40. atisārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતોઽતીસારપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

જ્વરપ્રતિષેધાનન્તરમગ્ન્યુપઘાતપૂર્વકત્વસામાન્યાદતીસારપ્રતિષેધારમ્ભઃ પ્રાપ્તઃ- અથેત્યાદિ| અતિસરણમ્ અતીસારઃ, તસ્ય પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સિતં; તથા ચોક્તં- “અતિરત્યર્થવચને, સરતિર્ગતિકર્મણિ| તસ્માત્તદત્યન્તસરણાદતીસાર ઇતિ સ્મૃતઃ” ઇતિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષોષ્ણદ્રવસ્થૂલાતિશીતલૈઃ | વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈરસાત્મ્યૈશ્ચાપિ ભોજનૈઃ ||૩|| સ્નેહાદ્યૈરતિયુક્તૈશ્ચ મિથ્યાયુક્તૈર્વિષાદ્ભયાત્ | શોકાદ્દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનાત્ સાત્મ્યર્તુપર્યયાત્ ||૪|| જલાતિરમણૈર્વેગવિઘાતૈઃ કૃમિદોષતઃ | નૃણાં ભવત્યતીસારો લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યતે ||૫||

યતો વિજ્ઞાતેઽતિસારે ચિકિત્સિતં ક્રિયતે, અતસ્તદ્વિજ્ઞાનાર્થં પૂર્વં નિદાનમાહ- ગુર્વતિસ્નિગ્ધેત્યાદિ| ગુરુ માત્રાગુણવિપાકેભ્યઃ| અતિશબ્દઃ સ્નિગ્ધાદિભિઃ સ્થૂલાન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| સ્થૂલં સ્થૂલાવયવં પિષ્ટાન્નાદિ| યદ્યપિ ગુરુગ્રહણેનૈવ સ્નિગ્ધસ્થૂલયોઃ પ્રાપ્તિઃ, તથાઽપ્યતિશયેનાતીસારહેતુત્વાપાદનાર્થં તયોર્ગ્રહણમ્| વિરુદ્ધં હિતાહિતીયોક્તમ્, અધ્યશનમ્ અજીર્ણભોજનમ્, અજીર્ણાનિ આમવિદગ્ધાદીનિ| સ્નેહાદ્યૈરિતિ સ્નેહવમનવિરેચનનિરૂહાનુવાસનૈઃ| અતિયુક્તૈઃ અતિયોગયુક્તૈઃ| મિથ્યાપ્રયુક્તૈઃ અસમ્યગ્યુક્તૈઃ, યદ્યપિ મિથ્યાપ્રયુક્તૈરિત્યનેનૈવાતિયોગઃ પ્રાપ્તસ્તથાઽપ્યતિશયેનાતીસારહેતુત્વાપાદનાર્થમતિયોગગ્રહણમ્| વિષાત્ દૂષીવિષાત્| દુષ્ટામ્બુમદ્યાતિપાનાત્ વીર્યવિપાકસ્પર્શૈર્દુષ્ટમમ્બુ, મદ્યં પુનર્દુષ્ટં નવં વ્યાપન્નમકાલજં વા, તયોરાધિક્યેન પાનાત્| સાત્મ્યર્તુપર્યયાત્ સાત્મ્યવિપર્યયાત્ ઋતુવિપર્યયાચ્ચેત્યર્થઃ| યદ્યેવં તર્હિ અસાત્મ્યૈશ્ચાપિ ભોજનૈરિતિ નિષ્ફલં; તન્ન, વિશેષહેતુત્વાત્| જલાતિરમણૈઃ પાનીયાતિક્રીડનૈઃ| વેગવિઘાતૈઃ મૂત્રાદિવેગાવરોધૈઃ| કૃમિદોષતઃ કૃમિપ્રકોપાત્| કેચિદાચાર્યા ગુર્વતિસ્નિગ્ધરૂક્ષેત્યાદિસૂત્રાત્ પૂર્વમતીસારસ્ય પ્રાગુત્પત્તિં પઠન્તિ, તદ્યથા,- “દીર્ઘસત્રેણ યજતઃ પૃષધ્રસ્ય મહાત્મનઃ| આલમ્ભ્યાઃ પશવઃ ક્ષીણાસ્તતો ગાવઃ પ્રકલ્પિતાઃ|| તાસામુપાકૃતાનાં ચ ગવામત્યર્થસેવનાત્| અસાત્મ્યત્વાદથોષ્ણત્વાદ્ગૌરવાચ્ચ વિશેષતઃ|| અતિસ્નેહાચ્ચ સઙ્ક્ષીણો જાઠરોઽગ્નિસ્તદા કિલ| અતીસારઃ પુરોત્પન્નો દોષધાતુમલાશ્રયઃ|| અથ તેનૈવ કલ્પેન સમ્પ્રત્યેષ મહાગદઃ”- ઇતિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

સંશમ્યાપાન્ધાતુરન્તઃ કૃશાનું વર્ચોમિશ્રો મારુતેન પ્રણુન્નઃ | વૃદ્ધોઽતીવાધઃ સરત્યેષ યસ્માદ્વ્યાધિં ઘોરં તં ત્વતીસારમાહુઃ ||૬||

લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યતે ઇત્યભિધાય સમ્પ્રાપ્તિરપિ લક્ષણં ભવત્યતો હેતોર્નિરુક્તિદ્વારેણ સમ્પ્રાપ્તિમાહ- સંશમ્યાપાન્ધાતુરિત્યાદિ| યસ્માદન્તરગ્નિં સંશમ્ય અપાન્ધાતુરેવમ્ભૂતોઽતીવાધઃ સરતિ તસ્માદતીસારમાચાર્યા આહુરિતિ પિણ્ડાર્થઃ| સંશમ્ય મન્દીકૃત્ય| અપાન્ધાતુઃ કાયદ્રવઃ શ્લેષ્મપિત્તરસાદિકઃ| અન્યે તુ કફદુષ્ટં રસં સ્વેદં ચાપાન્ધાતુશબ્દેનાહુઃ| વર્ચોમિશ્રઃ પુરીષયુક્તઃ| પ્રણુન્નઃ પ્રેરિતઃ| વૃદ્ધો વૃદ્ધિં ગતઃ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

એકૈકશઃ સર્વશશ્ચાપિ દોષૈઃ શોકેનાન્યઃ ષષ્ઠ આમેન ચોક્તઃ | કેચિત્ પ્રાહુર્નૈકરૂપપ્રકારં નૈવેત્યેવં કાશિરાજસ્ત્વવોચત્ ||૭|| દોષાવસ્થાસ્તસ્ય નૈકપ્રકારાઃ કાલે કાલે વ્યાધિતસ્યોદ્ભવન્તિ |૮|

ઇદાનીમતીસારાણાં સઙ્ખ્યામાહ- એકૈકશ ઇત્યાદિ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયાં ષષ્ઠ ઇતિ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થં; તેન દ્વન્દ્વજા અતીસારા ન ભવન્તિ, વ્યાધિસ્વભાવાદિતિ સૂચિતમ્| યેઽન્યે તન્ત્રાન્તરીયા વાતાદિભિર્વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ ચત્વારો, ભયશોકાભ્યાં ચ દ્વૌ, ઇત્યનયા પરિપાટ્યા ષટ્ત્વં મન્યન્તે, તેષામીદૃશોઽભિપ્રાયઃ- આમજોઽતીસારઃ સન્નિપાતજેઽવરુદ્ધઃ, ‘આમાજીર્ણાત્ પ્રદ્રુતાઃ ક્ષોભયન્તઃ’ ઇત્યુક્તત્વાત્| કૈશ્ચિદ્ધારીતાદિભિર્દ્વન્દ્વજાદિભેદેન બહવોઽતિસારાઃ પઠિતાઃ, તે ધન્વન્તરેરનભિમતાઃ, અતસ્તન્નિષેધાર્થમાહ- કેચિત્ પ્રાહુરિત્યાદિ| કેચિન્નૈકરૂપપ્રકારમતીસારમાહુઃ; કુતઃ? દ્વન્દ્વજરક્તાતીસારાદિભેદેન બહુપ્રકારત્વાત્, કાશિરાજશ્ચ તમતીસારમેવ દ્વન્દ્વજાદિભેદેન બહુપ્રકારમિતિ હેતોર્નૈવાવોચત્; કોઽસૌ હેતુર્યદ્વશાદનન્તપ્રકારં તં નાવોચદિત્યાહ- દોષાવસ્થા ઇત્યાદિ; દોષાવસ્થા આમપક્વરક્તાદ્યાઃ, તસ્ય અતીસારિણઃ, કાલે કાલે સ્વે સ્વે કાલે; તત્ર પ્રથમા આમાવસ્થા, તતઃ પક્વાવસ્થા, તથા પિત્તાતીસારે પિત્તલસેવનાદ્રક્તાતીસારાવસ્થા ભવતિ; એવમેકદોષાવસ્થેઽપ્યતીસારે દોષાન્તરાનુબન્ધેન દ્વન્દ્વજાભાસતા જ્ઞેયા| એતેનૈતદુક્તમ્- અતીસારઃ ષટ્પ્રકાર એવ, યાશ્ચ આમપક્વરક્તાન્યદોષાનુબન્ધાદ્યાસ્તત્રાનેકપ્રકારા અવસ્થાસ્તા દોષાણામેવેત્યર્થઃ||૭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

હૃન્નાભિપાયૂદરકુક્ષિતોદગાત્રાવસાદાનિલસન્નિરોધાઃ ||૮|| વિટ્સઙ્ગ આધ્માનમથાવિપાકો ભવિષ્યતસ્તસ્ય પુરઃસરાણિ |૯|

ઇદાનીમતીસારસ્ય પૂર્વરૂપમાહ- હૃન્નાભિપાયૂદરેત્યાદિ| હૃત્ હૃદયં, પાયુ ગુદં, તોદશબ્દો હૃદાદિભિઃ કુક્ષિપર્યન્તૈઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| યદ્યપ્યુદરગ્રહણેનૈવ નાભિકુક્ષી અપિ પ્રાપ્યેતે, તથાઽપિ નાભિકુક્ષ્યભિધાનં વિશેષેણ તત્ર તોદો ભવતીતિ દર્શનાર્થમ્| પુરઃસરાણિ પૂર્વરૂપાણીત્યર્થઃ||૮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

શૂલાવિષ્ટઃ સક્તમૂત્રોઽન્ત્રકૂજી સ્રસ્તાપાનઃ સન્નકટ્યૂરુજઙ્ઘઃ ||૯|| વર્ચો મુઞ્ચત્યલ્પમલ્પં સફેનં રૂક્ષં શ્યાવં સાનિલં મારુતેન |૧૦|

ઇદાનીં વાતાતીસારસ્ય લક્ષણમાહ- શૂલાવિષ્ટ ઇત્યાદિ| શૂલાવિષ્ટઃ શૂલાર્દિતઃ| સક્તમૂત્રો વિબદ્ધમૂત્રઃ| અન્ત્રકૂજી ગુડગુડશબ્દયુક્તઃ| સ્રસ્તાપાનઃ અધશ્ચ્યુતગુદઃ| સન્નકટ્યૂરુજઙ્ઘઃ શિથિલકટ્યૂરુજઙ્ઘઃ| અલ્પમલ્પમિતિ ચાન્યાતિસારાપેક્ષયા| સાનિલં સશબ્દવાતયુતમ્| શ્યાવશબ્દોઽત્ર વ્રણાસ્રાવોક્તારુણભસ્મકપોતાસ્થિવર્ણાનુપલક્ષયતિ||૯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

દુર્ગન્ધ્યુષ્ણં વેગવન્માંસતોયપ્રખ્યં ભિન્નં સ્વિન્નદેહોઽતિતીક્ષ્ણમ્ ||૧૦|| પિત્તાત્ પીતં નીલમાલોહિતં વા તૃષ્ણામૂર્ચ્છાદાહપાકજ્વરાર્તઃ |૧૧|

પિત્તાતીસારલક્ષણમાહ- દુર્ગન્ધીત્યાદિ| એવમ્ભૂતઃ પુરુષ એવમ્ભૂતં વર્ચઃ પિત્તાદતીસાર્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વેગવત્ અતિશયેન સવેગમ્| માંસતોયપ્રખ્યં માંસધાવનોદકસદૃશમ્| ભિન્નં સ્ફુટિતમ્, અતિતીક્ષ્ણમ્ અતિશયેન તીક્ષ્ણં, તચ્ચ મક્ષિકાણામપસર્પણેન જ્ઞેયમ્| દાહો ગુદે જઠરે વા, પાકો ગુદે એવ જ્ઞેયઃ||૧૦||-

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

તન્દ્રાનિદ્રાગૌરવોત્ક્લેશસાદી વેગાશઙ્કી સૃષ્ટવિટ્કોઽપિ ભૂયઃ ||૧૧|| શુક્લં સાન્દ્રં શ્લેષ્મણા શ્લેષ્મયુક્તં ભક્તદ્વેષી નિઃસ્વનં હૃષ્ટરોમા |૧૨|

શ્લેષ્માતીસારલક્ષણમાહ- તન્દ્રાનિદ્રેત્યાદિ| તન્દ્રા શારીરોક્તલક્ષણનિદ્રાભેદઃ, ઉત્ક્લેશઃ થૂત્કરણં, સાદી અઙ્ગગ્લાનિયુક્તઃ| સૃષ્ટવિટ્ક ઇત્યાદિ| સૃષ્ટવિટ્કોઽપિ પુરુષો ભૂયઃ પુનર્વેગાશઙ્કી ભવતીત્યર્થઃ| સાન્દ્રં ઘનમ્| નિઃસ્વનં નિઃશબ્દમ્| હૃષ્ટરોમા ઉદ્ધર્ષિતરોમા||૧૧||-

Adhikarana 9 (12) · Śloka 13

તન્દ્રાયુક્તો મોહસાદાસ્યશોષી વર્ચઃ કુર્યાન્નૈકવર્ણં તૃષાર્તઃ ||૧૨|| સર્વોદ્ભૂતે સર્વલિઙ્ગોપપત્તિઃ કૃચ્છ્રશ્ચાયં બાલવૃદ્ધેષ્વસાધ્યઃ |૧૩|

ઇદાનીં સન્નિપાતાતીસારલક્ષણમાહ- તન્દ્રાયુક્ત ઇત્યાદિ| નૈકવર્ણં કિં તર્હિ સર્વદોષવર્ણમ્| સર્વલિઙ્ગોપપત્તિઃ સર્વલિઙ્ગપ્રાપ્તિઃ||૧૨||-

Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15

તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ શોચતોઽલ્પાશનસ્ય બાષ્પાવેગઃ પક્તિમાવિધ્ય(શ્ય)જન્તોઃ ||૧૩|| કોષ્ઠં ગત્વા ક્ષોભયત્યસ્ય રક્તં તચ્ચાધસ્તાત્ કાકણન્તીપ્રકાશમ્ | વર્ચોમિશ્રં નિઃપુરીષં સગન્ધં નિર્ગન્ધં વા સાર્યતે તેન કૃચ્છ્રાત્ ||૧૪|| શોકોત્પન્નો દુશ્ચિકિત્સ્યોઽતિમાત્રં રોગો વૈદ્યૈઃ કષ્ટ એષ પ્રદિષ્ટઃ |૧૫|

શોકજલક્ષણમાહ- તૈસ્તૈર્ભાવૈરિત્યાદિ| એવમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય બાષ્પાવેગઃ કોષ્ઠં ગત્વા, પક્તિમાવિધ્ય, રક્તમસ્ય ક્ષોભયતીતિ સમ્બન્ધઃ| તૈસ્તૈર્ભાવૈઃ બન્ધુવિયોગાદિભિઃ, શોચતઃ શોકં કુર્વતઃ, બાષ્પાવેગઃ શોકોત્થતેજ ઉદ્રેકઃ, પક્તિમગ્નિં પક્તિહેતુત્વાત્, આવિધ્ય આકુલીકૃત્ય, ક્ષોભયતિ| તચ્ચેતિ રક્તં, અધસ્તાદિતિ પદં ક્ષોભયતીત્યનેન સમ્બન્ધનીયં, અન્યે સાર્યતે તેન ઇત્યત્ર સમ્બધ્નન્તિ| કાકણન્તી ગુઞ્જા| સગન્ધં નિર્ગન્ધં વેતિ સપુરીષાપુરીષત્વાદિત્યર્થઃ| કેચિદત્ર અલ્પાશનસ્યેત્યસ્યાનન્તરં શોકોત્પન્ન ઇત્યતઃ પ્રાક્ અન્યથા પઠન્તિ ‘શુષ્કં ભુક્તં તેજ ઊષ્મગૃહીતં કોષ્ઠં ગત્વા રક્તમત્યર્થમુષ્ણમ્| ગુઞ્જાપ્રખ્યં પ્રેરયેચ્ચાપ્યધસ્તાદ્વર્ચોયુક્તં નિષ્પુરીષં સગન્ધમ્|| નિર્ગન્ધં વા સાર્યતે સોઽતિસારઃ’ ઇતિ| વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ,- શુષ્કં શુષ્કતાં ગતં, અલ્પત્વાત્; ભુક્તં ભોજનં, તેજઃ શોકોત્થં તેજઃ, ઊષ્મગૃહીતમ્ ઊષ્મણા ગૃહીતમ્||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

આમાજીર્ણોપદ્રુતાઃ ક્ષોભયન્તઃ કોષ્ઠં દોષાઃ સમ્પ્રદુષ્ટાઃ સભક્તમ્ ||૧૫|| નાનાવર્ણં નૈકશઃ સારયન્તિ કૃચ્છ્રાજ્જન્તોઃ ષષ્ઠમેનં વદન્તિ ||૧૬||

આમાતીસારલક્ષણમાહ- આમાજીર્ણેત્યાદિ| દોષાઃ સમ્પ્રદુષ્ટાઃ કોષ્ઠં ક્ષોભયન્તઃ સન્તો નાનાવર્ણં કૃચ્છ્રાત્ સરુક્ એકશો ન, અપિતુ બહુશઃ સારયન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| આમાજીર્ણોપદ્રુતાઃ આમાખ્યેનાજીર્ણેનોદીરિતાઃ, ક્ષોભયન્તઃ ચાલયન્તઃ, ‘મલં’ ઇતિ શેષઃ| સભક્તં સસિક્થમ્| અત્ર પુનઃ ષષ્ઠસઙ્ખ્યાવચનં નિયમાર્થં, તેન ભયસ્નેહાજીર્ણવિસૂચિકાર્શોઽજીર્ણાદિનિમિત્તા અતીસારા ન પૃથગ્ગણનીયાઃ, યતસ્તે દોષજેષ્વેવાન્તર્ભૂતાઃ| એનમ્ આમજમ્| કેચિત્ ‘સમ્પ્રદુષ્ટાઃ સભક્તમ્’ ઇત્યત્ર ‘ધાતુસઙ્ઘાન્ મલાંશ્ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; ધાતુસઙ્ઘાન્ રક્તાદીન્, મલાન્ પુરીષાદીન્, ‘દૂષયિત્વા’ ઇતિ શેષઃ, ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| યદ્યપિ સર્વાતીસારાણામાદાવામાતીસારત્વં, તથાઽપિ પ્રભૂતામજનિતત્વાદામજસ્ય પૃથગુપાદાનં, એવં સાન્નિપાતિકત્વેઽપ્યસ્ય પૃથગુપાદાનં સમાધેયમ્||૧૫-૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈસ્તુ ન્યસ્તમપ્સ્વવસીદતિ | પુરીષં ભૃશદુર્ગન્ધિ વિચ્છિન્નં ચામસઞ્જ્ઞકમ્ ||૧૭||

ઇદાનીમામાતીસારસ્ય લક્ષણમાહ- સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈરિત્યાદિ| સંસૃષ્ટમેભિર્દોષૈઃ પૂર્વનિર્દિષ્ટૈર્વાતાદિલિઙ્ગૈર્ગુરુતરૈર્વ્યાપ્તમિત્યર્થઃ| અવસીદતિ બ્રુડતિ| વિચ્છિન્નમ્ અલ્પાલ્પપ્રવર્તકં; ‘વિચ્છિન્નમ્’ ઇત્યત્ર ‘પિચ્છિલમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૧૭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

એતાન્યેવ તુ લિઙ્ગાનિ વિપરીતાનિ યસ્ય તુ | લાઘવં ચ મનુષ્યસ્ય તસ્ય પક્વં વિનિર્દિશેત્ ||૧૮||

આમલક્ષણમભિધાય પક્વલક્ષણમાહ- એતાન્યેવેત્યાદિ| એતાન્યેવ લિઙ્ગાનિ અનન્તરોક્તાપક્વલિઙ્ગાનિ| ચકારાત્ કફદુષ્ટિરહિતં પુરીષં સમુચ્ચીયતે| ‘મનુષ્યસ્ય’ ઇત્યત્ર ‘પુરીષસ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- યદ્યપિ ન્યસ્તમપ્સ્વવસીદતીત્યસ્ય વૈપરીત્યેનૈવ પુરીષલાઘવં પ્રાપ્તં, તથાઽપિ પુનર્લાઘવોપાદાનં કફદુષ્ટિરહિતત્વબોધનાય| નનુ, કફસંસૃષ્ટઃ પક્વોઽપિ મલો નિમજ્જતિ, તત્ કથં પક્વકફાતીસારજ્ઞાનમ્? ઉચ્યતે- તદિતરલક્ષણૈરેવ||૧૮||

Adhikarana 14 (19-21) · Śloka 21

સર્પિર્મેદોવેસવારામ્બુતૈલમજ્જાક્ષીરક્ષૌદ્રરૂપં સ્રવેદ્યત્ | મઞ્જિષ્ઠાભં મસ્તુલુઙ્ગોપમં વા વિસ્રં શીતં પ્રેતગન્ધ્યઞ્જનાભમ્ ||૧૯|| રાજીમદ્વા ચન્દ્રકૈઃ સન્તતં વા પૂયપ્રખ્યં કર્દમાભં તથોષ્ણમ્ | હન્યાદેતદ્યત્ પ્રતીપં ભવેચ્ચ ક્ષીણં હન્યુશ્ચોપસર્ગાઃ પ્રભૂતાઃ ||૨૦|| અસંવૃતગુદં ક્ષીણં દુરાધ્માતમુપદ્રુતમ્ | ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમતીસારકિણં ત્યજેત્ ||૨૧||

ઇદાનીમતીસારાણાં પરિહારાર્થમસાધ્યલક્ષણમાહ- સર્પિરિત્યાદિ| વેસવારં વિશિષ્ટસંસ્કારસંસ્કૃતં માંસં ખાનિસ્કાપરપર્યાયં, તેન મિશ્રમમ્બુ વેસવારામ્બુ; રૂપશબ્દઃ સર્પિરાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| મસ્તુલુઙ્ગોઽર્ધવિલીનચતુઃસ્નેહાકારો મસ્તકમજ્જા તત્સદૃશમ્| વિસ્રમ્ આમગન્ધિ, શટિતમૃતકગન્ધતુલ્યગન્ધમિત્યર્થઃ| અઞ્જનાભં સૌવીરાઞ્જનાભમ્| રાજીમત્ નીલપીતાદિરેખાયુક્તમ્| ચન્દ્રકૈઃ મયૂરપિચ્છાભૈઃ, સન્તતં વ્યાપ્તમ્| યત્ પ્રતીપં યથાસ્વદોષલિઙ્ગેભ્યો વિપરીતલિઙ્ગમ્, અન્યે તુ અરિષ્ટલિઙ્ગમાહુઃ| ઉપસર્ગા ઉપદ્રવાઃ, તે ચ તન્ત્રાન્તરે પઠિતા જ્વરશોફાદયઃ| ઉક્તં ચ,- “શોફં શૂલં જ્વરં તૃષ્ણાં શ્વાસં કાસમરોચકમ્| છર્દિં હિક્કાં ચ મૂર્ચ્છાં ચ દૃષ્ટ્વાઽતીસારિણં ત્યજેત્” ઇતિ| પ્રભૂતા બહવઃ| એતે ઉપદ્રવાઃ ક્ષીણમતીસારિણં હન્યુરિતિ યોજનીયમ્| અસંવૃતગુદમ્ અસઙ્કુચિતગુદમિત્યર્થઃ| ક્ષીણમ્ ઉત્સાહોપચયબલરહિતં, દુરાત્માનમ્ અજિતેન્દ્રિયમ્| ઉપદ્રુતમ્ અવારણીયોક્તૈરુપદ્રવૈર્જુષ્ટમ્| ગુદે પક્વે ગતોષ્માણં ગુદે પક્વે સતિ યસ્ય ઊષ્મા બહિર્નિર્ગતો વિનષ્ટસ્તાદૃશમતિસારિણં ત્યજેત્| કેચિત્ ‘દુરાત્માનં’ ઇત્યત્ર ‘સદાઽઽધ્માતં’ ઇતિ પઠન્તિ, સદાઽઽધ્માનયુક્તમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૯-૨૧||

Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 23

શરીરિણામતીસારઃ સમ્ભૂતો યેન કેનચિત્ | દોષાણામેવ લિઙ્ગાનિ કદાચિન્નાતિવર્તતે ||૨૨|| સ્નેહાજીર્ણનિમિત્તસ્તુ બહુશૂલપ્રવાહિકઃ | વિસૂચિકાનિમિત્તસ્તુ ચાન્યોઽજીર્ણનિમિત્તજઃ | વિષાર્શઃકૃમિસમ્ભૂતો યથાસ્વં દોષલક્ષણઃ ||૨૩||

ઇદાનીં ષટ્સઙ્ખ્યાધિક્યશઙ્કાનિષેધાર્થમિતરાણામતીસારાણાં દોષજેષ્વેવાન્તર્ભાવાર્થમાહ - શરીરિણામિત્યાદિ| યેન કેનચિત્ ‘હેતુના’ ઇતિ શેષઃ| યસ્માદ્બહુનિમિત્તજોઽપ્યતીસારો દોષલિઙ્ગાનિ નાતિવર્તતે નાતિક્રામતિ તસ્માદ્યથાસ્વદોષલક્ષણાદતીસારો જ્ઞેય ઇત્યર્થઃ| એતેન ન ષટ્સઙ્ખ્યાધિક્યમ્| કેચિત્ ‘શરીરિણામતીસારઃ’ ઇત્યાદિપાઠમામજાતિસારલક્ષણાદનન્તરં પઠન્તિ, યુક્તશ્ચાયં તથૈવ પાઠઃ; પરં જેજ્જટાચાર્યવચનાનુરોધેનાત્ર પઠિતઃ; જેજ્જટાચાર્યં વિહાયાન્યે ટીકાકારા અસ્યાનન્તરં પાઠં ન પઠન્તિ, ક્ષોદક્ષમત્વાભાવાત્||૨૨-૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

આમપક્વક્રમં હિત્વા નાતિસારે ક્રિયા યતઃ | અતઃ સર્વેઽતિસારાસ્તુ જ્ઞેયાઃ પક્વામલક્ષણૈઃ ||૨૪||

ઇદાનીમામપક્વલક્ષણજ્ઞાને ભિષજો યત્નાતિશયં પ્રતિપાદયન્નાહ- આમપક્વક્રમમિત્યાદિ| પક્વામલક્ષણૈઃ પૂર્વોક્તૈરેવ||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

તત્રાદૌ લઙ્ઘનં કાર્યમતિસારેષુ દેહિનામ્ | તતઃ પાચનસંયુક્તો યવાગ્વાદિક્રમો હિતઃ ||૨૫||

ઇદાનીં ચિકિત્સાવસરઃ- તત્રાદૌ લઙ્ઘનમિત્યાદિ| તત્રેતિ વાક્યોપક્રમે| લઙ્ઘનમ્ ઉપવાસઃ| આદૌ પ્રથમતઃ| યસ્માત્ સર્વ એવાતીસારા આદાવામત્વં ભજન્તેઽત આમશમનાર્થમાદૌ લઙ્ઘનં, તતો લઙ્ઘનાદનન્તરમ્| આદિશબ્દાત્ યૂષરસાદયો ગૃહ્યન્તે| એતદ્યવાગૂયૂષરસાદિકં યદ્યસ્ય હિતં ભવતિ તત્તદવસ્થાં બુદ્ધ્વા દદ્યાત્| કેચિત્ ‘તત્રાદૌ લઙ્ઘનં કાર્યં’ ઇત્યસ્ય સ્થાને ‘હિતં લઙ્ઘનમેવાદૌ’ ઇત્યાદિપાઠં પઠન્તિ, સ ચ મયા ન દૃષ્ટ ઇતિ ન દર્શિતઃ||૨૫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

અથવા વામયિત્વાઽઽમે શૂલાધ્માનનિપીડિતમ્ | પિપ્પલીસૈન્ધવામ્ભોભિર્લઙ્ઘનાદ્યૈરુપાચરેત્ ||૨૬||

અવસ્થાવિશેષેણ પક્ષાન્તરમાહ- અથવા વામયિત્વેત્યાદિ| આમેઽતીસારે શૂલાદિપીડિતં પુરુષં પિપ્પલીસૈન્ધવામ્ભોભિર્વામયિત્વા લઙ્ઘનાદ્યૈરુપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| લઙ્ઘનાદ્યૈરિતિ લઙ્ઘનસ્વેદોષ્ણોદકપાનાદિભિઃ| નનુ, અગ્નિમાન્દ્યાદતીસારપ્રવૃત્તિઃ, તત્ કથમગ્નિમાન્દ્યજનકસ્ય વમનસ્ય તત્રોપદેશઃ? સત્યમ્, અતિપ્રવૃત્તદોષપ્રતિબન્ધાર્થં ચ વમનં પ્રયુજ્યતે||૨૬||

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

કાર્યં વમનસ્યાન્તે પ્રદ્રવં લઘુભોજનમ્ | ખડયૂષયવાગૂષુ પિપ્પલ્યાદ્યં ચ યોજયેત્ ||૨૭||

વમનાદનન્તરં યત્ કાર્યં તદાહ- કાર્યમિત્યાદિ| પ્રદ્રવં પ્રકૃષ્ટદ્રવં યવાગૂયૂષાદિ| નનુ, ભોજેનાતીસારે દ્રવસ્ય નિષેધો દર્શિતસ્તત્ કથમત્ર દ્રવાણાં યવાગ્વાદીનાં પ્રયોગઃ? સત્યં, ભોજે કેવલસ્યૈવ દ્રવસ્ય નિષેધો ન સંસ્કૃતસ્યેત્યદોષઃ| અન્યે તુ પ્રગતદ્રવં પ્રદ્રવં કથયન્તિ| તન્ન, અતીસારે યવાગૂપદેશાત્| ખડયૂષયવાગૂષુ પિપ્પલ્યાદ્યં ચ યોજયેદિતિ ષ(ખ)ડયૂષઃ કપિત્થદાડિમમરિચાદિભિઃ સુપક્વં તક્રમ્, અન્યે તુ ષડા દાડિમતક્રશાકાદિસંસ્કૃતા દ્રવાઃ, યૂષા મુદ્ગમસૂરાદિકૃતાઃ||૨૭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

અનેન વિધિના ચામં યસ્ય વૈ નોપશામ્યતિ | હરિદ્રાદિં વચાદિં વા પિબેત્ પ્રાતઃ સ માનવઃ ||૨૮||

ષડયૂષાદિભિરપચ્યમાનેઽતીસારે પાચનાર્થમાહ- અનેન વિધિના ચામમિત્યાદિ| આમમ્ આમાતીસારઃ| પ્રાતઃશબ્દો નિરન્નતાદ્યોતકઃ||૨૮||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

આમાતીસારિણાં કાર્યં નાદૌ સઙ્ગ્રહણં નૃણામ્ | તેષાં દોષા વિબદ્ધાઃ પ્રાગ્જનયન્ત્યામયાનિમાન્ ||૨૯|| પ્લીહપાણ્ડ્વામયાનાહમેહકુષ્ઠોદરજ્વરાન્ | શોફગુલ્મગ્રહણ્યર્શઃશૂલાલસકહૃદ્ગ્રહાન્ ||૩૦||

આમાતિસારે આદૌ સઙ્ગ્રહાદ્દોષમાહ- આમાતીસારિણામિત્યાદિ| તેષામ્ આમાતિસારિણામ્| વિબદ્ધા વિશેષેણ બદ્ધા સઙ્ગૃહીતા ઇત્યર્થઃ| અન્યે આમાતીસારિણામિત્યાદિપાઠસ્ય સ્થાને ‘દોષસ્તમ્ભનમાદૌ તુ ન કર્તવ્યં વિજાનતા| તસ્યાદૌ બધ્યમાનસ્તુ બલી કુર્યાદુપદ્રવાન્’ ઇતિ પઠન્તિ| અપરે તુ અન્યથા પાઠં પઠન્તિ, સ ચાપ્રસિદ્ધ ઇતિ ન દર્શિતઃ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 22 (31) · Śloka 31

સશૂલં બહુશઃ કૃચ્છ્રાદ્વિબદ્ધં યોઽતિસાર્યતે | દોષાન્ સન્નિચિતાન્ તસ્ય પથ્યાભિઃ સમ્પ્રવર્તયેત્ ||૩૧||

ઇદાનીમાવસ્થિકં ક્રમમાહ- સશૂલમિત્યાદિ| વિબદ્ધં વિબદ્ધમિવ અલ્પાલ્પપ્રવૃત્તિઃ| સન્નિચિતાન્ સઞ્ચયગતાન્, પ્રવૃદ્ધાનિત્યર્થઃ| સમ્પ્રવર્તયેદિત્યત્ર બહુશ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| યસ્માત્ સન્નિચિતાઃ શૂલકારિણો દોષા વિરેચનેનાધઃપતન્તિ તસ્માદતીસારેઽપિ વિરેચનં પ્રયુજ્યતે||૩૧||

Adhikarana 23 (32) · Śloka 32

યોઽતિદ્રવં પ્રભૂતં ચ પૂરીષમતિસાર્યતે | તસ્યાદૌ વમનં કુર્યાત્ પશ્ચાલ્લઙ્ઘનપાચનમ્ ||૩૨||

અપરમાવસ્થિકમાહ- યોઽતિદ્રવમિત્યાદિ| યસ્માદ્વમનમૂર્ધ્વમાર્ગહરણદ્વારેણોદકધાતોરુચ્છેદકારી તસ્માત્ પ્રયુજ્યતે||૩૨||

Adhikarana 24 (33) · Śloka 33

સ્તોકં સ્તોકં વિબદ્ધં વા સશૂલં યોઽતિસાર્યતે | અભયાપિપ્પલીકલ્કૈઃ સુખોષ્ણૈસ્તં વિરેચયેત્ ||૩૩||

સ્તોકમિત્યાદિ| વાશબ્દોઽભયાપિપ્પલીકલ્કૈરિત્યત્ર સમ્બન્ધનીયઃ| યદ્યપિ ‘સશૂલં બહુશ’ ઇત્યનેનૈવ સ્તોકં વિબદ્ધમિત્યસ્યાર્થઃ પ્રાપ્તઃ, તથાઽપિ પિપ્પલીસંયોગસ્યાધિકસ્ય દર્શનાર્થં પુનરભિધાનમ્||૩૩||

Adhikarana 25 (34) · Śloka 34

આમે ચ લઙ્ઘનં શસ્તમાદૌ પાચનમેવ વા |૩૪|

તત્ર લઙ્ઘનં પરં યદિ તસ્યૈવ વિકલ્પકાર્થમાહ- આમે ચ લઙ્ઘનમિત્યાદિ| આમાતીસારે લઙ્ઘનં કાર્યં પરં યદિ લઙ્ઘને ક્ષમં શરીરમન્નાનભિલાષશ્ચ ભવતિ, અતો વિપર્યયે આદૌ પાચનમિતિ|૩૪|-

Adhikarana 26 (34) · Śloka 34

યોગાશ્ચાત્ર પ્રવક્ષ્યન્તે ત્વામાતીસારનાશનાઃ ||૩૪||

યોગાશ્ચાત્રેત્યાદિ| યોગાઃ પાચનયોગાઃ||૩૪||

Adhikarana 27 (35-46) · Śloka 46

કલિઙ્ગાતિવિષાહિઙ્ગુસૌવર્ચલવચાભયાઃ | દેવદારુવચામુસ્તાનાગરાતિવિષાભયાઃ ||૩૫|| અભયા ધાન્યકં મુસ્તં પિપ્પલી નાગરં વચા | નાગરં ધાન્યકં મુસ્તં વાલકં બિલ્વમેવ ચ ||૩૬|| મુસ્તં પર્પટકં શુણ્ઠી વચા પ્રતિવિષાઽભયા | અભયાઽતિવિષા હિઙ્ગુ વચા સૌવર્ચલં તથા ||૩૭|| ચિત્રકઃ પિપ્પલીમૂલં વચા કટુકરોહિણી | પાઠા વત્સકબીજાનિ હરીતક્યો મહૌષધમ્ ||૩૮|| મૂર્વા નિર્દહની પાઠા ત્ર્યૂષણં ગજપિપ્પલી | સિદ્ધાર્થકા ભદ્રદારુ શતાહ્વા કટુરોહિણી ||૩૯|| એલા સાવરકં કુષ્ઠં હરિદ્રે કૌટજા યવાઃ | મેષશૃઙ્ગી ત્વગેલે ચ કૃમિઘ્નં વૃક્ષકાણિ ચ ||૪૦|| વૃક્ષાદની વીરતરુર્બૃહત્યૌ દ્વે સહે તથા | અરલુત્વક્ તૈન્દુકી ચ દાડિમી કૌટજી શમી ||૪૧|| પાઠા તેજોવતી મુસ્તં પિપ્પલી કૌટજં ફલમ્ | પટોલં(લી) દીપ્યકો બિલ્વં હરિદ્રે દેવદારુ ચ ||૪૨|| વિડઙ્ગમભયા પાઠા શૃઙ્ગવેરં ઘનં વચા | વચા વત્સકબીજાનિ સૈન્ધવં કટુરોહિણી ||૪૩|| હિઙ્ગુર્વત્સકબીજાનિ વચા બિલ્વશલાટુ ચ | નાગરાતિવિષે મુસ્તં પિપ્પલ્યો વાત્સકં ફલમ્ ||૪૪|| મહૌષધં પ્રતિવિષા મુસ્તં ચેત્યામપાચનાઃ | પ્રયોજ્યા વિંશતિર્યોગાઃ શ્લોકાર્ધવિહિતાસ્ત્વિમે ||૪૫|| ધાન્યામ્લોષ્ણામ્બુમદ્યાનાં પિબેદન્યતમેન વા | નિષ્ક્વાથાન્ વા પિબેદેષાં સુખોષ્ણાન્ સાધુ સાધિતાન્ ||૪૬||

તાનેવ પાચનયોગાનાહ- કલિઙ્ગેત્યાદિ| કલિઙ્ગા ઇન્દ્રયવાઃ| પ્રતિવિષા શ્યામકન્દાઽતિવિષાભેદઃ| મહૌષધં શુણ્ઠી| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ, નિર્દહની ચિત્રકઃ, ત્ર્યૂષણં ત્રિકટુકમ્| સિદ્ધાર્થકાઃ શ્વેતસર્ષપાઃ, કટુરોહિણી કટુકા| સાવરકં રોધ્રં, હરિદ્રે હરિદ્રાદ્વયં, કૌટજા યવા ઇન્દ્રયવાઃ| મેષશૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી, ત્વક્ ત્વચા, કૃમિઘ્નં વિડઙ્ગં, વૃક્ષકઃ કુટજઃ, વૃક્ષાદની બન્દાકઃ, વીરતરુઃ શરઃ, બૃહત્યૌ ક્ષુદ્રફલા સ્થૂલફલા ચ, દ્વે સહે મુદ્ગપર્ણી માષપર્ણી ચ| અરલુઃ શ્યોનાકભેદઃ તસ્ય ત્વક્, અન્યે શ્યોનાકમરલુશબ્દેનાહુઃ ત્વક્શબ્દોઽર્થવશાત્ તિન્દુકી ચેત્યાદિષ્વપિ સમ્બન્ધનીયઃ| તેજોવતી કાકમર્દનિકા| દીપ્યકો યવાની, અન્યે અજમોદામાહુઃ| શૃઙ્ગવેરં શુણ્ઠી, બિલ્વશલાટુ કોમલં બિલ્વં, વાત્સકં ફલમ્ ઇન્દ્રયવાઃ| શ્લોકાર્ધવિહિતા અર્ધશ્લોકૈઃ કૃતા ઇત્યર્થઃ| ધાન્યામ્લાદીનાં મધ્યાદન્યતમેન કલિઙ્ગકાદિચૂર્ણં પિબેત્| એતેષાં નિષ્ક્વાથાન્ સાધુ સાધિતાન્ માત્રયા સાધિતાન્ પિબેદિતિ| એતદ્વૃદ્ધવૈદ્યા નેચ્છન્તિ, બહુદ્રવ્યસાધિતામ્બુસંસ્કૃતાહારસ્યારુચિકરત્વાત્||૩૫-૪૬||

Adhikarana 28 (47-59) · Śloka 59

પયસ્યુત્ક્વાથ્ય મુસ્તાનાં વિંશતિં ત્રિગુણામ્ભસિ | ક્ષીરાવશિષ્ટં તત્પીતં હન્ત્યામં શૂલમેવ ચ ||૪૭|| નિખિલેનોપદિષ્ટોઽયં વિધિરામોપશાન્તયે | હરીતકીમતિવિષાં હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વચામ્ ||૪૮|| પિબેત્ સુખામ્બુના જન્તુરામાતીસારપીડિતઃ | પટોલં દીપ્યકં બિલ્વં વચાપિપ્પલિનાગરમ્ ||૪૯|| મુસ્તં કુષ્ઠં વિડઙ્ગં ચ પિબેદ્વાઽપિ સુખામ્બુના | શૃઙ્ગવેરં ગુડૂચીં ચ પિબેદુષ્ણેન વારિણા ||૫૦|| લવણાન્યથ પિપ્પલ્યો વિડઙ્ગાનિ હરીતકી | ચિત્રકં શિંશપા પાઠા શાર્ઙ્ગેષ્ટા લવણાનિ ચ ||૫૧|| હિઙ્ગુર્વૃક્ષકબીજાનિ લવણાનિ ચ ભાગશઃ | હસ્તિદન્ત્યથ પિપ્પલ્યઃ કલ્કાવક્ષસમૌ સ્મૃતૌ ||૫૨|| વચા ગુડૂચીકાણ્ડાનિ યોગોઽયં પરમો મતઃ | એતે સુખામ્બુના યોગા દેયાઃ પઞ્ચ સતાં મતાઃ ||૫૩|| નિવૃત્તેષ્વામશૂલેષુ યસ્ય ન પ્રગુણોઽનિલઃ | સ્તોકં સ્તોકં રુજામચ્ચ સશૂલં યોઽતિસાર્યતે ||૫૪|| સક્ષારલવણૈર્યુક્તં મન્દાગ્નિઃ સ પિબેદ્ઘૃતમ્ | ક્ષીરનાગરચાઙ્ગેરીકોલદધ્યમ્લસાધિતમ્ ||૫૫|| સર્પિરચ્છં પિબેદ્વાપિ શૂલાતીસારશાન્તયે | દધ્ના તૈલઘૃતં પક્વં સવ્યોષાજાતિચિત્રકૈઃ ||૫૬|| સબિલ્વપિપ્પલીમૂલદાડિમૈર્વા રુગન્વિતૈઃ | નિખિલો વિધિરુક્તોઽયં વાતશ્લેષ્મોપશાન્તયે ||૫૭|| તીક્ષ્ણોષ્ણવર્જ્યમેનં તુ વિદધ્યાત્પિત્તજે ભિષક્ | યથોક્તમુપવાસાન્તે યવાગૂશ્ચ પ્રશસ્યતે ||૫૮|| બલયોરંશુમત્યાં ચ શ્વદંષ્ટ્રબૃહતીષુ ચ | શતાવર્યાં ચ સંસિદ્ધાઃ સુશીતા મધુસંયુતાઃ ||૫૯||

સશૂલેઽતિસારે યોગાનાહ- પયસીત્યાદિ||૪૭-૫૯||

Adhikarana 29 (60) · Śloka 60

મુદ્ગાદિષુ ચ યૂષાઃ સ્યુર્દ્રવ્યૈરેતૈઃ સુસંસ્કૃતાઃ |૬૦|

યવાગૂવિષયે યૂષમાહ- મુદ્ગાદિષુ ચેત્યાદિ| મુદ્ગાદિષ્વિત્યાદિશબ્દાત્ વનમુદ્ગકલાયમસૂરાદિવર્ગગ્રહણમ્| દ્રવ્યૈરેતૈરિતિ બલાદિભિઃ| ક્વાથકલ્પના અત્રાપિ પૂર્વવત્|૬૦|-

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

મૃદુભિર્દીપનૈસ્તિક્તૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્યાદામપાચનમ્ ||૬૦|| હરિદ્રાતિવિષાપાઠાવત્સબીજરસાઞ્જનમ્ | રસાઞ્જનં હરિદ્રે દ્વે બીજાનિ કુટજસ્ય ચ ||૬૧|| પાઠા ગુડૂચી ભૂનિમ્બસ્તથૈવ કટુરોહિણી | એતૈઃ શ્લોકાર્ધનિર્દિષ્ટૈઃ ક્વાથાઃ સ્યુઃ પિત્તપાચનાઃ ||૬૨||

પૈત્તિકે આમાતીસારે પરં પાચનમાહ- મૃદુભિર્દીપનૈરિત્યાદિ| એવંવિશિષ્ટૈસ્તિક્તૈર્દુરાલભાગુડૂચ્યતિવિષાપ્રભૃતિભિરામપાચનં પિત્તાતીસારે બોદ્ધવ્યમ્| નનુ, તિક્તાનિ શીતવીર્યાણિ કથમામાતીસારે પાચનાનિ? ઉચ્યતે, જ્વરાતીસારાદૌ તિક્તાન્યપિ પાચનાન્યેવાભિમતાનિ; ઉક્તં ચ,- ‘સ્વેદનં લઙ્ઘનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ| પાચનાન્યવિપક્વાનામ્’- ઇતિ| અન્યે તુ તિક્તકાનિ અર્કાગરુપ્રભૃતીન્યુષ્ણવીર્યાણિ પાચનીયાનિ; નાન્યાનિ, તેષાં શીતવીર્યત્વાત્| અતીસારે અર્કાદીનામયૌગિકત્વાત્તાન્યેવ તિક્તદ્રવ્યાણ્યાહ- હરિદ્રાતિવિષાપાઠેત્યાદિ| હરિદ્રાદિભિઃ પિત્તપાચનાઃ ક્વાથાઃ શ્લોકાર્ધનિર્દિષ્ટાઃ સ્યુરિતિ સમ્બન્ધઃ||૬૦-૬૨||

Adhikarana 31 (63-65) · Śloka 66

મુસ્તં કુટજબીજાનિ ભૂનિમ્બં સરસાઞ્જનમ્ | દાર્વી દુરાલભા બિલ્વં વાલકં રક્તચન્દનમ્ ||૬૩|| ચન્દનં વાલકં મુસ્તં ભૂનિમ્બં સદુરાલભમ્ | મૃણાલં ચન્દનં રોધ્રં નાગરં નીલમુત્પલમ્ ||૬૪|| પાઠા મુસ્તં હરિદ્રે દ્વે પિપ્પલી કૌટજં ફલમ્ | ફલત્વચં વત્સકસ્ય શૃઙ્ગવેરં ઘનં વચા ||૬૫|| ષડેતેઽભિહિતા યોગાઃ પિત્તાતીસારનાશનાઃ |૬૬|

અપરાન્ યોગાન્ સિદ્ધતમાન્ સામપિત્તપાચનાર્થમાહ- મુસ્તમિત્યાદિ| ભૂનિમ્બં કિરાતં, સરસાઞ્જનં રસાઞ્જનસહિતમ્| દાર્વી દારુહરિદ્રા, બિલ્વં બિલ્વફલમ્| મૃણાલં પદ્મનાલં, ચન્દનં રક્તચન્દનં, રોધ્રં શાવરં, નાગરં શુણ્ઠી| ઘનં મુસ્તમ્| અભિહિતા યોગાઃ ‘શ્લોકાર્ધેન’ ઇતિ શેષઃ| પૂર્વેભ્યો વિંશતિયોગેભ્યો હરિદ્રાતિવિષેત્યાદિયોગાસ્તથા મુસ્તં કુટજબીજાનીત્યાદયો યોગાઃ સિદ્ધતમાઃ, અતઃ પૃથક્ પઠિતાઃ| વાતકફોત્થયોરતીસારયોઃ પાચનેન વાતકફપાકાત્ પિત્તાનુબન્ધઃ સ્યાત્, અતસ્તત્સંશમનાર્થં મુસ્તં કુટજબીજાનીત્યાદયો યોગા નિર્દિષ્ટા ઇતિ કેચિદ્વ્યાખ્યાનયન્તિ| અત એવ પક્વાતીસારચિકિત્સિતપ્રકરણાત્ પ્રાક્ પિત્તારબ્ધપક્વાતીસારસ્ય ચિકિત્સા તૈરભિહિતા||૬૩-૬૫||

Adhikarana 32 (66) · Śloka 66

બિલ્વશક્રયવામ્ભોદબાલકાતિવિષાકૃતઃ | કષાયો હન્ત્યતીસારં સામં પિત્તસમુદ્ભવમ્ ||૬૬||

અતઃ પરમપરં સિદ્ધતમં યોગમાહ- બિલ્વેત્યાદિ| બિલ્વં બિલ્વફલં કોમલં, શક્રયવા ઇન્દ્રયવાઃ, અમ્ભોદો મુસ્તા, અતિવિષાકૃત ઇતિ કૃતગ્રહણં શીતકષાયાદિનિવૃત્ત્યર્થમ્| અયં યોગશ્ચિરપ્રવૃત્તેઽપિ સામે સશોણિતે દૃશ્યતે||૬૬||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

મધુકોત્પલબિલ્વાબ્દહ્રીબેરોશીરનાગરૈઃ | કૃતઃ ક્વાથો મધુયુતઃ પિત્તાતીસારનાશનઃ ||૬૭||

મધુકોત્પલબિલ્વાબ્દેત્યાદિ| મધુકં યષ્ટીમધુ, ઉત્પલં નીલોત્પલમ્| અબ્દં મુસ્તં, હ્રીબેરં વાલકં; મધુકાદિદ્રવ્યૈઃ કૃતઃ ક્વાથઃ સુશીતો મધુયુતઃ પિત્તાતીસારનાશનો ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ||૬૭||

Adhikarana 34 (68) · Śloka 68

યદા પક્વોઽપ્યતીસારઃ સરત્યેવ મુહુર્મુહુઃ | ગ્રહણ્યા માર્દવાજ્જન્તોસ્તત્ર સંસ્તમ્ભનં હિતમ્ ||૬૮||

પક્વાતીસારસ્ય સરણે કિં કાર્યમિત્યાહ- યદા પક્વોઽપ્યતીસાર ઇત્યાદિ| ગ્રહણ્યા માર્દવાત્ અગ્નિસ્તમ્ભાત્| સંસ્તમ્ભનં સઙ્ગ્રહણમ્||૬૮||

Adhikarana 35 (69-71) · Śloka 71

સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પં મઞ્જિષ્ઠા લોધ્રમુસ્તકમ્ | શાલ્મલીવેષ્ટકો રોધ્રં વૃક્ષદાડિમયોસ્ત્વચૌ ||૬૯|| આમ્રાસ્થિમધ્યં લોધ્રં ચ બિલ્વમધ્યં પ્રિયઙ્ગવઃ | મધુકં શૃઙ્ગવેરં ચ દીર્ઘવૃન્તત્વગેવ ચ ||૭૦|| ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુઃ પક્વાતીસારનાશનાઃ | ઉક્તા ય ઉપયોજ્યાસ્તે સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુના ||૭૧||

તાનેવ સ્તમ્ભનયોગાનાહ- સમઙ્ગા ધાતકીપુષ્પમિત્યાદિ| સમઙ્ગા લજ્જાલુકા, અન્યે વરાહક્રાન્તામાહુઃ| શાલ્મલીવેષ્ટકઃ શાલ્મલીનિર્યાસકઃ, અન્યે વેષ્ટકં વૃન્તમાહુઃ; વૃક્ષઃ કુટજઃ| આમ્રાસ્થિમધ્યમ્ આમ્રફલમજ્જા| શૃઙ્ગવેરં શુણ્ઠી, દીર્ઘવૃન્તત્વક્ અરલુત્વક્, અન્યે શ્યોનાકત્વગિત્યાહુઃ| ચત્વાર એતે યોગાઃ શ્લોકાર્ધોક્તાઃ| અન્યે તુ- ‘સમઙ્ગાધાતકીપુષ્પમઞ્જિષ્ઠારોધ્રમુસ્તકમ્| શાલ્મલીવેષ્ટકં વાઽપિ વિદધ્યાદ્યોગમુત્તમમ્’ ઇત્યેકેનૈવ શાલ્મલીવેષ્ટકેનાપરં પઞ્ચમં યોગં મન્યન્તે; તત એવ ચ ‘એતે હિ પઞ્ચયોગાઃ સ્યુઃ પક્વાતીસારનાશનાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| સર્વેઽપિ પક્વાતીસારનાશનાઃ સ્યુઃ| અન્યે તુ પિત્તાતીસારનાશના ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કથમેતે યોગા ઉપયોજ્યા ઇત્યાહ- ઉક્તા ઇત્યાદિ| યે યોગાઃ સમઙ્ગાદિકા ઉક્તાસ્તે સક્ષૌદ્રાસ્તણ્ડુલામ્બુના ઉપયોજ્યા ઇત્યર્થઃ||૬૯-૭૧||

Adhikarana 36 (72) · Śloka 72

મૌસ્તં કષાયમેકં વા પેયં મધુસમાયુતમ્ | લોધ્રામ્બષ્ઠાપ્રિયઙ્ગ્વાદીન્ ગણાનેવં પ્રયોજયેત્ ||૭૨||

મૌસ્તં કષાયમેકમિત્યાદિ| કષાયમેકં વેતિ કથમેતદુચ્યતે મધુપાનીયયોરપિ વિદ્યમાનત્વાત્? નૈવં, તયોઃ સંસ્કારત્વેનાપ્રધાનત્વાત્| અયં યોગઃ પક્વપિત્તરક્તાતીસારે વિશેષેણ બોદ્ધવ્યઃ; સામાન્યે પક્વાતીસારે કેચિન્મન્યન્તે, તથા ચોક્તં ‘પક્વાતીસારિણે દેયો મુસ્તાક્વાથઃ સમાક્ષિકઃ’ ઇતિ| રોધ્રાદ્યમ્બષ્ઠાદિપ્રિયઙ્ગ્વાદીન્ ગણાનેવમિતિ ક્વાથાન્ કૃત્વા મધુપ્રક્ષેપેણ સહોપયોજયેદિત્યર્થઃ||૭૨||

Adhikarana 37 (73) · Śloka 73

પદ્માં સમઙ્ગાં મધુકં બિલ્વજમ્બૂશલાટુ ચ | પિબેત્તણ્ડુલતોયેન સક્ષૌદ્રમગદઙ્કરમ્ ||૭૩||

પદ્માં સમઙ્ગામિત્યાદિ| પદ્મા ભાર્ગી, સમઙ્ગા લજ્જાલુકા, બિલ્વજમ્બૂશલાટુ ચેતિ બિલ્વફલં કોમલં, જમ્બૂફલં ચ કોમલમ્| અગદઙ્કરમત્ર અતીસારહરમિત્યર્થઃ||૭૩||

Adhikarana 38 (74) · Śloka 75

કચ્છુરામૂલકલ્કં વાઽપ્યુદુમ્બરફલોપમમ્ | પયસ્યા ચન્દનં પદ્મા સિતામુસ્તાબ્જકેશરમ્ ||૭૪|| પક્વાતિસારં યોગોઽયં જયેત્પીતઃ સશોણિતમ્ |૭૫|

કચ્છુરામૂલકલ્કં વેત્યાદિ| કચ્છુરા કઙ્કતિકા, તન્મૂલકલ્કમુદુમ્બરફલોપમં કર્ષપ્રમાણં સક્ષૌદ્રં તણ્ડુલામ્બુના પિબેદિતિ સમ્બધ્યતે| પયસ્યા ચન્દનમિત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી, અન્યે દુગ્ધિકામાહુઃ, ક્ષીરકાકોલીમપરે; ચન્દનં રક્તચન્દનં, પદ્મા ભાર્ગી, સિતા શર્કરા, અબ્જકેશરં પદ્મકેશરમ્| સશોણિતમિતિ પિત્તાતીસારમેવ નતુ રક્તાતીસારં, તચ્ચિકિત્સાયા વક્ષ્યમાણત્વાત્| ‘પક્વાતીસારં યોગોઽયં’ ઇત્યત્રાન્યે ‘પિત્તાતીસારં યોગોઽયં’ ઇતિ પઠન્તિ| પીત ઇતિ ક્વથિતકષાયવિધિનેત્યર્થઃ||૭૪||-

Adhikarana 39 (75) · Śloka 76

નિરામરૂપં શૂલાર્તં લઙ્ઘનાદ્યૈશ્ચ કર્ષિતમ્ ||૭૫|| નરં રૂક્ષમવેક્ષ્યાગ્નિં સક્ષારં પાયયેદ્ઘૃતમ્ |૭૬|

ઇદાનીં ઘૃતપાનાર્હમતીસારિણમાહ- નિરામરૂપમિત્યાદિ| પક્વાતીસારપ્રસ્તાવે નિરામરૂપમિતિ પ્રાપ્તમતસ્તદભિધાનમતિશયેન નિરામરૂપપ્રાપણાર્થમ્| અવેક્ષ્યાગ્નિં ‘દીપ્તં’ ઇતિ શેષઃ| સક્ષારં યવક્ષારસહિતં, સ્વર્જિકાક્ષારસહિતમિત્યન્યે| નિરામરૂપમિત્યાદ્યારભ્ય વાતચિકિત્સિતં શૂલસ્યાન્યથાઽસમ્ભૂતેરિત્યન્યે વદન્તિ||૭૫||-

Adhikarana 40 (76) · Śloka 77

બલાબૃહત્યંશુમતીકચ્છુરામૂલસાધિતમ્ ||૭૬|| મધૂક્ષિતં સમધુકં પિબેચ્છૂલૈરભિદ્રુતઃ |૭૭|

બલાબૃહત્યંશુમતીત્યાદિ| ‘ઘૃતં’ ઇત્યનુવર્તતે| મધૂક્ષિતમ્ ઈષન્માત્રમધુયુક્તમિત્યર્થઃ| સમધુકં યષ્ટીમધુસહિતં, વક્ષ્યમાણયોગે યષ્ટીમધુકસ્ય પ્રક્ષેપદર્શનાદત્રાપિ પ્રક્ષેપઃ| શૂલૈરભિદ્રુતઃ શૂલૈરાર્તઃ||૭૬||-

Adhikarana 41 (77-78) · Śloka 79

દાર્વીબિલ્વકણાદ્રાક્ષાકટુકેન્દ્રયવૈર્ઘૃતમ્ ||૭૭|| સાધિતં હન્ત્યતીસારં વાતપિત્તકફાત્મકમ્ | દધ્ના ચામ્લેન સમ્પક્વં સવ્યોષાજાજિચિત્રકમ્ ||૭૮|| સચવ્યપિપ્પલીમૂલં દાડિમૈર્વા રુગર્દિતઃ |૭૯|

દાર્વીબિલ્વકણાદ્રાક્ષેત્યાદિ| દાર્વી દારુહરિદ્રા, કણા પિપ્પલી| અતીસારં વાતપિત્તકફાત્મકં વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈશ્ચ દોષૈરારબ્ધમ્||૭૭-૭૮||-

Adhikarana 42 (79) · Śloka 80

પયો ઘૃતં ચ મધુ ચ પિબેચ્છૂલૈરભિદ્રુતઃ ||૭૯|| સિતાજમોદકટ્વઙ્ગમધુકૈરવચૂર્ણિતમ્ |૮૦|

પયો ઘૃતમિત્યાદિ| ક્ષીરઘૃતમધૂનિ સમાંશાનિ શર્કરાજમોદારલુયષ્ટીમધુકૈશ્ચૂર્ણિતૈરવચૂર્ણ્ય શૂલૈરભિદ્રુતઃ પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૭૯||-

Adhikarana 43 (80) · Śloka 81

અવેદનં સુસમ્પક્વં દીપ્તાગ્નેઃ સુચિરોત્થિતમ્ ||૮૦|| નાનાવર્ણમતીસારં પુટપાકૈરુપાચરેત્ |૮૧|

પુટપાકસ્ય વિષયમાહ- અવેદનં સુસમ્પક્વમિત્યાદિ| નાનાવર્ણમિત્યનેન સાન્નિપાતિકોઽતીસારઃ પુટપાકસ્ય વિષય ઇતિ દર્શિતમ્||૮૦||-

Adhikarana 44 (81-83) · Śloka 84

ત્વક્પિણ્ડં દીર્ઘવૃન્તસ્ય પદ્મકેસરસંયુતમ્ ||૮૧|| કાશ્મરીપદ્મપત્રૈશ્ચાવેષ્ટ્ય સૂત્રેણ સન્દૃઢમ્ | મૃદાઽવલિપ્તં સુકૃતમઙ્ગારેષ્વવકૂલયેત્ ||૮૨|| સ્વિન્નમુદ્ધૃત્ય નિષ્પીડ્ય રસમાદાય તં તતઃ | શીતં મધુયુતં કૃત્વા પાયયેતોદરામયે ||૮૩|| જીવન્તીમેષશૃઙ્ગ્યાદિષ્વેવં દ્રવ્યેષુ સાધયેત્ |૮૪|

પુટપાકવિધિમાહ- ત્વક્પિણ્ડમિત્યાદિ| દીર્ઘવૃન્તસ્ય અરલુકસ્ય| અવકૂલયેત્ પચેત્| ઉદરામયોઽત્ર અતીસારઃ| અરલુકસ્ય ત્વચં પદ્મકેસરં ચ સમભાગં ગૃહીત્વા સમ્પિષ્ટ્વા તત્પિણ્ડં પદ્મકાશ્મરીપત્રપુટકે નિક્ષિપ્ય સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય મૃત્તિકયા નિર્ધૂમખદિરાઙ્ગારેષુ તાવત્ પચેદ્ યાવદ્બાહ્યે રક્તવર્ણતા ભવતિ, તતોઽઙ્ગારેભ્ય આકૃષ્ય તત્પિણ્ડં નિષ્પીડ્ય સ્વરસં ગૃહીત્વા શીતીભૂતં ચ કર્ષપ્રમિતમધુસહિતમતીસારે ક્વાથમાત્રયા પાયયેત્| અનેન વિધિના સર્વપુટપાકકલ્પના| યે ચ સુકૃતમિતિ કુશવેષ્ટિતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, તન્મતે ‘સૂત્રેણાવેષ્ટ્ય’ ઇતિ પાઠો નાસ્તિ| જીવન્તીમેષશૃઙ્ગ્યાદિષ્વેવમિત્યાદિ| જીવન્તી ઉત્તરાપથે મહાકન્દા કર્કોટિકાસદૃશપત્રા, લાટવિષયે તુ મૂલિની મહાપ્રતાના| આદિશબ્દાત્ પાઠાશટીપ્રભૃતીનાં ગ્રહણમ્| એવમિતિ યથા અરલુત્વક્પુટપાકવિધિરેવમત્રાપીત્યર્થઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘જીવન્તીમેષશૃઙ્ગેષુ ચૈવં વૃન્તેષુ કારયેત્’ ઇતિ||૮૧-૮૩||-

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 86

તિત્તિરિં લુઞ્ચિતં સમ્યક્ નિષ્કૃષ્ટાન્ત્રં તુ પૂરયેત્ ||૮૪|| ન્યગ્રોધાદિત્વચાં કલ્કૈઃ પૂર્વવચ્ચાવકૂલયેત્ | રસમાદાય તસ્યાથ સુસ્વિન્નસ્ય સમાક્ષિકમ્ ||૮૫|| શર્કરોપહિતં શીતં પાયયેતોદરામયે |૮૬|

તિત્તિરિં લુઞ્ચિતમિત્યાદિ| તિત્તિરિં કૃષ્ણતિત્તિરિં; નિષ્કૃષ્ટાન્ત્રમિત્યુપલક્ષણં, તેન તુણ્ડપાદવર્જિતમિતિ ચ લભ્યતે| પૂર્વવચ્ચાવકૂલયેદિતિ કૃષ્ણતિત્તિરિં પાદતુણ્ડાન્ત્રવર્જિતં કૃત્વા ન્યગ્રોધાદિવલ્કલકલ્કેન કોષ્ઠં પૂરયિત્વા કાશ્મરીપદ્મપત્રપુટકે નિક્ષિપ્ય કુશૈરાવેષ્ટ્ય મૃત્તિકયા લિપ્ત્વા ખદિરાઙ્ગારેષુ પચેત્; સ્વરસપ્રમાણં મધુશર્કરાપ્રક્ષેપપ્રમાણં પૂર્વવદિતિ| શ્રીબ્રહ્મદેવસ્તુ વ્યાખ્યાનયતિ- ન્યગ્રોધાદીત્યાદિશબ્દાત્ પલાશનન્દીવૃક્ષાદીનાં ગ્રહણં, કુતઃ? તેષાં સઙ્ગ્રાહકત્વાત્; નતુ સામસ્ત્યેન ન્યગ્રોધાદિગણસ્ય; કુતઃ? સ્તમ્ભકત્વાત્; તથા ચોક્તં- “સઙ્ગ્રાહિ સ્તમ્ભનાદ્ભિન્નં યથા તદભિદધ્મહે| આગ્નેયગુણભૂયિષ્ઠં તોયાંશં પરિશોષયેત્|| સઙ્ગૃહ્ણાતિ મલં તત્સ્યાદ્ગ્રાહિ શુણ્ઠ્યાદયો યથા| સમીરગુણભૂયિષ્ઠં શીતત્વાદ્યન્નભસ્વતઃ|| વિધાય વૃદ્ધિં સ્તભ્નાતિ સ્તમ્ભનં તદ્યથા વટઃ” ઇતિ| અયં ચ વાતપિત્તાતીસારે કર્તવ્યઃ||૮૪-૮૫||-

Adhikarana 46 (86-87) · Śloka 88

લોધ્રચન્દનયષ્ટ્યાહ્વદાર્વીપાઠાસિતોત્પલાન્ ||૮૬|| તણ્ડુલોદકસમ્પિષ્ટાન્ દીર્ઘવૃન્તત્વગન્વિતાન્ | પૂર્વવત્ કૂલિતાત્તસ્માદ્રસમાદાય શીતલમ્ ||૮૭|| મધ્વાક્તં પાયયેચ્ચૈતત્ કફપિત્તોદરામયે |૮૮|

લોધ્રચન્દનયષ્ટ્યાહ્વેત્યાદિ| લોધ્રાદિનીલોત્પલાન્તાનરલુત્વક્સહિતાન્ તણ્ડુલોદકસમ્પિષ્ટાન્ પૂર્વવત્કૂલિતાન્ પુટપાકવિધિના પક્વાન્, અસ્માત્ પિષ્ટસ્વિન્નરોધ્રાદિકલ્કાત્ રસં ગૃહીત્વા શીતં મધુયુતં પાયયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૮૬-૮૭||-

Adhikarana 47 (88) · Śloka 89

એવં પ્રરોહૈઃ કુર્વીત વટાદીનાં વિધાનવત્ ||૮૮|| પુટપાકાન્ યથાયોગં જાઙ્ગલોપહિતાન્ શુભાન્ |૮૯|

એવં પ્રરોહૈરિત્યાદિ| એવં પૂર્વોક્તપ્રકારેણ, વટાદીનાં પ્રરોહૈઃ શાખાધોભાગનિઃસૃતજટાભિરિત્યર્થઃ| આદિશબ્દાત્ પ્લક્ષગર્દભાણ્ડાદિપ્રરોહાણાં ગ્રહણમ્| વિધાનવત્ યથાયોગમવસ્થાપેક્ષમિત્યર્થઃ| જાઙ્ગલોપહિતાનિતિ અત્ર જાઙ્ગલશબ્દેન લાવકકપિઞ્જલાદીનાં ગ્રહણં, લઘુત્વાત્| વટાદ્યવરોહજાઙ્ગલમાંસપુટપાકકલ્પના પૂર્વવત્||૮૮||-

Adhikarana 48 (89-90) · Śloka 90

બહુશ્લેષ્મ સરક્તં ચ મન્દવાતં ચિરોત્થિતમ્ ||૮૯|| કૌટજં ફાણિતં વાઽપિ હન્ત્યતીસારમોજસા | અમ્બષ્ઠાદિમધુયુતં પિપ્પલ્યાદિસમન્વિતમ્ ||૯૦||

બહુશ્લેષ્મ સરક્તમિત્યાદિ| ફાણિતમિવ ફાણિતં, સ્ત્યાનમધ્વાકૃતિ| ઓજસા શક્ત્યા આત્મપ્રભાવેણ| અત્ર કલ્પના- બૃહત્ફલશુક્લકુસુમસ્નિગ્ધપત્રસ્ય પુન્નામધેયસ્ય કુટજસ્ય વલ્કં ગૃહીત્વા ષોડશગુણે અષ્ટગુણે ચતુર્ગુણે વા જલે ક્વાથયિત્વા અર્ધાવશિષ્ટં ક્વાથમાદાય વસ્ત્રગાલિતં કૃત્વા પુનસ્તાવત્ પચેત્ યાવત્ પક્વફાણિતાકૃતિઃ સ્યાત્, તતસ્તન્મધ્યેઽમ્બષ્ઠાદિમધુપિપ્પલ્યાદિચૂર્ણં ચતુર્થાંશં નિક્ષિપ્ય અવતાર્યમિતિ| અન્યે તુ કુટજત્વક્સ્વરસં ગૃહીત્વા તાવત્ ક્વાથયેદ્યાવત્ ફાણિતાકૃતિર્ભવતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૮૯-૯૦||

Adhikarana 49 (91) · Śloka 91

પૃશ્નિપર્ણીબલાબિલ્વવાલકોત્પલધાન્યકૈઃ | સનાગરૈઃ પિબેત્ પેયાં સાધિતામુદરામયી ||૯૧||

પૃશ્નિપર્ણીત્યાદિ| બિલ્વં બિલ્વફલં કોમલં, ઉત્પલં નીલોત્પલં, સનાગરૈઃ સશુણ્ઠીકૈઃ| ઉદરામયી અતીસારી| પેયાર્થં ક્વાથકલ્પના પૂર્વવત્||૯૧||

Adhikarana 50 (92) · Śloka 93

અરલુત્વક્ પ્રિયઙ્ગું ચ મધુકં દાડિમાઙ્કુરાન્ | આવાપ્ય પિષ્ટ્વા દધનિ યવાગૂં સાધયેદ્દ્રવામ્ ||૯૨|| એષા સર્વાનતીસારાન્ હન્તિ પક્વાનસંશયમ્ |૯૩|

અરલુત્વગિત્યાદિ| દાડિમાઙ્કુરાન્ દાડિમકોમલપત્રાણિ| અરલુત્વગાદીન્ પિષ્ટ્વા દધનિ નિક્ષિપ્ય યવાગૂં સાધયેદિત્યર્થઃ| અત્ર પિષ્ટ્વેતિ યદુક્તં તદરલુત્વગાદિક્વાથેન યવાગૂસાધનનિષેધાર્થમ્| સાધયેદ્દ્રવામિતિ યથા નાતિસાન્દ્રા ભવતીત્યર્થઃ| એષા યવાગૂઃ| પક્વાતિસારપ્રસ્તાવાત્ પક્વાભિધાનસ્ય પ્રાપ્તસ્ય પુનર્ગ્રહણેન એષા યવાગૂઃ પક્વાતીસારે અતિશયેન હિતેતિ જ્ઞાપયતિ||૯૨||-

Adhikarana 51 (93-94) · Śloka 94

રસાઞ્જનં સાતિવિષં ત્વગ્બીજં કૌટજં તથા ||૯૩|| ધાતકી નાગરં ચૈવ પાયયેત્તણ્ડુલામ્બુના | સશૂલં રક્તજં ઘ્નન્તિ એતે મધુસમાયુતાઃ ||૯૪||

રસાઞ્જનમિત્યાદિ| એતે યોગાઃ| સશૂલં રક્તજં ‘અતીસારં’ ઇતિ શેષઃ| અન્યે તુ ‘હન્તિ યોગોઽયં મધુસંયુતઃ’ ઇતિ પઠિત્વા એક એવ યોગોઽયમિતિ મન્યન્તે||૯૩-૯૪||

Adhikarana 52 (95) · Śloka 96

મધુકં બિલ્વપેશી ચ શર્કરામધુસંયુતા | અતીસારં નિહન્યુશ્ચ શાલિષષ્ટિકયોઃ કણાઃ ||૯૫|| તદ્વલ્લીઢં મધુયુતં બદરીમૂલમેવ તુ |૯૬|

મધુકમિત્યાદિ| શાલિષષ્ટિકયોઃ કણાઃ ઇતિ અત્રાપિ શર્કરામધુસંયુતા ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| અયમપરો યોગો મધુકં બિલ્વપેશી ચેત્યાદિયોગસ્યાગ્રે કૈશ્ચિત્ પઠ્યતે| તદ્યથા- ‘યોગાન્ સાઙ્ગ્રાહિકાંશ્ચાન્યાન્ પિબેત્ સક્ષૌદ્રશર્કરાન્| ન્યગ્રોધાદિષુ કુર્યાચ્ચ પુટપાકાન્ યથેરિતાન્’- ઇતિ||૯૫||-

Adhikarana 53 (96) · Śloka 97

બદર્યર્જુનજમ્બ્વામ્રશલ્લકીવેતસત્વચઃ ||૯૬|| શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તાઃ પીતા ઘ્નન્ત્યુદરામયમ્ |૯૭|

બદર્યર્જુનેત્યાદિ| અર્જુનઃ કકુભઃ; બદર્યાદીનાં ત્વચઃ શર્કરાક્ષૌદ્રયુતાઃ પીતા ઉદરામયમતીસારં ઘ્નન્તીત્યર્થઃ||૯૬||-

Adhikarana 54 (97) · Śloka 98

એતૈરેવ યવાગૂંશ્ચ ષડાન્ યૂષાંશ્ચ કારયેત્ ||૯૭|| પાનીયાનિ ચ તૃષ્ણાસુ દ્રવ્યેષ્વેતેષુ બુદ્ધિમાન્ |૯૮|

એતૈરેવ યવાગૂંશ્ચેત્યાદિ| એતૈરેવ બદર્યાદિભિઃ| ષડા દાડિમગોરસાદિના ઘનપલ્લવફલાદિભિઃ કૃતાઃ| ‘રસાઞ્જનં સાતિવિષં’ ઇત્યાદિકં ‘દ્રવ્યેષ્વેતેષુ બુદ્ધિમાન્’ ઇત્યન્તં રક્તાતીસારચિકિત્સિતં કાર્તિકાચાર્યો ન પઠતિ, રક્તાતીસારસ્યાનઙ્ગીકૃતત્વાત્; પિત્તાતીસારાવસ્થાયાં ચ યો રક્તાતીસારસ્તસ્ય ચિકિત્સા ‘પિત્તાતિસારી યો મર્ત્ય’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યમાણાઽસ્તિ; શ્રીજેજ્જટાચાર્યેણૈષ પાઠો વિભૃશ્યૈવ સર્વોઽપિ પઠિતસ્તન્મતાનુસારિણા શ્રીબ્રહ્મદેવેનાપિ||૯૭||-

Adhikarana 55 (98) · Śloka 99

કૃતં શાલ્મલિવૃન્તેષુ કષાયં હિમસઞ્જ્ઞિતમ્ ||૯૮|| નિશાપર્યુષિતં પેયં સક્ષૌદ્રં મધુકાન્વિતમ્ |૯૯|

કૃતં શાલ્મલિવૃન્તેષુ કષાયમિત્યાદિ| કષાયં હિમસઞ્જ્ઞિતમિતિ શીતકષાયમિત્યર્થઃ; નતુ ક્વથિતં, હિમશબ્દોપાદાનાત્| શીતકષાયવિધિમાહ- દ્રવ્યચૂર્ણમુપાદાય અહોરાત્રં તુલ્યે જલે સ્થાપયેત્, તતો મૃદિતં વસ્ત્રપૂતં પલચતુષ્ટયપ્રમાણં મધુ યષ્ઠીમધુ ચ કર્ષપ્રમાણં પ્રક્ષિપ્ય પેયમિત્યર્થઃ||૯૮||-

Adhikarana 56 (99-102) · Śloka 102

વિબદ્ધવાતવિટ્ શૂલપરીતઃ સપ્રવાહિકઃ ||૯૯|| સરક્તપિત્તશ્ચ પયઃ પિબેત્તૃષ્ણાસમન્વિતઃ | યથાઽમૃતં તથા ક્ષીરમતીસારેષુ પૂજિતમ્ ||૧૦૦|| ચિરોત્થિતેષુ તત્ પેયમપાં ભાગૈસ્ત્રિભિઃ શૃતમ્ | દોષશેષં હરેત્તદ્ધિ તસ્માત્પથ્યતમં સ્મૃતમ્ ||૧૦૧|| હિતઃ સ્નેહવિરેકો વા બસ્તયઃ પિચ્છિલાશ્ચ યે | પિચ્છિલસ્વરસે સિદ્ધં હિતં ચ ઘૃતમુચ્યતે ||૧૦૨||

ચૂર્ણાદીનભિધાય ક્ષીરપાનસ્ય વિષયમાહ- વિબદ્ધવાતવિટ્ શૂલપરીત ઇત્યાદિ| વિબદ્ધઃ અવરુદ્ધો વાતોવિટ્ ચ યસ્ય સઃ, તથા શૂલપરીતઃ, તથા પ્રવાહિકાયુક્તઃ, તથા રક્તપિત્તાન્વિત ઇતિ વિષયચતુષ્ટયમસ્ય ક્ષીરસ્ય| પયઃ પિબેદિત્યુક્તં તત્ કીદૃશં પેયમિત્યાહ- અપાં ભાગૈરિત્યાદિ; અપાં ભાગૈરિત્યુપાદાનાત્ કેવલજલેન ક્ષીરસાધનમત્રોક્તમ્| દોષશેષહારિત્વં ક્ષીરસ્ય પ્રભાવાત્| તત્ ક્ષીરમ્| હિ યસ્માદર્થે| સ્નેહવિરકોઽત્ર વિરેચનીયદ્રવ્યસંસ્કૃતેન સ્નેહેન સ્વભાવેન વિરેચનસ્નેહેન વા| બસ્તયઃ પિચ્છિલાશ્ચ યે બસ્તયો બસ્તિવિકારોક્તવક્ષ્યમાણાશ્ચ| પિચ્છિલા અરલુશાલ્મલીપ્રભૃતયઃ, તેષાં સ્વરસે સિદ્ધં ઘૃતં બસ્તૌ હિતમિત્યર્થઃ||૯૯-૧૦૨||

Adhikarana 57 (103) · Śloka 104

શકૃતા યસ્તુ સંસૃષ્ટમતિસાર્યેત શોણિતમ્ | પ્રાક્ પશ્ચાદ્વા પુરીષસ્ય સરુક્ સપરિકર્તિકઃ ||૧૦૩|| ક્ષીરિશુઙ્ગાશૃતં સર્પિઃ પિબેત્ સક્ષૌદ્રશર્કરમ્ |૧૦૪|

અવસ્થાવશેન ચિકિત્સિતમાહ- શકૃતેત્યાદિ| શકૃતા પુરીષેણ સંસૃષ્ટં સરુક્ સશૂલં, સપરિકર્તિકઃ બસ્તિગુદમેઢ્રેષુ પરિકૃન્તનમિવ વાતવેદના પરિકર્તિકા તત્સહિત ઇત્યર્થઃ| ક્ષીરિશુઙ્ગઃ વટાશ્વત્થાદીનાં નૂતનપત્રાઙ્કુરાઃ| ઘૃતપાકપ્રમાણં સ્નેહાધ્યાયોક્તં, ક્ષૌદ્રશર્કરાપ્રક્ષેપઃ પ્રત્યેકં કર્ષપ્રમાણઃ||૧૦૩||-

Adhikarana 58 (104-105) · Śloka 105

દાર્વીત્વક્પિપ્પલીશુણ્ઠીલાક્ષાશક્રયવૈર્ઘૃતમ્ ||૧૦૪|| સંયુક્તં ભદ્રરોહિણ્યા પક્વં પેયાદિમિશ્રિતમ્ | ત્રિદોષમપ્યતીસારં પીતં હન્તિ સુદારુણમ્ ||૧૦૫||

તસ્યામેવાવસ્થાયામપરમપિ ઘૃતમાહ- દાર્વીત્વગિત્યાદિ| દાર્વીત્વક્ દારુહરિદ્રાત્વક્| અન્યે દાર્વી દારુહારિદ્રા, ત્વક્ ત્વચમાહુઃ| ભદ્રરોહિણી કટુકા| દાર્વીત્વગાદિભિર્ભદ્રરોહિણીપર્યન્તૈઃ સ્નેહચતુર્થાંશૈરુદકચતુર્ગુણં ઘૃતં પક્વં પેયાયવાગૂપ્રભૃતિભિર્યુક્તં પીતં ત્રિદોષમપ્યતીસારં હન્તીતિ સમ્બન્ધઃ||૧૦૪-૧૦૫||

Adhikarana 59 (106) · Śloka 106

ગૌરવે વમનં પથ્યં યસ્ય સ્યાત્ પ્રબલઃ કફઃ | જ્વરે દાહે સવિડ્બન્ધે મારુતાદ્રક્તપિત્તવત્ ||૧૦૬||

પ્રાગામાવસ્થાયાં વમનમભિધાયેદાનીં પક્વાવસ્થાયામપિ વમનમાહ- ગૌરવે વમનમિત્યાદિ| ગૌરવે જઠરગૌરવે, રક્તપિત્તવદિતિ યથા રક્તપિત્તેઽધોગતે વમનં તથા અતીસારેઽપિ ગૌરવાદિયુક્તે યસ્ય પુરુષસ્ય પ્રબલઃ કફો ભવેત્, મારુતાત્ વિડ્બન્ધે ચ સતિ વમનં પથ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| નનુ વમનં કથમતીસારઘ્નમ્? ઉચ્યતે- દ્રવશ્લેષ્મણઃ ક્ષયાદ્વિપરીતમાર્ગચિકિત્સાપ્રભાવાદ્વા||૧૦૬||

Adhikarana 60 (107) · Śloka 107

સમ્પક્વે બહુદોષે ચ વિબન્ધે મૂત્રશોધનૈઃ | કાર્યમાસ્થાપનં ક્ષિપ્રં તથા ચૈવાનુવાસનમ્ ||૧૦૭||

આસ્થાપનાનુવાસનવિષયમાહ- સમ્પક્વેત્યાદિ| સમ્પક્વે ‘અતીસારે’ ઇતિ શેષઃ| વિબન્ધે અધોવાતાદીનામપ્રવૃત્તૌ| મૂત્રશોધનૈઃ તૃણપઞ્ચમૂલીપાષાણભેદગોક્ષુરપ્રભૃતિભિઃ| આસ્થાપનં નિરૂહઃ||૧૦૭||

Adhikarana 61 (108) · Śloka 108

પ્રવાહણે ગુદભ્રંશે મૂત્રાઘાતે કટિગ્રહે | મધુરામ્લૈઃ શૃતં તૈલં સર્પિર્વાઽપ્યનુવાસનમ્ ||૧૦૮||

અનુવાસનસ્યાપરં વિષયમાહ- પ્રવાહણે ઇત્યાદિ| ગુદભ્રંશે ગુદનિઃસરણે, મધુરૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ, અમ્લૈઃ બીજપૂરકકપિત્થચુક્રિકાવૃક્ષામ્લકાઞ્જિકાદિભિઃ||૧૦૮||

Adhikarana 62 (109) · Śloka 109

ગુદપાકસ્તુ પિત્તેન યસ્ય સ્યાદહિતાશિનઃ | તસ્ય પિત્તહરાઃ સેકાસ્તત્સિદ્ધાશ્ચાનુવાસનાઃ ||૧૦૯||

ગુદપાક ઇત્યાદિ| યસ્ય અતીસારિણઃ, અહિતાશિનઃ અપથ્યભોજિનઃ| તત્ર ગુદપાકે પિત્તહરાઃ સેકાઃ ક્ષીરેક્ષુરસશર્કરોદકમધુરૌષધકષાયૈઃ કૃતાઃ, તત્સિદ્ધાઃ પિત્તહરૈઃ સિદ્ધા અનુવાસનાઃ સ્નેહાઃ| યદ્યપિ ગુદપાકઃ પિત્તેનૈવ સ્યાત્તથાઽપિ ‘ગુદે પક્વે ગતોષ્માણમતીસારકિણં ત્યજેત્’ ઇતિ યો ગુદપાકોઽભિહિતસ્તત્પરિહારાર્થમહિતાશિત્વેન પ્રકુપિતપિત્તજનિતગુદપાકચિકિત્સાર્થં ચ ‘ગુદપાકસ્તુ પિત્તેન’ ઇત્યુક્તમ્||૧૦૯||

Adhikarana 63 (110) · Śloka 110

દધિમણ્ડસુરાબિલ્વસિદ્ધં તૈલં સમારુતે | ભોજને ચ હિતં ક્ષીરં કચ્છુરામૂલસાધિતમ્ ||૧૧૦||

તૈલાનુવાસનવિષયમાહ- દધીત્યાદિ| દધિમણ્ડો દધિમસ્તુ| દધિમણ્ડાદિભિઃ સિદ્ધં તૈલમનુવાસને દેયમિત્યર્થઃ| સમારુતે ‘અતીસારે’ ઇતિ શેષઃ| કચ્છુરા કઙ્કતિકા, ‘શૂકશિમ્બા’ ઇત્યેકે, ‘દુરાલભા’ ઇત્યન્યે||૧૧૦||

Adhikarana 64 (111) · Śloka 111

અલ્પાલ્પં બહુશો રક્તં સરુગ્ય ઉપવેશ્યતે | યદા વાયુર્વિબદ્ધશ્ચ પિચ્છાબસ્તિસ્તદા હિતઃ ||૧૧૧||

પિચ્છાબસ્તેર્વિષયમાહ- અલ્પાલ્પમિત્યાદિ| બહુશો બહૂન્ વારાન્, સરુક્ સવેદનં, ય ઉપવેશ્યતે અતિસાર્યતે, તસ્ય તદા પિચ્છાબસ્તિર્હિત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પિચ્છાબસ્તિઃ પિચ્છિલદ્રવ્યૈઃ કૃતઃ; સ ચ ‘બદર્યૈરાવતીશેલુશાલ્મલી’ (ચિ. ૩૮) ઇત્યાદિના નિરૂહક્રમોક્તઃ; જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ‘અત્રૈવાધ્યાયે વક્ષ્યમાણાનાં ‘કપિત્થશાલ્મલીફઞ્જી’ ઇત્યાદિદ્રવ્યાણાં કલ્કપિણ્ડં પુટપાકવિધિના સંસ્વેદ્ય નિષ્પીડ્ય રસમાનીય તેન રસેન સક્ષીરેણ પિચ્છાબસ્તિર્દેયઃ, અથવા કપિત્થાદિદ્રવ્યકલ્કં ક્ષીરેણાલોડ્ય પિચ્છાબસ્તિર્દેયઃ’ ઇતિ મન્યતે||૧૧૧||

Adhikarana 65 (112) · Śloka 112

પ્રાયેણ ગુદદૌર્બલ્યં દીર્ઘકાલાતિસારિણામ્ | ભવેત્તસ્માદ્ધિતં તેષાં ગુદે તૈલાવચારણમ્ ||૧૧૨||

દીર્ઘકાલાતિસારિણાં ગુદદૌર્બલ્યે ચિકિત્સિતમાહ- પ્રાયેણ ગુદદૌર્બલ્યમિત્યાદિ| તૈલાવચારણં પિચુસેકાનુવાસનૈઃ; સદાહે ગુદદૌર્બલ્યે પુનર્ઘૃતમવચારણીયમ્||૧૧૨||

Adhikarana 66 (113) · Śloka 113

કપિત્થશાલ્મલીફઞ્જીવટકાર્પાસદાડિમાઃ | યૂથિકા કચ્છુરા શેલુઃ શણશ્ચુચ્ચૂશ્ચ દાધિકાઃ ||૧૧૩||

અતીસારશૂલે ચિકિત્સિતમાહ- કપિત્થશાલ્મલીત્યાદિ| ફઞ્જી પાઠાભેદઃ, અન્યે ભાર્ગીમાહુઃ| કચ્છુરા કઙ્કતિકા, અન્યે દુરાલભામાહુઃ| શેલુઃ શ્લેષ્માતકઃ| દાધિકા દધ્ના સંસ્કૃતાઃ| હિતશબ્દોઽત્ર વક્ષ્યમાણઃ સમ્બધ્યતે, સ ચાર્થાદ્બહુવચનાન્તો દ્રષ્ટવ્યઃ| કપિત્થાદયશ્ચુચ્ચૂપર્યન્તા દધ્ના સંસ્કૃતા હિતા ઇત્યર્થઃ||૧૧૩||

Adhikarana 67 (114) · Śloka 115

શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી બૃહતી કણ્ટકારિકા | બલાશ્વદંષ્ટ્રાબિલ્વાનિ પાઠાનાગરધાન્યકમ્ ||૧૧૪|| એષ આહારસંયોગે હિતઃ સર્વાતિસારિણામ્ |૧૧૫|

પેયાદ્યુપયોગદ્રવ્યાણ્યાહ- શાલપર્ણીત્યાદિ| એષ શાલપર્ણ્યાદિઃ| આહારસંયોગે પેયાદિસંસ્કારે; સંસ્કારશ્ચ શાલપર્ણ્યાદિદ્રવ્યપલચતુષ્ટયં જલાઢકે સાધયિત્વા અર્ધશૃતેન તેન પેયાદિ સાધનીયં; વૃદ્ધવૈદ્યાસ્તુ બહુદ્રવ્યસાધિતામ્બુસંસ્કૃતાહારસ્યારુચિકરત્વાદાઢકેઽમ્ભસિ પલમાત્રં દ્રવ્યં સાધયન્તિ| ભક્તાદિસાધને દ્રવપ્રમાણં તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયં; તથા હિ- “ભક્તં પઞ્ચગુણે તોયે યવાગૂં ષડ્ગુણે પચેત્| ચતુર્દશગુણે પેયાં વિલેપીં ચ ચતુર્ગુણે”- ઇતિ| એષ શાલપર્ણ્યાદિર્દશાઙ્ગત્વેન પ્રસિદ્ધઃ||૧૧૪||-

Adhikarana 68 (115) · Śloka 115

તિલકલ્કો હિતશ્ચાત્ર મૌદ્ગો મુદ્ગરસસ્તથા ||૧૧૫||

તિલકલ્ક ઇત્યાદિ| મૌદ્ગો મુદ્ગસ્ય કલ્કઃ||૧૧૫||

Adhikarana 69 (116) · Śloka 117

પિત્તાતિસારી યો મર્ત્યઃ પિત્તલાન્યતિષેવતે | પિત્તં પ્રદુષ્ટં તસ્યાશુ રક્તાતીસારમાવહેત્ ||૧૧૬|| જ્વરં શૂલં તૃષાં દાહં ગુદપાકં ચ દારુણમ્ |૧૧૭|

ઇદાનીં પિત્તાતીસારસ્યૈવાવસ્થાવિશેષં રક્તાતીસારમાહ- પિત્તાતિસારી યો મર્ત્ય ઇત્યાદિ| પિત્તલાન્યેવેતિ અન્નપાનાદીનિ| દારુણં કષ્ટસાધ્યમ્||૧૧૬||-

Adhikarana 70 (117-118) · Śloka 119

યો રક્તં શકૃતઃ પૂર્વં પશ્ચાદ્વા પ્રતિસાર્યતે ||૧૧૭|| સ પલ્લવૈર્વટાદીનાં સસર્પિઃ સાધિતં પયઃ | પિબેત્ સશર્કરાક્ષૌદ્રમથવાઽપ્યભિમથ્ય તત્ ||૧૧૮|| નવનીતમથો લિહ્યાત્તક્રં ચાનુપિબેત્તતઃ |૧૧૯|

પિત્તાતીસારસ્યૈવાવસ્થાન્તરમભિધાય ચિકિત્સિતમાહ- યો રક્તમિત્યાદિ| સઃ પિત્તાતીસારયુક્તઃ પુરુષઃ| વટાદીનાં ન્યગ્રોધાદીનામ્; અત્ર ન્યગ્રોધાદિપલ્લવાનાં પલાર્ધં, ક્ષીરપલચતુષ્ટયં, ચતુર્ગુણં જલં ચ દત્ત્વા સાધયિત્વા ક્ષીરાવશેષં ગ્રાહ્યં, તચ્ચ ઘૃતકર્ષૈકયુતં મધ્યાગ્નિઃ પિબેત્| અભિમથ્ય વિલોડ્ય| તત્ક્ષીરં તદુત્પન્નં નવનીતં ચ શર્કરામધુયુતં લિહ્યાદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ વટાદિપલ્લવશૃતં ક્ષીરં મધુઘૃતશર્કરાદિયુક્તં પિબેદિતિ મન્યન્તે; તત એવ ચ નવનીતં કેવલં લિહ્યાત્, તતસ્તક્રં પિબેદિતિ વદન્તિ||૧૧૭-૧૧૮||-

Adhikarana 71 (119) · Śloka 120

પ્રિયાલશાલ્મલીપ્લક્ષશલ્લકીતિનિશત્વચઃ ||૧૧૯|| ક્ષીરે વિમૃદિતાઃ પીતાઃ સક્ષૌદ્રા રક્તનાશનાઃ |૧૨૦|

પ્રિયાલશાલ્મલીપ્લક્ષેત્યાદિ| પ્રિયાલાદીનાં ત્વચઃ પૃથક્ પૃથક્ પેયાઃ સામસ્ત્યેન વા| પ્રિયાલઃ ચારઃ, પ્લક્ષઃ પર્કટી, તિનિશઃ સ્યન્દનઃ| ક્ષીરે અજાક્ષીરે, તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્| વિમૃદિતા આલોડિતાઃ| સક્ષૌદ્રા મધુસહિતાઃ||૧૧૯||-

Adhikarana 72 (120) · Śloka 121

મધુકં શર્કરાં લોધ્રં પયસ્યામથ સારિવામ્ ||૧૨૦|| પિબેચ્છાગેન પયસા સક્ષૌદ્રં રક્તનાશનમ્ |૧૨૧|

મધુકં શર્કરાં લોધ્રમિત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી||૧૨૦||-

Adhikarana 73 (121) · Śloka 122

મઞ્જિષ્ઠાં સારિવાં લોધ્રં પદ્મકં કુમુદોત્પલમ્ ||૧૨૧|| પિબેત્ પદ્માં ચ દુગ્ધેન છાગેનાસૃક્પ્રશાન્તયે |૧૨૨|

મઞ્જિષ્ઠાં સારિવામિત્યાદિ| પદ્મકં પ્રસિદ્ધં, કુમુદં શ્વેતમ્, ઉત્પલં નીલં, પદ્મા ભાર્ગી| મઞ્જિષ્ઠાદીનિ કલ્કીકૃતાનિ ચૂર્ણિતાનિ વા છાગદુગ્ધેન પિબેદિત્યર્થઃ||૧૨૧||-

Adhikarana 74 (122-124) · Śloka 124

શર્કરોત્પલલોધ્રાણિ સમઙ્ગા મધુકં તિલાઃ ||૧૨૨|| તિલાઃ કૃષ્ણાઃ સયષ્ટ્યાહ્વાઃ સમઙ્ગા ચોત્પલાનિ ચ | તિલા મોચરસો લોધ્રં તથૈવ મધુકોત્પલમ્ ||૧૨૩|| કચ્છુરા તિલકલ્કશ્ચ યોગાશ્ચત્વાર એવ ચ | આજેન પયસા પેયાઃ સરક્તે મધુસંયુતાઃ ||૧૨૪||

શર્કરોત્પલલોધ્રાણીત્યાદિ| સમઙ્ગા વરાહક્રાન્તા| તિલાઃ કૃષ્ણાઃ કૃષ્ણતિલાઃ, સયષ્ટ્યાહ્વા યષ્ટીમધુસહિતાઃ| મોચરસઃ શાલ્મલીનિર્યાસઃ| કચ્છુરા કઙ્કતિકા| સરક્તે પુરીષે ‘સ્રવતિ ’ ઇતિ શેષઃ| શર્કરેત્યાદિચત્વારો યોગાઃ શ્લોકાર્ધિકા મધુસહિતાઃ સરક્તે પુરીષે છાગદુગ્ધેન પેયા ઇત્યર્થઃ||૧૨૨-૧૨૪||

Adhikarana 75 (125) · Śloka 125

દ્રવે સરક્તે સ્રવતિ બાલબિલ્વં સફાણિતમ્ | સક્ષૌદ્રતૈલં પ્રાગેવ લિહ્યાદાશુ હિતં હિ તત્ ||૧૨૫||

સરક્તે અદ્રવે ચ પુરીષે સરતિ ચિકિત્સિતમભિધાય સરક્તદ્રવાતીસારિણશ્ચિકિત્સિતમાહ- દ્રવે સરક્તે ઇત્યાદિ| દ્રવે દ્રવમલે, ‘ઉદકધાતૌ’ ઇત્યન્યે| ફાણિતં કાકવી, સક્ષૌદ્રતૈલં મધુતૈલસહિતં, પ્રાગેવેતિ ભોજનાત્ પૂર્વં હિતમ્| ‘આશુ હિતમ્’ ઇત્યત્ર ‘હિતકરમ્’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૧૨૫||

Adhikarana 76 (126) · Śloka 126

કોશકારં ઘૃતે ભૃષ્ટં લાજચૂર્ણં સિતા મધુ | સશૂલં રક્તપિત્તોત્થં લીઢં હન્ત્યુદરામયમ્ ||૧૨૬||

કોશકારમિત્યાદિ| કોશકાર ઇક્ષુભેદઃ | અત્ર વિધિઃ- નિસ્ત્વચં કોશકારસ્ય સૂક્ષ્મખણ્ડં ઘૃતે ભૃષ્ટ્વા પેષયિત્વા લાજશર્કરાચૂર્ણમિશ્રં મધુના લિહન્ રક્તપિત્તોત્થં સશૂલમુદરામયમતીસારં હન્તીત્યર્થઃ||૧૨૬||

Adhikarana 77 (127) · Śloka 127

બિલ્વમધ્યં સમધુકં શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુતમ્ | તણ્ડુલામ્બુયુતો યોગઃ પિત્તરક્તોત્થિતં જયેત્ ||૧૨૭||

બિલ્વમધ્યમિત્યાદિ| અવસ્થાવશેન પિત્તાદ્રક્તાદ્વા ઉત્થિતં, ન તુ રક્તપિત્તાભ્યામેવોત્થિતં, એવં સત્યતીસારાણાં સપ્તત્વં સ્યાત્||૧૨૭||

Adhikarana 78 (128) · Śloka 128

યોગાન્ સાઙ્ગ્રાહિકાંશ્ચાન્યાન્ પિબેત્સક્ષૌદ્રશર્કરાન્ | ન્યગ્રોધાદિષુ કુર્યાચ્ચ પુટપાકાન્ યથેરિતાન્ ||૧૨૮||

અત્ર સાઙ્ગ્રાહિકાનિતિ સામાન્યોક્તાવપિ પિત્તાતિસારોક્તાનિતિ પ્રત્યેતવ્યમ્, ઔપયિકત્વાત્| નનુ, ન્યગ્રોધાદિષુ પુટપાકા દર્શિતાઃ, તત્કથં પુનરભિધીયન્તે? ઉચ્યતે- ન્યગ્રોધાદિષુ કુર્યાચ્ચેતિ યથેરિતાન્ પુટપાકાન્ કુર્યાદિતિ યોજનાત્||૧૨૮||

Adhikarana 79 (129) · Śloka 129

ગુદપાકે ચ યે ઉક્તાસ્તેઽત્રાપિ વિધયઃ સ્મૃતાઃ |૧૨૯|

ગુદપાકે ચેત્યાદિ| યે ઉક્તાઃ સેકાદયસ્તે પિત્તરક્તોત્થિતેઽતીસારે હિતાઃ|૧૨૯|-

Adhikarana 80 (129) · Śloka 129

રુજાયાં ચાપ્રશામ્યન્ત્યાં પિચ્છાબસ્તિર્હિતો ભવેત્ ||૧૨૯||

અવસ્થાવશેન પુનઃ પિચ્છાબસ્તિમાહ- રુજાયામિત્યાદિ||૧૨૯||

Adhikarana 81 (130-131) · Śloka 131

સક્તવિડ્ દોષબહુલં દીપ્તાગ્નિર્યોઽતિસાર્યતે | વિડઙ્ગત્રિફલાકૃષ્ણાકષાયૈસ્તં વિરેચયેત્ ||૧૩૦|| અથવૈરણ્ડસિદ્ધેન પયસા કેવલેન વા | યવાગૂર્વિતરેચ્ચાસ્ય વાતઘ્નૈર્દીપનૈઃ કૃતાઃ ||૧૩૧||

ઇદાનીમવસ્થાપેક્ષમતીસારે વિરેચનમાહ- સક્તવિડિત્યાદિ| સક્તવિટ્ વિબદ્ધપુરીષઃ| દોષબહુલમિતિ દોષશબ્દોઽત્ર પુરીષવચનઃ, તેન પુરીષબહુલમિત્યર્થઃ| તમ્ અતીસારિણં, વિડઙ્ગાદિકષાયૈર્વિરેચયેદિત્યર્થઃ| અથવેત્યાદિ| એરણ્ડમૂલસિદ્ધેન કેવલેન ક્ષીરેણ વિરેચયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| વિરેચિતસ્ય કિં કાર્યમિત્યાહ- યવાગૂરિત્યાદિ| વાતઘ્નૈર્દીપનૈરિતિ શાલિપર્ણ્યાદિભિઃ| નનુ, ‘સ્તોકં સ્તોકં વિબદ્ધમ્’ ઇત્યાદાવસમ્યક્પ્રવર્તમાને પુરીષે વિરેચનમુક્તમ્, અત્રાતિપ્રવર્તમાને કથં વિરેકઃ? ઉચ્યતે- અત્રાતીસારાતિપ્રવર્તકસ્ય પ્રકુપિતપિત્તસ્ય વિરેચનેન નિરાકરણાદિત્યદોષઃ||૧૩૦-૧૩૧||

Adhikarana 82 (132) · Śloka 132

દીપ્તાગ્નિર્નિષ્પુરીષો યઃ સાર્યતે ફેનિલં શકૃત્ | સ પિબેત્ ફાણિતં શુણ્ઠીદધિતૈલપયોઘૃતમ્ ||૧૩૨||

અતોઽતીસારસ્યૈવાવસ્થાન્તરાન્વિતસ્ય નિઃસારકસઞ્જ્ઞકસ્ય લક્ષણં ચિકિત્સિતં ચાહ- દીપ્તાગ્નિર્નિષ્પુરીષો ય ઇત્યાદિ| નિષ્પુરીષઃ ક્ષીણવર્ચાઃ, ફેનિલં શકૃત્ ફેનવત્ પુરીષમિત્યર્થઃ| ફાણિતં કાકવી, તૈલં તિલતૈલં, પયો દુગ્ધં, ફાણિતમિત્યાદિકં ઘૃતાન્તમેકીકૃત્ય પિબેદિત્યર્થઃ||૧૩૨||

Adhikarana 83 (133) · Śloka 133

સ્વિન્નાનિ ગુડતૈલાભ્યાં ભક્ષયેદ્બદરાણિ ચ |૧૩૩|

અત્રૈવ દ્વિતીયં યોગમાહ- સ્વિન્નાનીત્યાદિ|૧૩૩|-

Adhikarana 84 (133) · Śloka 133

સ્વિન્નાનિ પિષ્ટવદ્વાઽપિ સમં બિલ્વશલાટુભિઃ ||૧૩૩||

તૃતીયયોગમાહ- સ્વિન્નાનીત્યાદિ| સ્વિન્નાનિ ‘બદરાણિ’ ઇતિ શેષઃ| પિષ્ટવદિતિ પિષ્ટસ્વેદનવિધિનેત્યર્થઃ| સમં બિલ્વશલાટુભિઃ બાલબિલ્વફલૈઃ સહેત્યર્થઃ| એતેન બિલ્વશલાટુભિઃ સહ બદરાણિ પિષ્ટસ્વેદનવિધિના સ્વિન્નાનિ શીતીભૂતાનિ ગુડતૈલાભ્યામશ્નીયાદિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વન્યથા પઠન્તિ- ‘સુસ્વિન્નાન્ પિષ્ટવદ્વાઽપિ માષાન્ બિલ્વશલાટુભિઃ’ ઇતિ| માષાનિતિ ક્ષીણપુરીષસ્ય પુરીષજનનાર્થં માષોપદેશઃ||૧૩૩||

Adhikarana 85 (134) · Śloka 134

દધ્નોપયુજ્ય કુલ્માષાન્ શ્વેતામનુપિબેત્ સુરામ્ |૧૩૪|

ચતુર્થં યોગમાહ- દધ્નોપયુજ્યેત્યાદિ| કુલ્માષાન્ આસ્તરસ્વિન્નાન્ યવપિષ્ટમયાન્| શ્વેતાં સુરાં પૈષ્ટીમ્| કુલ્માષાન્ દધ્ના સહોપયુજ્ય પૈષ્ટીં સુરાં પિબેદિત્યર્થઃ|૧૩૪|-

Adhikarana 86 (134) · Śloka 135

શશમાંસં સરુધિરં સમઙ્ગાં સઘૃતં દધિ ||૧૩૪|| ખાદેદ્વિપાચ્ય સેવેત મૃદ્વન્નં શકૃતઃ ક્ષયે |૧૩૫|

પઞ્ચમં યોગમાહ- શશમાંસમિત્યાદિ| સમઙ્ગા લજ્જાલુકા, દધિસંયુતં કલ્કં શશરુધિરેણૈવ પ્રાશ્નીયાન્મલસઙ્ક્ષયે ઇતિ| અન્યે ‘સમઙ્ગાં’ ઇત્યત્ર ‘સમાંશં’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- શશમાંસરુધિરેણ સમાંશં તુલ્યં કૃત્વા સઘૃતં સદધિ વિપાચ્ય ખાદેદિત્યર્થઃ| સેવેત મૃદ્વન્નમિતિ મૃદ્વન્નમત્ર પુરીષજનકં માષાદિકં સંસ્કૃતમ્| શકૃતઃ ક્ષયે પુરીષક્ષયે||૧૩૪||-

Adhikarana 87 (135) · Śloka 136

સંસ્કૃતો યમકે માષયવકોલરસઃ શુભઃ ||૧૩૫|| ભોજનાર્થં પ્રદાતવ્યો દધિદાડિમસાધિતઃ |૧૩૬|

વર્ચઃક્ષયે યૂષપ્રયોગમાહ- સંસ્કૃત ઇત્યાદિ| યમકે ઘૃતતૈલે, રસોઽત્ર ક્વાથઃ; માષાદિયૂષો ઘૃતતૈલસંસ્કૃતો દધિદાડિમાભ્યાં સહ સાધિતશ્ચ ક્ષીણપુરીષસ્ય ભોજનાર્થં પ્રદાતવ્ય ઇત્યર્થઃ||૧૩૫||-

Adhikarana 88 (136) · Śloka 137

વિડં બિલ્વશલાટૂનિ નાગરં ચામ્લપેષિતમ્ ||૧૩૬|| દધ્નઃ સરશ્ચ યમકે ભૃષ્ટો વર્ચઃક્ષયે હિતઃ |૧૩૭|

ક્ષીણવર્ચસઃ અપરં યોગમાહ- વિડમિત્યાદિ| વિડં લવણભેદઃ, દધ્નઃ સરો દધ્ન ઉપરિતનો ભાગઃ| યમકે ઘૃતતૈલે||૧૩૬||-

Adhikarana 89 (137) · Śloka 137

સશૂલં ક્ષીણવર્ચા યો દીપ્તાગ્નિરતિસાર્યતે | સ પિબેદ્દીપનૈર્યુક્તં સર્પિઃ સઙ્ગ્રાહકૈઃ સહ ||૧૩૭||

વિશિષ્ટાવસ્થાહિતમષ્ટમયોગમાહ- સશૂલમિત્યાદિ| દીપનૈઃ ચિત્રકાદિભિઃ, સઙ્ગ્રાહકૈઃ ધાતકીબિલ્વશલાટુપ્રભૃતિભિઃ| યઃ ક્ષીણપુરીષો દીપ્તાગ્નિરતિસાર્યતે સ ચિત્રકાદિધાતક્યાદિદ્રવ્યચૂર્ણયુક્તમપક્વમેવ સર્પિઃ પિબેદિત્યર્થઃ||૧૩૭||

Adhikarana 90 (138) · Śloka 138

વાયુઃ પ્રવૃદ્ધો નિચિતં બલાસં નુદત્યધસ્તાદહિતાશનસ્ય | પ્રવાહમાણસ્ય મુહુર્મલાક્તં પ્રવાહિકાં તાં પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૧૩૮||

ઇદાનીં પ્રવાહિકાસઞ્જ્ઞમતીસારભેદમાહ- વાયુરિત્યાદિ| નિચિતં સઞ્ચયપ્રાપ્તં, બલાસં શ્લેષ્માણં, નુદતિ પ્રેરયતિ, અધસ્તાદ્ ગુદમાર્ગે, પ્રવાહમાણસ્ય પ્રેર્યમાણસ્ય, મુહુઃ વારંવારં, મલાક્તમ્ ઈષત્પુરીષમિશ્રં, ‘શ્લેષ્માણં’ ઇતિ શેષઃ; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યત્ર રોગે વાતપ્રેરિતં કફં પુરુષઃ પ્રેરયતિ, તાં પ્રવાહિકાં કફં પ્રવાહમાણસ્ય પ્રેર્યમાણસ્ય તજ્જ્ઞાઃ પ્રવદન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| બલાસમિત્યુપલક્ષણં, તેન પિત્તં રક્તં વા નિચિતમિતિ જ્ઞેયમ્||૧૩૮||

Adhikarana 91 (139) · Śloka 140

પ્રવાહિકા વાતકૃતા સશૂલા પિત્તાત્ સદાહા સકફા કફાચ્ચ | સશોણિતા શોણિતસમ્ભવા તુ તાઃ સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા મતાસ્તુ ||૧૩૯|| તાસામતીસારવદાદિશેચ્ચ લિઙ્ગં ક્રમં ચામવિપક્વતાં ચ |૧૪૦|

વાતાદિભેદેન પ્રવાહિકામાહ- પ્રવાહિકા વાતકૃતેત્યાદિ| સ્નેહરૂક્ષપ્રભવા ઇતિ સ્નેહરૂક્ષાભ્યાં પ્રભવો યાસાં તાસ્તથા; એતચ્ચ પ્રાયિકમ્| તાઃ પ્રવાહિકાઃ| તાસામિત્યાદિ| તાસાં પ્રવાહિકાણાં; યદ્યપિ વાતાદિભેદેન પ્રાગેવ પ્રવાહિકાણાં લક્ષણમુક્તં તથાઽપ્યતીસારવદાદિશેચ્ચ લિઙ્ગમિત્યભિધાનમધિકલિઙ્ગજ્ઞાપનાર્થમ્| ક્રમં ક્રિયાક્રમમ્| આમવિપક્વતામ્ આમતાં વિપક્વતાં ચેત્યર્થઃ||૧૩૯||-

Adhikarana 92 (140) · Śloka 141

ન શાન્તિમાયાતિ વિલઙ્ઘનૈર્યા યોગૈરુદીર્ણા યદિ પાચનૈર્વા ||૧૪૦|| તાં ક્ષીરમેવાશુ શૃતં નિહન્તિ તૈલં તિલાઃ પિચ્છિલબસ્તયશ્ચ |૧૪૧|

લઙ્ઘનાદ્યુપક્રમૈર્યા પ્રવાહિકા ન પ્રશામ્યતિ તાં કથં ચિકિત્સેદિત્યાહ- ન શાન્તિમિત્યાદિ| ઉદીર્ણા ઉત્કટા યા પ્રવાહિકા લઙ્ઘનૈઃ પાચનયોગૈર્વા શાન્તિં ન યાતિ તાં ક્ષીરાદિકં હન્તીતિ સમ્બન્ધઃ||૧૪૦||-

Adhikarana 93 (141-142) · Śloka 143

આર્દ્રૈઃ કુશૈઃ સમ્પરિવેષ્ટિતાનિ વૃન્તાન્યથાર્દ્રાણિ હિ શાલ્મલીનામ્ ||૧૪૧|| પક્વાનિ સમ્યક્ પુટપાકયોગેનાપોથ્ય તેભ્યો રસમાદદીત | ક્ષીરં શૃતં તૈલહવિર્વિમિશ્રં કલ્કેન યષ્ટીમધુકસ્ય વાઽપિ ||૧૪૨|| બસ્તિં વિદધ્યાદ્ભિષગપ્રમત્તઃ પ્રવાહિકામૂત્રપુરીષસઙ્ગે |૧૪૩|

પિચ્છાબસ્તિમાહ- આર્દ્રૈઃ કુશૈરિત્યાદિ| બસ્તિં પિચ્છાબસ્તિમ્; અસ્ય પ્રમાણં નિરૂહોક્તવિધિનોક્તં (ચિ. ૩૮) જ્ઞાતવ્યમ્| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ||૧૪૧-૧૪૨||-

Adhikarana 94 (143) · Śloka 144

દ્વિપઞ્ચમૂલીક્વથિતેન શૂલે પ્રવાહમાણસ્ય સમાક્ષિકેણ ||૧૪૩|| ક્ષીરેણ ચાસ્થાપનમગ્ર્યમુક્તં... |૧૪૪|

અવસ્થાવિશેષે આસ્થાપનોપદેશમાહ- દ્વિપઞ્ચમૂલીત્યાદિ| દ્વિપઞ્ચમૂલીક્વથિતેન દશમૂલીક્વથિતેન| આસ્થાપનં નિરૂહઃ| અગ્ર્યં શ્રેષ્ઠમ્| ક્ષીરપાકકલ્પેન દશમૂલીસાધિતેન ક્ષીરેણ મધુસહિતેનાસ્થાપનં શ્રેષ્ઠમુક્તં, પ્રવાહમાણસ્ય શૂલે ભવતીતિ સમ્બન્ધઃ||૧૪૩||-

Adhikarana 95 (144) · Śloka 144

...તૈલેન યુઞ્જ્યાદનુવાસનં ચ |૧૪૪|

અનુવાસનમાહ- તૈલેનેત્યાદિ| દ્વિપઞ્ચમૂલીસાધિતક્ષીરસિદ્ધેન તૈલેનાનુવાસનં યુઞ્જ્યાદિત્યર્થઃ; ન પુનરપક્વતૈલેન, તસ્ય વ્યાપત્કરત્વાત્|૧૪૪|-

Adhikarana 96 (144) · Śloka 144

વાતઘ્નવર્ગે લવણેષુ ચૈવ તૈલં ચ સિદ્ધં હિતમન્નપાને ||૧૪૪||

અન્નસંસ્કારાર્થં પાનાર્થં ચ તૈલમાહ- વાતઘ્નવર્ગે ઇત્યાદિ| વાતઘ્નવર્ગે વિદારિગન્ધાદૌ, લવણેષુ સૈન્ધવસૌવર્ચલાદિષુ; અત્ર વિદારિગન્ધાદિક્વાથેન સૈન્ધવાદ્યાવાપેન સિદ્ધં તૈલમન્નસંસ્કારે પાને ચ હિતમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘લવણેષુ ચ’ ઇત્યત્ર ‘મધુરેષુ’ ઇતિ પઠન્તિ, એવમન્યત્ર દૃષ્ટત્વાત્||૧૪૪||

Adhikarana 97 (145) · Śloka 145

લોધ્રં વિડં બિલ્વશલાટુ ચૈવ લિહ્યાચ્ચ તૈલેન કટુત્રિકાઢ્યમ્ |૧૪૫|

લેહપ્રયોગમાહ- લોધ્રં વિડમિત્યાદિ| કટુત્રિકાઢ્યમિતિ ત્રિકટુપ્રધાનં સ્પષ્ટત્રિકટુકમિત્યર્થઃ|૧૪૫|-

Adhikarana 98 (145-149) · Śloka 149

દધ્ના સસારેણ સમાક્ષિકેણ ભુઞ્જીત નિશ્ચા(સ્સા)રકપીડિતસ્તુ ||૧૪૫|| સુતપ્તકુપ્યક્વથિતેન વાઽપિ ક્ષીરેણ શીતેન મધુપ્લુતેન | શૂલાર્દિતો વ્યોષવિદારિગન્ધાસિદ્ધેન દુગ્ધેન હિતાય ભોજ્યઃ ||૧૪૬|| વાતઘ્નસાઙ્ગ્રાહિકદીપનીયૈઃ કૃતાન્ ષડાંશ્ચાપ્યુપભોજયેચ્ચ | ખાદેચ્ચ મત્સ્યાન્ રસમાપ્નુયાચ્ચ વાતઘ્નસિદ્ધં સઘૃતં સતૈલમ્ ||૧૪૭|| એણાવ્યજાનાં તુ વટપ્રવાલૈઃ સિદ્ધાનિ સાર્ધં પિશિતાનિ ખાદેત્ | મેધ્ય(દ્ય)સ્ય સિદ્ધં ત્વથ વાઽપિ રક્તં બસ્તસ્ય દધ્ના ઘૃતતૈલયુક્તમ્ ||૧૪૮|| ખાદેત્ પ્રદેહૈઃ શિખિલાવજૈર્વા ભુઞ્જીત યૂષૈર્દધિભિશ્ચ મુખ્યૈઃ | માષાન્ સુસિદ્ધાન્ ઘૃતમણ્ડયુક્તાન્ ખાદેચ્ચ દધ્ના મરિચોપદંશાન્ ||૧૪૯||

લોધ્રાદિકં લીઢ્વા ભોજનમાહ- દધ્ના સસારેણેત્યાદિ| દધ્ના સસારેણ ઉપરિતનસ્નિગ્ધભાગસરાખ્યસહિતેન, સમાક્ષિકેણ મધુસહિતેન, એવંવિધેન દધ્ના સહ ભોજનં કુર્વીતેત્યર્થઃ| નિશ્ચારકઃ પ્રવાહિકાભેદઃ પુરીષક્ષયાપરપર્યાયઃ, તેન પીડિતઃ;- અન્યે તુ નિશ્ચારકાભિધાનેન અતિસારઃ પ્રવાહિકા ચોચ્યતે ઇતિ મન્યન્તે, અત્રોક્તયોગાનામુભયહિતત્વાપાદનાર્થમ્| નન્વયમર્થઃ ‘તાસામતીસારવદાદિશેચ્ચ’ ઇત્યનેન પ્રાપ્તઃ, પુનરત્રાભિધાનેન કિં પ્રયોજનમ્? ઉચ્યતે- અત્રોક્તયોગાઃ પ્રવાહિકાયાં વિશેષેણ હિતા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| સુતપ્તેત્યાદિ|- સુતપ્તસુવર્ણરૂપ્યેતરલોહપ્રક્ષેપક્વથિતેન ક્ષીરેણ; અન્યે ત્વઘટિતં રૂપ્યાદિકં કુપ્યમાચક્ષતે; કેચિત્ કુપ્યસ્થાને કૂર્પમિતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- કૂર્પો દક્ષિણાપથે પાષાણવિશેષઃ શઙ્ખમુણ્ડાકૃતિઃ રસાયનવાદેષુ પ્રયુજ્યતે| એવંવિધેન ક્ષીરેણ વા ભુઞ્જીતેતિ સમ્બધ્યતે| વ્યોષં ત્રિકટુ| વિદારિગન્ધેત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તો જ્ઞેયઃ, તેન વિદારિગન્ધાદિગણો ગૃહ્યતે| ત્રિકટુવિદારિગન્ધાદિગણસિદ્ધેન ક્ષીરેણ શૂલાર્દિતો નિશ્ચારકી હિતાય ભોજ્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વાતઘ્નેત્યાદિ|- વાતઘ્નાનિ શાલપર્ણ્યાદીનિ, ભદ્રદાર્વાદીનીત્યન્યે; સાઙ્ગ્રાહિકાણિ બિલ્વપાઠાચાઙ્ગેરીપ્રભૃતીનિ; દીપનીયાનિ ચિત્રકશુણ્ઠ્યાદીનિ| ષડા સદાડિમા ગોરસાદાના ઘનાઃ| કૃતાઃ સંસ્કૃતાઃ| મત્સ્યાન્ સાઙ્ગ્રાહિકાન્ રોહિતશકુલાદીન્| રસં લાવાદિમાંસરસમ્| આપ્નુયાત્ પિબેત્, ધાતૂનામનેકાર્થત્વાત્| વાતઘ્નાનિ શાલપર્ણીપૃશ્નિપર્ણીબૃહત્યાદીનિ, તૈઃ સિદ્ધં; બદરાદિસંસ્કૃતમિત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ| સઘૃતં સતૈલમિતિ ઘૃતતૈલેન ભૃષ્ટં, વાતઘ્નસિદ્ધં ઘૃતતૈલભૃષ્ટં માંસરસમાપ્નુયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| એણાવ્યજાનામિત્યાદિ|- એણઃ કૃષ્ણસારઃ, અવિઃ ભેડઃ, અજા છાગી, વટપ્રવાલૈઃ વટકોમલપલ્લવૈઃ, પિશિતાનિ માંસાનિ; એણાદીનાં પિશિતાનિ વટપ્રવાલૈઃ સહ સિદ્ધાનિ ખાદેદિતિ સમ્બન્ધઃ| મેધ્યસ્યેત્યાદિ|- મેધો યજ્ઞસ્તદર્હો મેધ્યઃ તસ્ય; એતેન મેદુરસ્યેત્યુક્તં, યજ્ઞે તસ્યાર્હત્વાત્| રક્તં સ્ત્યાનં રક્તમ્, અત એવ ખાદેદિત્યુપપન્નમ્| બસ્તસ્ય છાગસ્ય| દધ્નેતિ દધ્ના સહિતમિત્યર્થઃ| ‘મેધ્યસ્ય’ ઇત્યત્રાન્યે ‘મેધ્યં ચ’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર મેધ્યમિતિ રક્તસ્ય વિશેષણમ્; મેધ્યસ્ય બસ્તસ્ય રક્તં, ઘૃતતૈલમૃષ્ટં દધ્ના સંસ્કૃતં ખાદેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ખાદેત્ પ્રદેહૈરિત્યાદિ| પાકેન ઘનીભૂતા રસાઃ પ્રદેહાઃ, તૈઃ| શિખી મયૂરઃ, કુક્કુટ ઇત્યન્યે| પ્રલેપૈરિત્યન્યે પઠન્તિ| (તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| શિખિલાવજૈઃ પ્રદેહૈશ્ચ સહ સંસ્કૃતં તદ્રક્તં ખાદેદિતિ સમ્બધ્નીયાત્; અન્યે પ્રદેહૈરિતિ ભુઞ્જીતેત્યત્ર સમ્બધ્નન્તિ|) યૂષૈઃ માષાદિયૂષૈઃ | માષાનિત્યાદિ|- સુસિદ્ધાન્ સુસ્વિન્નાન્, ઘૃતમણ્ડસ્તુ ઘૃતસ્ય સ્ત્યાનસ્ય ઉપરિસ્થો ભાગસ્તેન યુક્તાન્, મરિચોપદંશાન્ મરિચાવચૂર્ણિતાન્; સુસ્વિન્નાન્ માષાન્ ઘૃતમણ્ડમિશ્રાન્ મરિચાવચૂર્ણિતાન્ ખાદેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૪૫-૧૪૯||

Adhikarana 99 (150) · Śloka 151

મહારુજે મૂત્રકૃચ્છ્રે ભિષગ્ બસ્તિં પ્રદાપયેત્ | પયોમધુઘૃતોન્મિશ્રં મધુકોત્પલસાધિતમ્ ||૧૫૦|| સ બસ્તિઃ શમયેત્તસ્ય રક્તં દાહમથો જ્વરમ્ |૧૫૧|

આહારમુપદિશ્ય બસ્તિમાહ- મહારુજે ઇત્યાદિ| બસ્તિં નિરૂહમ્| મધુકં યષ્ટીમધુ, ઉત્પલં નીલોત્પલમ્| મધુકનીલોત્પલસાધિતેન ક્વાથેન ક્ષીરમધુઘૃતોન્મિશ્રિતેન બસ્તિં ભિષક્ પ્રદાપયેત્, સ ચ દત્તઃ સન્ રક્તમિત્યાદિકં શમયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| યદ્યપિ પ્રવાહિકાયાં પ્રાગેવ બસ્તિરભિહિતસ્તત્પ્રસઙ્ગેનૈતાવપિ બસ્તી અભિધેયૌ ભવતઃ, તથાઽપ્યત્ર વિશિષ્ટાવસ્થાયાં નિશ્ચારકસઞ્જ્ઞાયાં મહારુજાદ્યનુબન્ધે વિશિષ્ટૌ બસ્તી પ્રતિપાદિતૌ||૧૫૦||-

Adhikarana 100 (151) · Śloka 152

મધુરૌષધસિદ્ધં ચ હિતં તસ્યાનુવાસનમ્ ||૧૫૧|| રાત્રાવહનિ વા નિત્યં રુજાર્તો યો ભવેન્નરઃ |૧૫૨|

નિરૂહબસ્તિમભિધાયાનુવાસનમાહ- મધુરૌષધસિદ્ધમિત્યાદિ| મધુરૌષધાનિ કાકોલ્યાદીનિ તૈઃ સિદ્ધં; રુજાર્તો યો નરો ભવેત્ તસ્ય મધુરૌષધસિદ્ધમનુવાસનં રાત્રૌ દિને વા હિતમિતિ સમ્બન્ધઃ| યદ્યપિ રાત્રાવનુવાસનં નિષિદ્ધં તથાઽપિ નિત્યં શૂલાર્તે રુગ્દાહજ્વરસદ્ભાવે સતિ રાત્રાવપિ દેયમ્||૧૫૧||-

Adhikarana 101 (152-153) · Śloka 153

યથા યથા સતૈલઃ સ્યાદ્વાતશાન્તિસ્તથા તથા ||૧૫૨|| પ્રશાન્તે મારુતે ચાપિ શાન્તિં યાતિ પ્રવાહિકા | તસ્માત્ પ્રવાહિકારોગે મારુતં શમયેદ્ભિષક્ ||૧૫૩||

પ્રવાહિકારોગેઽનુવાસનસાફલ્યમાહ- યથેત્યાદિ| યાતિ ઉપશાન્તિં ગચ્છતીત્યર્થઃ||૧૫૨-૧૫૩||

Adhikarana 102 (154) · Śloka 154

પાઠાજમોદાકુટજોત્પલં ચ શુણ્ઠી સમા માગધિકાશ્ચ પિષ્ટાઃ | સુખામ્બુપીતાઃ શમયન્તિ રોગં... |૧૫૪|

પ્રવાહિકારોગે દીપનીયૌષધમાહ- પાઠાજમોદેત્યાદિ| સુખામ્બુ ઈષદુષ્ણામ્બુ| પાઠાદયઃ પિપ્પલ્યન્તાઃ સમાસ્તુલ્યાઃ પિષ્ટાઃ સુખામ્બુના પીતા રોગં પ્રવાહિકાખ્યં શમયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ|૧૫૪|-

Adhikarana 103 (154) · Śloka 154

... મેધ્યાણ્ડસિદ્ધં સઘૃતં પયો વા ||૧૫૪||

મેધ્યાણ્ડસિદ્ધમિત્યાદિ| મેધ્યાણ્ડં છાગલાણ્ડં, તત્સિદ્ધં પયઃ ક્ષીરં સઘૃતં પ્રવાહિકાં શમયેદિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે| ક્ષીરપાકવિધિઃ પ્રાગુક્તઃ||૧૫૪||

Adhikarana 104 (155) · Śloka 155

શુણ્ઠીં ઘૃતં સક્ષવકં સતૈલં વિપાચ્ય લીઢ્વાઽઽમયમાશુ હન્યાત્ |૧૫૫|

શુણ્ઠીમિત્યાદિ| ક્ષવકઃ છિક્કાકરઃ ફણિજ્જકાકારો લોકે ‘છિઙ્કિની’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ| અત્ર વિધિઃ- શુણ્ઠીક્ષવકકલ્કં સઘૃતતૈલમવલેહવિધિના વિપાચ્ય લીઢ્વા આમયં પ્રવહિકાખ્યમાશુ હન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ|૧૫૫|-

Adhikarana 105 (155) · Śloka 156

ગજાશનાકુમ્ભિકદાડિમાનાં રસૈઃ કૃતા તૈલઘૃતે સદધ્નિ ||૧૫૫|| બિલ્વાન્વિતા પથ્યતમા યવાગૂ... |૧૫૬|

ગજાશનેત્યાદિ| ગજાશના શલ્લકી, કુમ્ભિકા પાનીયકુમ્ભિકા, રસૈઃ ક્વાથૈઃ, કૃતા સંસ્કૃતા| બિલ્વાન્વિતા બિલ્વગર્ભાન્વિતા| શલ્લક્યાદિક્વાથૈર્બિલ્વગર્ભાન્વિતા તૈલઘૃતે સંસ્કૃતા દધ્નિ સિદ્ધા યવાગૂઃ પથ્યતમેતિ સમ્બન્ધઃ||૧૫૫||-

Adhikarana 106 (156) · Śloka 156

...ર્ધારોષ્ણદુગ્ધસ્ય તથા ચ પાનમ્ |૧૫૬|

પ્રવાહિકાયાં ક્ષીરપાનસ્ય પથ્યતમત્વમાહ- ધારોષ્ણદુગ્ધસ્યેત્યાદિ| તથેતિ પથ્યતમમિત્યર્થઃ|૧૫૬|-

Adhikarana 107 (156-157) · Śloka 157

લઘૂનિ પથ્યાન્યથ દીપનાનિ સ્નિગ્ધાનિ ભોજ્યાન્યુદરામયેષુ ||૧૫૬|| હિતાય નિત્યં વિતરેદ્વિભજ્ય યોગાંશ્ચ તાંસ્તાન્ ભિષગપ્રમત્તઃ ||૧૫૭||

ઇદાનીમુપસંહારમાહ- લઘૂનીત્યાદિ| ભોજ્યાનિ ભોજનપ્રકારાન્| ઉદરામયેષુ અતીસારપ્રવાહિકાખ્યેષુ| વિતરેત્ દદ્યાત્| વિભજ્યેતિ દોષવિશેષમવસ્થાં ચ| અન્યે તુ ‘પથ્યાનિ યોગાંશ્ચ વિભજ્ય’ ઇતિ સમ્બધ્નન્તિ| યોગાંશ્ચ તાંસ્તાનિતિ લઘુદીપનસ્નિગ્ધાન્| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ||૧૫૬-૧૫૭||

Adhikarana 108 (158) · Śloka 158

તૃષ્ણાપનયની લઘ્વી દીપની બસ્તિશોધની | જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ યવાગૂઃ સર્વદા હિતા ||૧૫૮||

એકાન્તહિતત્વાર્થં યવાગ્વા ગુણકીર્તનમાહ- તૃષ્ણાપનયનીત્યાદિ| તૃષ્ણાપનયની પિપાસાહરી| સર્વદા સર્વાસ્વવસ્થાસુ, યતો જ્વરાતિસારયોરગ્નિમાન્દ્યં ભવતિ, યવાગૂશ્ચાગ્નિદીપ્તિકરી, અતઃ સર્વદા હિતા||૧૫૮||

Adhikarana 109 (159) · Śloka 160

રૂક્ષાજ્જાતે ક્રિયા સ્નિગ્ધા રૂક્ષા સ્નેહનિમિત્તજે | ભયજે સાન્ત્વનાપૂર્વા શોકજે શોકનાશિની ||૧૫૯|| વિષાર્શઃકૃમિસમ્ભૂતે હિતા ચોભયશર્મદા |૧૬૦|

રોગપ્રત્યનીકં ચિકિત્સિતમભિધાય હેતુવિપરીતમાહ- રૌક્ષ્યાદિત્યાદિ| રૂક્ષાજ્જાતે ‘અતીસારે’ ઇતિ શેષઃ; સ્નિગ્ધા ક્રિયા ‘હિતા’ ઇતિ શેષઃ| ભયજે અતીસારે સાન્ત્વનાપૂર્વા શા(સા)મપ્રયોગપૂર્વા| શોકજે પુત્રમિત્રકલત્રાદિવિયોગજે| વિષાદિસમ્ભૂતેઽતીસારે ઉભયશર્મદા વિષાર્શઃકૃમિહિતા તજ્જનિતાતિસારે હિતા ચેત્યર્થઃ; એતેન હેતુવ્યાધિપ્રત્યનીકા ક્રિયોક્તા||૧૫૯||-

Adhikarana 110 (160) · Śloka 160

છર્દિમૂર્ચ્છાતૃડાદ્યાંશ્ચ સાધયેદવિરોધતઃ ||૧૬૦||

અતીસારોપદ્રવચિકિત્સિતમાહ- છર્દીત્યાદિ| અવિરોધતઃ ઇતિ ‘મૂલવ્યાધેઃ’ ઇતિ શેષઃ||૧૬૦||

Adhikarana 111 (161) · Śloka 161

સમવાયે તુ દોષાણાં પૂર્વં પિત્તમુપાચરેત્ | જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ સર્વત્રાન્યત્ર મારુતમ્ ||૧૬૧||

નન્વતીસારે ત્રયાણાં દોષાણાં દ્વયોર્વા સંયોગે પૂર્વં કો દોષ ઉપચર્યત ઇત્યાહ- સમવાયે તુ દોષાણામિત્યાદિ| સમવાયોઽત્ર સંયોગઃ| દોષાણામિતિ ત્રયાણાં દ્વયોર્વા| કિં દોષાણાં સંયોગે સર્વત્રાપિ પૂર્વં પિત્તમુપચરણીયમિત્યાહ- જ્વરે ચૈવેત્યાદિ| સર્વત્રાન્યત્ર મારુતમિતિ જ્વરાતીસારૌ વિહાયાન્યેષુ રોગેષુ સર્વત્ર વાતમુપાચરેદિત્યર્થઃ| યદ્યપિ જ્વરચિકિત્સિતે ‘શમયેત્’ પિત્તમેવાદૌ ઇત્યાદિના જ્વરે દોષાણાં સમવાયે પૂર્વં પિત્તમુપાચરેદિતિ પ્રોક્તં, તથાઽપ્યત્ર ‘જ્વરે ચૈવ’ ઇતિ પુનર્યદુક્તં તજ્જ્વરેઽતિશયેન પૂર્વં પિત્તમુપાચરેદિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| યે ચ તન્ત્રાન્તરીયા અતીસારે પૂર્વં વાતોપક્રમમિચ્છન્તિ તેષામયમભિપ્રાયઃ- યત્રાતીસારે કફવાતસમવાયઃ સ્યાત્તત્ર પૂર્વં વાતમુપાચરેત્, યસ્માત્ પાચનેન આમકફક્ષયાદ્વાયોર્વૃદ્ધિઃ||૧૬૧||

Adhikarana 112 (162) · Śloka 162

યસ્યોચ્ચારં વિના મૂત્રં સમ્યગ્વાયુશ્ચ ગચ્છતિ | દીપ્તાગ્નેર્લઘુકોષ્ઠસ્ય સ્થિતસ્તસ્યોદરામયઃ ||૧૬૨||

ઇદાનીમતીસારનિવૃત્તિલક્ષણમાહ- યસ્યોચ્ચારમિત્યાદિ| ઉચ્ચારં પુરીષમ્| સમ્યગિતિ પ્રવૃત્તિશઙ્કારહિતમ્| વાતોઽત્ર અધોવાતઃ| દીપ્તાગ્નેરિતિ પ્રથમાવસ્થાપેક્ષયા; તેન અતીસારે નિવૃત્તેઽપિ મન્દાગ્નેરિતિ વક્ષ્યમાણં ન વિરુધ્યતે| લઘુકોષ્ઠસ્ય ઉદરગૌરવરહિતસ્ય| સ્થિતો નિવૃત્તઃ| ઉદરામયઃ અતીસારઃ||૧૬૨||

Adhikarana 113 (163) · Śloka 163

કર્મજા વ્યાધયઃ કેચિદ્દોષજાઃ સન્તિ ચાપરે | કર્મદોષોદ્ભવાશ્ચાન્યે... |૧૬૩|

અવશ્યં વક્તવ્યત્વાદસ્ય વસ્તુન એષ પ્રદેશ ઇત્યતોઽત્ર વ્યાધીનાં કર્મજાદિભેદેન ત્રૈવિધ્યમાહ- કર્મજા વ્યાધય ઇત્યાદિ| તત્ર પથ્યરતાનાં સદ્વૃત્તરતાનાં શાસ્ત્રોક્તાહારવિહારસેવિનાં હેમન્તશિશિરે રક્તપિત્તાદ્યુત્પદ્યતે, વસન્તે વાતવ્યાધ્યુત્પત્તિઃ, પ્રાવૃષિ શ્લેષ્મવ્યાધ્યુત્પત્તિરિત્યાદયો નિમિત્તમન્તરેણ યે ચોત્પદ્યન્તે તે કર્મજાઃ; યાન્ પુનરસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગપ્રજ્ઞાપરાધપરિણામલક્ષણૈઃ મિથ્યાહારવિહારૈઃ શાસ્ત્રવિરુદ્ધૈરાસેવ્યમાનૈર્દોષાઃ કુપિતા વ્યાધીન્ જનયન્તિ તે દોષજાઃ; ઉભયહેતુજાઃ કર્મદોષજાઃ|૧૬૩|-

Adhikarana 114 (163) · Śloka 164

... કર્મજાસ્તેષ્વહેતુકાઃ ||૧૬૩|| નશ્યન્તિ ત્વક્રિયાભિસ્તે ક્રિયાભિઃ કર્મસઙ્ક્ષયે |૧૬૪|

તેષાં મધ્યે કર્મજાનાં તત્ર લક્ષણમાહ- કર્મજાસ્તેષ્વહેતુકાઃ; તેષુ કર્મજાદિષુ ત્રિષુ કર્મજા અહેતુકા દોષાગન્તુહેતુરહિતાઃ| નશ્યન્તીત્યાદિ તે કર્મજાઃ, તુ પુનઃ, અક્રિયાભિઃ અચિકિત્સાભિઃ, ક્રિયાભિઃ પ્રાયશ્ચિત્તજપહોમોપહારાદિરૂપાભિઃ| કર્મસઙ્ક્ષયે વ્યાધિજનકકર્મક્ષયે| યે વ્યાધયોઽહેતુકા ઉત્પદ્યન્તે અક્રિયાભિશ્ચ કર્મક્ષયે સતિ નશ્યન્તિ તે કર્મજા ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૧૬૩||-

Adhikarana 115 (164) · Śloka 164

શામ્યન્તિ દોષસમ્ભૂતા દોષસઙ્ક્ષયહેતુભિઃ ||૧૬૪||

દોષજાનાં લક્ષણમાહ- શામ્યન્તીત્યાદિ| યે દોષસઙ્ક્ષયહેતુભિઃ શામ્યન્તિ તે દોષજા ઇત્યર્થઃ||૧૬૪||

Adhikarana 116 (165) · Śloka 165

તેષામલ્પનિદાના યે પ્રતિકષ્ટા ભવન્તિ ચ | મૃદવો બહુદોષા વા કર્મદોષોદ્ભવાસ્તુ તે ||૧૬૫||

કર્મદોષજાનાં લક્ષણમાહ- તેષામિત્યાદિ| તેષાં કર્માદિજાનામ્| અલ્પનિદાના અલ્પકારણા અલ્પોત્પાદકદોષાઃ| પ્રતિકષ્ટા ઇતિ પ્રતિશબ્દ ઇત્થમ્ભૂતાર્થે; તેનેત્થમ્ભૂતા અપિ યે કષ્ટા ભવન્તિ, બહુદોષારબ્ધાશ્ચ યે મૃદવો ભવન્તિ, તે કર્મદોષોદ્ભવા વ્યાધય ઇતિ સમ્બન્ધઃ||૧૬૫||

Adhikarana 117 (166) · Śloka 166

કર્મદોષક્ષયકૃતા તેષાં સિદ્ધિર્વિધીયતે |૧૬૬|

કર્મદોષોદ્ભવાનાં ચિકિત્સિતમાહ- કર્મેત્યાદિ| તેષામ્ ઉભયજાનામ્| કર્મદોષક્ષયકૃતા ઇતિ કર્મક્ષયકૃતા યાગદાનમન્ત્રબલ્યુપહારદેવતારાધનગુરુપૂજનાદિના, દોષક્ષયકૃતા સ્નેહસ્વેદનવમનાદિના| સિદ્ધિઃ સાધનં, વિધીયતે ક્રિયતે|૧૬૬|-

Adhikarana 118 (166) · Śloka 166

દુષ્યતિ ગ્રહણી જન્તોરગ્નિસાદનહેતુભિઃ ||૧૬૬||

પ્રકૃતમિદાનીં પ્રસ્તૂયતે- તત્રાનુત્પન્નાતીસારસ્યાપિ ગ્રહણીરોગસમ્ભવમાહ- દુષ્યતીત્યાદિ| દુષ્યતિ વિકૃતિં યાતિ| ગ્રહણી પિત્તધરા કલા વહ્ન્યધિષ્ઠાનત્વેન સઞ્જાતા | જન્તોઃ પ્રાણિનઃ, અગ્નિસાદનહેતુભિઃ અગ્નિનિર્વાપણકારણૈઃ, એતેનાતીસારં વિનાઽપિ ગ્રહણીરોગસમ્ભવ ઉક્તઃ||૧૬૬||

Adhikarana 119 (167-168) · Śloka 168

અતિસારે નિવૃત્તેઽપિ મન્દાગ્નેરહિતાશિનઃ | ભૂયઃ સન્દૂષિતો વહ્નિર્ગ્રહણીમભિદૂષયેત્ ||૧૬૭|| તસ્માત્કાર્યઃ પરીહારસ્ત્વતીસારે વિરિક્તવત્ | યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા ||૧૬૮||

ઉત્પન્નાતીસારસ્ય યથા ગ્રહણીરોગોત્પત્તિસ્તથા દર્શયન્નાહ- અતીસારે ઇત્યાદિ| નિવૃત્તેઽપીતિ અપિશબ્દાદનિવૃત્તેઽપિ| ભૂયઃ પુનરપિ| ગ્રહણીમિતિ અગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્| તસ્માદિત્યાદિ યસ્માત્ પુનર્દૂષિતો વહ્નિર્ગ્રહણ્યાખ્યમધિષ્ઠાનં દૂષયતિ તસ્માદતીસારે વિરિક્તવત્ પરીહારઃ કાર્ય ઇતિ સમ્બન્ધઃ| પરીહારકાલાવધિમાહ- યાવદિત્યાદિ||૧૬૭-૧૬૮||

Adhikarana 120 (169) · Śloka 169

ષષ્ઠી પિત્તધરા નામ યા કલા પરિકીર્તિતા | પક્વામાશયમધ્યસ્થા ગ્રહણી સા પ્રકીર્તિતા ||૧૬૯||

અથ કેયં ગ્રહણી યાં દૂષિતો વહ્નિર્દૂષયતીત્યાહ- ષષ્ઠી પિત્તધરેત્યાદિ| યા કલા પરિકીર્તિતા ગર્ભવ્યાકરણે શારીરે પ્રોક્તા||૧૬૯||

Adhikarana 121 (170) · Śloka 170

ગ્રહણ્યા બલમગ્નિર્હિ સ ચાપિ ગ્રહણીં શ્રિતઃ | તસ્માત્ સન્દૂષિતે વહ્નૌ ગ્રહણી સમ્પ્રદુષ્યતિ ||૧૭૦||

યથાઽગ્નૌ દૂષિતે સતિ ગ્રહણી પ્રદુષ્યતિ તથા દર્શયતિ- ગ્રહણ્યા ઇત્યાદિ| હિ યસ્માદર્થે, યસ્માદ્ગ્રહણ્યા અગ્ન્યધિષ્ઠાનભૂતાયા બલમગ્નિઃ સ, ચાપ્યગ્નિર્ગ્રહણીં શ્રિતો ગ્રહણીમાશ્રિતઃ, તસ્માદગ્નૌ પ્રદૂષિતે ગ્રહણી સમ્પ્રદુષ્યતીતિ||૧૭૦||

Adhikarana 122 (171-172) · Śloka 172

એકશઃ સર્વશશ્ચૈવ દોષૈરત્યર્થમુચ્છ્રિતૈઃ | સા દુષ્ટા બહુશો ભુક્તમામમેવ વિમુઞ્ચતિ ||૧૭૧|| પક્વં વા સરુજં પૂતિ મુહુર્બદ્ધં મુહુર્દ્રવમ્ | ગ્રહણીરોગમાહુસ્તમાયુર્વેદવિદો જનાઃ ||૧૭૨||

કૈઃ પ્રદુષ્યતીત્યાહ- એકશ ઇત્યાદિ| અત્યર્થમુચ્છ્રિતૈઃ અત્યન્તવૃદ્ધૈઃ, એકશો વાતાદિભિઃ, સર્વશઃ સર્વૈર્દોષૈઃ, સા ગ્રહણી દુષ્ટા સતી ભુક્તમન્નં, બહુશો બહૂન્ વારાન્, આમમપક્વમેવ વિમુઞ્ચતિ| કિં સા દુષ્ટા સતી આમમેવ પરં વિમુઞ્ચતીત્યાહ- પક્વં વેત્યાદિ| આયુર્વેદવિદઃ અષ્ટાઙ્ગજ્ઞાઃ||૧૭૧-૧૭૨||

Adhikarana 123 (173) · Śloka 173

તસ્યોત્પત્તૌ વિદાહોઽન્ને સદનાલસ્યતૃટ્ક્લમાઃ | બલક્ષયોઽરુચિઃ કાસઃ કર્ણક્ષ્વેડોઽન્ત્રકૂજનમ્ ||૧૭૩||

અતો ગ્રહણીરોગસ્ય પૂર્વરૂપમાહ- તસ્યોત્પત્તાવિત્યાદિ| તસ્ય ગ્રહણીરોગસ્ય| વિદાહોઽન્ને અન્નં ભુક્તં વિદહ્યતીત્યર્થઃ| સદનમ્ અઙ્ગસાદઃ, આલસ્યમ્ અનુત્સાહઃ, તૃટ્ પિપાસા, ક્લમો વિનાઽપિ વ્યાયામં શ્રમઃ| કર્ણક્ષ્વેડઃ અનેકવિધહુઙ્કારાદિશબ્દશ્રવણમ્| ‘વિદાહોઽન્ને’ ઇત્યત્રાન્યે ‘વિદાહોઽન્તઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, અન્તઃકોષ્ઠેઽન્નં વિદાહમાપાદયતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ||૧૭૩||

Adhikarana 124 (174-175) · Śloka 175

અથ જાતે ભવેજ્જન્તુઃ શૂનપાદકરઃ કૃશઃ | પર્વરુગ્લૌલ્યતૃટ્છર્દિજ્વરારોચકદાહવાન્ ||૧૭૪|| ઉદ્ગિરેચ્છુક્તતિક્તામ્લલોહધૂમામગન્ધિકમ્ | પ્રસેકમુખવૈરસ્યતમકારુચિપીડિતઃ ||૧૭૫||

પૂર્વરૂપાનન્તરં રૂપમાહ- અથેત્યાદિ| પર્વરુક્ સન્ધિપીડા, લૌલ્યં સર્વરસેષુ લોલુપત્વમ્| ઉદ્ગિરેત્ વમેત્| શુક્તં ચુક્રમ્| ગન્ધશબ્દો લોહાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ| તમકઃ શ્વાસવિશેષઃ, અન્યે તુ તમકં મોહમાચક્ષતે| પીડિતશબ્દઃ પ્રસેકાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અત્ર પાઠે ‘નિર્માસો વા કૃશઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર નિર્માંસઃઅત્યન્તક્ષીણમાંસઃ, કૃશઃ અલ્પમાંસઃ| અત્રારોચકશબ્દોપાદાનાદેવારુચિઃ પ્રાપ્તા, પુનરરુચ્યભિધાનમસ્મિન્ રોગેઽરુચેરવશ્યમ્ભાવસૂચનાર્થમ્||૧૭૪-૧૭૫||

Adhikarana 125 (176) · Śloka 176

વાતાચ્છૂલાધિકૈઃ પાયુહૃત્પાર્શ્વોદરમસ્તકૈઃ | પિત્તાત્ સદાહૈર્ગુરુભિઃ કફાત્ત્રિભ્યસ્ત્રિલક્ષણૈઃ ||૧૭૬||

અત ઊર્ધ્વં વાતાદિભેદેન ગ્રહણીલક્ષણાન્યાહ- વાતાદિત્યાદિ| પાયુઃ ગુદઃ, હૃત્ હૃદયં, પાર્શ્વે દ્વે; પાય્વાદિમસ્તકાન્તૈઃ શૂલાધિકૈર્વાતાદ્ગ્રહણીરોગો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ; એવં સર્વત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| એભિરેવ પાય્વાદિભિઃ સદાહૈઃ પિત્તાદ્ગ્રહણી, ગુરુભિઃ પાય્વાદિભિઃ કફાત્, ત્રિલક્ષણૈરિતિ શૂલાધિકૈઃ સદાહૈર્ગુરુભિઃ પાય્વાદિભિઃ; ત્રિભ્યો દોષેભ્યઃ, ‘ગ્રહણી’ ઇતિ શેષઃ||૧૭૬||

Adhikarana 126 (177) · Śloka 177

દોષવર્ણૈર્નખૈસ્તદ્વદ્વિણ્મૂત્રનયનાનનૈઃ | હૃત્પાણ્ડૂદરગુલ્માર્શઃપ્લીહાશઙ્ખી ચ માનવઃ ||૧૭૭||

કિમેતૈરેવ લક્ષણૈર્ગ્રહણીરોગો જ્ઞેયોઽથવાઽન્યૈરપીત્યાહ- દોષવર્ણૈરિત્યાદિ| દોષવર્ણૈરિતિ કૃષ્ણારુણનીલપીતરક્તાસિતપાણ્ડુભિર્નખૈઃ, તદ્વદિતિ કૃષ્ણાદિવર્ણૈર્વિડાદિભિશ્ચ ‘ગ્રહણીરોગો જ્ઞેય’ ઇતિ શેષઃ| હૃત્પાણ્ડૂદરાદિરોગાશઙ્કી ચ માનવો ભવતિ, ‘પ્રવર્ધમાને ગ્રહણીરોગે’ ઇતિ વાક્યશેષઃ||૧૭૭||

Adhikarana 127 (178-180) · Śloka 181

યથાદોષોચ્છ્રયં તસ્ય વિશુદ્ધસ્ય યથાક્રમમ્ | પેયાદિં વિતરેત્ સમ્યગ્દીપનીયોપસમ્ભૃતમ્ ||૧૭૮|| તતઃ પાચનસઙ્ગ્રાહિદીપનીયગણત્રયમ્ | પિબેત્ પ્રાતઃ સુરારિષ્ટસ્નેહમૂત્રસુખામ્બુભિઃ ||૧૭૯|| તક્રેણ વાઽથ તક્રં વા કેવલં હિતમુચ્યતે | કૃમિગુલ્મોદરાર્શોઘ્નીઃ ક્રિયાશ્ચાત્રાવચારયેત્ ||૧૮૦|| ચૂર્ણં હિઙ્ગ્વાદિકં ચાત્ર ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમ્ |૧૮૧|

અત ઊર્ધ્વં ગ્રહણીરોગચિકિત્સિતમાહ- યથેત્યાદિ| દોષોચ્છ્રયો દોષોદ્રેકઃ| તસ્યેતિ ગ્રહણીરોગિણઃ| તત્ર યથાદોષોચ્છ્રયં વિશુદ્ધસ્યેતિ વાતોદ્રેકે નિરૂહેણ, પિત્તોદ્રેકે વિરેકેણ, કફોદ્રેકે વમનેન| યથાક્રમમિતિ યથાસ્વં શુદ્ધિપ્રકરણોક્તક્રમેણેત્યર્થઃ| પેયાદિમિત્યાદિશબ્દાત્ વિલેપીયૂષમૃદ્વોદનાદિકમ્| વિતરેત્ દદ્યાત્| સમ્યક્ યથોક્તમ્| દીપનીયોપસમ્ભૃતમિતિ પઞ્ચકોલાદ્યગ્નિદીપનદ્રવ્યયુક્તમ્| ‘યથાદોષોચ્છ્રયં’ ઇત્યત્રાન્યે ‘યથાદોષબલં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર દોષબલાનતિક્રમેણ વિશુદ્ધસ્યેત્યર્થઃ| તત ઇત્યાદિ| તત ઇતિ પેયાદિક્રમાનન્તરમ્| પાચનસઙ્ગ્રાહિદીપનીયગણત્રયમિતિ ગણશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન પાચનદ્રવ્યગણો હરિદ્રાદિઃ, સઙ્ગ્રાહીગણઃ અમ્બષ્ઠાદિઃ, દીપનીયગણઃ પિપ્પલ્યાદિઃ; એતદ્ગણત્રયં દોષકાલસાત્મ્યાદ્યપેક્ષયા સુરારિષ્ટાદિભિસ્તક્રાન્તૈઃ પ્રાતઃ પિબેદિત્યર્થઃ| તક્રં વેત્યાદિ સઙ્ગ્રાહિદીપનીયલઘુત્વાત્ “એકા શાન્તિરનેકસ્ય” ઇતિ વચનાત્| ક્રિમ્યાદિઘ્ની ક્રિયાઽત્રાપિ કરણીયેત્યાહ- ક્રિમીત્યાદિ| અત્રેતિ ગ્રહણીરોગે| અવચારયેત્ પ્રયોજયેત્| નનુ, ગ્રહણીરોગો વાતાદિભેદેન ચતુર્વિધઃ પ્રોક્તઃ, તત્કથં ચિકિત્સિતં તથા નોક્તં? ઉચ્યતે- યથાદોષોચ્છ્રયમિત્યત્રાપ્યનુવર્તનીયમ્; તેન ક્રિમ્યાદિઘ્ની ક્રિયા યથાદોષોચ્છ્રયમવચારયેદિતિ ન દોષઃ| હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણાદિકં ગ્રહણ્યામપ્યતિદિશન્નાહ- ચૂર્ણમિત્યાદિ| હિઙ્ગ્વાદિચૂર્ણં મહાવાતવ્યાધ્યુક્તં, ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમિતિ ષટ્પલાદિકં, અવચારયેદિત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે||૧૭૮-૧૮૦||-

Adhikarana 128 (181) · Śloka 182

કલ્કેન મગધાદેશ્ચ ચાઙ્ગેરીસ્વરસેન ચ ||૧૮૧|| ચતુર્ગુણેન દધ્ના ચ ઘૃતં સિદ્ધં હિતં ભવેત્ |૧૮૨|

ચાઙ્ગેરીઘૃતમાહ- કલ્કેનેત્યાદિ| મગધાદેઃ પિપ્પલ્યાદેઃ| ચાઙ્ગેરી અમ્લપત્રિકા, તસ્યાઃ સ્વરસેન સ્નેહચતુર્ગુણેન, પિપ્પલ્યાદિકલ્કેન સ્નેહચતુર્થાંશેન, દધ્ના ચ ચતુર્ગુણેન, સિદ્ધં ઘૃતં હિતં ભવેદિત્યર્થઃ||૧૮૧||

Adhikarana 129 (182) · Śloka 182

સર્વથા દીપનં સર્વં ગ્રહણીરોગિણાં હિતમ્ ||૧૮૨||

ઇદાનીં ગ્રહણીરોગેઽશેષસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- સર્વથેત્યાદિ| સર્વથા સર્વપ્રકારેણ| દીપનમ્ અગ્નિદીપનમ્; યત્ અગ્નિદીપનં તત્સર્વં ગ્રહણીરોગિણાં સર્વથા હિતમિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૮૨||

Adhikarana 130 (183) · Śloka 183

જ્વરાદીનવિરોધાચ્ચ સાધયેત્ સ્વૈશ્ચિકિત્સિતૈઃ ||૧૮૩||

અતોઽનન્તરં ગ્રહણીરોગોપદ્રવાણાં જ્વરારોચકાદીનાં પ્રતિકારમાહ- જ્વરાદીનિત્યાદિ| જ્વરાદીનિત્યાદિશબ્દાદરોચકશૂલકરપાદશોફાદીનાં ગ્રહણમ્| અવિરોધાચ્ચેતિ ‘મૂલવ્યાધેઃ’ ઇતિ શેષઃ| યદ્યપિ નિબન્ધકારૈરયમધ્યાયો વ્યસ્તપાઠેન પઠિતસ્તથાઽપિ મયા મદ્ગુરુણા યેન ક્રમેણોપદિષ્ટસ્તથાઽયં પઠિતો વ્યાખ્યાતશ્ચ||૧૮૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 40

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રેઽતિસારપ્રતિષેધો નામ (દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતકાયચિકિત્સાયામતિસારપ્રતિષેધાધ્યાયશ્ચત્વારિંશત્તમઃ||૪૦||