഥാ ച വൃദ്ധഭോജഃ- “പ്രക്ഷിപ്തം തു മുഖേ ചാന്നം ജന്തോര്ന സ്വദതേ മുഹുഃ| അരോചകഃ സ വിജ്ഞേയോ, ഭക്തദ്വേഷമതഃ ശൃണു|| ചിന്തയിത്വാ തു മനസാ ദൃഷ്ട്വാ ശ്രുത്വാऽപി ഭോജനമ്| ദ്വേഷമായാതി യജ്ജന്തുര്ഭക്തദ്വേഷഃ സ ഉച്യതേ|| യസ്യ നാന്നേ ഭവേച്ഛ്രദ്ധാ സോऽഭക്തച്ഛന്ദ ഉച്യതേ”- ഇത്യാദി| ഇഹ അസ്മിന് ശാസ്ത്രേ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം സിദ്ധായാം പഞ്ചവിധമിതി സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥം; തേന കാമാദിജാ അരോചകാഃ പൃഥങ്ന ഗണനീയാഃ||൩||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ഹൃച്ഛൂലപീഡനയുതം വിരസാനനത്വം വാതാത്മകേ ഭവതി ലിങ്ഗമരോചകേ തു |൪|
हृच्छूलपीडनयुतं विरसाननत्वं वातात्मके भवति लिङ्गमरोचके तु |४|
🔊 Audio coming soon
വാതികാരോചകലക്ഷണമാഹ- ഹൃച്ഛൂലപീഡനയുതമിത്യാദി| ഹൃച്ഛൂലപീഡനയുതമിതി വിരസാനനത്വമിത്യേതസ്യ വിശേഷണമ്| അപരേ തു ഹൃത് ഹൃദയം ശൂലപീഡനാഭ്യാം യുക്തം ഭവതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അരോചകാനാം പ്രാഗ്രൂപാനഭിധാനം രൂപാണാമേവാവ്യക്താനാം പ്രാഗ്രൂപത്വാത്|൪|-
Adhikarana 4 (4) · Śloka 4
ഹൃദ്ദാഹചോഷബഹുതാ മുഖതിക്തതാ ച മൂര്ച്ഛാ സതൃഡ് ഭവതി പിത്തകൃതേ തഥൈവ ||൪||
हृद्दाहचोषबहुता मुखतिक्तता च मूर्च्छा सतृड् भवति पित्तकृते तथैव ||४||
🔊 Audio coming soon
പിത്തജാരോചകലക്ഷണമാഹ- ഹൃദ്ദാഹചോഷേത്യാദി| ഹൃദ്ദാഹചോഷബഹുതേതി ഹൃദി ഹൃദയേ ദാഹചോഷയോര്ബാഹുല്യമിത്യര്ഥഃ| ചോഷ ആചൂഷ്യത ഇവ വേദനാ| അന്യേ ‘ഹൃദ്ദാഹചോഷബഹുലം’ ഇതി പഠിത്വാ ഹൃദയം ദാഹചോഷബഹുലം ഭവതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൪||
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
കണ്ഡൂഗുരുത്വകഫസംസ്രവസാദതന്ദ്രാഃ ശ്ലേഷ്മാത്മകേ മധുരമാസ്യമരോചകേ തു |൫|
कण्डूगुरुत्वकफसंस्रवसादतन्द्राः श्लेष्मात्मके मधुरमास्यमरोचके तु |५|
🔊 Audio coming soon
കഫജാരോചകലക്ഷണമാഹ- കണ്ഡൂഗുരുത്വേത്യാദി| കഫസംസ്രവഃ ശ്ലേഷ്മസ്രുതിഃ, സാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ, ആസ്യം മുഖമ്| കേചിത് ‘സാദതന്ദ്രാ’ ഇത്യത്ര ‘കണ്ഠസാദാ’ ഇതി പഠിത്വാ അഭ്യവഹരണാദ്യശക്തിരിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി|൫|-
Adhikarana 6 (5) · Śloka 5
സര്വാത്മകേ പവനപിത്തകഫാ ബഹൂനി രൂപാണ്യഥാസ്യ ഹൃദയേ സമുദീരയന്തി ||൫||
सर्वात्मके पवनपित्तकफा बहूनि रूपाण्यथास्य हृदये समुदीरयन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികാരോചകലക്ഷണമാഹ- സര്വാത്മക ഇത്യാദി| സര്വാത്മകേ സാന്നിപാതികാരോചകേ പവനാദയോ ദോഷാ ബഹൂനി രൂപാണ്യസ്യ ഹൃദയേ സമുദീരയന്തി കുര്വന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| യദ്യപി സാന്നിപാതികേ ഹൃദ്രോഗേ സര്വജാരോചകേ ച ബാഹുല്യേന സമാന്യേവ ലിങ്ഗാനി ഭവന്തി, തഥാऽപി സമ്പ്രാപ്തിഭേദാത് കിഞ്ചില്ലക്ഷണഭേദാച്ച തയോര്ഭേദഃ| സാന്നിപാതികാരോചകോऽസാധ്യഃ, “സര്വാത്മകം ചാപി വിവര്ജയേത” ഇതി സമാനതന്ത്രോക്തത്വാത്||൫||
Adhikarana 7 (6) · Śloka 6
സംരാഗശോകഭയവിപ്ലുതചേതസസ്തു ചിന്താകൃതോ ഭവതി സോऽശുചിദര്ശനാച്ച |൬|
संरागशोकभयविप्लुतचेतसस्तु चिन्ताकृतो भवति सोऽशुचिदर्शनाच्च |६|
🔊 Audio coming soon
അവിശിഷ്ടം പച്ചമമരോചകമാഹ- സംരാഗശോകേത്യാദി| സംരാഗഃ കാമഃ| വിപ്ലുതചേതസഃ വികൃതചിത്തസ്യ| സ അരോചകഃ| അശുചിദര്ശനാത് അമേധ്യവസ്തുദര്ശനാത് ബീഭത്സാദിദര്ശനാദിത്യര്ഥഃ| ചിന്താകൃതസ്യാരോചകസ്യ ഭിന്നലക്ഷണനിര്ദേശാത് ശേഷേഷു യഥാദോഷം ലക്ഷണാനി ജ്ഞാതവ്യാനി, കാമാദിഭിഃ സര്വൈര്വാതാദിപ്രകോപാത്| തഥാ ച “കാമശോകഭയാദ്വായുഃ ക്രോധാത് പിത്തം ച കുപ്യതി| ശ്ലേഷ്മാ തു ഹര്ഷണാത്”- ഇതി| അന്യേ തു ചിന്താകൃതാരോചകസ്യ വാതാദിഭേദേന ലക്ഷണാനി പഠന്തി; തദ്യഥാ- “വാതാത്മകേ വിരസമാസ്യമരോചകേ തു, പിത്തേന തിക്തകടുകം, മധുരം കഫേന| സര്വൈരുപേതമഥ സര്വജമേവ വിദ്യാദ്ദൈന്യം ഭൃശം ഭവതി ശോകസമുദ്ഭവേ തു”- ഇതി| അന്യം പാഠോ ന പഠനീയഃ, അനാര്ഷത്വാത്|൬|-
Adhikarana 8 (6) · Śloka 7
വാതേ വചാമ്ബുവമനം കൃതവാന് പിബേച്ച സ്നേഹൈഃ സുരാഭിരഥവോഷ്ണജലേന ചൂര്ണമ് ||൬|| കൃഷ്ണാവിഡങ്ഗയവഭസ്മഹരേണുഭാര്ഗീരാസ്നൈലഹിങ്ഗുലവണോത്തമനാഗരാണാമ് |൭|
वाते वचाम्बुवमनं कृतवान् पिबेच्च स्नेहैः सुराभिरथवोष्णजलेन चूर्णम् ||६|| कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणुभार्गीरास्नैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम् |७|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വാതികാരോചകചികിത്സാമാഹ- വാത ഇത്യാദി| വാതേ വാതജേ അരോചകേ, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്| വചാമ്ബുവമനം കൃതവാനിതി വചാക്വാഥേന കൃതവമനോ നരഃ| കേചിത് ഏലശബ്ദേന ഏലവാലുകം മന്യന്തേ, പദേऽപി പദൈകദേശപ്രവൃത്തേഃ| ‘ഏലജലേന’ ഇത്യത്ര ‘ഉഷ്ണജലേന’ ഇതി പാഠാന്തരമ്| ലവണോത്തമം സൈന്ധവമ്| ഇദം ചൂര്ണം വമനൈഃ ശുദ്ധാശയസ്യ ദേയമ്| കാര്തികകുണ്ഡോऽമും പാഠമന്യഥാ പഠതി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൬||-
Adhikarana 9 (7) · Śloka 7
പിത്തേ ഗുഡാമ്ബുമധുരൈര്വമനം പ്രശസ്തം സ്നേഹഃ സസൈന്ധവസിതാമധുസര്പിരിഷ്ടഃ ||൭||
पित्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं स्नेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः ||७||
🔊 Audio coming soon
പിത്തജാരോചകചികിത്സാമാഹ- പിത്തേ ഇത്യാദി| പിത്തേ പിത്തജാരോചകേ, ഉപചാരാത്| മധുരം കാകോല്യാദി| അത്രാപി പൂര്വവദവചാരണമ്||൭||
Adhikarana 10 (8) · Śloka 8
നിമ്ബാമ്ബുവാമിതവതഃ കഫജേऽനുപാനം രാജദ്രുമാമ്ബു മധുനാ തു സദീപ്യകം സ്യാത് |൮|
निम्बाम्बुवामितवतः कफजेऽनुपानं राजद्रुमाम्बु मधुना तु सदीप्यकं स्यात् |८|
🔊 Audio coming soon
കഫാരോചകചികിത്സാമാഹ- നിമ്ബാമ്ബുവാമിതവത ഇത്യാദി| നിമ്ബാമ്ബു നിമ്ബക്വാഥഃ, നിമ്ബാമ്ബുനാ വാമിതവതഃ പുംസഃ ഗിരിമാലകക്വാഥഃ സമധുഃ സാജമോദശ്ചാനുപാനം സ്യാത്; ‘കൃതഭോജനസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ; സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| കേചിദ്ദീപ്യകശബ്ദേന യവാനീമാഹുഃ|൮|-
Adhikarana 11 (8) · Śloka 8
ചൂര്ണം യദുക്തമഥവാऽനിലജേ തദേവ... |൮|
चूर्णं यदुक्तमथवाऽनिलजे तदेव... |८|
🔊 Audio coming soon
കഫജാരോചകേऽതിദേശേന ചികിത്സാമാഹ- ചൂര്ണമിത്യാദി| ചൂര്ണം യദുക്തമിതി ‘കൃഷ്ണാവിഡങ്ഗയവഭസ്മ’ ഇത്യാദികമ്| തച്ചൂര്ണം കഫജേ വാതാനുബന്ധേ സതി ദേയമ്|൮|-
Adhikarana 12 (8) · Śloka 8
...സര്വൈശ്ച സര്വകൃതമേവമുപക്രമേത ||൮||
...सर्वैश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेत ||८||
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികാരോചകചികിത്സാമാഹ- സര്വൈരിത്യാദി| സര്വൈരിതിവാതാദിജാരോചകഹരൈഃ പൂര്വോക്തൈരേവ| സര്വകൃതം സാന്നിപാതികമരോചകമ്| ഏവമിതി പൂര്വവത്, വമനാദി കാരയിത്വേതി യാവത്| ഉപക്രമേത ‘പ്രത്യാഖ്യായ’ ഇതി ശേഷഃ, അസാധ്യത്വാത്തസ്യ||൮||
Adhikarana 13 (9-11) · Śloka 11
ദ്രാക്ഷാപടോലവിഡവേത്രകരീരനിമ്ബമൂര്വാഭയാക്ഷബദരാമലകേന്ദ്രവൃക്ഷൈഃ | ബീജൈഃ കരഞ്ജനൃപവൃക്ഷഭവൈശ്ച പിഷ്ടൈര്ലേഹം പചേത് സുരഭിമൂത്രയുതം യഥാവത് ||൯|| മുസ്താം വചാം ത്രികടുകം രജനീദ്വയം ച ഭാര്ഗീം ച കുഷ്ഠമഥ നിര്ദഹനീം ച പിഷ്ട്വാ | മൂത്രേऽവിജേ ദ്വിരദമൂത്രയുതേ പചേദ്വാ പാഠാം തുഗാമതിവിഷാം രജനീം ച മുഖ്യാമ് ||൧൦|| മണ്ഡൂകിമര്കമമൃതാം ച സലാങ്ഗലാഖ്യാം മൂത്രേ പചേത്തു മഹിഷസ്യ വിധാനവിദ്വാ | ഏതാന്ന സന്തി ചതുരോ ലിഹതസ്തു ലേഹാന് ഗുല്മാരുചിശ്വസനകണ്ഠഹൃദാമയാശ്ച ||൧൧||
द्राक्षापटोलविडवेत्रकरीरनिम्बमूर्वाभयाक्षबदरामलकेन्द्रवृक्षैः | बीजैः करञ्जनृपवृक्षभवैश्च पिष्टैर्लेहं पचेत् सुरभिमूत्रयुतं यथावत् ||९|| मुस्तां वचां त्रिकटुकं रजनीद्वयं च भार्गीं च कुष्ठमथ निर्दहनीं च पिष्ट्वा | मूत्रेऽविजे द्विरदमूत्रयुते पचेद्वा पाठां तुगामतिविषां रजनीं च मुख्याम् ||१०|| मण्डूकिमर्कममृतां च सलाङ्गलाख्यां मूत्रे पचेत्तु महिषस्य विधानविद्वा | एतान्न सन्ति चतुरो लिहतस्तु लेहान् गुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयाश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ചതുര്ണാമപ്യരോചകാനാം യഥാസങ്ഖ്യേന ചതുരോ ലേഹാനാഹ- ദ്രാക്ഷാപടോലേത്യാദി| ദ്രാക്ഷാദിഃ സുരഭിമൂത്രയുതം യഥാവദിത്യന്ത ഏകോ ലേഹഃ| മുസ്താദിഃ മൂത്രേऽവിജേ ഇതിപര്യന്തോ ദ്വിതീയഃ| ദ്വിരദമൂത്രാദീ രജനീം ച മുഖ്യാമിത്യന്തഃ തൃതീയഃ| മണ്ഡൂകീത്യാദിഃ ചതുര്ഥഃ| കരീരോ ഗൂഢപത്രോ മരുദേശേऽതിപ്രസിദ്ധഃ കണ്ടകിവൃക്ഷഃ; മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ; അഭയാ ഹരീതകീ, കേചിദഭയം മന്യന്തേ, തന്മതേ ഉശീരം, അക്ഷം ബിഭീതകം; ഇന്ദ്രവൃക്ഷഃ കുടജഃ; നൃപവൃക്ഷഃ ഗിരിമാലകഃ| സുരഭിമൂത്രയുതം കല്കചതുര്ഗുണഗോമൂത്രയുതം, “മൂത്രേണ ചതുര്ഗുണേന” ഇത്യാദികാശ്യപീയസംവാദാത്| യഥാവദിതി ലേഹം പചേദിത്യത്ര യോജ്യം, തേന യഥാവല്ലേഹം പചേത് ; കോऽര്ഥഃ? യാവല്ലേഹപാകലക്ഷണം തന്തുമുദ്രാദി ജായതേ താവത് പചേദിത്യര്ഥഃ| നിര്ദഹനീ ചിത്രകഃ, അജമോദാ ഇത്യന്യേ| അവിജേ മേഷോത്ഥേ| അസാവപി പൂര്വവല്ലേഹവത് പക്തവ്യഃ| ദ്വിരദമൂത്രം ഹസ്തിമൂത്രമ്| തുഗാ വംശരോചനാനുകാരി പാര്ഥിവം ദ്രവ്യമാഹുഃ| രജനീം ച മുഖ്യാം പിണ്ഡഹരിദ്രാമ്| അയമപി പൂര്വവിധിനൈവ പക്തവ്യഃ| മണ്ഡൂകീ ബ്രാഹ്മീ, അമൃതാ ഗുഡൂചീ, ലാങ്ഗലീ കലികാരികാ| അസാവപി പൂര്വവത് പക്തവ്യഃ| “ഏതാന്ന സന്തി ചതുരോऽഭ്യസതശ്ച” ഇതി കേചിത് പഠന്തി| “ഏതാന് വദന്തി ഭിഷജശ്ചതുരശ്ച ലേഹാന് ഗുല്മാരുചിശ്വസനകണ്ഠഹൃദാമയേഷു” ഇത്യപരേ പഠന്തി||൯-൧൧||
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
സാത്മ്യാന് സ്വദേശരചിതാന് വിവിധാംശ്ച ഭക്ഷ്യാന് പാനാനി മൂലഫലഷാഡവരാഗയോഗാന് | അദ്യാദ്രസാംശ്ച വിവിധാന് വിവിധൈഃ പ്രകാരൈര്ഭുഞ്ജീത ചാപി ലഘുരൂക്ഷമനഃസുഖാനി ||൧൨||
सात्म्यान् स्वदेशरचितान् विविधांश्च भक्ष्यान् पानानि मूलफलषाडवरागयोगान् | अद्याद्रसांश्च विविधान् विविधैः प्रकारैर्भुञ्जीत चापि लघुरूक्षमनःसुखानि ||१२||
🔊 Audio coming soon
സാത്മ്യാനിത്യാദി| സാത്മ്യാന് സുഖകരാന്| “സാത്മ്യാന് സ്വദേശരചിതാന് വിവിധൈഃ പ്രകാരൈര്ഭുഞ്ജീത വാऽപി ലഘുരൂക്ഷമനാഃ സുഖേന” ഇത്യന്യേ പഠന്തി| സ്വദേശരചിതാന് വിവിധാംശ്ച ഭക്ഷ്യാനിതി യസ്മിന് ദേശേ യേ ഭക്ഷ്യാ ബാഹുല്യേനോപയുജ്യന്തേ താനിത്യര്ഥഃ| പാനാനീത്യത്രാപി വിവിധാനീതി യോജ്യം, തേന യഥാരുചി ഫലാനി ശര്കരാന്വിതാനി കര്പൂരചതുര്ജാതകസുഗന്ധീനി ഗൃഹ്യന്തേ| മൂലം പിപ്പലീമൂലാദി| ഫലം ദാഡിമാദി| ഷാഡവാ രസാലാദ്യാഃ| രാഗാഃ കപിത്ഥരാഗാദയഃ| കേചിത് “സിതാരുചകസിന്ധൂത്ഥൈഃ സവൃക്ഷാമ്ലപരൂഷകൈഃ| ജമ്ബൂഫലരസൈര്യുക്തോ രാഗോ രാജികയാ കൃതഃ|| മധുരാമ്ലകടൂനാം തു സംസ്കാരാഃ ഷാഡവാ മതാഃ” ഇത്യാഹുഃ; അപരേ തു ഷാഡവശബ്ദേന യവാനീഷാഡവമാഹുഃ, തന്ത്രാന്തരസംവാദാത് ; രാഗശബ്ദേന ച രാഗഷാഡവം മത്വാ ദ്രാക്ഷാദാഡിമാദ്യന്വിതം മുദ്ഗയൂഷമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| രസാന് വിവിധാന് മാംസരസാന് മധുരാദിരസാന് വാ| ലഘുരൂക്ഷഭോജനം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനഗതത്വാദരോചകസ്യ| മനഃസുഖം മനോനുകൂലമ്| കേചിത് സാത്മ്യാനിതി സാത്മ്യദേശരോഗര്തുപ്രകൃത്യാദീന്യവേക്ഷ്യ ഭക്ഷ്യാദി കുര്യാദിതി മന്യന്തേ||൧൨||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
ആസ്ഥാപനം വിധിവദത്ര വിരേചനം ച കുര്യാന്മൃദൂനി ശിരസശ്ച വിരേചനാനി |൧൩|
आस्थापनं विधिवदत्र विरेचनं च कुर्यान्मृदूनि शिरसश्च विरेचनानि |१३|
🔊 Audio coming soon
നിഷിദ്ധസ്യാപി നിരൂഹസ്യാരോചകേ പ്രയോഗമാഹ- ആസ്ഥാപനമിത്യാദി| ആസ്ഥാപനം നിരൂഹഃ| വിധിവത് യഥാവിധി| അത്ര അരോചകേ| യദ്യപി ‘തത്രോന്മാദഭയശോക’ ഇത്യാദിനാऽരോചകേ ആസ്ഥാപനനിഷേധഃ; തഥാऽപി വമനാദിക്രമോത്തരകാലം വാതാനുബന്ധേ സതി ദേയം, ന ത്വാദൌ|൧൩|-
Adhikarana 16 (13) · Śloka 14
ത്രീണ്യൂഷണാനി രജനീത്രിഫലായുതാനി ചൂര്ണീകൃതാനി യവശൂകവിമിശ്രിതാനി ||൧൩|| ക്ഷൌദ്രായുതാനി വിതരേന്മുഖബോധനാര്ഥ ... |൧൪|
त्रीण्यूषणानि रजनीत्रिफलायुतानि चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि ||१३|| क्षौद्रायुतानि वितरेन्मुखबोधनार्थ ... |१४|
🔊 Audio coming soon
ത്രീണ്യൂഷണാനീത്യാദി| ത്രീണ്യൂഷണാനീതി ത്രികടുകമ്| യവശൂകോയവക്ഷാരഃ| വിതരേത് ദദ്യാത്| മുഖബോധനാര്ഥമിതി മുഖബോധേ സത്യരോചകഹാനിരിത്യര്ഥഃ| അവലേഹപ്രയോഗ ഏഷഃ||൧൩||-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
... മന്യാനി തിക്തകടുകാനി ച ഭേഷജാനി | മുസ്താദിരാജതരുവര്ഗദശാങ്ഗസിദ്ധൈഃ ക്വാഥൈര്ജയേന്മധുയുതൈര്വിവിധൈശ്ച ലേഹൈഃ ||൧൪|| മൂത്രാസവൈര്ഗുഡകൃതൈശ്ച തഥാ ത്വരിഷ്ടൈഃ ക്ഷാരാസവൈശ്ച മധുമാധവതുല്യഗന്ധൈഃ |൧൫|
... मन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि | मुस्तादिराजतरुवर्गदशाङ्गसिद्धैः क्वाथैर्जयेन्मधुयुतैर्विविधैश्च लेहैः ||१४|| मूत्रासवैर्गुडकृतैश्च तथा त्वरिष्टैः क्षारासवैश्च मधुमाधवतुल्यगन्धैः |१५|
🔊 Audio coming soon
അനുക്തസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- അന്യാനീത്യാദി| മുസ്താദിഃ മുസ്താകുഷ്ഠഹരിദ്രേത്യാദിഃ, രാജതരുവര്ഗഃ ആരഗ്വധമദനഗോപഘോണ്ടേത്യാദിഃ, ദശാങ്ഗം ദശമൂലമ്| ജയേത് ‘അരോചകം’ ഇതി ശേഷഃ| മധുയുതാ ലേഹാ മുസ്താദ്യാദികൃതാ ഏവ ഗ്രാഹ്യാഃ| കേചിത് ‘വിവിധൈശ്ച യോഗൈഃ’ ഇതി പഠിത്വാ വാതശ്ലേഷ്മഹരൈരിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| മൂത്രാസവൈരിത്യാദി മൂത്രേണ ആസൂയന്ത ഇതി മൂത്രാസവാഃ| തൈശ്ച കിമ്ഭൂതൈഃ? ഗുഡകൃതൈഃ കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തവിധിനാ ഗുഡമധ്വാദികൃതൈരിത്യര്ഥഃ| അരിഷ്ടൈഃ അഭയാരിഷ്ടാദിഭിഃ| ക്ഷാരാസവൈരിതി മധ്വാദിഭിഃ പലാശക്ഷാരപാനീയേന സഹ നിഷ്പാദിതൈര്മഹാകുഷ്ഠാഭിഹിതൈഃ| മധുമാധവതുല്യഗന്ധൈരിതി മധു ക്ഷൌദ്രം, മാധവം മധുകൃതം മദ്യം, തയോസ്തുല്യഗന്ധൈരിത്യര്ഥഃ||൧൪||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
സ്യാദേഷ ഏവ കഫവാതഹതേ വിധിശ്ച ശാന്തിം ഗതേ ഹുതഭുജി പ്രശമായ തസ്യ ||൧൫||
स्यादेष एव कफवातहते विधिश्च शान्तिं गते हुतभुजि प्रशमाय तस्य ||१५||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വോക്തമേവ വിധിമവിപാകേऽതിദിശന്നാഹ- സ്യാദേഷ ഇത്യാദി| ഏഷ ഏവ വിധിരനന്തരോക്ത ഏവ| യദത്ര കഫവാതയോരുപാദാനം ന പിത്തനിമിത്തസ്യ തത് പിത്താദവിപാകോ ന ഭവതീതി ദര്ശയതി| ശാന്തിം ഗതേ ഹുതഭുജി അവിപാകേ ഇത്യര്ഥഃ, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്; ഉപചാരേണ യദത്രാവിപാകഗ്രഹണം കൃതം, ന സാക്ഷാത്തദപ്യഗ്നിമാന്ദ്യമവിപാകസ്യ കാരണമിതി സൂചയതി| ശാന്തിം ഗതേ മന്ദതാം പ്രാപ്തേ, ഹുതഭുജി ജാഠരാഗ്നൌ| തസ്യേത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന തസ്യ ച പ്രശമനായ; കോऽര്ഥഃ? അരോചകസ്യാപി | കാര്തിക ഈദൃശം വ്യാഖ്യാനം ന മന്യതേ, തസ്യാവിപാകസ്യൈവ പ്രശമായേതി പ്രതിപാദയതി| യേ ചാഗ്നിമാന്ദ്യ ഏവൈനം വിധിമിച്ഛന്തി ന ത്വരോചകാവിപാകേ, തന്മതേऽസ്മിന്നധ്യായേऽവിപാകോ ന വക്തവ്യഃ||൧൫||
Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17
ഇച്ഛാഭിഘാതഭയശോകഹതേऽന്തരഗ്നൌ ഭാവാന് ഭവായ വിതരേത് ഖലു ശക്യരൂപാന് | അര്ഥേഷു ചാപ്യപചിതേഷു പുനര്ഭവായ പൌരാണികൈഃ ശ്രുതിശതൈരനുമാനയേത്തമ് ||൧൬|| ദൈന്യം ഗതേ മനസി ബോധനമത്ര ശസ്തം യദ്യത് പ്രിയം തദുപസേവ്യമരോചകേ തു ||൧൭||
इच्छाभिघातभयशोकहतेऽन्तरग्नौ भावान् भवाय वितरेत् खलु शक्यरूपान् | अर्थेषु चाप्यपचितेषु पुनर्भवाय पौराणिकैः श्रुतिशतैरनुमानयेत्तम् ||१६|| दैन्यं गते मनसि बोधनमत्र शस्तं यद्यत् प्रियं तदुपसेव्यमरोचके तु ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പഞ്ചമാരോചകചികിത്സാമാഹ- ഇച്ഛാഭിഘാതേത്യാദി| ഇച്ഛാഭിഘാതോ വാഞ്ഛിതസ്യാപ്രാപ്തിഃ| ഭാവാന് പദാര്ഥാന്| ഭവായ അര്ഥവശാത് രുച്യുത്പാദനായ| വിതരേത് ദദ്യാത്| കീദൃശാന് ഭാവാന്? ശക്യരൂപാന് പ്രാപ്യാനിത്യര്ഥഃ| യേ താവത് പ്രാപ്യാ ഭാവാസ്താന് ഇച്ഛാവിഘാതാദ്യരോചകേ വിതരേത്| യേ പുനരപ്രാപ്യാസ്തദ്വിഷയേ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- അര്ഥേഷ്വിത്യാദി| അര്ഥേഷു പദാര്ഥേഷു, അപചിതേഷു നഷ്ടേഷു അപ്രാപ്തേഷ്വിത്യര്ഥഃ പുനരിതി അപചിതേഷ്വിത്യത്ര യോജ്യമ്| ഭവായ രുച്യുത്പാദനായേത്യര്ഥഃ| പൌരാണികൈഃ ശ്രുതിശതൈരനുമാനയേദിതി നലരാമാദ്യുപാഖ്യാനൈരന്യൈശ്ച തഥാവിധൈരനുമാനയേത് പ്രബോധയേദിത്യര്ഥഃ| കേചിത് പൌരാണികൈഃ ശ്രുതിപഥൈരിതി പഠന്തി; പൌരാണികൈഃ പുരാണോക്തൈഃ, ശ്രുതിപഥൈഃ വാക്യൈഃ, ശ്രുതിഃ ശ്രവണം സൈവ പന്ഥാ മാര്ഗോ യേഷാം താനി തഥോക്താനീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ദൈന്യം ഗതേ മനസി ക്ലിഷ്ടചേതസീത്യര്ഥഃ| ബോധനമ് ആശ്വാസനൈര്ഹിതോപദേശൈശ്ച| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി||൧൬-൧൭||
Adhikarana puShpikA · Śloka 57
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേऽരോചകപ്രതിഷേധോ നാമ (ഏകോനവിംശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) സപ്തപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൭||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रेऽरोचकप्रतिषेधो नाम (एकोनविंशोऽध्यायः, आदितः) सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേऽരോചകപ്രതിഷേധോ നാമ സപ്തപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ||൫൭||