Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽరోచకప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातोऽरोचकप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
విసూచికాప్రతిషేధానంతరం రసదోషజత్వసామ్యాదగ్నిమాంద్యహేతుత్వసామ్యాచ్చారోచకప్రతిషేధారంభః- అథాత ఇత్యాది| అత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; తేనావిపాకస్యాపి గ్రహణం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
దోషైః పృథక్ సహ చ చిత్తవిపర్యయాచ్చ భక్తాయనేషు హృది చావతతే ప్రగాఢం | నాన్నే రుచిర్భవతి తం భిషజో వికారం భక్తోపఘాతమిహ పంచవిధం వదంతి ||3||
दोषैः पृथक् सह च चित्तविपर्ययाच्च भक्तायनेषु हृदि चावतते प्रगाढम् | नान्ने रुचिर्भवति तं भिषजो विकारं भक्तोपघातमिह पञ्चविधं वदन्ति ||३||
🔊 Audio coming soon
సంప్రాప్తిద్వారేణ సంఖ్యామాహ- దోషైరిత్యాది| దోషైః పృథగితి త్రయః, సహ చేతి సమస్తైః ఏకః, చిత్తవిపర్యయాత్ కామశోకభయాదిభిర్విలుప్తచిత్తత్వాత్, చిత్తవిపర్యయాత్తు ఏకః; కేచిత్ ‘చిత్తవిపర్యయాట్ ఇత్యత్ర ‘శోకసముచ్ఛ్రయాత్’ ఇతి పఠంతి, తన్మతే కామాదిజానామసంగ్రహః| భక్తాయనేషు అన్నవహేషు స్రోతఃసు| భక్తాయనమితి జిహ్వోపలక్షణం, సమానతంత్రదర్శనాత్| తథా చ- “పృథగ్దోషైః సమస్తైశ్చ జిహ్వాహృదయసంసృతైః| జాయతేఽరుచిరాహారే ద్విష్టైరన్యైశ్చ మానసైః”- ఇతి| అవతతే ఇతి భక్తాయనేష్విత్యత్రాపి వచనవిపరిణామాత్ సంబంధనీయం| అవతతే వ్యాప్తే| భక్తోపఘాతం అరోచకం; అరోచకాభక్తచ్ఛందాన్నద్వేషాః పర్యాయా బోద్ధవ్యాః; కైశ్చిదేషాం పరస్పరం భేదోఽంగీక్రియతే| తథా చ వృద్ధభోజః- “ప్రక్షిప్తం తు ముఖే చాన్నం జంతోర్న స్వదతే ముహుః| అరోచకః స విజ్ఞేయో, భక్తద్వేషమతః శృణు|| చింతయిత్వా తు మనసా దృష్ట్వా శ్రుత్వాఽపి భోజనం| ద్వేషమాయాతి యజ్జంతుర్భక్తద్వేషః స ఉచ్యతే|| యస్య నాన్నే భవేచ్ఛ్రద్ధా సోఽభక్తచ్ఛంద ఉచ్యతే”- ఇత్యాది| ఇహ అస్మిన్ శాస్త్రే| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం సిద్ధాయాం పంచవిధమితి సంఖ్యాకరణం నియమార్థం; తేన కామాదిజా అరోచకాః పృథఙ్న గణనీయాః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
హృచ్ఛూలపీడనయుతం విరసాననత్వం వాతాత్మకే భవతి లింగమరోచకే తు |4|
हृच्छूलपीडनयुतं विरसाननत्वं वातात्मके भवति लिङ्गमरोचके तु |४|
🔊 Audio coming soon
వాతికారోచకలక్షణమాహ- హృచ్ఛూలపీడనయుతమిత్యాది| హృచ్ఛూలపీడనయుతమితి విరసాననత్వమిత్యేతస్య విశేషణం| అపరే తు హృత్ హృదయం శూలపీడనాభ్యాం యుక్తం భవతీతి వ్యాఖ్యానయంతి| అరోచకానాం ప్రాగ్రూపానభిధానం రూపాణామేవావ్యక్తానాం ప్రాగ్రూపత్వాత్|4|-
Adhikarana 4 (4) · Śloka 4
హృద్దాహచోషబహుతా ముఖతిక్తతా చ మూర్చ్ఛా సతృడ్ భవతి పిత్తకృతే తథైవ ||4||
हृद्दाहचोषबहुता मुखतिक्तता च मूर्च्छा सतृड् भवति पित्तकृते तथैव ||४||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజారోచకలక్షణమాహ- హృద్దాహచోషేత్యాది| హృద్దాహచోషబహుతేతి హృది హృదయే దాహచోషయోర్బాహుల్యమిత్యర్థః| చోష ఆచూష్యత ఇవ వేదనా| అన్యే ‘హృద్దాహచోషబహులం’ ఇతి పఠిత్వా హృదయం దాహచోషబహులం భవతీతి వ్యాఖ్యానయంతి||4||
Adhikarana 5 (5) · Śloka 5
కండూగురుత్వకఫసంస్రవసాదతంద్రాః శ్లేష్మాత్మకే మధురమాస్యమరోచకే తు |5|
कण्डूगुरुत्वकफसंस्रवसादतन्द्राः श्लेष्मात्मके मधुरमास्यमरोचके तु |५|
🔊 Audio coming soon
కఫజారోచకలక్షణమాహ- కండూగురుత్వేత్యాది| కఫసంస్రవః శ్లేష్మస్రుతిః, సాదః అంగగ్లానిః, ఆస్యం ముఖం| కేచిత్ ‘సాదతంద్రా’ ఇత్యత్ర ‘కంఠసాదా’ ఇతి పఠిత్వా అభ్యవహరణాద్యశక్తిరితి వ్యాఖ్యానయంతి|5|-
Adhikarana 6 (5) · Śloka 5
సర్వాత్మకే పవనపిత్తకఫా బహూని రూపాణ్యథాస్య హృదయే సముదీరయంతి ||5||
सर्वात्मके पवनपित्तकफा बहूनि रूपाण्यथास्य हृदये समुदीरयन्ति ||५||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికారోచకలక్షణమాహ- సర్వాత్మక ఇత్యాది| సర్వాత్మకే సాన్నిపాతికారోచకే పవనాదయో దోషా బహూని రూపాణ్యస్య హృదయే సముదీరయంతి కుర్వంతీతి పిండార్థః| యద్యపి సాన్నిపాతికే హృద్రోగే సర్వజారోచకే చ బాహుల్యేన సమాన్యేవ లింగాని భవంతి, తథాఽపి సంప్రాప్తిభేదాత్ కించిల్లక్షణభేదాచ్చ తయోర్భేదః| సాన్నిపాతికారోచకోఽసాధ్యః, “సర్వాత్మకం చాపి వివర్జయేత” ఇతి సమానతంత్రోక్తత్వాత్||5||
Adhikarana 7 (6) · Śloka 6
సంరాగశోకభయవిప్లుతచేతసస్తు చింతాకృతో భవతి సోఽశుచిదర్శనాచ్చ |6|
संरागशोकभयविप्लुतचेतसस्तु चिन्ताकृतो भवति सोऽशुचिदर्शनाच्च |६|
🔊 Audio coming soon
అవిశిష్టం పచ్చమమరోచకమాహ- సంరాగశోకేత్యాది| సంరాగః కామః| విప్లుతచేతసః వికృతచిత్తస్య| స అరోచకః| అశుచిదర్శనాత్ అమేధ్యవస్తుదర్శనాత్ బీభత్సాదిదర్శనాదిత్యర్థః| చింతాకృతస్యారోచకస్య భిన్నలక్షణనిర్దేశాత్ శేషేషు యథాదోషం లక్షణాని జ్ఞాతవ్యాని, కామాదిభిః సర్వైర్వాతాదిప్రకోపాత్| తథా చ “కామశోకభయాద్వాయుః క్రోధాత్ పిత్తం చ కుప్యతి| శ్లేష్మా తు హర్షణాత్”- ఇతి| అన్యే తు చింతాకృతారోచకస్య వాతాదిభేదేన లక్షణాని పఠంతి; తద్యథా- “వాతాత్మకే విరసమాస్యమరోచకే తు, పిత్తేన తిక్తకటుకం, మధురం కఫేన| సర్వైరుపేతమథ సర్వజమేవ విద్యాద్దైన్యం భృశం భవతి శోకసముద్భవే తు”- ఇతి| అన్యం పాఠో న పఠనీయః, అనార్షత్వాత్|6|-
Adhikarana 8 (6) · Śloka 7
వాతే వచాంబువమనం కృతవాన్ పిబేచ్చ స్నేహైః సురాభిరథవోష్ణజలేన చూర్ణం ||6|| కృష్ణావిడంగయవభస్మహరేణుభార్గీరాస్నైలహింగులవణోత్తమనాగరాణాం |7|
वाते वचाम्बुवमनं कृतवान् पिबेच्च स्नेहैः सुराभिरथवोष्णजलेन चूर्णम् ||६|| कृष्णाविडङ्गयवभस्महरेणुभार्गीरास्नैलहिङ्गुलवणोत्तमनागराणाम् |७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతికారోచకచికిత్సామాహ- వాత ఇత్యాది| వాతే వాతజే అరోచకే, కారణే కార్యోపచారాత్| వచాంబువమనం కృతవానితి వచాక్వాథేన కృతవమనో నరః| కేచిత్ ఏలశబ్దేన ఏలవాలుకం మన్యంతే, పదేఽపి పదైకదేశప్రవృత్తేః| ‘ఏలజలేన’ ఇత్యత్ర ‘ఉష్ణజలేన’ ఇతి పాఠాంతరం| లవణోత్తమం సైంధవం| ఇదం చూర్ణం వమనైః శుద్ధాశయస్య దేయం| కార్తికకుండోఽముం పాఠమన్యథా పఠతి, స చాభావాన్న లిఖితః||6||-
Adhikarana 9 (7) · Śloka 7
పిత్తే గుడాంబుమధురైర్వమనం ప్రశస్తం స్నేహః ససైంధవసితామధుసర్పిరిష్టః ||7||
पित्ते गुडाम्बुमधुरैर्वमनं प्रशस्तं स्नेहः ससैन्धवसितामधुसर्पिरिष्टः ||७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజారోచకచికిత్సామాహ- పిత్తే ఇత్యాది| పిత్తే పిత్తజారోచకే, ఉపచారాత్| మధురం కాకోల్యాది| అత్రాపి పూర్వవదవచారణం||7||
Adhikarana 10 (8) · Śloka 8
నింబాంబువామితవతః కఫజేఽనుపానం రాజద్రుమాంబు మధునా తు సదీప్యకం స్యాత్ |8|
निम्बाम्बुवामितवतः कफजेऽनुपानं राजद्रुमाम्बु मधुना तु सदीप्यकं स्यात् |८|
🔊 Audio coming soon
కఫారోచకచికిత్సామాహ- నింబాంబువామితవత ఇత్యాది| నింబాంబు నింబక్వాథః, నింబాంబునా వామితవతః పుంసః గిరిమాలకక్వాథః సమధుః సాజమోదశ్చానుపానం స్యాత్; ‘కృతభోజనస్య’ ఇతి శేషః; సమానతంత్రదర్శనాత్| కేచిద్దీప్యకశబ్దేన యవానీమాహుః|8|-
Adhikarana 11 (8) · Śloka 8
చూర్ణం యదుక్తమథవాఽనిలజే తదేవ... |8|
चूर्णं यदुक्तमथवाऽनिलजे तदेव... |८|
🔊 Audio coming soon
కఫజారోచకేఽతిదేశేన చికిత్సామాహ- చూర్ణమిత్యాది| చూర్ణం యదుక్తమితి ‘కృష్ణావిడంగయవభస్మ’ ఇత్యాదికం| తచ్చూర్ణం కఫజే వాతానుబంధే సతి దేయం|8|-
Adhikarana 12 (8) · Śloka 8
...సర్వైశ్చ సర్వకృతమేవముపక్రమేత ||8||
...सर्वैश्च सर्वकृतमेवमुपक्रमेत ||८||
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికారోచకచికిత్సామాహ- సర్వైరిత్యాది| సర్వైరితివాతాదిజారోచకహరైః పూర్వోక్తైరేవ| సర్వకృతం సాన్నిపాతికమరోచకం| ఏవమితి పూర్వవత్, వమనాది కారయిత్వేతి యావత్| ఉపక్రమేత ‘ప్రత్యాఖ్యాయ’ ఇతి శేషః, అసాధ్యత్వాత్తస్య||8||
Adhikarana 13 (9-11) · Śloka 11
ద్రాక్షాపటోలవిడవేత్రకరీరనింబమూర్వాభయాక్షబదరామలకేంద్రవృక్షైః | బీజైః కరంజనృపవృక్షభవైశ్చ పిష్టైర్లేహం పచేత్ సురభిమూత్రయుతం యథావత్ ||9|| ముస్తాం వచాం త్రికటుకం రజనీద్వయం చ భార్గీం చ కుష్ఠమథ నిర్దహనీం చ పిష్ట్వా | మూత్రేఽవిజే ద్విరదమూత్రయుతే పచేద్వా పాఠాం తుగామతివిషాం రజనీం చ ముఖ్యాం ||10|| మండూకిమర్కమమృతాం చ సలాంగలాఖ్యాం మూత్రే పచేత్తు మహిషస్య విధానవిద్వా | ఏతాన్న సంతి చతురో లిహతస్తు లేహాన్ గుల్మారుచిశ్వసనకంఠహృదామయాశ్చ ||11||
द्राक्षापटोलविडवेत्रकरीरनिम्बमूर्वाभयाक्षबदरामलकेन्द्रवृक्षैः | बीजैः करञ्जनृपवृक्षभवैश्च पिष्टैर्लेहं पचेत् सुरभिमूत्रयुतं यथावत् ||९|| मुस्तां वचां त्रिकटुकं रजनीद्वयं च भार्गीं च कुष्ठमथ निर्दहनीं च पिष्ट्वा | मूत्रेऽविजे द्विरदमूत्रयुते पचेद्वा पाठां तुगामतिविषां रजनीं च मुख्याम् ||१०|| मण्डूकिमर्कममृतां च सलाङ्गलाख्यां मूत्रे पचेत्तु महिषस्य विधानविद्वा | एतान्न सन्ति चतुरो लिहतस्तु लेहान् गुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयाश्च ||११||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చతుర్ణామప్యరోచకానాం యథాసంఖ్యేన చతురో లేహానాహ- ద్రాక్షాపటోలేత్యాది| ద్రాక్షాదిః సురభిమూత్రయుతం యథావదిత్యంత ఏకో లేహః| ముస్తాదిః మూత్రేఽవిజే ఇతిపర్యంతో ద్వితీయః| ద్విరదమూత్రాదీ రజనీం చ ముఖ్యామిత్యంతః తృతీయః| మండూకీత్యాదిః చతుర్థః| కరీరో గూఢపత్రో మరుదేశేఽతిప్రసిద్ధః కంటకివృక్షః; మూర్వా చోరస్నాయుః; అభయా హరీతకీ, కేచిదభయం మన్యంతే, తన్మతే ఉశీరం, అక్షం బిభీతకం; ఇంద్రవృక్షః కుటజః; నృపవృక్షః గిరిమాలకః| సురభిమూత్రయుతం కల్కచతుర్గుణగోమూత్రయుతం, “మూత్రేణ చతుర్గుణేన” ఇత్యాదికాశ్యపీయసంవాదాత్| యథావదితి లేహం పచేదిత్యత్ర యోజ్యం, తేన యథావల్లేహం పచేత్ ; కోఽర్థః? యావల్లేహపాకలక్షణం తంతుముద్రాది జాయతే తావత్ పచేదిత్యర్థః| నిర్దహనీ చిత్రకః, అజమోదా ఇత్యన్యే| అవిజే మేషోత్థే| అసావపి పూర్వవల్లేహవత్ పక్తవ్యః| ద్విరదమూత్రం హస్తిమూత్రం| తుగా వంశరోచనానుకారి పార్థివం ద్రవ్యమాహుః| రజనీం చ ముఖ్యాం పిండహరిద్రాం| అయమపి పూర్వవిధినైవ పక్తవ్యః| మండూకీ బ్రాహ్మీ, అమృతా గుడూచీ, లాంగలీ కలికారికా| అసావపి పూర్వవత్ పక్తవ్యః| “ఏతాన్న సంతి చతురోఽభ్యసతశ్చ” ఇతి కేచిత్ పఠంతి| “ఏతాన్ వదంతి భిషజశ్చతురశ్చ లేహాన్ గుల్మారుచిశ్వసనకంఠహృదామయేషు” ఇత్యపరే పఠంతి||9-11||
Adhikarana 14 (12) · Śloka 12
సాత్మ్యాన్ స్వదేశరచితాన్ వివిధాంశ్చ భక్ష్యాన్ పానాని మూలఫలషాడవరాగయోగాన్ | అద్యాద్రసాంశ్చ వివిధాన్ వివిధైః ప్రకారైర్భుంజీత చాపి లఘురూక్షమనఃసుఖాని ||12||
सात्म्यान् स्वदेशरचितान् विविधांश्च भक्ष्यान् पानानि मूलफलषाडवरागयोगान् | अद्याद्रसांश्च विविधान् विविधैः प्रकारैर्भुञ्जीत चापि लघुरूक्षमनःसुखानि ||१२||
🔊 Audio coming soon
సాత్మ్యానిత్యాది| సాత్మ్యాన్ సుఖకరాన్| “సాత్మ్యాన్ స్వదేశరచితాన్ వివిధైః ప్రకారైర్భుంజీత వాఽపి లఘురూక్షమనాః సుఖేన” ఇత్యన్యే పఠంతి| స్వదేశరచితాన్ వివిధాంశ్చ భక్ష్యానితి యస్మిన్ దేశే యే భక్ష్యా బాహుల్యేనోపయుజ్యంతే తానిత్యర్థః| పానానీత్యత్రాపి వివిధానీతి యోజ్యం, తేన యథారుచి ఫలాని శర్కరాన్వితాని కర్పూరచతుర్జాతకసుగంధీని గృహ్యంతే| మూలం పిప్పలీమూలాది| ఫలం దాడిమాది| షాడవా రసాలాద్యాః| రాగాః కపిత్థరాగాదయః| కేచిత్ “సితారుచకసింధూత్థైః సవృక్షామ్లపరూషకైః| జంబూఫలరసైర్యుక్తో రాగో రాజికయా కృతః|| మధురామ్లకటూనాం తు సంస్కారాః షాడవా మతాః” ఇత్యాహుః; అపరే తు షాడవశబ్దేన యవానీషాడవమాహుః, తంత్రాంతరసంవాదాత్ ; రాగశబ్దేన చ రాగషాడవం మత్వా ద్రాక్షాదాడిమాద్యన్వితం ముద్గయూషమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| రసాన్ వివిధాన్ మాంసరసాన్ మధురాదిరసాన్ వా| లఘురూక్షభోజనం శ్లేష్మస్థానగతత్వాదరోచకస్య| మనఃసుఖం మనోనుకూలం| కేచిత్ సాత్మ్యానితి సాత్మ్యదేశరోగర్తుప్రకృత్యాదీన్యవేక్ష్య భక్ష్యాది కుర్యాదితి మన్యంతే||12||
Adhikarana 15 (13) · Śloka 13
ఆస్థాపనం విధివదత్ర విరేచనం చ కుర్యాన్మృదూని శిరసశ్చ విరేచనాని |13|
आस्थापनं विधिवदत्र विरेचनं च कुर्यान्मृदूनि शिरसश्च विरेचनानि |१३|
🔊 Audio coming soon
నిషిద్ధస్యాపి నిరూహస్యారోచకే ప్రయోగమాహ- ఆస్థాపనమిత్యాది| ఆస్థాపనం నిరూహః| విధివత్ యథావిధి| అత్ర అరోచకే| యద్యపి ‘తత్రోన్మాదభయశోక’ ఇత్యాదినాఽరోచకే ఆస్థాపననిషేధః; తథాఽపి వమనాదిక్రమోత్తరకాలం వాతానుబంధే సతి దేయం, న త్వాదౌ|13|-
Adhikarana 16 (13) · Śloka 14
త్రీణ్యూషణాని రజనీత్రిఫలాయుతాని చూర్ణీకృతాని యవశూకవిమిశ్రితాని ||13|| క్షౌద్రాయుతాని వితరేన్ముఖబోధనార్థ ... |14|
त्रीण्यूषणानि रजनीत्रिफलायुतानि चूर्णीकृतानि यवशूकविमिश्रितानि ||१३|| क्षौद्रायुतानि वितरेन्मुखबोधनार्थ ... |१४|
🔊 Audio coming soon
త్రీణ్యూషణానీత్యాది| త్రీణ్యూషణానీతి త్రికటుకం| యవశూకోయవక్షారః| వితరేత్ దద్యాత్| ముఖబోధనార్థమితి ముఖబోధే సత్యరోచకహానిరిత్యర్థః| అవలేహప్రయోగ ఏషః||13||-
Adhikarana 17 (14) · Śloka 15
... మన్యాని తిక్తకటుకాని చ భేషజాని | ముస్తాదిరాజతరువర్గదశాంగసిద్ధైః క్వాథైర్జయేన్మధుయుతైర్వివిధైశ్చ లేహైః ||14|| మూత్రాసవైర్గుడకృతైశ్చ తథా త్వరిష్టైః క్షారాసవైశ్చ మధుమాధవతుల్యగంధైః |15|
... मन्यानि तिक्तकटुकानि च भेषजानि | मुस्तादिराजतरुवर्गदशाङ्गसिद्धैः क्वाथैर्जयेन्मधुयुतैर्विविधैश्च लेहैः ||१४|| मूत्रासवैर्गुडकृतैश्च तथा त्वरिष्टैः क्षारासवैश्च मधुमाधवतुल्यगन्धैः |१५|
🔊 Audio coming soon
అనుక్తసంగ్రహార్థమాహ- అన్యానీత్యాది| ముస్తాదిః ముస్తాకుష్ఠహరిద్రేత్యాదిః, రాజతరువర్గః ఆరగ్వధమదనగోపఘోంటేత్యాదిః, దశాంగం దశమూలం| జయేత్ ‘అరోచకం’ ఇతి శేషః| మధుయుతా లేహా ముస్తాద్యాదికృతా ఏవ గ్రాహ్యాః| కేచిత్ ‘వివిధైశ్చ యోగైః’ ఇతి పఠిత్వా వాతశ్లేష్మహరైరితి వ్యాఖ్యానయంతి| మూత్రాసవైరిత్యాది మూత్రేణ ఆసూయంత ఇతి మూత్రాసవాః| తైశ్చ కింభూతైః? గుడకృతైః కుష్ఠచికిత్సితోక్తవిధినా గుడమధ్వాదికృతైరిత్యర్థః| అరిష్టైః అభయారిష్టాదిభిః| క్షారాసవైరితి మధ్వాదిభిః పలాశక్షారపానీయేన సహ నిష్పాదితైర్మహాకుష్ఠాభిహితైః| మధుమాధవతుల్యగంధైరితి మధు క్షౌద్రం, మాధవం మధుకృతం మద్యం, తయోస్తుల్యగంధైరిత్యర్థః||14||-
Adhikarana 18 (15) · Śloka 15
స్యాదేష ఏవ కఫవాతహతే విధిశ్చ శాంతిం గతే హుతభుజి ప్రశమాయ తస్య ||15||
स्यादेष एव कफवातहते विधिश्च शान्तिं गते हुतभुजि प्रशमाय तस्य ||१५||
🔊 Audio coming soon
పూర్వోక్తమేవ విధిమవిపాకేఽతిదిశన్నాహ- స్యాదేష ఇత్యాది| ఏష ఏవ విధిరనంతరోక్త ఏవ| యదత్ర కఫవాతయోరుపాదానం న పిత్తనిమిత్తస్య తత్ పిత్తాదవిపాకో న భవతీతి దర్శయతి| శాంతిం గతే హుతభుజి అవిపాకే ఇత్యర్థః, కారణే కార్యోపచారాత్; ఉపచారేణ యదత్రావిపాకగ్రహణం కృతం, న సాక్షాత్తదప్యగ్నిమాంద్యమవిపాకస్య కారణమితి సూచయతి| శాంతిం గతే మందతాం ప్రాప్తే, హుతభుజి జాఠరాగ్నౌ| తస్యేత్యత్ర చకారో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన తస్య చ ప్రశమనాయ; కోఽర్థః? అరోచకస్యాపి | కార్తిక ఈదృశం వ్యాఖ్యానం న మన్యతే, తస్యావిపాకస్యైవ ప్రశమాయేతి ప్రతిపాదయతి| యే చాగ్నిమాంద్య ఏవైనం విధిమిచ్ఛంతి న త్వరోచకావిపాకే, తన్మతేఽస్మిన్నధ్యాయేఽవిపాకో న వక్తవ్యః||15||
Adhikarana 19 (16-17) · Śloka 17
ఇచ్ఛాభిఘాతభయశోకహతేఽంతరగ్నౌ భావాన్ భవాయ వితరేత్ ఖలు శక్యరూపాన్ | అర్థేషు చాప్యపచితేషు పునర్భవాయ పౌరాణికైః శ్రుతిశతైరనుమానయేత్తం ||16|| దైన్యం గతే మనసి బోధనమత్ర శస్తం యద్యత్ ప్రియం తదుపసేవ్యమరోచకే తు ||17||
इच्छाभिघातभयशोकहतेऽन्तरग्नौ भावान् भवाय वितरेत् खलु शक्यरूपान् | अर्थेषु चाप्यपचितेषु पुनर्भवाय पौराणिकैः श्रुतिशतैरनुमानयेत्तम् ||१६|| दैन्यं गते मनसि बोधनमत्र शस्तं यद्यत् प्रियं तदुपसेव्यमरोचके तु ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పంచమారోచకచికిత్సామాహ- ఇచ్ఛాభిఘాతేత్యాది| ఇచ్ఛాభిఘాతో వాంఛితస్యాప్రాప్తిః| భావాన్ పదార్థాన్| భవాయ అర్థవశాత్ రుచ్యుత్పాదనాయ| వితరేత్ దద్యాత్| కీదృశాన్ భావాన్? శక్యరూపాన్ ప్రాప్యానిత్యర్థః| యే తావత్ ప్రాప్యా భావాస్తాన్ ఇచ్ఛావిఘాతాద్యరోచకే వితరేత్| యే పునరప్రాప్యాస్తద్విషయే కిం కుర్యాదిత్యాహ- అర్థేష్విత్యాది| అర్థేషు పదార్థేషు, అపచితేషు నష్టేషు అప్రాప్తేష్విత్యర్థః పునరితి అపచితేష్విత్యత్ర యోజ్యం| భవాయ రుచ్యుత్పాదనాయేత్యర్థః| పౌరాణికైః శ్రుతిశతైరనుమానయేదితి నలరామాద్యుపాఖ్యానైరన్యైశ్చ తథావిధైరనుమానయేత్ ప్రబోధయేదిత్యర్థః| కేచిత్ పౌరాణికైః శ్రుతిపథైరితి పఠంతి; పౌరాణికైః పురాణోక్తైః, శ్రుతిపథైః వాక్యైః, శ్రుతిః శ్రవణం సైవ పంథా మార్గో యేషాం తాని తథోక్తానీతి వ్యాఖ్యానయంతి| దైన్యం గతే మనసి క్లిష్టచేతసీత్యర్థః| బోధనం ఆశ్వాసనైర్హితోపదేశైశ్చ| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి||16-17||
Adhikarana puShpikA · Śloka 57
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రేఽరోచకప్రతిషేధో నామ (ఏకోనవింశోఽధ్యాయః, ఆదితః) సప్తపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||57||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रेऽरोचकप्रतिषेधो नाम (एकोनविंशोऽध्यायः, आदितः) सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రేఽరోచకప్రతిషేధో నామ సప్తపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||57||