40. atisārapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋಽತೀಸಾರಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಜ್ವರಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಮಗ್ನ್ಯುಪಘಾತಪೂರ್ವಕತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದತೀಸಾರಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಸರಣಮ್ ಅತೀಸಾರಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರತಿಷೇಧಃ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಅತಿರತ್ಯರ್ಥವಚನೇ, ಸರತಿರ್ಗತಿಕರ್ಮಣಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತದತ್ಯನ್ತಸರಣಾದತೀಸಾರ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ” ಇತಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೋಷ್ಣದ್ರವಸ್ಥೂಲಾತಿಶೀತಲೈಃ | ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಾಜೀರ್ಣೈರಸಾತ್ಮ್ಯೈಶ್ಚಾಪಿ ಭೋಜನೈಃ ||೩|| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯೈರತಿಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ಮಿಥ್ಯಾಯುಕ್ತೈರ್ವಿಷಾದ್ಭಯಾತ್ | ಶೋಕಾದ್ದುಷ್ಟಾಮ್ಬುಮದ್ಯಾತಿಪಾನಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯರ್ತುಪರ್ಯಯಾತ್ ||೪|| ಜಲಾತಿರಮಣೈರ್ವೇಗವಿಘಾತೈಃ ಕೃಮಿದೋಷತಃ | ನೃಣಾಂ ಭವತ್ಯತೀಸಾರೋ ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ||೫||

ಯತೋ ವಿಜ್ಞಾತೇಽತಿಸಾರೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕ್ರಿಯತೇ, ಅತಸ್ತದ್ವಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಂ ನಿದಾನಮಾಹ- ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಗುರು ಮಾತ್ರಾಗುಣವಿಪಾಕೇಭ್ಯಃ| ಅತಿಶಬ್ದಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಭಿಃ ಸ್ಥೂಲಾನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಸ್ಥೂಲಂ ಸ್ಥೂಲಾವಯವಂ ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಾದಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಗುರುಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಥೂಲಯೋಃ ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತಿಶಯೇನಾತೀಸಾರಹೇತುತ್ವಾಪಾದನಾರ್ಥಂ ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿರುದ್ಧಂ ಹಿತಾಹಿತೀಯೋಕ್ತಮ್, ಅಧ್ಯಶನಮ್ ಅಜೀರ್ಣಭೋಜನಮ್, ಅಜೀರ್ಣಾನಿ ಆಮವಿದಗ್ಧಾದೀನಿ| ಸ್ನೇಹಾದ್ಯೈರಿತಿ ಸ್ನೇಹವಮನವಿರೇಚನನಿರೂಹಾನುವಾಸನೈಃ| ಅತಿಯುಕ್ತೈಃ ಅತಿಯೋಗಯುಕ್ತೈಃ| ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯುಕ್ತೈಃ ಅಸಮ್ಯಗ್ಯುಕ್ತೈಃ, ಯದ್ಯಪಿ ಮಿಥ್ಯಾಪ್ರಯುಕ್ತೈರಿತ್ಯನೇನೈವಾತಿಯೋಗಃ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತಥಾಽಪ್ಯತಿಶಯೇನಾತೀಸಾರಹೇತುತ್ವಾಪಾದನಾರ್ಥಮತಿಯೋಗಗ್ರಹಣಮ್| ವಿಷಾತ್ ದೂಷೀವಿಷಾತ್| ದುಷ್ಟಾಮ್ಬುಮದ್ಯಾತಿಪಾನಾತ್ ವೀರ್ಯವಿಪಾಕಸ್ಪರ್ಶೈರ್ದುಷ್ಟಮಮ್ಬು, ಮದ್ಯಂ ಪುನರ್ದುಷ್ಟಂ ನವಂ ವ್ಯಾಪನ್ನಮಕಾಲಜಂ ವಾ, ತಯೋರಾಧಿಕ್ಯೇನ ಪಾನಾತ್| ಸಾತ್ಮ್ಯರ್ತುಪರ್ಯಯಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ಋತುವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹಿ ಅಸಾತ್ಮ್ಯೈಶ್ಚಾಪಿ ಭೋಜನೈರಿತಿ ನಿಷ್ಫಲಂ; ತನ್ನ, ವಿಶೇಷಹೇತುತ್ವಾತ್| ಜಲಾತಿರಮಣೈಃ ಪಾನೀಯಾತಿಕ್ರೀಡನೈಃ| ವೇಗವಿಘಾತೈಃ ಮೂತ್ರಾದಿವೇಗಾವರೋಧೈಃ| ಕೃಮಿದೋಷತಃ ಕೃಮಿಪ್ರಕೋಪಾತ್| ಕೇಚಿದಾಚಾರ್ಯಾ ಗುರ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿಸೂತ್ರಾತ್ ಪೂರ್ವಮತೀಸಾರಸ್ಯ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಂ ಪಠನ್ತಿ, ತದ್ಯಥಾ,- “ದೀರ್ಘಸತ್ರೇಣ ಯಜತಃ ಪೃಷಧ್ರಸ್ಯ ಮಹಾತ್ಮನಃ| ಆಲಮ್ಭ್ಯಾಃ ಪಶವಃ ಕ್ಷೀಣಾಸ್ತತೋ ಗಾವಃ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತಾಃ|| ತಾಸಾಮುಪಾಕೃತಾನಾಂ ಚ ಗವಾಮತ್ಯರ್ಥಸೇವನಾತ್| ಅಸಾತ್ಮ್ಯತ್ವಾದಥೋಷ್ಣತ್ವಾದ್ಗೌರವಾಚ್ಚ ವಿಶೇಷತಃ|| ಅತಿಸ್ನೇಹಾಚ್ಚ ಸಙ್ಕ್ಷೀಣೋ ಜಾಠರೋಽಗ್ನಿಸ್ತದಾ ಕಿಲ| ಅತೀಸಾರಃ ಪುರೋತ್ಪನ್ನೋ ದೋಷಧಾತುಮಲಾಶ್ರಯಃ|| ಅಥ ತೇನೈವ ಕಲ್ಪೇನ ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯೇಷ ಮಹಾಗದಃ”- ಇತಿ||೩-೫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

ಸಂಶಮ್ಯಾಪಾನ್ಧಾತುರನ್ತಃ ಕೃಶಾನುಂ ವರ್ಚೋಮಿಶ್ರೋ ಮಾರುತೇನ ಪ್ರಣುನ್ನಃ | ವೃದ್ಧೋಽತೀವಾಧಃ ಸರತ್ಯೇಷ ಯಸ್ಮಾದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ಘೋರಂ ತಂ ತ್ವತೀಸಾರಮಾಹುಃ ||೬||

ಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯತೇ ಇತ್ಯಭಿಧಾಯ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಪಿ ಲಕ್ಷಣಂ ಭವತ್ಯತೋ ಹೇತೋರ್ನಿರುಕ್ತಿದ್ವಾರೇಣ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ಸಂಶಮ್ಯಾಪಾನ್ಧಾತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದನ್ತರಗ್ನಿಂ ಸಂಶಮ್ಯ ಅಪಾನ್ಧಾತುರೇವಮ್ಭೂತೋಽತೀವಾಧಃ ಸರತಿ ತಸ್ಮಾದತೀಸಾರಮಾಚಾರ್ಯಾ ಆಹುರಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸಂಶಮ್ಯ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ| ಅಪಾನ್ಧಾತುಃ ಕಾಯದ್ರವಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತರಸಾದಿಕಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕಫದುಷ್ಟಂ ರಸಂ ಸ್ವೇದಂ ಚಾಪಾನ್ಧಾತುಶಬ್ದೇನಾಹುಃ| ವರ್ಚೋಮಿಶ್ರಃ ಪುರೀಷಯುಕ್ತಃ| ಪ್ರಣುನ್ನಃ ಪ್ರೇರಿತಃ| ವೃದ್ಧೋ ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಃ||೬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 8

ಏಕೈಕಶಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚಾಪಿ ದೋಷೈಃ ಶೋಕೇನಾನ್ಯಃ ಷಷ್ಠ ಆಮೇನ ಚೋಕ್ತಃ | ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಾಹುರ್ನೈಕರೂಪಪ್ರಕಾರಂ ನೈವೇತ್ಯೇವಂ ಕಾಶಿರಾಜಸ್ತ್ವವೋಚತ್ ||೭|| ದೋಷಾವಸ್ಥಾಸ್ತಸ್ಯ ನೈಕಪ್ರಕಾರಾಃ ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯೋದ್ಭವನ್ತಿ |೮|

ಇದಾನೀಮತೀಸಾರಾಣಾಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಏಕೈಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಖ್ಯೇಯನಿರ್ದೇಶಾದೇವ ಸಙ್ಖ್ಯಾಯಾಂ ಲಬ್ಧಾಯಾಂ ಷಷ್ಠ ಇತಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾಕರಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ; ತೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾ ಅತೀಸಾರಾ ನ ಭವನ್ತಿ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದಿತಿ ಸೂಚಿತಮ್| ಯೇಽನ್ಯೇ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾ ವಾತಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ಚತ್ವಾರೋ, ಭಯಶೋಕಾಭ್ಯಾಂ ಚ ದ್ವೌ, ಇತ್ಯನಯಾ ಪರಿಪಾಟ್ಯಾ ಷಟ್ತ್ವಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಮೀದೃಶೋಽಭಿಪ್ರಾಯಃ- ಆಮಜೋಽತೀಸಾರಃ ಸನ್ನಿಪಾತಜೇಽವರುದ್ಧಃ, ‘ಆಮಾಜೀರ್ಣಾತ್ ಪ್ರದ್ರುತಾಃ ಕ್ಷೋಭಯನ್ತಃ’ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಕೈಶ್ಚಿದ್ಧಾರೀತಾದಿಭಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವಜಾದಿಭೇದೇನ ಬಹವೋಽತಿಸಾರಾಃ ಪಠಿತಾಃ, ತೇ ಧನ್ವನ್ತರೇರನಭಿಮತಾಃ, ಅತಸ್ತನ್ನಿಷೇಧಾರ್ಥಮಾಹ- ಕೇಚಿತ್ ಪ್ರಾಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿನ್ನೈಕರೂಪಪ್ರಕಾರಮತೀಸಾರಮಾಹುಃ; ಕುತಃ? ದ್ವನ್ದ್ವಜರಕ್ತಾತೀಸಾರಾದಿಭೇದೇನ ಬಹುಪ್ರಕಾರತ್ವಾತ್, ಕಾಶಿರಾಜಶ್ಚ ತಮತೀಸಾರಮೇವ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾದಿಭೇದೇನ ಬಹುಪ್ರಕಾರಮಿತಿ ಹೇತೋರ್ನೈವಾವೋಚತ್; ಕೋಽಸೌ ಹೇತುರ್ಯದ್ವಶಾದನನ್ತಪ್ರಕಾರಂ ತಂ ನಾವೋಚದಿತ್ಯಾಹ- ದೋಷಾವಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ; ದೋಷಾವಸ್ಥಾ ಆಮಪಕ್ವರಕ್ತಾದ್ಯಾಃ, ತಸ್ಯ ಅತೀಸಾರಿಣಃ, ಕಾಲೇ ಕಾಲೇ ಸ್ವೇ ಸ್ವೇ ಕಾಲೇ; ತತ್ರ ಪ್ರಥಮಾ ಆಮಾವಸ್ಥಾ, ತತಃ ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಾ, ತಥಾ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರೇ ಪಿತ್ತಲಸೇವನಾದ್ರಕ್ತಾತೀಸಾರಾವಸ್ಥಾ ಭವತಿ; ಏವಮೇಕದೋಷಾವಸ್ಥೇಽಪ್ಯತೀಸಾರೇ ದೋಷಾನ್ತರಾನುಬನ್ಧೇನ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಭಾಸತಾ ಜ್ಞೇಯಾ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಮ್- ಅತೀಸಾರಃ ಷಟ್ಪ್ರಕಾರ ಏವ, ಯಾಶ್ಚ ಆಮಪಕ್ವರಕ್ತಾನ್ಯದೋಷಾನುಬನ್ಧಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರಾನೇಕಪ್ರಕಾರಾ ಅವಸ್ಥಾಸ್ತಾ ದೋಷಾಣಾಮೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೭||-

Adhikarana 5 (8) · Śloka 9

ಹೃನ್ನಾಭಿಪಾಯೂದರಕುಕ್ಷಿತೋದಗಾತ್ರಾವಸಾದಾನಿಲಸನ್ನಿರೋಧಾಃ ||೮|| ವಿಟ್ಸಙ್ಗ ಆಧ್ಮಾನಮಥಾವಿಪಾಕೋ ಭವಿಷ್ಯತಸ್ತಸ್ಯ ಪುರಃಸರಾಣಿ |೯|

ಇದಾನೀಮತೀಸಾರಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ಹೃನ್ನಾಭಿಪಾಯೂದರೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ಪಾಯು ಗುದಂ, ತೋದಶಬ್ದೋ ಹೃದಾದಿಭಿಃ ಕುಕ್ಷಿಪರ್ಯನ್ತೈಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಯದ್ಯಪ್ಯುದರಗ್ರಹಣೇನೈವ ನಾಭಿಕುಕ್ಷೀ ಅಪಿ ಪ್ರಾಪ್ಯೇತೇ, ತಥಾಽಪಿ ನಾಭಿಕುಕ್ಷ್ಯಭಿಧಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತತ್ರ ತೋದೋ ಭವತೀತಿ ದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಪುರಃಸರಾಣಿ ಪೂರ್ವರೂಪಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ||೮||-

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ಶೂಲಾವಿಷ್ಟಃ ಸಕ್ತಮೂತ್ರೋಽನ್ತ್ರಕೂಜೀ ಸ್ರಸ್ತಾಪಾನಃ ಸನ್ನಕಟ್ಯೂರುಜಙ್ಘಃ ||೯|| ವರ್ಚೋ ಮುಞ್ಚತ್ಯಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಸಫೇನಂ ರೂಕ್ಷಂ ಶ್ಯಾವಂ ಸಾನಿಲಂ ಮಾರುತೇನ |೧೦|

ಇದಾನೀಂ ವಾತಾತೀಸಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶೂಲಾವಿಷ್ಟ ಇತ್ಯಾದಿ| ಶೂಲಾವಿಷ್ಟಃ ಶೂಲಾರ್ದಿತಃ| ಸಕ್ತಮೂತ್ರೋ ವಿಬದ್ಧಮೂತ್ರಃ| ಅನ್ತ್ರಕೂಜೀ ಗುಡಗುಡಶಬ್ದಯುಕ್ತಃ| ಸ್ರಸ್ತಾಪಾನಃ ಅಧಶ್ಚ್ಯುತಗುದಃ| ಸನ್ನಕಟ್ಯೂರುಜಙ್ಘಃ ಶಿಥಿಲಕಟ್ಯೂರುಜಙ್ಘಃ| ಅಲ್ಪಮಲ್ಪಮಿತಿ ಚಾನ್ಯಾತಿಸಾರಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಸಾನಿಲಂ ಸಶಬ್ದವಾತಯುತಮ್| ಶ್ಯಾವಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವ್ರಣಾಸ್ರಾವೋಕ್ತಾರುಣಭಸ್ಮಕಪೋತಾಸ್ಥಿವರ್ಣಾನುಪಲಕ್ಷಯತಿ||೯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

ದುರ್ಗನ್ಧ್ಯುಷ್ಣಂ ವೇಗವನ್ಮಾಂಸತೋಯಪ್ರಖ್ಯಂ ಭಿನ್ನಂ ಸ್ವಿನ್ನದೇಹೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮ್ ||೧೦|| ಪಿತ್ತಾತ್ ಪೀತಂ ನೀಲಮಾಲೋಹಿತಂ ವಾ ತೃಷ್ಣಾಮೂರ್ಚ್ಛಾದಾಹಪಾಕಜ್ವರಾರ್ತಃ |೧೧|

ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ದುರ್ಗನ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಃ ಪುರುಷ ಏವಮ್ಭೂತಂ ವರ್ಚಃ ಪಿತ್ತಾದತೀಸಾರ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವೇಗವತ್ ಅತಿಶಯೇನ ಸವೇಗಮ್| ಮಾಂಸತೋಯಪ್ರಖ್ಯಂ ಮಾಂಸಧಾವನೋದಕಸದೃಶಮ್| ಭಿನ್ನಂ ಸ್ಫುಟಿತಮ್, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮ್ ಅತಿಶಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಂ, ತಚ್ಚ ಮಕ್ಷಿಕಾಣಾಮಪಸರ್ಪಣೇನ ಜ್ಞೇಯಮ್| ದಾಹೋ ಗುದೇ ಜಠರೇ ವಾ, ಪಾಕೋ ಗುದೇ ಏವ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೦||-

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

ತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರಾಗೌರವೋತ್ಕ್ಲೇಶಸಾದೀ ವೇಗಾಶಙ್ಕೀ ಸೃಷ್ಟವಿಟ್ಕೋಽಪಿ ಭೂಯಃ ||೧೧|| ಶುಕ್ಲಂ ಸಾನ್ದ್ರಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುಕ್ತಂ ಭಕ್ತದ್ವೇಷೀ ನಿಃಸ್ವನಂ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ |೧೨|

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತೀಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತನ್ದ್ರಾನಿದ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ದ್ರಾ ಶಾರೀರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣನಿದ್ರಾಭೇದಃ, ಉತ್ಕ್ಲೇಶಃ ಥೂತ್ಕರಣಂ, ಸಾದೀ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಯುಕ್ತಃ| ಸೃಷ್ಟವಿಟ್ಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸೃಷ್ಟವಿಟ್ಕೋಽಪಿ ಪುರುಷೋ ಭೂಯಃ ಪುನರ್ವೇಗಾಶಙ್ಕೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಮ್| ನಿಃಸ್ವನಂ ನಿಃಶಬ್ದಮ್| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಉದ್ಧರ್ಷಿತರೋಮಾ||೧೧||-

Adhikarana 9 (12) · Śloka 13

ತನ್ದ್ರಾಯುಕ್ತೋ ಮೋಹಸಾದಾಸ್ಯಶೋಷೀ ವರ್ಚಃ ಕುರ್ಯಾನ್ನೈಕವರ್ಣಂ ತೃಷಾರ್ತಃ ||೧೨|| ಸರ್ವೋದ್ಭೂತೇ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೋಪಪತ್ತಿಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚಾಯಂ ಬಾಲವೃದ್ಧೇಷ್ವಸಾಧ್ಯಃ |೧೩|

ಇದಾನೀಂ ಸನ್ನಿಪಾತಾತೀಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತನ್ದ್ರಾಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ನೈಕವರ್ಣಂ ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಸರ್ವದೋಷವರ್ಣಮ್| ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೋಪಪತ್ತಿಃ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಪ್ರಾಪ್ತಿಃ||೧೨||-

Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15

ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈಃ ಶೋಚತೋಽಲ್ಪಾಶನಸ್ಯ ಬಾಷ್ಪಾವೇಗಃ ಪಕ್ತಿಮಾವಿಧ್ಯ(ಶ್ಯ)ಜನ್ತೋಃ ||೧೩|| ಕೋಷ್ಠಂ ಗತ್ವಾ ಕ್ಷೋಭಯತ್ಯಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ತಚ್ಚಾಧಸ್ತಾತ್ ಕಾಕಣನ್ತೀಪ್ರಕಾಶಮ್ | ವರ್ಚೋಮಿಶ್ರಂ ನಿಃಪುರೀಷಂ ಸಗನ್ಧಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ವಾ ಸಾರ್ಯತೇ ತೇನ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ||೧೪|| ಶೋಕೋತ್ಪನ್ನೋ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯೋಽತಿಮಾತ್ರಂ ರೋಗೋ ವೈದ್ಯೈಃ ಕಷ್ಟ ಏಷ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ |೧೫|

ಶೋಕಜಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಬಾಷ್ಪಾವೇಗಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಗತ್ವಾ, ಪಕ್ತಿಮಾವಿಧ್ಯ, ರಕ್ತಮಸ್ಯ ಕ್ಷೋಭಯತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತೈಸ್ತೈರ್ಭಾವೈಃ ಬನ್ಧುವಿಯೋಗಾದಿಭಿಃ, ಶೋಚತಃ ಶೋಕಂ ಕುರ್ವತಃ, ಬಾಷ್ಪಾವೇಗಃ ಶೋಕೋತ್ಥತೇಜ ಉದ್ರೇಕಃ, ಪಕ್ತಿಮಗ್ನಿಂ ಪಕ್ತಿಹೇತುತ್ವಾತ್, ಆವಿಧ್ಯ ಆಕುಲೀಕೃತ್ಯ, ಕ್ಷೋಭಯತಿ| ತಚ್ಚೇತಿ ರಕ್ತಂ, ಅಧಸ್ತಾದಿತಿ ಪದಂ ಕ್ಷೋಭಯತೀತ್ಯನೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಂ, ಅನ್ಯೇ ಸಾರ್ಯತೇ ತೇನ ಇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ಕಾಕಣನ್ತೀ ಗುಞ್ಜಾ| ಸಗನ್ಧಂ ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ವೇತಿ ಸಪುರೀಷಾಪುರೀಷತ್ವಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಅಲ್ಪಾಶನಸ್ಯೇತ್ಯಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಶೋಕೋತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯತಃ ಪ್ರಾಕ್ ಅನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ ‘ಶುಷ್ಕಂ ಭುಕ್ತಂ ತೇಜ ಊಷ್ಮಗೃಹೀತಂ ಕೋಷ್ಠಂ ಗತ್ವಾ ರಕ್ತಮತ್ಯರ್ಥಮುಷ್ಣಮ್| ಗುಞ್ಜಾಪ್ರಖ್ಯಂ ಪ್ರೇರಯೇಚ್ಚಾಪ್ಯಧಸ್ತಾದ್ವರ್ಚೋಯುಕ್ತಂ ನಿಷ್ಪುರೀಷಂ ಸಗನ್ಧಮ್|| ನಿರ್ಗನ್ಧಂ ವಾ ಸಾರ್ಯತೇ ಸೋಽತಿಸಾರಃ’ ಇತಿ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ,- ಶುಷ್ಕಂ ಶುಷ್ಕತಾಂ ಗತಂ, ಅಲ್ಪತ್ವಾತ್; ಭುಕ್ತಂ ಭೋಜನಂ, ತೇಜಃ ಶೋಕೋತ್ಥಂ ತೇಜಃ, ಊಷ್ಮಗೃಹೀತಮ್ ಊಷ್ಮಣಾ ಗೃಹೀತಮ್||೧೩-೧೪||-

Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16

ಆಮಾಜೀರ್ಣೋಪದ್ರುತಾಃ ಕ್ಷೋಭಯನ್ತಃ ಕೋಷ್ಠಂ ದೋಷಾಃ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಸಭಕ್ತಮ್ ||೧೫|| ನಾನಾವರ್ಣಂ ನೈಕಶಃ ಸಾರಯನ್ತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಾಜ್ಜನ್ತೋಃ ಷಷ್ಠಮೇನಂ ವದನ್ತಿ ||೧೬||

ಆಮಾತೀಸಾರಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಆಮಾಜೀರ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಾಃ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಕೋಷ್ಠಂ ಕ್ಷೋಭಯನ್ತಃ ಸನ್ತೋ ನಾನಾವರ್ಣಂ ಕೃಚ್ಛ್ರಾತ್ ಸರುಕ್ ಏಕಶೋ ನ, ಅಪಿತು ಬಹುಶಃ ಸಾರಯನ್ತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಆಮಾಜೀರ್ಣೋಪದ್ರುತಾಃ ಆಮಾಖ್ಯೇನಾಜೀರ್ಣೇನೋದೀರಿತಾಃ, ಕ್ಷೋಭಯನ್ತಃ ಚಾಲಯನ್ತಃ, ‘ಮಲಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಭಕ್ತಂ ಸಸಿಕ್ಥಮ್| ಅತ್ರ ಪುನಃ ಷಷ್ಠಸಙ್ಖ್ಯಾವಚನಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಭಯಸ್ನೇಹಾಜೀರ್ಣವಿಸೂಚಿಕಾರ್ಶೋಽಜೀರ್ಣಾದಿನಿಮಿತ್ತಾ ಅತೀಸಾರಾ ನ ಪೃಥಗ್ಗಣನೀಯಾಃ, ಯತಸ್ತೇ ದೋಷಜೇಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭೂತಾಃ| ಏನಮ್ ಆಮಜಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಟಾಃ ಸಭಕ್ತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಧಾತುಸಙ್ಘಾನ್ ಮಲಾಂಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಧಾತುಸಙ್ಘಾನ್ ರಕ್ತಾದೀನ್, ಮಲಾನ್ ಪುರೀಷಾದೀನ್, ‘ದೂಷಯಿತ್ವಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಯದ್ಯಪಿ ಸರ್ವಾತೀಸಾರಾಣಾಮಾದಾವಾಮಾತೀಸಾರತ್ವಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪ್ರಭೂತಾಮಜನಿತತ್ವಾದಾಮಜಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ, ಏವಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕತ್ವೇಽಪ್ಯಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ಸಮಾಧೇಯಮ್||೧೫-೧೬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 17

ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇಭಿರ್ದೋಷೈಸ್ತು ನ್ಯಸ್ತಮಪ್ಸ್ವವಸೀದತಿ | ಪುರೀಷಂ ಭೃಶದುರ್ಗನ್ಧಿ ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಚಾಮಸಞ್ಜ್ಞಕಮ್ ||೧೭||

ಇದಾನೀಮಾಮಾತೀಸಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇಭಿರ್ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸೃಷ್ಟಮೇಭಿರ್ದೋಷೈಃ ಪೂರ್ವನಿರ್ದಿಷ್ಟೈರ್ವಾತಾದಿಲಿಙ್ಗೈರ್ಗುರುತರೈರ್ವ್ಯಾಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಸೀದತಿ ಬ್ರುಡತಿ| ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮ್ ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಪ್ರವರ್ತಕಂ; ‘ವಿಚ್ಛಿನ್ನಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪಿಚ್ಛಿಲಮ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೧೭||

Adhikarana 13 (18) · Śloka 18

ಏತಾನ್ಯೇವ ತು ಲಿಙ್ಗಾನಿ ವಿಪರೀತಾನಿ ಯಸ್ಯ ತು | ಲಾಘವಂ ಚ ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ ತಸ್ಯ ಪಕ್ವಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೧೮||

ಆಮಲಕ್ಷಣಮಭಿಧಾಯ ಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಏತಾನ್ಯೇವೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನ್ಯೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಅನನ್ತರೋಕ್ತಾಪಕ್ವಲಿಙ್ಗಾನಿ| ಚಕಾರಾತ್ ಕಫದುಷ್ಟಿರಹಿತಂ ಪುರೀಷಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ‘ಮನುಷ್ಯಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪುರೀಷಸ್ಯ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಯದ್ಯಪಿ ನ್ಯಸ್ತಮಪ್ಸ್ವವಸೀದತೀತ್ಯಸ್ಯ ವೈಪರೀತ್ಯೇನೈವ ಪುರೀಷಲಾಘವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪುನರ್ಲಾಘವೋಪಾದಾನಂ ಕಫದುಷ್ಟಿರಹಿತತ್ವಬೋಧನಾಯ| ನನು, ಕಫಸಂಸೃಷ್ಟಃ ಪಕ್ವೋಽಪಿ ಮಲೋ ನಿಮಜ್ಜತಿ, ತತ್ ಕಥಂ ಪಕ್ವಕಫಾತೀಸಾರಜ್ಞಾನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ತದಿತರಲಕ್ಷಣೈರೇವ||೧೮||

Adhikarana 14 (19-21) · Śloka 21

ಸರ್ಪಿರ್ಮೇದೋವೇಸವಾರಾಮ್ಬುತೈಲಮಜ್ಜಾಕ್ಷೀರಕ್ಷೌದ್ರರೂಪಂ ಸ್ರವೇದ್ಯತ್ | ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಭಂ ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೋಪಮಂ ವಾ ವಿಸ್ರಂ ಶೀತಂ ಪ್ರೇತಗನ್ಧ್ಯಞ್ಜನಾಭಮ್ ||೧೯|| ರಾಜೀಮದ್ವಾ ಚನ್ದ್ರಕೈಃ ಸನ್ತತಂ ವಾ ಪೂಯಪ್ರಖ್ಯಂ ಕರ್ದಮಾಭಂ ತಥೋಷ್ಣಮ್ | ಹನ್ಯಾದೇತದ್ಯತ್ ಪ್ರತೀಪಂ ಭವೇಚ್ಚ ಕ್ಷೀಣಂ ಹನ್ಯುಶ್ಚೋಪಸರ್ಗಾಃ ಪ್ರಭೂತಾಃ ||೨೦|| ಅಸಂವೃತಗುದಂ ಕ್ಷೀಣಂ ದುರಾಧ್ಮಾತಮುಪದ್ರುತಮ್ | ಗುದೇ ಪಕ್ವೇ ಗತೋಷ್ಮಾಣಮತೀಸಾರಕಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್ ||೨೧||

ಇದಾನೀಮತೀಸಾರಾಣಾಂ ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ವೇಸವಾರಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸಂಸ್ಕಾರಸಂಸ್ಕೃತಂ ಮಾಂಸಂ ಖಾನಿಸ್ಕಾಪರಪರ್ಯಾಯಂ, ತೇನ ಮಿಶ್ರಮಮ್ಬು ವೇಸವಾರಾಮ್ಬು; ರೂಪಶಬ್ದಃ ಸರ್ಪಿರಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಸ್ತುಲುಙ್ಗೋಽರ್ಧವಿಲೀನಚತುಃಸ್ನೇಹಾಕಾರೋ ಮಸ್ತಕಮಜ್ಜಾ ತತ್ಸದೃಶಮ್| ವಿಸ್ರಮ್ ಆಮಗನ್ಧಿ, ಶಟಿತಮೃತಕಗನ್ಧತುಲ್ಯಗನ್ಧಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಞ್ಜನಾಭಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಾಭಮ್| ರಾಜೀಮತ್ ನೀಲಪೀತಾದಿರೇಖಾಯುಕ್ತಮ್| ಚನ್ದ್ರಕೈಃ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಾಭೈಃ, ಸನ್ತತಂ ವ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಯತ್ ಪ್ರತೀಪಂ ಯಥಾಸ್ವದೋಷಲಿಙ್ಗೇಭ್ಯೋ ವಿಪರೀತಲಿಙ್ಗಮ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಅರಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹುಃ| ಉಪಸರ್ಗಾ ಉಪದ್ರವಾಃ, ತೇ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಪಠಿತಾ ಜ್ವರಶೋಫಾದಯಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ,- “ಶೋಫಂ ಶೂಲಂ ಜ್ವರಂ ತೃಷ್ಣಾಂ ಶ್ವಾಸಂ ಕಾಸಮರೋಚಕಮ್| ಛರ್ದಿಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ಮೂರ್ಚ್ಛಾಂ ಚ ದೃಷ್ಟ್ವಾಽತೀಸಾರಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್” ಇತಿ| ಪ್ರಭೂತಾ ಬಹವಃ| ಏತೇ ಉಪದ್ರವಾಃ ಕ್ಷೀಣಮತೀಸಾರಿಣಂ ಹನ್ಯುರಿತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್| ಅಸಂವೃತಗುದಮ್ ಅಸಙ್ಕುಚಿತಗುದಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀಣಮ್ ಉತ್ಸಾಹೋಪಚಯಬಲರಹಿತಂ, ದುರಾತ್ಮಾನಮ್ ಅಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಮ್| ಉಪದ್ರುತಮ್ ಅವಾರಣೀಯೋಕ್ತೈರುಪದ್ರವೈರ್ಜುಷ್ಟಮ್| ಗುದೇ ಪಕ್ವೇ ಗತೋಷ್ಮಾಣಂ ಗುದೇ ಪಕ್ವೇ ಸತಿ ಯಸ್ಯ ಊಷ್ಮಾ ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತೋ ವಿನಷ್ಟಸ್ತಾದೃಶಮತಿಸಾರಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ದುರಾತ್ಮಾನಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸದಾಽಽಧ್ಮಾತಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಸದಾಽಽಧ್ಮಾನಯುಕ್ತಮಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೯-೨೧||

Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 23

ಶರೀರಿಣಾಮತೀಸಾರಃ ಸಮ್ಭೂತೋ ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ | ದೋಷಾಣಾಮೇವ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಕದಾಚಿನ್ನಾತಿವರ್ತತೇ ||೨೨|| ಸ್ನೇಹಾಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಸ್ತು ಬಹುಶೂಲಪ್ರವಾಹಿಕಃ | ವಿಸೂಚಿಕಾನಿಮಿತ್ತಸ್ತು ಚಾನ್ಯೋಽಜೀರ್ಣನಿಮಿತ್ತಜಃ | ವಿಷಾರ್ಶಃಕೃಮಿಸಮ್ಭೂತೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಃ ||೨೩||

ಇದಾನೀಂ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಶಙ್ಕಾನಿಷೇಧಾರ್ಥಮಿತರಾಣಾಮತೀಸಾರಾಣಾಂ ದೋಷಜೇಷ್ವೇವಾನ್ತರ್ಭಾವಾರ್ಥಮಾಹ - ಶರೀರಿಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯೇನ ಕೇನಚಿತ್ ‘ಹೇತುನಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ಬಹುನಿಮಿತ್ತಜೋಽಪ್ಯತೀಸಾರೋ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ನಾತಿವರ್ತತೇ ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ ತಸ್ಮಾದ್ಯಥಾಸ್ವದೋಷಲಕ್ಷಣಾದತೀಸಾರೋ ಜ್ಞೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ನ ಷಟ್ಸಙ್ಖ್ಯಾಧಿಕ್ಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಶರೀರಿಣಾಮತೀಸಾರಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಮಾಮಜಾತಿಸಾರಲಕ್ಷಣಾದನನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ, ಯುಕ್ತಶ್ಚಾಯಂ ತಥೈವ ಪಾಠಃ; ಪರಂ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯವಚನಾನುರೋಧೇನಾತ್ರ ಪಠಿತಃ; ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಂ ವಿಹಾಯಾನ್ಯೇ ಟೀಕಾಕಾರಾ ಅಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಕ್ಷೋದಕ್ಷಮತ್ವಾಭಾವಾತ್||೨೨-೨೩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

ಆಮಪಕ್ವಕ್ರಮಂ ಹಿತ್ವಾ ನಾತಿಸಾರೇ ಕ್ರಿಯಾ ಯತಃ | ಅತಃ ಸರ್ವೇಽತಿಸಾರಾಸ್ತು ಜ್ಞೇಯಾಃ ಪಕ್ವಾಮಲಕ್ಷಣೈಃ ||೨೪||

ಇದಾನೀಮಾಮಪಕ್ವಲಕ್ಷಣಜ್ಞಾನೇ ಭಿಷಜೋ ಯತ್ನಾತಿಶಯಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಆಮಪಕ್ವಕ್ರಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಾಮಲಕ್ಷಣೈಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರೇವ||೨೪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

ತತ್ರಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಮತಿಸಾರೇಷು ದೇಹಿನಾಮ್ | ತತಃ ಪಾಚನಸಂಯುಕ್ತೋ ಯವಾಗ್ವಾದಿಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ ||೨೫||

ಇದಾನೀಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಸರಃ- ತತ್ರಾದೌ ಲಙ್ಘನಮಿತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ವಾಕ್ಯೋಪಕ್ರಮೇ| ಲಙ್ಘನಮ್ ಉಪವಾಸಃ| ಆದೌ ಪ್ರಥಮತಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸರ್ವ ಏವಾತೀಸಾರಾ ಆದಾವಾಮತ್ವಂ ಭಜನ್ತೇಽತ ಆಮಶಮನಾರ್ಥಮಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ, ತತೋ ಲಙ್ಘನಾದನನ್ತರಮ್| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಯೂಷರಸಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಏತದ್ಯವಾಗೂಯೂಷರಸಾದಿಕಂ ಯದ್ಯಸ್ಯ ಹಿತಂ ಭವತಿ ತತ್ತದವಸ್ಥಾಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ದದ್ಯಾತ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ತತ್ರಾದೌ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಂ’ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ಹಿತಂ ಲಙ್ಘನಮೇವಾದೌ’ ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚ ಮಯಾ ನ ದೃಷ್ಟ ಇತಿ ನ ದರ್ಶಿತಃ||೨೫||

Adhikarana 18 (26) · Śloka 26

ಅಥವಾ ವಾಮಯಿತ್ವಾಽಽಮೇ ಶೂಲಾಧ್ಮಾನನಿಪೀಡಿತಮ್ | ಪಿಪ್ಪಲೀಸೈನ್ಧವಾಮ್ಭೋಭಿರ್ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈರುಪಾಚರೇತ್ ||೨೬||

ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಣ ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಅಥವಾ ವಾಮಯಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಆಮೇಽತೀಸಾರೇ ಶೂಲಾದಿಪೀಡಿತಂ ಪುರುಷಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಸೈನ್ಧವಾಮ್ಭೋಭಿರ್ವಾಮಯಿತ್ವಾ ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈರುಪಾಚರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈರಿತಿ ಲಙ್ಘನಸ್ವೇದೋಷ್ಣೋದಕಪಾನಾದಿಭಿಃ| ನನು, ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದತೀಸಾರಪ್ರವೃತ್ತಿಃ, ತತ್ ಕಥಮಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಜನಕಸ್ಯ ವಮನಸ್ಯ ತತ್ರೋಪದೇಶಃ? ಸತ್ಯಮ್, ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತದೋಷಪ್ರತಿಬನ್ಧಾರ್ಥಂ ಚ ವಮನಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ||೨೬||

Adhikarana 19 (27) · Śloka 27

ಕಾರ್ಯಂ ವಮನಸ್ಯಾನ್ತೇ ಪ್ರದ್ರವಂ ಲಘುಭೋಜನಮ್ | ಖಡಯೂಷಯವಾಗೂಷು ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದ್ಯಂ ಚ ಯೋಜಯೇತ್ ||೨೭||

ವಮನಾದನನ್ತರಂ ಯತ್ ಕಾರ್ಯಂ ತದಾಹ- ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರದ್ರವಂ ಪ್ರಕೃಷ್ಟದ್ರವಂ ಯವಾಗೂಯೂಷಾದಿ| ನನು, ಭೋಜೇನಾತೀಸಾರೇ ದ್ರವಸ್ಯ ನಿಷೇಧೋ ದರ್ಶಿತಸ್ತತ್ ಕಥಮತ್ರ ದ್ರವಾಣಾಂ ಯವಾಗ್ವಾದೀನಾಂ ಪ್ರಯೋಗಃ? ಸತ್ಯಂ, ಭೋಜೇ ಕೇವಲಸ್ಯೈವ ದ್ರವಸ್ಯ ನಿಷೇಧೋ ನ ಸಂಸ್ಕೃತಸ್ಯೇತ್ಯದೋಷಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪ್ರಗತದ್ರವಂ ಪ್ರದ್ರವಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ತನ್ನ, ಅತೀಸಾರೇ ಯವಾಗೂಪದೇಶಾತ್| ಖಡಯೂಷಯವಾಗೂಷು ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದ್ಯಂ ಚ ಯೋಜಯೇದಿತಿ ಷ(ಖ)ಡಯೂಷಃ ಕಪಿತ್ಥದಾಡಿಮಮರಿಚಾದಿಭಿಃ ಸುಪಕ್ವಂ ತಕ್ರಮ್, ಅನ್ಯೇ ತು ಷಡಾ ದಾಡಿಮತಕ್ರಶಾಕಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾ ದ್ರವಾಃ, ಯೂಷಾ ಮುದ್ಗಮಸೂರಾದಿಕೃತಾಃ||೨೭||

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಚಾಮಂ ಯಸ್ಯ ವೈ ನೋಪಶಾಮ್ಯತಿ | ಹರಿದ್ರಾದಿಂ ವಚಾದಿಂ ವಾ ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಾತಃ ಸ ಮಾನವಃ ||೨೮||

ಷಡಯೂಷಾದಿಭಿರಪಚ್ಯಮಾನೇಽತೀಸಾರೇ ಪಾಚನಾರ್ಥಮಾಹ- ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಚಾಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಮ್ ಆಮಾತೀಸಾರಃ| ಪ್ರಾತಃಶಬ್ದೋ ನಿರನ್ನತಾದ್ಯೋತಕಃ||೨೮||

Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30

ಆಮಾತೀಸಾರಿಣಾಂ ಕಾರ್ಯಂ ನಾದೌ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಂ ನೃಣಾಮ್ | ತೇಷಾಂ ದೋಷಾ ವಿಬದ್ಧಾಃ ಪ್ರಾಗ್ಜನಯನ್ತ್ಯಾಮಯಾನಿಮಾನ್ ||೨೯|| ಪ್ಲೀಹಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯಾನಾಹಮೇಹಕುಷ್ಠೋದರಜ್ವರಾನ್ | ಶೋಫಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶಃಶೂಲಾಲಸಕಹೃದ್ಗ್ರಹಾನ್ ||೩೦||

ಆಮಾತಿಸಾರೇ ಆದೌ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದ್ದೋಷಮಾಹ- ಆಮಾತೀಸಾರಿಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮ್ ಆಮಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್| ವಿಬದ್ಧಾ ವಿಶೇಷೇಣ ಬದ್ಧಾ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ಆಮಾತೀಸಾರಿಣಾಮಿತ್ಯಾದಿಪಾಠಸ್ಯ ಸ್ಥಾನೇ ‘ದೋಷಸ್ತಮ್ಭನಮಾದೌ ತು ನ ಕರ್ತವ್ಯಂ ವಿಜಾನತಾ| ತಸ್ಯಾದೌ ಬಧ್ಯಮಾನಸ್ತು ಬಲೀ ಕುರ್ಯಾದುಪದ್ರವಾನ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ಅನ್ಯಥಾ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇತಿ ನ ದರ್ಶಿತಃ||೨೯-೩೦||

Adhikarana 22 (31) · Śloka 31

ಸಶೂಲಂ ಬಹುಶಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿಬದ್ಧಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ | ದೋಷಾನ್ ಸನ್ನಿಚಿತಾನ್ ತಸ್ಯ ಪಥ್ಯಾಭಿಃ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್ ||೩೧||

ಇದಾನೀಮಾವಸ್ಥಿಕಂ ಕ್ರಮಮಾಹ- ಸಶೂಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಬದ್ಧಂ ವಿಬದ್ಧಮಿವ ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಪ್ರವೃತ್ತಿಃ| ಸನ್ನಿಚಿತಾನ್ ಸಞ್ಚಯಗತಾನ್, ಪ್ರವೃದ್ಧಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ಬಹುಶ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸನ್ನಿಚಿತಾಃ ಶೂಲಕಾರಿಣೋ ದೋಷಾ ವಿರೇಚನೇನಾಧಃಪತನ್ತಿ ತಸ್ಮಾದತೀಸಾರೇಽಪಿ ವಿರೇಚನಂ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ||೩೧||

Adhikarana 23 (32) · Śloka 32

ಯೋಽತಿದ್ರವಂ ಪ್ರಭೂತಂ ಚ ಪೂರೀಷಮತಿಸಾರ್ಯತೇ | ತಸ್ಯಾದೌ ವಮನಂ ಕುರ್ಯಾತ್ ಪಶ್ಚಾಲ್ಲಙ್ಘನಪಾಚನಮ್ ||೩೨||

ಅಪರಮಾವಸ್ಥಿಕಮಾಹ- ಯೋಽತಿದ್ರವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಮನಮೂರ್ಧ್ವಮಾರ್ಗಹರಣದ್ವಾರೇಣೋದಕಧಾತೋರುಚ್ಛೇದಕಾರೀ ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ||೩೨||

Adhikarana 24 (33) · Śloka 33

ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಂ ವಿಬದ್ಧಂ ವಾ ಸಶೂಲಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ | ಅಭಯಾಪಿಪ್ಪಲೀಕಲ್ಕೈಃ ಸುಖೋಷ್ಣೈಸ್ತಂ ವಿರೇಚಯೇತ್ ||೩೩||

ಸ್ತೋಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಶಬ್ದೋಽಭಯಾಪಿಪ್ಪಲೀಕಲ್ಕೈರಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ಸಶೂಲಂ ಬಹುಶ’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸ್ತೋಕಂ ವಿಬದ್ಧಮಿತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ತಥಾಽಪಿ ಪಿಪ್ಪಲೀಸಂಯೋಗಸ್ಯಾಧಿಕಸ್ಯ ದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಧಾನಮ್||೩೩||

Adhikarana 25 (34) · Śloka 34

ಆಮೇ ಚ ಲಙ್ಘನಂ ಶಸ್ತಮಾದೌ ಪಾಚನಮೇವ ವಾ |೩೪|

ತತ್ರ ಲಙ್ಘನಂ ಪರಂ ಯದಿ ತಸ್ಯೈವ ವಿಕಲ್ಪಕಾರ್ಥಮಾಹ- ಆಮೇ ಚ ಲಙ್ಘನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾತೀಸಾರೇ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪರಂ ಯದಿ ಲಙ್ಘನೇ ಕ್ಷಮಂ ಶರೀರಮನ್ನಾನಭಿಲಾಷಶ್ಚ ಭವತಿ, ಅತೋ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಆದೌ ಪಾಚನಮಿತಿ|೩೪|-

Adhikarana 26 (34) · Śloka 34

ಯೋಗಾಶ್ಚಾತ್ರ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತ್ವಾಮಾತೀಸಾರನಾಶನಾಃ ||೩೪||

ಯೋಗಾಶ್ಚಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗಾಃ ಪಾಚನಯೋಗಾಃ||೩೪||

Adhikarana 27 (35-46) · Śloka 46

ಕಲಿಙ್ಗಾತಿವಿಷಾಹಿಙ್ಗುಸೌವರ್ಚಲವಚಾಭಯಾಃ | ದೇವದಾರುವಚಾಮುಸ್ತಾನಾಗರಾತಿವಿಷಾಭಯಾಃ ||೩೫|| ಅಭಯಾ ಧಾನ್ಯಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಪಿಪ್ಪಲೀ ನಾಗರಂ ವಚಾ | ನಾಗರಂ ಧಾನ್ಯಕಂ ಮುಸ್ತಂ ವಾಲಕಂ ಬಿಲ್ವಮೇವ ಚ ||೩೬|| ಮುಸ್ತಂ ಪರ್ಪಟಕಂ ಶುಣ್ಠೀ ವಚಾ ಪ್ರತಿವಿಷಾಽಭಯಾ | ಅಭಯಾಽತಿವಿಷಾ ಹಿಙ್ಗು ವಚಾ ಸೌವರ್ಚಲಂ ತಥಾ ||೩೭|| ಚಿತ್ರಕಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ವಚಾ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀ | ಪಾಠಾ ವತ್ಸಕಬೀಜಾನಿ ಹರೀತಕ್ಯೋ ಮಹೌಷಧಮ್ ||೩೮|| ಮೂರ್ವಾ ನಿರ್ದಹನೀ ಪಾಠಾ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಗಜಪಿಪ್ಪಲೀ | ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾ ಭದ್ರದಾರು ಶತಾಹ್ವಾ ಕಟುರೋಹಿಣೀ ||೩೯|| ಏಲಾ ಸಾವರಕಂ ಕುಷ್ಠಂ ಹರಿದ್ರೇ ಕೌಟಜಾ ಯವಾಃ | ಮೇಷಶೃಙ್ಗೀ ತ್ವಗೇಲೇ ಚ ಕೃಮಿಘ್ನಂ ವೃಕ್ಷಕಾಣಿ ಚ ||೪೦|| ವೃಕ್ಷಾದನೀ ವೀರತರುರ್ಬೃಹತ್ಯೌ ದ್ವೇ ಸಹೇ ತಥಾ | ಅರಲುತ್ವಕ್ ತೈನ್ದುಕೀ ಚ ದಾಡಿಮೀ ಕೌಟಜೀ ಶಮೀ ||೪೧|| ಪಾಠಾ ತೇಜೋವತೀ ಮುಸ್ತಂ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಕೌಟಜಂ ಫಲಮ್ | ಪಟೋಲಂ(ಲೀ) ದೀಪ್ಯಕೋ ಬಿಲ್ವಂ ಹರಿದ್ರೇ ದೇವದಾರು ಚ ||೪೨|| ವಿಡಙ್ಗಮಭಯಾ ಪಾಠಾ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಘನಂ ವಚಾ | ವಚಾ ವತ್ಸಕಬೀಜಾನಿ ಸೈನ್ಧವಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ ||೪೩|| ಹಿಙ್ಗುರ್ವತ್ಸಕಬೀಜಾನಿ ವಚಾ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟು ಚ | ನಾಗರಾತಿವಿಷೇ ಮುಸ್ತಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ವಾತ್ಸಕಂ ಫಲಮ್ ||೪೪|| ಮಹೌಷಧಂ ಪ್ರತಿವಿಷಾ ಮುಸ್ತಂ ಚೇತ್ಯಾಮಪಾಚನಾಃ | ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ವಿಂಶತಿರ್ಯೋಗಾಃ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧವಿಹಿತಾಸ್ತ್ವಿಮೇ ||೪೫|| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಮದ್ಯಾನಾಂ ಪಿಬೇದನ್ಯತಮೇನ ವಾ | ನಿಷ್ಕ್ವಾಥಾನ್ ವಾ ಪಿಬೇದೇಷಾಂ ಸುಖೋಷ್ಣಾನ್ ಸಾಧು ಸಾಧಿತಾನ್ ||೪೬||

ತಾನೇವ ಪಾಚನಯೋಗಾನಾಹ- ಕಲಿಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಕಲಿಙ್ಗಾ ಇನ್ದ್ರಯವಾಃ| ಪ್ರತಿವಿಷಾ ಶ್ಯಾಮಕನ್ದಾಽತಿವಿಷಾಭೇದಃ| ಮಹೌಷಧಂ ಶುಣ್ಠೀ| ಮೂರ್ವಾ ಚೋರಸ್ನಾಯುಃ, ನಿರ್ದಹನೀ ಚಿತ್ರಕಃ, ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮ್| ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಾಃ ಶ್ವೇತಸರ್ಷಪಾಃ, ಕಟುರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾ| ಸಾವರಕಂ ರೋಧ್ರಂ, ಹರಿದ್ರೇ ಹರಿದ್ರಾದ್ವಯಂ, ಕೌಟಜಾ ಯವಾ ಇನ್ದ್ರಯವಾಃ| ಮೇಷಶೃಙ್ಗೀ ಕರ್ಕಟಶೃಙ್ಗೀ, ತ್ವಕ್ ತ್ವಚಾ, ಕೃಮಿಘ್ನಂ ವಿಡಙ್ಗಂ, ವೃಕ್ಷಕಃ ಕುಟಜಃ, ವೃಕ್ಷಾದನೀ ಬನ್ದಾಕಃ, ವೀರತರುಃ ಶರಃ, ಬೃಹತ್ಯೌ ಕ್ಷುದ್ರಫಲಾ ಸ್ಥೂಲಫಲಾ ಚ, ದ್ವೇ ಸಹೇ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ ಮಾಷಪರ್ಣೀ ಚ| ಅರಲುಃ ಶ್ಯೋನಾಕಭೇದಃ ತಸ್ಯ ತ್ವಕ್, ಅನ್ಯೇ ಶ್ಯೋನಾಕಮರಲುಶಬ್ದೇನಾಹುಃ ತ್ವಕ್ಶಬ್ದೋಽರ್ಥವಶಾತ್ ತಿನ್ದುಕೀ ಚೇತ್ಯಾದಿಷ್ವಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ತೇಜೋವತೀ ಕಾಕಮರ್ದನಿಕಾ| ದೀಪ್ಯಕೋ ಯವಾನೀ, ಅನ್ಯೇ ಅಜಮೋದಾಮಾಹುಃ| ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಶುಣ್ಠೀ, ಬಿಲ್ವಶಲಾಟು ಕೋಮಲಂ ಬಿಲ್ವಂ, ವಾತ್ಸಕಂ ಫಲಮ್ ಇನ್ದ್ರಯವಾಃ| ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧವಿಹಿತಾ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕೈಃ ಕೃತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯಾದನ್ಯತಮೇನ ಕಲಿಙ್ಗಕಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಪಿಬೇತ್| ಏತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥಾನ್ ಸಾಧು ಸಾಧಿತಾನ್ ಮಾತ್ರಯಾ ಸಾಧಿತಾನ್ ಪಿಬೇದಿತಿ| ಏತದ್ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ, ಬಹುದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತಾಮ್ಬುಸಂಸ್ಕೃತಾಹಾರಸ್ಯಾರುಚಿಕರತ್ವಾತ್||೩೫-೪೬||

Adhikarana 28 (47-59) · Śloka 59

ಪಯಸ್ಯುತ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಮುಸ್ತಾನಾಂ ವಿಂಶತಿಂ ತ್ರಿಗುಣಾಮ್ಭಸಿ | ಕ್ಷೀರಾವಶಿಷ್ಟಂ ತತ್ಪೀತಂ ಹನ್ತ್ಯಾಮಂ ಶೂಲಮೇವ ಚ ||೪೭|| ನಿಖಿಲೇನೋಪದಿಷ್ಟೋಽಯಂ ವಿಧಿರಾಮೋಪಶಾನ್ತಯೇ | ಹರೀತಕೀಮತಿವಿಷಾಂ ಹಿಙ್ಗು ಸೌವರ್ಚಲಂ ವಚಾಮ್ ||೪೮|| ಪಿಬೇತ್ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಜನ್ತುರಾಮಾತೀಸಾರಪೀಡಿತಃ | ಪಟೋಲಂ ದೀಪ್ಯಕಂ ಬಿಲ್ವಂ ವಚಾಪಿಪ್ಪಲಿನಾಗರಮ್ ||೪೯|| ಮುಸ್ತಂ ಕುಷ್ಠಂ ವಿಡಙ್ಗಂ ಚ ಪಿಬೇದ್ವಾಽಪಿ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ | ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಗುಡೂಚೀಂ ಚ ಪಿಬೇದುಷ್ಣೇನ ವಾರಿಣಾ ||೫೦|| ಲವಣಾನ್ಯಥ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ವಿಡಙ್ಗಾನಿ ಹರೀತಕೀ | ಚಿತ್ರಕಂ ಶಿಂಶಪಾ ಪಾಠಾ ಶಾರ್ಙ್ಗೇಷ್ಟಾ ಲವಣಾನಿ ಚ ||೫೧|| ಹಿಙ್ಗುರ್ವೃಕ್ಷಕಬೀಜಾನಿ ಲವಣಾನಿ ಚ ಭಾಗಶಃ | ಹಸ್ತಿದನ್ತ್ಯಥ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಕಲ್ಕಾವಕ್ಷಸಮೌ ಸ್ಮೃತೌ ||೫೨|| ವಚಾ ಗುಡೂಚೀಕಾಣ್ಡಾನಿ ಯೋಗೋಽಯಂ ಪರಮೋ ಮತಃ | ಏತೇ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಯೋಗಾ ದೇಯಾಃ ಪಞ್ಚ ಸತಾಂ ಮತಾಃ ||೫೩|| ನಿವೃತ್ತೇಷ್ವಾಮಶೂಲೇಷು ಯಸ್ಯ ನ ಪ್ರಗುಣೋಽನಿಲಃ | ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಂ ರುಜಾಮಚ್ಚ ಸಶೂಲಂ ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ ||೫೪|| ಸಕ್ಷಾರಲವಣೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ ಸ ಪಿಬೇದ್ಘೃತಮ್ | ಕ್ಷೀರನಾಗರಚಾಙ್ಗೇರೀಕೋಲದಧ್ಯಮ್ಲಸಾಧಿತಮ್ ||೫೫|| ಸರ್ಪಿರಚ್ಛಂ ಪಿಬೇದ್ವಾಪಿ ಶೂಲಾತೀಸಾರಶಾನ್ತಯೇ | ದಧ್ನಾ ತೈಲಘೃತಂ ಪಕ್ವಂ ಸವ್ಯೋಷಾಜಾತಿಚಿತ್ರಕೈಃ ||೫೬|| ಸಬಿಲ್ವಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲದಾಡಿಮೈರ್ವಾ ರುಗನ್ವಿತೈಃ | ನಿಖಿಲೋ ವಿಧಿರುಕ್ತೋಽಯಂ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪಶಾನ್ತಯೇ ||೫೭|| ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣವರ್ಜ್ಯಮೇನಂ ತು ವಿದಧ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಜೇ ಭಿಷಕ್ | ಯಥೋಕ್ತಮುಪವಾಸಾನ್ತೇ ಯವಾಗೂಶ್ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ ||೫೮|| ಬಲಯೋರಂಶುಮತ್ಯಾಂ ಚ ಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಬೃಹತೀಷು ಚ | ಶತಾವರ್ಯಾಂ ಚ ಸಂಸಿದ್ಧಾಃ ಸುಶೀತಾ ಮಧುಸಂಯುತಾಃ ||೫೯||

ಸಶೂಲೇಽತಿಸಾರೇ ಯೋಗಾನಾಹ- ಪಯಸೀತ್ಯಾದಿ||೪೭-೫೯||

Adhikarana 29 (60) · Śloka 60

ಮುದ್ಗಾದಿಷು ಚ ಯೂಷಾಃ ಸ್ಯುರ್ದ್ರವ್ಯೈರೇತೈಃ ಸುಸಂಸ್ಕೃತಾಃ |೬೦|

ಯವಾಗೂವಿಷಯೇ ಯೂಷಮಾಹ- ಮುದ್ಗಾದಿಷು ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಮುದ್ಗಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ವನಮುದ್ಗಕಲಾಯಮಸೂರಾದಿವರ್ಗಗ್ರಹಣಮ್| ದ್ರವ್ಯೈರೇತೈರಿತಿ ಬಲಾದಿಭಿಃ| ಕ್ವಾಥಕಲ್ಪನಾ ಅತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವವತ್|೬೦|-

Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62

ಮೃದುಭಿರ್ದೀಪನೈಸ್ತಿಕ್ತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸ್ಯಾದಾಮಪಾಚನಮ್ ||೬೦|| ಹರಿದ್ರಾತಿವಿಷಾಪಾಠಾವತ್ಸಬೀಜರಸಾಞ್ಜನಮ್ | ರಸಾಞ್ಜನಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ಬೀಜಾನಿ ಕುಟಜಸ್ಯ ಚ ||೬೧|| ಪಾಠಾ ಗುಡೂಚೀ ಭೂನಿಮ್ಬಸ್ತಥೈವ ಕಟುರೋಹಿಣೀ | ಏತೈಃ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧನಿರ್ದಿಷ್ಟೈಃ ಕ್ವಾಥಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಿತ್ತಪಾಚನಾಃ ||೬೨||

ಪೈತ್ತಿಕೇ ಆಮಾತೀಸಾರೇ ಪರಂ ಪಾಚನಮಾಹ- ಮೃದುಭಿರ್ದೀಪನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂವಿಶಿಷ್ಟೈಸ್ತಿಕ್ತೈರ್ದುರಾಲಭಾಗುಡೂಚ್ಯತಿವಿಷಾಪ್ರಭೃತಿಭಿರಾಮಪಾಚನಂ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರೇ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನನು, ತಿಕ್ತಾನಿ ಶೀತವೀರ್ಯಾಣಿ ಕಥಮಾಮಾತೀಸಾರೇ ಪಾಚನಾನಿ? ಉಚ್ಯತೇ, ಜ್ವರಾತೀಸಾರಾದೌ ತಿಕ್ತಾನ್ಯಪಿ ಪಾಚನಾನ್ಯೇವಾಭಿಮತಾನಿ; ಉಕ್ತಂ ಚ,- ‘ಸ್ವೇದನಂ ಲಙ್ಘನಂ ಕಾಲೋ ಯವಾಗ್ವಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಪಾಚನಾನ್ಯವಿಪಕ್ವಾನಾಮ್’- ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತಿಕ್ತಕಾನಿ ಅರ್ಕಾಗರುಪ್ರಭೃತೀನ್ಯುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಣಿ ಪಾಚನೀಯಾನಿ; ನಾನ್ಯಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಶೀತವೀರ್ಯತ್ವಾತ್| ಅತೀಸಾರೇ ಅರ್ಕಾದೀನಾಮಯೌಗಿಕತ್ವಾತ್ತಾನ್ಯೇವ ತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಹರಿದ್ರಾತಿವಿಷಾಪಾಠೇತ್ಯಾದಿ| ಹರಿದ್ರಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಪಾಚನಾಃ ಕ್ವಾಥಾಃ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ಸ್ಯುರಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೬೦-೬೨||

Adhikarana 31 (63-65) · Śloka 66

ಮುಸ್ತಂ ಕುಟಜಬೀಜಾನಿ ಭೂನಿಮ್ಬಂ ಸರಸಾಞ್ಜನಮ್ | ದಾರ್ವೀ ದುರಾಲಭಾ ಬಿಲ್ವಂ ವಾಲಕಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್ ||೬೩|| ಚನ್ದನಂ ವಾಲಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಭೂನಿಮ್ಬಂ ಸದುರಾಲಭಮ್ | ಮೃಣಾಲಂ ಚನ್ದನಂ ರೋಧ್ರಂ ನಾಗರಂ ನೀಲಮುತ್ಪಲಮ್ ||೬೪|| ಪಾಠಾ ಮುಸ್ತಂ ಹರಿದ್ರೇ ದ್ವೇ ಪಿಪ್ಪಲೀ ಕೌಟಜಂ ಫಲಮ್ | ಫಲತ್ವಚಂ ವತ್ಸಕಸ್ಯ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಘನಂ ವಚಾ ||೬೫|| ಷಡೇತೇಽಭಿಹಿತಾ ಯೋಗಾಃ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರನಾಶನಾಃ |೬೬|

ಅಪರಾನ್ ಯೋಗಾನ್ ಸಿದ್ಧತಮಾನ್ ಸಾಮಪಿತ್ತಪಾಚನಾರ್ಥಮಾಹ- ಮುಸ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭೂನಿಮ್ಬಂ ಕಿರಾತಂ, ಸರಸಾಞ್ಜನಂ ರಸಾಞ್ಜನಸಹಿತಮ್| ದಾರ್ವೀ ದಾರುಹರಿದ್ರಾ, ಬಿಲ್ವಂ ಬಿಲ್ವಫಲಮ್| ಮೃಣಾಲಂ ಪದ್ಮನಾಲಂ, ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ರೋಧ್ರಂ ಶಾವರಂ, ನಾಗರಂ ಶುಣ್ಠೀ| ಘನಂ ಮುಸ್ತಮ್| ಅಭಿಹಿತಾ ಯೋಗಾಃ ‘ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪೂರ್ವೇಭ್ಯೋ ವಿಂಶತಿಯೋಗೇಭ್ಯೋ ಹರಿದ್ರಾತಿವಿಷೇತ್ಯಾದಿಯೋಗಾಸ್ತಥಾ ಮುಸ್ತಂ ಕುಟಜಬೀಜಾನೀತ್ಯಾದಯೋ ಯೋಗಾಃ ಸಿದ್ಧತಮಾಃ, ಅತಃ ಪೃಥಕ್ ಪಠಿತಾಃ| ವಾತಕಫೋತ್ಥಯೋರತೀಸಾರಯೋಃ ಪಾಚನೇನ ವಾತಕಫಪಾಕಾತ್ ಪಿತ್ತಾನುಬನ್ಧಃ ಸ್ಯಾತ್, ಅತಸ್ತತ್ಸಂಶಮನಾರ್ಥಂ ಮುಸ್ತಂ ಕುಟಜಬೀಜಾನೀತ್ಯಾದಯೋ ಯೋಗಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ಪಕ್ವಾತೀಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತಪ್ರಕರಣಾತ್ ಪ್ರಾಕ್ ಪಿತ್ತಾರಬ್ಧಪಕ್ವಾತೀಸಾರಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ತೈರಭಿಹಿತಾ||೬೩-೬೫||

Adhikarana 32 (66) · Śloka 66

ಬಿಲ್ವಶಕ್ರಯವಾಮ್ಭೋದಬಾಲಕಾತಿವಿಷಾಕೃತಃ | ಕಷಾಯೋ ಹನ್ತ್ಯತೀಸಾರಂ ಸಾಮಂ ಪಿತ್ತಸಮುದ್ಭವಮ್ ||೬೬||

ಅತಃ ಪರಮಪರಂ ಸಿದ್ಧತಮಂ ಯೋಗಮಾಹ- ಬಿಲ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಬಿಲ್ವಂ ಬಿಲ್ವಫಲಂ ಕೋಮಲಂ, ಶಕ್ರಯವಾ ಇನ್ದ್ರಯವಾಃ, ಅಮ್ಭೋದೋ ಮುಸ್ತಾ, ಅತಿವಿಷಾಕೃತ ಇತಿ ಕೃತಗ್ರಹಣಂ ಶೀತಕಷಾಯಾದಿನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಅಯಂ ಯೋಗಶ್ಚಿರಪ್ರವೃತ್ತೇಽಪಿ ಸಾಮೇ ಸಶೋಣಿತೇ ದೃಶ್ಯತೇ||೬೬||

Adhikarana 33 (67) · Śloka 67

ಮಧುಕೋತ್ಪಲಬಿಲ್ವಾಬ್ದಹ್ರೀಬೇರೋಶೀರನಾಗರೈಃ | ಕೃತಃ ಕ್ವಾಥೋ ಮಧುಯುತಃ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರನಾಶನಃ ||೬೭||

ಮಧುಕೋತ್ಪಲಬಿಲ್ವಾಬ್ದೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್| ಅಬ್ದಂ ಮುಸ್ತಂ, ಹ್ರೀಬೇರಂ ವಾಲಕಂ; ಮಧುಕಾದಿದ್ರವ್ಯೈಃ ಕೃತಃ ಕ್ವಾಥಃ ಸುಶೀತೋ ಮಧುಯುತಃ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರನಾಶನೋ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೬೭||

Adhikarana 34 (68) · Śloka 68

ಯದಾ ಪಕ್ವೋಽಪ್ಯತೀಸಾರಃ ಸರತ್ಯೇವ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ | ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಮಾರ್ದವಾಜ್ಜನ್ತೋಸ್ತತ್ರ ಸಂಸ್ತಮ್ಭನಂ ಹಿತಮ್ ||೬೮||

ಪಕ್ವಾತೀಸಾರಸ್ಯ ಸರಣೇ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಯದಾ ಪಕ್ವೋಽಪ್ಯತೀಸಾರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಮಾರ್ದವಾತ್ ಅಗ್ನಿಸ್ತಮ್ಭಾತ್| ಸಂಸ್ತಮ್ಭನಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಣಮ್||೬೮||

Adhikarana 35 (69-71) · Śloka 71

ಸಮಙ್ಗಾ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಂ ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾ ಲೋಧ್ರಮುಸ್ತಕಮ್ | ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕೋ ರೋಧ್ರಂ ವೃಕ್ಷದಾಡಿಮಯೋಸ್ತ್ವಚೌ ||೬೯|| ಆಮ್ರಾಸ್ಥಿಮಧ್ಯಂ ಲೋಧ್ರಂ ಚ ಬಿಲ್ವಮಧ್ಯಂ ಪ್ರಿಯಙ್ಗವಃ | ಮಧುಕಂ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಚ ದೀರ್ಘವೃನ್ತತ್ವಗೇವ ಚ ||೭೦|| ಚತ್ವಾರ ಏತೇ ಯೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಕ್ವಾತೀಸಾರನಾಶನಾಃ | ಉಕ್ತಾ ಯ ಉಪಯೋಜ್ಯಾಸ್ತೇ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ||೭೧||

ತಾನೇವ ಸ್ತಮ್ಭನಯೋಗಾನಾಹ- ಸಮಙ್ಗಾ ಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಙ್ಗಾ ಲಜ್ಜಾಲುಕಾ, ಅನ್ಯೇ ವರಾಹಕ್ರಾನ್ತಾಮಾಹುಃ| ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕಃ ಶಾಲ್ಮಲೀನಿರ್ಯಾಸಕಃ, ಅನ್ಯೇ ವೇಷ್ಟಕಂ ವೃನ್ತಮಾಹುಃ; ವೃಕ್ಷಃ ಕುಟಜಃ| ಆಮ್ರಾಸ್ಥಿಮಧ್ಯಮ್ ಆಮ್ರಫಲಮಜ್ಜಾ| ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಶುಣ್ಠೀ, ದೀರ್ಘವೃನ್ತತ್ವಕ್ ಅರಲುತ್ವಕ್, ಅನ್ಯೇ ಶ್ಯೋನಾಕತ್ವಗಿತ್ಯಾಹುಃ| ಚತ್ವಾರ ಏತೇ ಯೋಗಾಃ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧೋಕ್ತಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು- ‘ಸಮಙ್ಗಾಧಾತಕೀಪುಷ್ಪಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾರೋಧ್ರಮುಸ್ತಕಮ್| ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕಂ ವಾಽಪಿ ವಿದಧ್ಯಾದ್ಯೋಗಮುತ್ತಮಮ್’ ಇತ್ಯೇಕೇನೈವ ಶಾಲ್ಮಲೀವೇಷ್ಟಕೇನಾಪರಂ ಪಞ್ಚಮಂ ಯೋಗಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತತ ಏವ ಚ ‘ಏತೇ ಹಿ ಪಞ್ಚಯೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪಕ್ವಾತೀಸಾರನಾಶನಾಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸರ್ವೇಽಪಿ ಪಕ್ವಾತೀಸಾರನಾಶನಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರನಾಶನಾ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಕಥಮೇತೇ ಯೋಗಾ ಉಪಯೋಜ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಉಕ್ತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಯೋಗಾಃ ಸಮಙ್ಗಾದಿಕಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಉಪಯೋಜ್ಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೯-೭೧||

Adhikarana 36 (72) · Śloka 72

ಮೌಸ್ತಂ ಕಷಾಯಮೇಕಂ ವಾ ಪೇಯಂ ಮಧುಸಮಾಯುತಮ್ | ಲೋಧ್ರಾಮ್ಬಷ್ಠಾಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದೀನ್ ಗಣಾನೇವಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೭೨||

ಮೌಸ್ತಂ ಕಷಾಯಮೇಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಮೇಕಂ ವೇತಿ ಕಥಮೇತದುಚ್ಯತೇ ಮಧುಪಾನೀಯಯೋರಪಿ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್? ನೈವಂ, ತಯೋಃ ಸಂಸ್ಕಾರತ್ವೇನಾಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್| ಅಯಂ ಯೋಗಃ ಪಕ್ವಪಿತ್ತರಕ್ತಾತೀಸಾರೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಬೋದ್ಧವ್ಯಃ; ಸಾಮಾನ್ಯೇ ಪಕ್ವಾತೀಸಾರೇ ಕೇಚಿನ್ಮನ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ‘ಪಕ್ವಾತೀಸಾರಿಣೇ ದೇಯೋ ಮುಸ್ತಾಕ್ವಾಥಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಃ’ ಇತಿ| ರೋಧ್ರಾದ್ಯಮ್ಬಷ್ಠಾದಿಪ್ರಿಯಙ್ಗ್ವಾದೀನ್ ಗಣಾನೇವಮಿತಿ ಕ್ವಾಥಾನ್ ಕೃತ್ವಾ ಮಧುಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣ ಸಹೋಪಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೨||

Adhikarana 37 (73) · Śloka 73

ಪದ್ಮಾಂ ಸಮಙ್ಗಾಂ ಮಧುಕಂ ಬಿಲ್ವಜಮ್ಬೂಶಲಾಟು ಚ | ಪಿಬೇತ್ತಣ್ಡುಲತೋಯೇನ ಸಕ್ಷೌದ್ರಮಗದಙ್ಕರಮ್ ||೭೩||

ಪದ್ಮಾಂ ಸಮಙ್ಗಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಾ ಭಾರ್ಗೀ, ಸಮಙ್ಗಾ ಲಜ್ಜಾಲುಕಾ, ಬಿಲ್ವಜಮ್ಬೂಶಲಾಟು ಚೇತಿ ಬಿಲ್ವಫಲಂ ಕೋಮಲಂ, ಜಮ್ಬೂಫಲಂ ಚ ಕೋಮಲಮ್| ಅಗದಙ್ಕರಮತ್ರ ಅತೀಸಾರಹರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೩||

Adhikarana 38 (74) · Śloka 75

ಕಚ್ಛುರಾಮೂಲಕಲ್ಕಂ ವಾಽಪ್ಯುದುಮ್ಬರಫಲೋಪಮಮ್ | ಪಯಸ್ಯಾ ಚನ್ದನಂ ಪದ್ಮಾ ಸಿತಾಮುಸ್ತಾಬ್ಜಕೇಶರಮ್ ||೭೪|| ಪಕ್ವಾತಿಸಾರಂ ಯೋಗೋಽಯಂ ಜಯೇತ್ಪೀತಃ ಸಶೋಣಿತಮ್ |೭೫|

ಕಚ್ಛುರಾಮೂಲಕಲ್ಕಂ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಕಚ್ಛುರಾ ಕಙ್ಕತಿಕಾ, ತನ್ಮೂಲಕಲ್ಕಮುದುಮ್ಬರಫಲೋಪಮಂ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪಯಸ್ಯಾ ಚನ್ದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ, ಅನ್ಯೇ ದುಗ್ಧಿಕಾಮಾಹುಃ, ಕ್ಷೀರಕಾಕೋಲೀಮಪರೇ; ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ, ಪದ್ಮಾ ಭಾರ್ಗೀ, ಸಿತಾ ಶರ್ಕರಾ, ಅಬ್ಜಕೇಶರಂ ಪದ್ಮಕೇಶರಮ್| ಸಶೋಣಿತಮಿತಿ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಮೇವ ನತು ರಕ್ತಾತೀಸಾರಂ, ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ‘ಪಕ್ವಾತೀಸಾರಂ ಯೋಗೋಽಯಂ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಂ ಯೋಗೋಽಯಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಪೀತ ಇತಿ ಕ್ವಥಿತಕಷಾಯವಿಧಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೪||-

Adhikarana 39 (75) · Śloka 76

ನಿರಾಮರೂಪಂ ಶೂಲಾರ್ತಂ ಲಙ್ಘನಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಕರ್ಷಿತಮ್ ||೭೫|| ನರಂ ರೂಕ್ಷಮವೇಕ್ಷ್ಯಾಗ್ನಿಂ ಸಕ್ಷಾರಂ ಪಾಯಯೇದ್ಘೃತಮ್ |೭೬|

ಇದಾನೀಂ ಘೃತಪಾನಾರ್ಹಮತೀಸಾರಿಣಮಾಹ- ನಿರಾಮರೂಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ವಾತೀಸಾರಪ್ರಸ್ತಾವೇ ನಿರಾಮರೂಪಮಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ತಮತಸ್ತದಭಿಧಾನಮತಿಶಯೇನ ನಿರಾಮರೂಪಪ್ರಾಪಣಾರ್ಥಮ್| ಅವೇಕ್ಷ್ಯಾಗ್ನಿಂ ‘ದೀಪ್ತಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಸಕ್ಷಾರಂ ಯವಕ್ಷಾರಸಹಿತಂ, ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರಸಹಿತಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ನಿರಾಮರೂಪಮಿತ್ಯಾದ್ಯಾರಭ್ಯ ವಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಶೂಲಸ್ಯಾನ್ಯಥಾಽಸಮ್ಭೂತೇರಿತ್ಯನ್ಯೇ ವದನ್ತಿ||೭೫||-

Adhikarana 40 (76) · Śloka 77

ಬಲಾಬೃಹತ್ಯಂಶುಮತೀಕಚ್ಛುರಾಮೂಲಸಾಧಿತಮ್ ||೭೬|| ಮಧೂಕ್ಷಿತಂ ಸಮಧುಕಂ ಪಿಬೇಚ್ಛೂಲೈರಭಿದ್ರುತಃ |೭೭|

ಬಲಾಬೃಹತ್ಯಂಶುಮತೀತ್ಯಾದಿ| ‘ಘೃತಂ’ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಮಧೂಕ್ಷಿತಮ್ ಈಷನ್ಮಾತ್ರಮಧುಯುಕ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಸಹಿತಂ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಯೋಗೇ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷೇಪದರ್ಶನಾದತ್ರಾಪಿ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ| ಶೂಲೈರಭಿದ್ರುತಃ ಶೂಲೈರಾರ್ತಃ||೭೬||-

Adhikarana 41 (77-78) · Śloka 79

ದಾರ್ವೀಬಿಲ್ವಕಣಾದ್ರಾಕ್ಷಾಕಟುಕೇನ್ದ್ರಯವೈರ್ಘೃತಮ್ ||೭೭|| ಸಾಧಿತಂ ಹನ್ತ್ಯತೀಸಾರಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಮ್ | ದಧ್ನಾ ಚಾಮ್ಲೇನ ಸಮ್ಪಕ್ವಂ ಸವ್ಯೋಷಾಜಾಜಿಚಿತ್ರಕಮ್ ||೭೮|| ಸಚವ್ಯಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ದಾಡಿಮೈರ್ವಾ ರುಗರ್ದಿತಃ |೭೯|

ದಾರ್ವೀಬಿಲ್ವಕಣಾದ್ರಾಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ದಾರ್ವೀ ದಾರುಹರಿದ್ರಾ, ಕಣಾ ಪಿಪ್ಪಲೀ| ಅತೀಸಾರಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾತ್ಮಕಂ ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಸಮಸ್ತೈಶ್ಚ ದೋಷೈರಾರಬ್ಧಮ್||೭೭-೭೮||-

Adhikarana 42 (79) · Śloka 80

ಪಯೋ ಘೃತಂ ಚ ಮಧು ಚ ಪಿಬೇಚ್ಛೂಲೈರಭಿದ್ರುತಃ ||೭೯|| ಸಿತಾಜಮೋದಕಟ್ವಙ್ಗಮಧುಕೈರವಚೂರ್ಣಿತಮ್ |೮೦|

ಪಯೋ ಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಘೃತಮಧೂನಿ ಸಮಾಂಶಾನಿ ಶರ್ಕರಾಜಮೋದಾರಲುಯಷ್ಟೀಮಧುಕೈಶ್ಚೂರ್ಣಿತೈರವಚೂರ್ಣ್ಯ ಶೂಲೈರಭಿದ್ರುತಃ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೭೯||-

Adhikarana 43 (80) · Śloka 81

ಅವೇದನಂ ಸುಸಮ್ಪಕ್ವಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇಃ ಸುಚಿರೋತ್ಥಿತಮ್ ||೮೦|| ನಾನಾವರ್ಣಮತೀಸಾರಂ ಪುಟಪಾಕೈರುಪಾಚರೇತ್ |೮೧|

ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ- ಅವೇದನಂ ಸುಸಮ್ಪಕ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾನಾವರ್ಣಮಿತ್ಯನೇನ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೋಽತೀಸಾರಃ ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ವಿಷಯ ಇತಿ ದರ್ಶಿತಮ್||೮೦||-

Adhikarana 44 (81-83) · Śloka 84

ತ್ವಕ್ಪಿಣ್ಡಂ ದೀರ್ಘವೃನ್ತಸ್ಯ ಪದ್ಮಕೇಸರಸಂಯುತಮ್ ||೮೧|| ಕಾಶ್ಮರೀಪದ್ಮಪತ್ರೈಶ್ಚಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಸೂತ್ರೇಣ ಸನ್ದೃಢಮ್ | ಮೃದಾಽವಲಿಪ್ತಂ ಸುಕೃತಮಙ್ಗಾರೇಷ್ವವಕೂಲಯೇತ್ ||೮೨|| ಸ್ವಿನ್ನಮುದ್ಧೃತ್ಯ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ರಸಮಾದಾಯ ತಂ ತತಃ | ಶೀತಂ ಮಧುಯುತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಯಯೇತೋದರಾಮಯೇ ||೮೩|| ಜೀವನ್ತೀಮೇಷಶೃಙ್ಗ್ಯಾದಿಷ್ವೇವಂ ದ್ರವ್ಯೇಷು ಸಾಧಯೇತ್ |೮೪|

ಪುಟಪಾಕವಿಧಿಮಾಹ- ತ್ವಕ್ಪಿಣ್ಡಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೀರ್ಘವೃನ್ತಸ್ಯ ಅರಲುಕಸ್ಯ| ಅವಕೂಲಯೇತ್ ಪಚೇತ್| ಉದರಾಮಯೋಽತ್ರ ಅತೀಸಾರಃ| ಅರಲುಕಸ್ಯ ತ್ವಚಂ ಪದ್ಮಕೇಸರಂ ಚ ಸಮಭಾಗಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಸಮ್ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತತ್ಪಿಣ್ಡಂ ಪದ್ಮಕಾಶ್ಮರೀಪತ್ರಪುಟಕೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಸೂತ್ರೇಣಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಮೃತ್ತಿಕಯಾ ನಿರ್ಧೂಮಖದಿರಾಙ್ಗಾರೇಷು ತಾವತ್ ಪಚೇದ್ ಯಾವದ್ಬಾಹ್ಯೇ ರಕ್ತವರ್ಣತಾ ಭವತಿ, ತತೋಽಙ್ಗಾರೇಭ್ಯ ಆಕೃಷ್ಯ ತತ್ಪಿಣ್ಡಂ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ಸ್ವರಸಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೀತೀಭೂತಂ ಚ ಕರ್ಷಪ್ರಮಿತಮಧುಸಹಿತಮತೀಸಾರೇ ಕ್ವಾಥಮಾತ್ರಯಾ ಪಾಯಯೇತ್| ಅನೇನ ವಿಧಿನಾ ಸರ್ವಪುಟಪಾಕಕಲ್ಪನಾ| ಯೇ ಚ ಸುಕೃತಮಿತಿ ಕುಶವೇಷ್ಟಿತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ತನ್ಮತೇ ‘ಸೂತ್ರೇಣಾವೇಷ್ಟ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ನಾಸ್ತಿ| ಜೀವನ್ತೀಮೇಷಶೃಙ್ಗ್ಯಾದಿಷ್ವೇವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜೀವನ್ತೀ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಮಹಾಕನ್ದಾ ಕರ್ಕೋಟಿಕಾಸದೃಶಪತ್ರಾ, ಲಾಟವಿಷಯೇ ತು ಮೂಲಿನೀ ಮಹಾಪ್ರತಾನಾ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪಾಠಾಶಟೀಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏವಮಿತಿ ಯಥಾ ಅರಲುತ್ವಕ್ಪುಟಪಾಕವಿಧಿರೇವಮತ್ರಾಪೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಜೀವನ್ತೀಮೇಷಶೃಙ್ಗೇಷು ಚೈವಂ ವೃನ್ತೇಷು ಕಾರಯೇತ್’ ಇತಿ||೮೧-೮೩||-

Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 86

ತಿತ್ತಿರಿಂ ಲುಞ್ಚಿತಂ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಾನ್ತ್ರಂ ತು ಪೂರಯೇತ್ ||೮೪|| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿತ್ವಚಾಂ ಕಲ್ಕೈಃ ಪೂರ್ವವಚ್ಚಾವಕೂಲಯೇತ್ | ರಸಮಾದಾಯ ತಸ್ಯಾಥ ಸುಸ್ವಿನ್ನಸ್ಯ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್ ||೮೫|| ಶರ್ಕರೋಪಹಿತಂ ಶೀತಂ ಪಾಯಯೇತೋದರಾಮಯೇ |೮೬|

ತಿತ್ತಿರಿಂ ಲುಞ್ಚಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಿತ್ತಿರಿಂ ಕೃಷ್ಣತಿತ್ತಿರಿಂ; ನಿಷ್ಕೃಷ್ಟಾನ್ತ್ರಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ತುಣ್ಡಪಾದವರ್ಜಿತಮಿತಿ ಚ ಲಭ್ಯತೇ| ಪೂರ್ವವಚ್ಚಾವಕೂಲಯೇದಿತಿ ಕೃಷ್ಣತಿತ್ತಿರಿಂ ಪಾದತುಣ್ಡಾನ್ತ್ರವರ್ಜಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿವಲ್ಕಲಕಲ್ಕೇನ ಕೋಷ್ಠಂ ಪೂರಯಿತ್ವಾ ಕಾಶ್ಮರೀಪದ್ಮಪತ್ರಪುಟಕೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಕುಶೈರಾವೇಷ್ಟ್ಯ ಮೃತ್ತಿಕಯಾ ಲಿಪ್ತ್ವಾ ಖದಿರಾಙ್ಗಾರೇಷು ಪಚೇತ್; ಸ್ವರಸಪ್ರಮಾಣಂ ಮಧುಶರ್ಕರಾಪ್ರಕ್ಷೇಪಪ್ರಮಾಣಂ ಪೂರ್ವವದಿತಿ| ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮದೇವಸ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ- ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದೀತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪಲಾಶನನ್ದೀವೃಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಕುತಃ? ತೇಷಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಕತ್ವಾತ್; ನತು ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಸ್ಯ; ಕುತಃ? ಸ್ತಮ್ಭಕತ್ವಾತ್; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿ ಸ್ತಮ್ಭನಾದ್ಭಿನ್ನಂ ಯಥಾ ತದಭಿದಧ್ಮಹೇ| ಆಗ್ನೇಯಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ತೋಯಾಂಶಂ ಪರಿಶೋಷಯೇತ್|| ಸಙ್ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮಲಂ ತತ್ಸ್ಯಾದ್ಗ್ರಾಹಿ ಶುಣ್ಠ್ಯಾದಯೋ ಯಥಾ| ಸಮೀರಗುಣಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಶೀತತ್ವಾದ್ಯನ್ನಭಸ್ವತಃ|| ವಿಧಾಯ ವೃದ್ಧಿಂ ಸ್ತಭ್ನಾತಿ ಸ್ತಮ್ಭನಂ ತದ್ಯಥಾ ವಟಃ” ಇತಿ| ಅಯಂ ಚ ವಾತಪಿತ್ತಾತೀಸಾರೇ ಕರ್ತವ್ಯಃ||೮೪-೮೫||-

Adhikarana 46 (86-87) · Śloka 88

ಲೋಧ್ರಚನ್ದನಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವದಾರ್ವೀಪಾಠಾಸಿತೋತ್ಪಲಾನ್ ||೮೬|| ತಣ್ಡುಲೋದಕಸಮ್ಪಿಷ್ಟಾನ್ ದೀರ್ಘವೃನ್ತತ್ವಗನ್ವಿತಾನ್ | ಪೂರ್ವವತ್ ಕೂಲಿತಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ರಸಮಾದಾಯ ಶೀತಲಮ್ ||೮೭|| ಮಧ್ವಾಕ್ತಂ ಪಾಯಯೇಚ್ಚೈತತ್ ಕಫಪಿತ್ತೋದರಾಮಯೇ |೮೮|

ಲೋಧ್ರಚನ್ದನಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಲೋಧ್ರಾದಿನೀಲೋತ್ಪಲಾನ್ತಾನರಲುತ್ವಕ್ಸಹಿತಾನ್ ತಣ್ಡುಲೋದಕಸಮ್ಪಿಷ್ಟಾನ್ ಪೂರ್ವವತ್ಕೂಲಿತಾನ್ ಪುಟಪಾಕವಿಧಿನಾ ಪಕ್ವಾನ್, ಅಸ್ಮಾತ್ ಪಿಷ್ಟಸ್ವಿನ್ನರೋಧ್ರಾದಿಕಲ್ಕಾತ್ ರಸಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೀತಂ ಮಧುಯುತಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೮೬-೮೭||-

Adhikarana 47 (88) · Śloka 89

ಏವಂ ಪ್ರರೋಹೈಃ ಕುರ್ವೀತ ವಟಾದೀನಾಂ ವಿಧಾನವತ್ ||೮೮|| ಪುಟಪಾಕಾನ್ ಯಥಾಯೋಗಂ ಜಾಙ್ಗಲೋಪಹಿತಾನ್ ಶುಭಾನ್ |೮೯|

ಏವಂ ಪ್ರರೋಹೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ, ವಟಾದೀನಾಂ ಪ್ರರೋಹೈಃ ಶಾಖಾಧೋಭಾಗನಿಃಸೃತಜಟಾಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪ್ಲಕ್ಷಗರ್ದಭಾಣ್ಡಾದಿಪ್ರರೋಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ವಿಧಾನವತ್ ಯಥಾಯೋಗಮವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಾಙ್ಗಲೋಪಹಿತಾನಿತಿ ಅತ್ರ ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದೇನ ಲಾವಕಕಪಿಞ್ಜಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಂ, ಲಘುತ್ವಾತ್| ವಟಾದ್ಯವರೋಹಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಪುಟಪಾಕಕಲ್ಪನಾ ಪೂರ್ವವತ್||೮೮||-

Adhikarana 48 (89-90) · Śloka 90

ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮ ಸರಕ್ತಂ ಚ ಮನ್ದವಾತಂ ಚಿರೋತ್ಥಿತಮ್ ||೮೯|| ಕೌಟಜಂ ಫಾಣಿತಂ ವಾಽಪಿ ಹನ್ತ್ಯತೀಸಾರಮೋಜಸಾ | ಅಮ್ಬಷ್ಠಾದಿಮಧುಯುತಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಸಮನ್ವಿತಮ್ ||೯೦||

ಬಹುಶ್ಲೇಷ್ಮ ಸರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಫಾಣಿತಮಿವ ಫಾಣಿತಂ, ಸ್ತ್ಯಾನಮಧ್ವಾಕೃತಿ| ಓಜಸಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ ಆತ್ಮಪ್ರಭಾವೇಣ| ಅತ್ರ ಕಲ್ಪನಾ- ಬೃಹತ್ಫಲಶುಕ್ಲಕುಸುಮಸ್ನಿಗ್ಧಪತ್ರಸ್ಯ ಪುನ್ನಾಮಧೇಯಸ್ಯ ಕುಟಜಸ್ಯ ವಲ್ಕಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಷೋಡಶಗುಣೇ ಅಷ್ಟಗುಣೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ ವಾ ಜಲೇ ಕ್ವಾಥಯಿತ್ವಾ ಅರ್ಧಾವಶಿಷ್ಟಂ ಕ್ವಾಥಮಾದಾಯ ವಸ್ತ್ರಗಾಲಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪುನಸ್ತಾವತ್ ಪಚೇತ್ ಯಾವತ್ ಪಕ್ವಫಾಣಿತಾಕೃತಿಃ ಸ್ಯಾತ್, ತತಸ್ತನ್ಮಧ್ಯೇಽಮ್ಬಷ್ಠಾದಿಮಧುಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಚತುರ್ಥಾಂಶಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಅವತಾರ್ಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಕುಟಜತ್ವಕ್ಸ್ವರಸಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ತಾವತ್ ಕ್ವಾಥಯೇದ್ಯಾವತ್ ಫಾಣಿತಾಕೃತಿರ್ಭವತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೮೯-೯೦||

Adhikarana 49 (91) · Śloka 91

ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಬಲಾಬಿಲ್ವವಾಲಕೋತ್ಪಲಧಾನ್ಯಕೈಃ | ಸನಾಗರೈಃ ಪಿಬೇತ್ ಪೇಯಾಂ ಸಾಧಿತಾಮುದರಾಮಯೀ ||೯೧||

ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀತ್ಯಾದಿ| ಬಿಲ್ವಂ ಬಿಲ್ವಫಲಂ ಕೋಮಲಂ, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಂ, ಸನಾಗರೈಃ ಸಶುಣ್ಠೀಕೈಃ| ಉದರಾಮಯೀ ಅತೀಸಾರೀ| ಪೇಯಾರ್ಥಂ ಕ್ವಾಥಕಲ್ಪನಾ ಪೂರ್ವವತ್||೯೧||

Adhikarana 50 (92) · Śloka 93

ಅರಲುತ್ವಕ್ ಪ್ರಿಯಙ್ಗುಂ ಚ ಮಧುಕಂ ದಾಡಿಮಾಙ್ಕುರಾನ್ | ಆವಾಪ್ಯ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ದಧನಿ ಯವಾಗೂಂ ಸಾಧಯೇದ್ದ್ರವಾಮ್ ||೯೨|| ಏಷಾ ಸರ್ವಾನತೀಸಾರಾನ್ ಹನ್ತಿ ಪಕ್ವಾನಸಂಶಯಮ್ |೯೩|

ಅರಲುತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ದಾಡಿಮಾಙ್ಕುರಾನ್ ದಾಡಿಮಕೋಮಲಪತ್ರಾಣಿ| ಅರಲುತ್ವಗಾದೀನ್ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ದಧನಿ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಯವಾಗೂಂ ಸಾಧಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಪಿಷ್ಟ್ವೇತಿ ಯದುಕ್ತಂ ತದರಲುತ್ವಗಾದಿಕ್ವಾಥೇನ ಯವಾಗೂಸಾಧನನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ಸಾಧಯೇದ್ದ್ರವಾಮಿತಿ ಯಥಾ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರಾ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏಷಾ ಯವಾಗೂಃ| ಪಕ್ವಾತಿಸಾರಪ್ರಸ್ತಾವಾತ್ ಪಕ್ವಾಭಿಧಾನಸ್ಯ ಪ್ರಾಪ್ತಸ್ಯ ಪುನರ್ಗ್ರಹಣೇನ ಏಷಾ ಯವಾಗೂಃ ಪಕ್ವಾತೀಸಾರೇ ಅತಿಶಯೇನ ಹಿತೇತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ||೯೨||-

Adhikarana 51 (93-94) · Śloka 94

ರಸಾಞ್ಜನಂ ಸಾತಿವಿಷಂ ತ್ವಗ್ಬೀಜಂ ಕೌಟಜಂ ತಥಾ ||೯೩|| ಧಾತಕೀ ನಾಗರಂ ಚೈವ ಪಾಯಯೇತ್ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ | ಸಶೂಲಂ ರಕ್ತಜಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಏತೇ ಮಧುಸಮಾಯುತಾಃ ||೯೪||

ರಸಾಞ್ಜನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಯೋಗಾಃ| ಸಶೂಲಂ ರಕ್ತಜಂ ‘ಅತೀಸಾರಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಹನ್ತಿ ಯೋಗೋಽಯಂ ಮಧುಸಂಯುತಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಏಕ ಏವ ಯೋಗೋಽಯಮಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೯೩-೯೪||

Adhikarana 52 (95) · Śloka 96

ಮಧುಕಂ ಬಿಲ್ವಪೇಶೀ ಚ ಶರ್ಕರಾಮಧುಸಂಯುತಾ | ಅತೀಸಾರಂ ನಿಹನ್ಯುಶ್ಚ ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯೋಃ ಕಣಾಃ ||೯೫|| ತದ್ವಲ್ಲೀಢಂ ಮಧುಯುತಂ ಬದರೀಮೂಲಮೇವ ತು |೯೬|

ಮಧುಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯೋಃ ಕಣಾಃ ಇತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ಶರ್ಕರಾಮಧುಸಂಯುತಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಅಯಮಪರೋ ಯೋಗೋ ಮಧುಕಂ ಬಿಲ್ವಪೇಶೀ ಚೇತ್ಯಾದಿಯೋಗಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೈಶ್ಚಿತ್ ಪಠ್ಯತೇ| ತದ್ಯಥಾ- ‘ಯೋಗಾನ್ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಪಿಬೇತ್ ಸಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾನ್| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಷು ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಪುಟಪಾಕಾನ್ ಯಥೇರಿತಾನ್’- ಇತಿ||೯೫||-

Adhikarana 53 (96) · Śloka 97

ಬದರ್ಯರ್ಜುನಜಮ್ಬ್ವಾಮ್ರಶಲ್ಲಕೀವೇತಸತ್ವಚಃ ||೯೬|| ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುಕ್ತಾಃ ಪೀತಾ ಘ್ನನ್ತ್ಯುದರಾಮಯಮ್ |೯೭|

ಬದರ್ಯರ್ಜುನೇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಜುನಃ ಕಕುಭಃ; ಬದರ್ಯಾದೀನಾಂ ತ್ವಚಃ ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಯುತಾಃ ಪೀತಾ ಉದರಾಮಯಮತೀಸಾರಂ ಘ್ನನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೯೬||-

Adhikarana 54 (97) · Śloka 98

ಏತೈರೇವ ಯವಾಗೂಂಶ್ಚ ಷಡಾನ್ ಯೂಷಾಂಶ್ಚ ಕಾರಯೇತ್ ||೯೭|| ಪಾನೀಯಾನಿ ಚ ತೃಷ್ಣಾಸು ದ್ರವ್ಯೇಷ್ವೇತೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ |೯೮|

ಏತೈರೇವ ಯವಾಗೂಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರೇವ ಬದರ್ಯಾದಿಭಿಃ| ಷಡಾ ದಾಡಿಮಗೋರಸಾದಿನಾ ಘನಪಲ್ಲವಫಲಾದಿಭಿಃ ಕೃತಾಃ| ‘ರಸಾಞ್ಜನಂ ಸಾತಿವಿಷಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ‘ದ್ರವ್ಯೇಷ್ವೇತೇಷು ಬುದ್ಧಿಮಾನ್’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ರಕ್ತಾತೀಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ತಿಕಾಚಾರ್ಯೋ ನ ಪಠತಿ, ರಕ್ತಾತೀಸಾರಸ್ಯಾನಙ್ಗೀಕೃತತ್ವಾತ್; ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಚ ಯೋ ರಕ್ತಾತೀಸಾರಸ್ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ‘ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರೀ ಯೋ ಮರ್ತ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಽಸ್ತಿ; ಶ್ರೀಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯೇಣೈಷ ಪಾಠೋ ವಿಭೃಶ್ಯೈವ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಪಠಿತಸ್ತನ್ಮತಾನುಸಾರಿಣಾ ಶ್ರೀಬ್ರಹ್ಮದೇವೇನಾಪಿ||೯೭||-

Adhikarana 55 (98) · Śloka 99

ಕೃತಂ ಶಾಲ್ಮಲಿವೃನ್ತೇಷು ಕಷಾಯಂ ಹಿಮಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್ ||೯೮|| ನಿಶಾಪರ್ಯುಷಿತಂ ಪೇಯಂ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಮಧುಕಾನ್ವಿತಮ್ |೯೯|

ಕೃತಂ ಶಾಲ್ಮಲಿವೃನ್ತೇಷು ಕಷಾಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಷಾಯಂ ಹಿಮಸಞ್ಜ್ಞಿತಮಿತಿ ಶೀತಕಷಾಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನತು ಕ್ವಥಿತಂ, ಹಿಮಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾತ್| ಶೀತಕಷಾಯವಿಧಿಮಾಹ- ದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣಮುಪಾದಾಯ ಅಹೋರಾತ್ರಂ ತುಲ್ಯೇ ಜಲೇ ಸ್ಥಾಪಯೇತ್, ತತೋ ಮೃದಿತಂ ವಸ್ತ್ರಪೂತಂ ಪಲಚತುಷ್ಟಯಪ್ರಮಾಣಂ ಮಧು ಯಷ್ಠೀಮಧು ಚ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯೮||-

Adhikarana 56 (99-102) · Śloka 102

ವಿಬದ್ಧವಾತವಿಟ್ ಶೂಲಪರೀತಃ ಸಪ್ರವಾಹಿಕಃ ||೯೯|| ಸರಕ್ತಪಿತ್ತಶ್ಚ ಪಯಃ ಪಿಬೇತ್ತೃಷ್ಣಾಸಮನ್ವಿತಃ | ಯಥಾಽಮೃತಂ ತಥಾ ಕ್ಷೀರಮತೀಸಾರೇಷು ಪೂಜಿತಮ್ ||೧೦೦|| ಚಿರೋತ್ಥಿತೇಷು ತತ್ ಪೇಯಮಪಾಂ ಭಾಗೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಶೃತಮ್ | ದೋಷಶೇಷಂ ಹರೇತ್ತದ್ಧಿ ತಸ್ಮಾತ್ಪಥ್ಯತಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೧೦೧|| ಹಿತಃ ಸ್ನೇಹವಿರೇಕೋ ವಾ ಬಸ್ತಯಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಾಶ್ಚ ಯೇ | ಪಿಚ್ಛಿಲಸ್ವರಸೇ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಂ ಚ ಘೃತಮುಚ್ಯತೇ ||೧೦೨||

ಚೂರ್ಣಾದೀನಭಿಧಾಯ ಕ್ಷೀರಪಾನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ- ವಿಬದ್ಧವಾತವಿಟ್ ಶೂಲಪರೀತ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿಬದ್ಧಃ ಅವರುದ್ಧೋ ವಾತೋವಿಟ್ ಚ ಯಸ್ಯ ಸಃ, ತಥಾ ಶೂಲಪರೀತಃ, ತಥಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯುಕ್ತಃ, ತಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾನ್ವಿತ ಇತಿ ವಿಷಯಚತುಷ್ಟಯಮಸ್ಯ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ| ಪಯಃ ಪಿಬೇದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ತತ್ ಕೀದೃಶಂ ಪೇಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಅಪಾಂ ಭಾಗೈರಿತ್ಯಾದಿ; ಅಪಾಂ ಭಾಗೈರಿತ್ಯುಪಾದಾನಾತ್ ಕೇವಲಜಲೇನ ಕ್ಷೀರಸಾಧನಮತ್ರೋಕ್ತಮ್| ದೋಷಶೇಷಹಾರಿತ್ವಂ ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾತ್| ತತ್ ಕ್ಷೀರಮ್| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಸ್ನೇಹವಿರಕೋಽತ್ರ ವಿರೇಚನೀಯದ್ರವ್ಯಸಂಸ್ಕೃತೇನ ಸ್ನೇಹೇನ ಸ್ವಭಾವೇನ ವಿರೇಚನಸ್ನೇಹೇನ ವಾ| ಬಸ್ತಯಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಾಶ್ಚ ಯೇ ಬಸ್ತಯೋ ಬಸ್ತಿವಿಕಾರೋಕ್ತವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಶ್ಚ| ಪಿಚ್ಛಿಲಾ ಅರಲುಶಾಲ್ಮಲೀಪ್ರಭೃತಯಃ, ತೇಷಾಂ ಸ್ವರಸೇ ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಬಸ್ತೌ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೯೯-೧೦೨||

Adhikarana 57 (103) · Śloka 104

ಶಕೃತಾ ಯಸ್ತು ಸಂಸೃಷ್ಟಮತಿಸಾರ್ಯೇತ ಶೋಣಿತಮ್ | ಪ್ರಾಕ್ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಸರುಕ್ ಸಪರಿಕರ್ತಿಕಃ ||೧೦೩|| ಕ್ಷೀರಿಶುಙ್ಗಾಶೃತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇತ್ ಸಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಮ್ |೧೦೪|

ಅವಸ್ಥಾವಶೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಶಕೃತೇತ್ಯಾದಿ| ಶಕೃತಾ ಪುರೀಷೇಣ ಸಂಸೃಷ್ಟಂ ಸರುಕ್ ಸಶೂಲಂ, ಸಪರಿಕರ್ತಿಕಃ ಬಸ್ತಿಗುದಮೇಢ್ರೇಷು ಪರಿಕೃನ್ತನಮಿವ ವಾತವೇದನಾ ಪರಿಕರ್ತಿಕಾ ತತ್ಸಹಿತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷೀರಿಶುಙ್ಗಃ ವಟಾಶ್ವತ್ಥಾದೀನಾಂ ನೂತನಪತ್ರಾಙ್ಕುರಾಃ| ಘೃತಪಾಕಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ನೇಹಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ, ಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಃ||೧೦೩||-

Adhikarana 58 (104-105) · Śloka 105

ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್ಪಿಪ್ಪಲೀಶುಣ್ಠೀಲಾಕ್ಷಾಶಕ್ರಯವೈರ್ಘೃತಮ್ ||೧೦೪|| ಸಂಯುಕ್ತಂ ಭದ್ರರೋಹಿಣ್ಯಾ ಪಕ್ವಂ ಪೇಯಾದಿಮಿಶ್ರಿತಮ್ | ತ್ರಿದೋಷಮಪ್ಯತೀಸಾರಂ ಪೀತಂ ಹನ್ತಿ ಸುದಾರುಣಮ್ ||೧೦೫||

ತಸ್ಯಾಮೇವಾವಸ್ಥಾಯಾಮಪರಮಪಿ ಘೃತಮಾಹ- ದಾರ್ವೀತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ದಾರ್ವೀತ್ವಕ್ ದಾರುಹರಿದ್ರಾತ್ವಕ್| ಅನ್ಯೇ ದಾರ್ವೀ ದಾರುಹಾರಿದ್ರಾ, ತ್ವಕ್ ತ್ವಚಮಾಹುಃ| ಭದ್ರರೋಹಿಣೀ ಕಟುಕಾ| ದಾರ್ವೀತ್ವಗಾದಿಭಿರ್ಭದ್ರರೋಹಿಣೀಪರ್ಯನ್ತೈಃ ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೈರುದಕಚತುರ್ಗುಣಂ ಘೃತಂ ಪಕ್ವಂ ಪೇಯಾಯವಾಗೂಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಂ ಪೀತಂ ತ್ರಿದೋಷಮಪ್ಯತೀಸಾರಂ ಹನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೦೪-೧೦೫||

Adhikarana 59 (106) · Śloka 106

ಗೌರವೇ ವಮನಂ ಪಥ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾತ್ ಪ್ರಬಲಃ ಕಫಃ | ಜ್ವರೇ ದಾಹೇ ಸವಿಡ್ಬನ್ಧೇ ಮಾರುತಾದ್ರಕ್ತಪಿತ್ತವತ್ ||೧೦೬||

ಪ್ರಾಗಾಮಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಮನಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಪಕ್ವಾವಸ್ಥಾಯಾಮಪಿ ವಮನಮಾಹ- ಗೌರವೇ ವಮನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಗೌರವೇ ಜಠರಗೌರವೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತವದಿತಿ ಯಥಾ ರಕ್ತಪಿತ್ತೇಽಧೋಗತೇ ವಮನಂ ತಥಾ ಅತೀಸಾರೇಽಪಿ ಗೌರವಾದಿಯುಕ್ತೇ ಯಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಪ್ರಬಲಃ ಕಫೋ ಭವೇತ್, ಮಾರುತಾತ್ ವಿಡ್ಬನ್ಧೇ ಚ ಸತಿ ವಮನಂ ಪಥ್ಯಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ನನು ವಮನಂ ಕಥಮತೀಸಾರಘ್ನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ದ್ರವಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಕ್ಷಯಾದ್ವಿಪರೀತಮಾರ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾಪ್ರಭಾವಾದ್ವಾ||೧೦೬||

Adhikarana 60 (107) · Śloka 107

ಸಮ್ಪಕ್ವೇ ಬಹುದೋಷೇ ಚ ವಿಬನ್ಧೇ ಮೂತ್ರಶೋಧನೈಃ | ಕಾರ್ಯಮಾಸ್ಥಾಪನಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ತಥಾ ಚೈವಾನುವಾಸನಮ್ ||೧೦೭||

ಆಸ್ಥಾಪನಾನುವಾಸನವಿಷಯಮಾಹ- ಸಮ್ಪಕ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಮ್ಪಕ್ವೇ ‘ಅತೀಸಾರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಬನ್ಧೇ ಅಧೋವಾತಾದೀನಾಮಪ್ರವೃತ್ತೌ| ಮೂತ್ರಶೋಧನೈಃ ತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲೀಪಾಷಾಣಭೇದಗೋಕ್ಷುರಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಃ||೧೦೭||

Adhikarana 61 (108) · Śloka 108

ಪ್ರವಾಹಣೇ ಗುದಭ್ರಂಶೇ ಮೂತ್ರಾಘಾತೇ ಕಟಿಗ್ರಹೇ | ಮಧುರಾಮ್ಲೈಃ ಶೃತಂ ತೈಲಂ ಸರ್ಪಿರ್ವಾಽಪ್ಯನುವಾಸನಮ್ ||೧೦೮||

ಅನುವಾಸನಸ್ಯಾಪರಂ ವಿಷಯಮಾಹ- ಪ್ರವಾಹಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಗುದಭ್ರಂಶೇ ಗುದನಿಃಸರಣೇ, ಮಧುರೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಅಮ್ಲೈಃ ಬೀಜಪೂರಕಕಪಿತ್ಥಚುಕ್ರಿಕಾವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ||೧೦೮||

Adhikarana 62 (109) · Śloka 109

ಗುದಪಾಕಸ್ತು ಪಿತ್ತೇನ ಯಸ್ಯ ಸ್ಯಾದಹಿತಾಶಿನಃ | ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಹರಾಃ ಸೇಕಾಸ್ತತ್ಸಿದ್ಧಾಶ್ಚಾನುವಾಸನಾಃ ||೧೦೯||

ಗುದಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಅತೀಸಾರಿಣಃ, ಅಹಿತಾಶಿನಃ ಅಪಥ್ಯಭೋಜಿನಃ| ತತ್ರ ಗುದಪಾಕೇ ಪಿತ್ತಹರಾಃ ಸೇಕಾಃ ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಶರ್ಕರೋದಕಮಧುರೌಷಧಕಷಾಯೈಃ ಕೃತಾಃ, ತತ್ಸಿದ್ಧಾಃ ಪಿತ್ತಹರೈಃ ಸಿದ್ಧಾ ಅನುವಾಸನಾಃ ಸ್ನೇಹಾಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಗುದಪಾಕಃ ಪಿತ್ತೇನೈವ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾಽಪಿ ‘ಗುದೇ ಪಕ್ವೇ ಗತೋಷ್ಮಾಣಮತೀಸಾರಕಿಣಂ ತ್ಯಜೇತ್’ ಇತಿ ಯೋ ಗುದಪಾಕೋಽಭಿಹಿತಸ್ತತ್ಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮಹಿತಾಶಿತ್ವೇನ ಪ್ರಕುಪಿತಪಿತ್ತಜನಿತಗುದಪಾಕಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ಚ ‘ಗುದಪಾಕಸ್ತು ಪಿತ್ತೇನ’ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್||೧೦೯||

Adhikarana 63 (110) · Śloka 110

ದಧಿಮಣ್ಡಸುರಾಬಿಲ್ವಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಂ ಸಮಾರುತೇ | ಭೋಜನೇ ಚ ಹಿತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಕಚ್ಛುರಾಮೂಲಸಾಧಿತಮ್ ||೧೧೦||

ತೈಲಾನುವಾಸನವಿಷಯಮಾಹ- ದಧೀತ್ಯಾದಿ| ದಧಿಮಣ್ಡೋ ದಧಿಮಸ್ತು| ದಧಿಮಣ್ಡಾದಿಭಿಃ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮನುವಾಸನೇ ದೇಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಾರುತೇ ‘ಅತೀಸಾರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕಚ್ಛುರಾ ಕಙ್ಕತಿಕಾ, ‘ಶೂಕಶಿಮ್ಬಾ’ ಇತ್ಯೇಕೇ, ‘ದುರಾಲಭಾ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ||೧೧೦||

Adhikarana 64 (111) · Śloka 111

ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಬಹುಶೋ ರಕ್ತಂ ಸರುಗ್ಯ ಉಪವೇಶ್ಯತೇ | ಯದಾ ವಾಯುರ್ವಿಬದ್ಧಶ್ಚ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಸ್ತದಾ ಹಿತಃ ||೧೧೧||

ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತೇರ್ವಿಷಯಮಾಹ- ಅಲ್ಪಾಲ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುಶೋ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ಸರುಕ್ ಸವೇದನಂ, ಯ ಉಪವೇಶ್ಯತೇ ಅತಿಸಾರ್ಯತೇ, ತಸ್ಯ ತದಾ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ಹಿತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಃ ಪಿಚ್ಛಿಲದ್ರವ್ಯೈಃ ಕೃತಃ; ಸ ಚ ‘ಬದರ್ಯೈರಾವತೀಶೇಲುಶಾಲ್ಮಲೀ’ (ಚಿ. ೩೮) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿರೂಹಕ್ರಮೋಕ್ತಃ; ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಸ್ತು ‘ಅತ್ರೈವಾಧ್ಯಾಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಾಂ ‘ಕಪಿತ್ಥಶಾಲ್ಮಲೀಫಞ್ಜೀ’ ಇತ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಕಲ್ಕಪಿಣ್ಡಂ ಪುಟಪಾಕವಿಧಿನಾ ಸಂಸ್ವೇದ್ಯ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ರಸಮಾನೀಯ ತೇನ ರಸೇನ ಸಕ್ಷೀರೇಣ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ದೇಯಃ, ಅಥವಾ ಕಪಿತ್ಥಾದಿದ್ರವ್ಯಕಲ್ಕಂ ಕ್ಷೀರೇಣಾಲೋಡ್ಯ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ದೇಯಃ’ ಇತಿ ಮನ್ಯತೇ||೧೧೧||

Adhikarana 65 (112) · Śloka 112

ಪ್ರಾಯೇಣ ಗುದದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ದೀರ್ಘಕಾಲಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್ | ಭವೇತ್ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಂ ತೇಷಾಂ ಗುದೇ ತೈಲಾವಚಾರಣಮ್ ||೧೧೨||

ದೀರ್ಘಕಾಲಾತಿಸಾರಿಣಾಂ ಗುದದೌರ್ಬಲ್ಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪ್ರಾಯೇಣ ಗುದದೌರ್ಬಲ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೈಲಾವಚಾರಣಂ ಪಿಚುಸೇಕಾನುವಾಸನೈಃ; ಸದಾಹೇ ಗುದದೌರ್ಬಲ್ಯೇ ಪುನರ್ಘೃತಮವಚಾರಣೀಯಮ್||೧೧೨||

Adhikarana 66 (113) · Śloka 113

ಕಪಿತ್ಥಶಾಲ್ಮಲೀಫಞ್ಜೀವಟಕಾರ್ಪಾಸದಾಡಿಮಾಃ | ಯೂಥಿಕಾ ಕಚ್ಛುರಾ ಶೇಲುಃ ಶಣಶ್ಚುಚ್ಚೂಶ್ಚ ದಾಧಿಕಾಃ ||೧೧೩||

ಅತೀಸಾರಶೂಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕಪಿತ್ಥಶಾಲ್ಮಲೀತ್ಯಾದಿ| ಫಞ್ಜೀ ಪಾಠಾಭೇದಃ, ಅನ್ಯೇ ಭಾರ್ಗೀಮಾಹುಃ| ಕಚ್ಛುರಾ ಕಙ್ಕತಿಕಾ, ಅನ್ಯೇ ದುರಾಲಭಾಮಾಹುಃ| ಶೇಲುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಃ| ದಾಧಿಕಾ ದಧ್ನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಹಿತಶಬ್ದೋಽತ್ರ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ಸ ಚಾರ್ಥಾದ್ಬಹುವಚನಾನ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಕಪಿತ್ಥಾದಯಶ್ಚುಚ್ಚೂಪರ್ಯನ್ತಾ ದಧ್ನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ಹಿತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೩||

Adhikarana 67 (114) · Śloka 115

ಶಾಲಪರ್ಣೀ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀ ಬೃಹತೀ ಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾ | ಬಲಾಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಾಬಿಲ್ವಾನಿ ಪಾಠಾನಾಗರಧಾನ್ಯಕಮ್ ||೧೧೪|| ಏಷ ಆಹಾರಸಂಯೋಗೇ ಹಿತಃ ಸರ್ವಾತಿಸಾರಿಣಾಮ್ |೧೧೫|

ಪೇಯಾದ್ಯುಪಯೋಗದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ಶಾಲಪರ್ಣೀತ್ಯಾದಿ| ಏಷ ಶಾಲಪರ್ಣ್ಯಾದಿಃ| ಆಹಾರಸಂಯೋಗೇ ಪೇಯಾದಿಸಂಸ್ಕಾರೇ; ಸಂಸ್ಕಾರಶ್ಚ ಶಾಲಪರ್ಣ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಪಲಚತುಷ್ಟಯಂ ಜಲಾಢಕೇ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಅರ್ಧಶೃತೇನ ತೇನ ಪೇಯಾದಿ ಸಾಧನೀಯಂ; ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಸ್ತು ಬಹುದ್ರವ್ಯಸಾಧಿತಾಮ್ಬುಸಂಸ್ಕೃತಾಹಾರಸ್ಯಾರುಚಿಕರತ್ವಾದಾಢಕೇಽಮ್ಭಸಿ ಪಲಮಾತ್ರಂ ದ್ರವ್ಯಂ ಸಾಧಯನ್ತಿ| ಭಕ್ತಾದಿಸಾಧನೇ ದ್ರವಪ್ರಮಾಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಜ್ಜ್ಞೇಯಂ; ತಥಾ ಹಿ- “ಭಕ್ತಂ ಪಞ್ಚಗುಣೇ ತೋಯೇ ಯವಾಗೂಂ ಷಡ್ಗುಣೇ ಪಚೇತ್| ಚತುರ್ದಶಗುಣೇ ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಂ ಚ ಚತುರ್ಗುಣೇ”- ಇತಿ| ಏಷ ಶಾಲಪರ್ಣ್ಯಾದಿರ್ದಶಾಙ್ಗತ್ವೇನ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ||೧೧೪||-

Adhikarana 68 (115) · Śloka 115

ತಿಲಕಲ್ಕೋ ಹಿತಶ್ಚಾತ್ರ ಮೌದ್ಗೋ ಮುದ್ಗರಸಸ್ತಥಾ ||೧೧೫||

ತಿಲಕಲ್ಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಮೌದ್ಗೋ ಮುದ್ಗಸ್ಯ ಕಲ್ಕಃ||೧೧೫||

Adhikarana 69 (116) · Śloka 117

ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರೀ ಯೋ ಮರ್ತ್ಯಃ ಪಿತ್ತಲಾನ್ಯತಿಷೇವತೇ | ಪಿತ್ತಂ ಪ್ರದುಷ್ಟಂ ತಸ್ಯಾಶು ರಕ್ತಾತೀಸಾರಮಾವಹೇತ್ ||೧೧೬|| ಜ್ವರಂ ಶೂಲಂ ತೃಷಾಂ ದಾಹಂ ಗುದಪಾಕಂ ಚ ದಾರುಣಮ್ |೧೧೭|

ಇದಾನೀಂ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಂ ರಕ್ತಾತೀಸಾರಮಾಹ- ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರೀ ಯೋ ಮರ್ತ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಲಾನ್ಯೇವೇತಿ ಅನ್ನಪಾನಾದೀನಿ| ದಾರುಣಂ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಮ್||೧೧೬||-

Adhikarana 70 (117-118) · Śloka 119

ಯೋ ರಕ್ತಂ ಶಕೃತಃ ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾದ್ವಾ ಪ್ರತಿಸಾರ್ಯತೇ ||೧೧೭|| ಸ ಪಲ್ಲವೈರ್ವಟಾದೀನಾಂ ಸಸರ್ಪಿಃ ಸಾಧಿತಂ ಪಯಃ | ಪಿಬೇತ್ ಸಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಮಥವಾಽಪ್ಯಭಿಮಥ್ಯ ತತ್ ||೧೧೮|| ನವನೀತಮಥೋ ಲಿಹ್ಯಾತ್ತಕ್ರಂ ಚಾನುಪಿಬೇತ್ತತಃ |೧೧೯|

ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾನ್ತರಮಭಿಧಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಯೋ ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಃ ಪಿತ್ತಾತೀಸಾರಯುಕ್ತಃ ಪುರುಷಃ| ವಟಾದೀನಾಂ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದೀನಾಮ್; ಅತ್ರ ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಪಲ್ಲವಾನಾಂ ಪಲಾರ್ಧಂ, ಕ್ಷೀರಪಲಚತುಷ್ಟಯಂ, ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ಚ ದತ್ತ್ವಾ ಸಾಧಯಿತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಾವಶೇಷಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ತಚ್ಚ ಘೃತಕರ್ಷೈಕಯುತಂ ಮಧ್ಯಾಗ್ನಿಃ ಪಿಬೇತ್| ಅಭಿಮಥ್ಯ ವಿಲೋಡ್ಯ| ತತ್ಕ್ಷೀರಂ ತದುತ್ಪನ್ನಂ ನವನೀತಂ ಚ ಶರ್ಕರಾಮಧುಯುತಂ ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವಟಾದಿಪಲ್ಲವಶೃತಂ ಕ್ಷೀರಂ ಮಧುಘೃತಶರ್ಕರಾದಿಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ; ತತ ಏವ ಚ ನವನೀತಂ ಕೇವಲಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್, ತತಸ್ತಕ್ರಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ವದನ್ತಿ||೧೧೭-೧೧೮||-

Adhikarana 71 (119) · Śloka 120

ಪ್ರಿಯಾಲಶಾಲ್ಮಲೀಪ್ಲಕ್ಷಶಲ್ಲಕೀತಿನಿಶತ್ವಚಃ ||೧೧೯|| ಕ್ಷೀರೇ ವಿಮೃದಿತಾಃ ಪೀತಾಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಾ ರಕ್ತನಾಶನಾಃ |೧೨೦|

ಪ್ರಿಯಾಲಶಾಲ್ಮಲೀಪ್ಲಕ್ಷೇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರಿಯಾಲಾದೀನಾಂ ತ್ವಚಃ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್ ಪೇಯಾಃ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ವಾ| ಪ್ರಿಯಾಲಃ ಚಾರಃ, ಪ್ಲಕ್ಷಃ ಪರ್ಕಟೀ, ತಿನಿಶಃ ಸ್ಯನ್ದನಃ| ಕ್ಷೀರೇ ಅಜಾಕ್ಷೀರೇ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ವಿಮೃದಿತಾ ಆಲೋಡಿತಾಃ| ಸಕ್ಷೌದ್ರಾ ಮಧುಸಹಿತಾಃ||೧೧೯||-

Adhikarana 72 (120) · Śloka 121

ಮಧುಕಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಲೋಧ್ರಂ ಪಯಸ್ಯಾಮಥ ಸಾರಿವಾಮ್ ||೧೨೦|| ಪಿಬೇಚ್ಛಾಗೇನ ಪಯಸಾ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ರಕ್ತನಾಶನಮ್ |೧೨೧|

ಮಧುಕಂ ಶರ್ಕರಾಂ ಲೋಧ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಯಸ್ಯಾ ಅರ್ಕಪುಷ್ಪೀ||೧೨೦||-

Adhikarana 73 (121) · Śloka 122

ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಸಾರಿವಾಂ ಲೋಧ್ರಂ ಪದ್ಮಕಂ ಕುಮುದೋತ್ಪಲಮ್ ||೧೨೧|| ಪಿಬೇತ್ ಪದ್ಮಾಂ ಚ ದುಗ್ಧೇನ ಛಾಗೇನಾಸೃಕ್ಪ್ರಶಾನ್ತಯೇ |೧೨೨|

ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಂ ಸಾರಿವಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪದ್ಮಕಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಂ, ಕುಮುದಂ ಶ್ವೇತಮ್, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲಂ, ಪದ್ಮಾ ಭಾರ್ಗೀ| ಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾದೀನಿ ಕಲ್ಕೀಕೃತಾನಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನಿ ವಾ ಛಾಗದುಗ್ಧೇನ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೧||-

Adhikarana 74 (122-124) · Śloka 124

ಶರ್ಕರೋತ್ಪಲಲೋಧ್ರಾಣಿ ಸಮಙ್ಗಾ ಮಧುಕಂ ತಿಲಾಃ ||೧೨೨|| ತಿಲಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಾಃ ಸಮಙ್ಗಾ ಚೋತ್ಪಲಾನಿ ಚ | ತಿಲಾ ಮೋಚರಸೋ ಲೋಧ್ರಂ ತಥೈವ ಮಧುಕೋತ್ಪಲಮ್ ||೧೨೩|| ಕಚ್ಛುರಾ ತಿಲಕಲ್ಕಶ್ಚ ಯೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಏವ ಚ | ಆಜೇನ ಪಯಸಾ ಪೇಯಾಃ ಸರಕ್ತೇ ಮಧುಸಂಯುತಾಃ ||೧೨೪||

ಶರ್ಕರೋತ್ಪಲಲೋಧ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸಮಙ್ಗಾ ವರಾಹಕ್ರಾನ್ತಾ| ತಿಲಾಃ ಕೃಷ್ಣಾಃ ಕೃಷ್ಣತಿಲಾಃ, ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಾ ಯಷ್ಟೀಮಧುಸಹಿತಾಃ| ಮೋಚರಸಃ ಶಾಲ್ಮಲೀನಿರ್ಯಾಸಃ| ಕಚ್ಛುರಾ ಕಙ್ಕತಿಕಾ| ಸರಕ್ತೇ ಪುರೀಷೇ ‘ಸ್ರವತಿ ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಶರ್ಕರೇತ್ಯಾದಿಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಾಃ ಶ್ಲೋಕಾರ್ಧಿಕಾ ಮಧುಸಹಿತಾಃ ಸರಕ್ತೇ ಪುರೀಷೇ ಛಾಗದುಗ್ಧೇನ ಪೇಯಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೨-೧೨೪||

Adhikarana 75 (125) · Śloka 125

ದ್ರವೇ ಸರಕ್ತೇ ಸ್ರವತಿ ಬಾಲಬಿಲ್ವಂ ಸಫಾಣಿತಮ್ | ಸಕ್ಷೌದ್ರತೈಲಂ ಪ್ರಾಗೇವ ಲಿಹ್ಯಾದಾಶು ಹಿತಂ ಹಿ ತತ್ ||೧೨೫||

ಸರಕ್ತೇ ಅದ್ರವೇ ಚ ಪುರೀಷೇ ಸರತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ಸರಕ್ತದ್ರವಾತೀಸಾರಿಣಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ದ್ರವೇ ಸರಕ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವೇ ದ್ರವಮಲೇ, ‘ಉದಕಧಾತೌ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಫಾಣಿತಂ ಕಾಕವೀ, ಸಕ್ಷೌದ್ರತೈಲಂ ಮಧುತೈಲಸಹಿತಂ, ಪ್ರಾಗೇವೇತಿ ಭೋಜನಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ಹಿತಮ್| ‘ಆಶು ಹಿತಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಹಿತಕರಮ್’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ||೧೨೫||

Adhikarana 76 (126) · Śloka 126

ಕೋಶಕಾರಂ ಘೃತೇ ಭೃಷ್ಟಂ ಲಾಜಚೂರ್ಣಂ ಸಿತಾ ಮಧು | ಸಶೂಲಂ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಂ ಲೀಢಂ ಹನ್ತ್ಯುದರಾಮಯಮ್ ||೧೨೬||

ಕೋಶಕಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಶಕಾರ ಇಕ್ಷುಭೇದಃ | ಅತ್ರ ವಿಧಿಃ- ನಿಸ್ತ್ವಚಂ ಕೋಶಕಾರಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಖಣ್ಡಂ ಘೃತೇ ಭೃಷ್ಟ್ವಾ ಪೇಷಯಿತ್ವಾ ಲಾಜಶರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಮಿಶ್ರಂ ಮಧುನಾ ಲಿಹನ್ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಂ ಸಶೂಲಮುದರಾಮಯಮತೀಸಾರಂ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೬||

Adhikarana 77 (127) · Śloka 127

ಬಿಲ್ವಮಧ್ಯಂ ಸಮಧುಕಂ ಶರ್ಕರಾಕ್ಷೌದ್ರಸಂಯುತಮ್ | ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಯುತೋ ಯೋಗಃ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಿತಂ ಜಯೇತ್ ||೧೨೭||

ಬಿಲ್ವಮಧ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಸ್ಥಾವಶೇನ ಪಿತ್ತಾದ್ರಕ್ತಾದ್ವಾ ಉತ್ಥಿತಂ, ನ ತು ರಕ್ತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮೇವೋತ್ಥಿತಂ, ಏವಂ ಸತ್ಯತೀಸಾರಾಣಾಂ ಸಪ್ತತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್||೧೨೭||

Adhikarana 78 (128) · Śloka 128

ಯೋಗಾನ್ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಂಶ್ಚಾನ್ಯಾನ್ ಪಿಬೇತ್ಸಕ್ಷೌದ್ರಶರ್ಕರಾನ್ | ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಷು ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಪುಟಪಾಕಾನ್ ಯಥೇರಿತಾನ್ ||೧೨೮||

ಅತ್ರ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾನಿತಿ ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಪಿತ್ತಾತಿಸಾರೋಕ್ತಾನಿತಿ ಪ್ರತ್ಯೇತವ್ಯಮ್, ಔಪಯಿಕತ್ವಾತ್| ನನು, ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಷು ಪುಟಪಾಕಾ ದರ್ಶಿತಾಃ, ತತ್ಕಥಂ ಪುನರಭಿಧೀಯನ್ತೇ? ಉಚ್ಯತೇ- ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಷು ಕುರ್ಯಾಚ್ಚೇತಿ ಯಥೇರಿತಾನ್ ಪುಟಪಾಕಾನ್ ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜನಾತ್||೧೨೮||

Adhikarana 79 (129) · Śloka 129

ಗುದಪಾಕೇ ಚ ಯೇ ಉಕ್ತಾಸ್ತೇಽತ್ರಾಪಿ ವಿಧಯಃ ಸ್ಮೃತಾಃ |೧೨೯|

ಗುದಪಾಕೇ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ಉಕ್ತಾಃ ಸೇಕಾದಯಸ್ತೇ ಪಿತ್ತರಕ್ತೋತ್ಥಿತೇಽತೀಸಾರೇ ಹಿತಾಃ|೧೨೯|-

Adhikarana 80 (129) · Śloka 129

ರುಜಾಯಾಂ ಚಾಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತ್ಯಾಂ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿರ್ಹಿತೋ ಭವೇತ್ ||೧೨೯||

ಅವಸ್ಥಾವಶೇನ ಪುನಃ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಮಾಹ- ರುಜಾಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೨೯||

Adhikarana 81 (130-131) · Śloka 131

ಸಕ್ತವಿಡ್ ದೋಷಬಹುಲಂ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿರ್ಯೋಽತಿಸಾರ್ಯತೇ | ವಿಡಙ್ಗತ್ರಿಫಲಾಕೃಷ್ಣಾಕಷಾಯೈಸ್ತಂ ವಿರೇಚಯೇತ್ ||೧೩೦|| ಅಥವೈರಣ್ಡಸಿದ್ಧೇನ ಪಯಸಾ ಕೇವಲೇನ ವಾ | ಯವಾಗೂರ್ವಿತರೇಚ್ಚಾಸ್ಯ ವಾತಘ್ನೈರ್ದೀಪನೈಃ ಕೃತಾಃ ||೧೩೧||

ಇದಾನೀಮವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಮತೀಸಾರೇ ವಿರೇಚನಮಾಹ- ಸಕ್ತವಿಡಿತ್ಯಾದಿ| ಸಕ್ತವಿಟ್ ವಿಬದ್ಧಪುರೀಷಃ| ದೋಷಬಹುಲಮಿತಿ ದೋಷಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪುರೀಷವಚನಃ, ತೇನ ಪುರೀಷಬಹುಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಮ್ ಅತೀಸಾರಿಣಂ, ವಿಡಙ್ಗಾದಿಕಷಾಯೈರ್ವಿರೇಚಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥವೇತ್ಯಾದಿ| ಏರಣ್ಡಮೂಲಸಿದ್ಧೇನ ಕೇವಲೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಿರೇಚಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಿರೇಚಿತಸ್ಯ ಕಿಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಯವಾಗೂರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಘ್ನೈರ್ದೀಪನೈರಿತಿ ಶಾಲಿಪರ್ಣ್ಯಾದಿಭಿಃ| ನನು, ‘ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಂ ವಿಬದ್ಧಮ್’ ಇತ್ಯಾದಾವಸಮ್ಯಕ್ಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ಪುರೀಷೇ ವಿರೇಚನಮುಕ್ತಮ್, ಅತ್ರಾತಿಪ್ರವರ್ತಮಾನೇ ಕಥಂ ವಿರೇಕಃ? ಉಚ್ಯತೇ- ಅತ್ರಾತೀಸಾರಾತಿಪ್ರವರ್ತಕಸ್ಯ ಪ್ರಕುಪಿತಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಚನೇನ ನಿರಾಕರಣಾದಿತ್ಯದೋಷಃ||೧೩೦-೧೩೧||

Adhikarana 82 (132) · Śloka 132

ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿರ್ನಿಷ್ಪುರೀಷೋ ಯಃ ಸಾರ್ಯತೇ ಫೇನಿಲಂ ಶಕೃತ್ | ಸ ಪಿಬೇತ್ ಫಾಣಿತಂ ಶುಣ್ಠೀದಧಿತೈಲಪಯೋಘೃತಮ್ ||೧೩೨||

ಅತೋಽತೀಸಾರಸ್ಯೈವಾವಸ್ಥಾನ್ತರಾನ್ವಿತಸ್ಯ ನಿಃಸಾರಕಸಞ್ಜ್ಞಕಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಚಾಹ- ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿರ್ನಿಷ್ಪುರೀಷೋ ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿಷ್ಪುರೀಷಃ ಕ್ಷೀಣವರ್ಚಾಃ, ಫೇನಿಲಂ ಶಕೃತ್ ಫೇನವತ್ ಪುರೀಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಫಾಣಿತಂ ಕಾಕವೀ, ತೈಲಂ ತಿಲತೈಲಂ, ಪಯೋ ದುಗ್ಧಂ, ಫಾಣಿತಮಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಘೃತಾನ್ತಮೇಕೀಕೃತ್ಯ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೨||

Adhikarana 83 (133) · Śloka 133

ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ಗುಡತೈಲಾಭ್ಯಾಂ ಭಕ್ಷಯೇದ್ಬದರಾಣಿ ಚ |೧೩೩|

ಅತ್ರೈವ ದ್ವಿತೀಯಂ ಯೋಗಮಾಹ- ಸ್ವಿನ್ನಾನೀತ್ಯಾದಿ|೧೩೩|-

Adhikarana 84 (133) · Śloka 133

ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ಪಿಷ್ಟವದ್ವಾಽಪಿ ಸಮಂ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ ||೧೩೩||

ತೃತೀಯಯೋಗಮಾಹ- ಸ್ವಿನ್ನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ‘ಬದರಾಣಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಪಿಷ್ಟವದಿತಿ ಪಿಷ್ಟಸ್ವೇದನವಿಧಿನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಮಂ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ ಬಾಲಬಿಲ್ವಫಲೈಃ ಸಹೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ ಸಹ ಬದರಾಣಿ ಪಿಷ್ಟಸ್ವೇದನವಿಧಿನಾ ಸ್ವಿನ್ನಾನಿ ಶೀತೀಭೂತಾನಿ ಗುಡತೈಲಾಭ್ಯಾಮಶ್ನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಸುಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಪಿಷ್ಟವದ್ವಾಽಪಿ ಮಾಷಾನ್ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಭಿಃ’ ಇತಿ| ಮಾಷಾನಿತಿ ಕ್ಷೀಣಪುರೀಷಸ್ಯ ಪುರೀಷಜನನಾರ್ಥಂ ಮಾಷೋಪದೇಶಃ||೧೩೩||

Adhikarana 85 (134) · Śloka 134

ದಧ್ನೋಪಯುಜ್ಯ ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ಶ್ವೇತಾಮನುಪಿಬೇತ್ ಸುರಾಮ್ |೧೩೪|

ಚತುರ್ಥಂ ಯೋಗಮಾಹ- ದಧ್ನೋಪಯುಜ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ಆಸ್ತರಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಯವಪಿಷ್ಟಮಯಾನ್| ಶ್ವೇತಾಂ ಸುರಾಂ ಪೈಷ್ಟೀಮ್| ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ದಧ್ನಾ ಸಹೋಪಯುಜ್ಯ ಪೈಷ್ಟೀಂ ಸುರಾಂ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೧೩೪|-

Adhikarana 86 (134) · Śloka 135

ಶಶಮಾಂಸಂ ಸರುಧಿರಂ ಸಮಙ್ಗಾಂ ಸಘೃತಂ ದಧಿ ||೧೩೪|| ಖಾದೇದ್ವಿಪಾಚ್ಯ ಸೇವೇತ ಮೃದ್ವನ್ನಂ ಶಕೃತಃ ಕ್ಷಯೇ |೧೩೫|

ಪಞ್ಚಮಂ ಯೋಗಮಾಹ- ಶಶಮಾಂಸಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಙ್ಗಾ ಲಜ್ಜಾಲುಕಾ, ದಧಿಸಂಯುತಂ ಕಲ್ಕಂ ಶಶರುಧಿರೇಣೈವ ಪ್ರಾಶ್ನೀಯಾನ್ಮಲಸಙ್ಕ್ಷಯೇ ಇತಿ| ಅನ್ಯೇ ‘ಸಮಙ್ಗಾಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸಮಾಂಶಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಶಶಮಾಂಸರುಧಿರೇಣ ಸಮಾಂಶಂ ತುಲ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ ಸಘೃತಂ ಸದಧಿ ವಿಪಾಚ್ಯ ಖಾದೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸೇವೇತ ಮೃದ್ವನ್ನಮಿತಿ ಮೃದ್ವನ್ನಮತ್ರ ಪುರೀಷಜನಕಂ ಮಾಷಾದಿಕಂ ಸಂಸ್ಕೃತಮ್| ಶಕೃತಃ ಕ್ಷಯೇ ಪುರೀಷಕ್ಷಯೇ||೧೩೪||-

Adhikarana 87 (135) · Śloka 136

ಸಂಸ್ಕೃತೋ ಯಮಕೇ ಮಾಷಯವಕೋಲರಸಃ ಶುಭಃ ||೧೩೫|| ಭೋಜನಾರ್ಥಂ ಪ್ರದಾತವ್ಯೋ ದಧಿದಾಡಿಮಸಾಧಿತಃ |೧೩೬|

ವರ್ಚಃಕ್ಷಯೇ ಯೂಷಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಸಂಸ್ಕೃತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಮಕೇ ಘೃತತೈಲೇ, ರಸೋಽತ್ರ ಕ್ವಾಥಃ; ಮಾಷಾದಿಯೂಷೋ ಘೃತತೈಲಸಂಸ್ಕೃತೋ ದಧಿದಾಡಿಮಾಭ್ಯಾಂ ಸಹ ಸಾಧಿತಶ್ಚ ಕ್ಷೀಣಪುರೀಷಸ್ಯ ಭೋಜನಾರ್ಥಂ ಪ್ರದಾತವ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೫||-

Adhikarana 88 (136) · Śloka 137

ವಿಡಂ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟೂನಿ ನಾಗರಂ ಚಾಮ್ಲಪೇಷಿತಮ್ ||೧೩೬|| ದಧ್ನಃ ಸರಶ್ಚ ಯಮಕೇ ಭೃಷ್ಟೋ ವರ್ಚಃಕ್ಷಯೇ ಹಿತಃ |೧೩೭|

ಕ್ಷೀಣವರ್ಚಸಃ ಅಪರಂ ಯೋಗಮಾಹ- ವಿಡಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಡಂ ಲವಣಭೇದಃ, ದಧ್ನಃ ಸರೋ ದಧ್ನ ಉಪರಿತನೋ ಭಾಗಃ| ಯಮಕೇ ಘೃತತೈಲೇ||೧೩೬||-

Adhikarana 89 (137) · Śloka 137

ಸಶೂಲಂ ಕ್ಷೀಣವರ್ಚಾ ಯೋ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿರತಿಸಾರ್ಯತೇ | ಸ ಪಿಬೇದ್ದೀಪನೈರ್ಯುಕ್ತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಕೈಃ ಸಹ ||೧೩೭||

ವಿಶಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾಹಿತಮಷ್ಟಮಯೋಗಮಾಹ- ಸಶೂಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೀಪನೈಃ ಚಿತ್ರಕಾದಿಭಿಃ, ಸಙ್ಗ್ರಾಹಕೈಃ ಧಾತಕೀಬಿಲ್ವಶಲಾಟುಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ಯಃ ಕ್ಷೀಣಪುರೀಷೋ ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿರತಿಸಾರ್ಯತೇ ಸ ಚಿತ್ರಕಾದಿಧಾತಕ್ಯಾದಿದ್ರವ್ಯಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಮಪಕ್ವಮೇವ ಸರ್ಪಿಃ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೭||

Adhikarana 90 (138) · Śloka 138

ವಾಯುಃ ಪ್ರವೃದ್ಧೋ ನಿಚಿತಂ ಬಲಾಸಂ ನುದತ್ಯಧಸ್ತಾದಹಿತಾಶನಸ್ಯ | ಪ್ರವಾಹಮಾಣಸ್ಯ ಮುಹುರ್ಮಲಾಕ್ತಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಂ ತಾಂ ಪ್ರವದನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ ||೧೩೮||

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಸಞ್ಜ್ಞಮತೀಸಾರಭೇದಮಾಹ- ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಚಿತಂ ಸಞ್ಚಯಪ್ರಾಪ್ತಂ, ಬಲಾಸಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ, ನುದತಿ ಪ್ರೇರಯತಿ, ಅಧಸ್ತಾದ್ ಗುದಮಾರ್ಗೇ, ಪ್ರವಾಹಮಾಣಸ್ಯ ಪ್ರೇರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ, ಮುಹುಃ ವಾರಂವಾರಂ, ಮಲಾಕ್ತಮ್ ಈಷತ್ಪುರೀಷಮಿಶ್ರಂ, ‘ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯತ್ರ ರೋಗೇ ವಾತಪ್ರೇರಿತಂ ಕಫಂ ಪುರುಷಃ ಪ್ರೇರಯತಿ, ತಾಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಂ ಕಫಂ ಪ್ರವಾಹಮಾಣಸ್ಯ ಪ್ರೇರ್ಯಮಾಣಸ್ಯ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ ಪ್ರವದನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಬಲಾಸಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ, ತೇನ ಪಿತ್ತಂ ರಕ್ತಂ ವಾ ನಿಚಿತಮಿತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್||೧೩೮||

Adhikarana 91 (139) · Śloka 140

ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ವಾತಕೃತಾ ಸಶೂಲಾ ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹಾ ಸಕಫಾ ಕಫಾಚ್ಚ | ಸಶೋಣಿತಾ ಶೋಣಿತಸಮ್ಭವಾ ತು ತಾಃ ಸ್ನೇಹರೂಕ್ಷಪ್ರಭವಾ ಮತಾಸ್ತು ||೧೩೯|| ತಾಸಾಮತೀಸಾರವದಾದಿಶೇಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಂ ಕ್ರಮಂ ಚಾಮವಿಪಕ್ವತಾಂ ಚ |೧೪೦|

ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಮಾಹ- ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ವಾತಕೃತೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹರೂಕ್ಷಪ್ರಭವಾ ಇತಿ ಸ್ನೇಹರೂಕ್ಷಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರಭವೋ ಯಾಸಾಂ ತಾಸ್ತಥಾ; ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಯಿಕಮ್| ತಾಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಃ| ತಾಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತಾಸಾಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಣಾಂ; ಯದ್ಯಪಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಪ್ರಾಗೇವ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ತಥಾಽಪ್ಯತೀಸಾರವದಾದಿಶೇಚ್ಚ ಲಿಙ್ಗಮಿತ್ಯಭಿಧಾನಮಧಿಕಲಿಙ್ಗಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಕ್ರಮಂ ಕ್ರಿಯಾಕ್ರಮಮ್| ಆಮವಿಪಕ್ವತಾಮ್ ಆಮತಾಂ ವಿಪಕ್ವತಾಂ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೯||-

Adhikarana 92 (140) · Śloka 141

ನ ಶಾನ್ತಿಮಾಯಾತಿ ವಿಲಙ್ಘನೈರ್ಯಾ ಯೋಗೈರುದೀರ್ಣಾ ಯದಿ ಪಾಚನೈರ್ವಾ ||೧೪೦|| ತಾಂ ಕ್ಷೀರಮೇವಾಶು ಶೃತಂ ನಿಹನ್ತಿ ತೈಲಂ ತಿಲಾಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಬಸ್ತಯಶ್ಚ |೧೪೧|

ಲಙ್ಘನಾದ್ಯುಪಕ್ರಮೈರ್ಯಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ನ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ತಾಂ ಕಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯಾಹ- ನ ಶಾನ್ತಿಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದೀರ್ಣಾ ಉತ್ಕಟಾ ಯಾ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಲಙ್ಘನೈಃ ಪಾಚನಯೋಗೈರ್ವಾ ಶಾನ್ತಿಂ ನ ಯಾತಿ ತಾಂ ಕ್ಷೀರಾದಿಕಂ ಹನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೪೦||-

Adhikarana 93 (141-142) · Śloka 143

ಆರ್ದ್ರೈಃ ಕುಶೈಃ ಸಮ್ಪರಿವೇಷ್ಟಿತಾನಿ ವೃನ್ತಾನ್ಯಥಾರ್ದ್ರಾಣಿ ಹಿ ಶಾಲ್ಮಲೀನಾಮ್ ||೧೪೧|| ಪಕ್ವಾನಿ ಸಮ್ಯಕ್ ಪುಟಪಾಕಯೋಗೇನಾಪೋಥ್ಯ ತೇಭ್ಯೋ ರಸಮಾದದೀತ | ಕ್ಷೀರಂ ಶೃತಂ ತೈಲಹವಿರ್ವಿಮಿಶ್ರಂ ಕಲ್ಕೇನ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಸ್ಯ ವಾಽಪಿ ||೧೪೨|| ಬಸ್ತಿಂ ವಿದಧ್ಯಾದ್ಭಿಷಗಪ್ರಮತ್ತಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಮೂತ್ರಪುರೀಷಸಙ್ಗೇ |೧೪೩|

ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಮಾಹ- ಆರ್ದ್ರೈಃ ಕುಶೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಂ ಪಿಚ್ಛಾಬಸ್ತಿಮ್; ಅಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ನಿರೂಹೋಕ್ತವಿಧಿನೋಕ್ತಂ (ಚಿ. ೩೮) ಜ್ಞಾತವ್ಯಮ್| ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸಾವಧಾನಃ||೧೪೧-೧೪೨||-

Adhikarana 94 (143) · Śloka 144

ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀಕ್ವಥಿತೇನ ಶೂಲೇ ಪ್ರವಾಹಮಾಣಸ್ಯ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ||೧೪೩|| ಕ್ಷೀರೇಣ ಚಾಸ್ಥಾಪನಮಗ್ರ್ಯಮುಕ್ತಂ... |೧೪೪|

ಅವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇ ಆಸ್ಥಾಪನೋಪದೇಶಮಾಹ- ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀಕ್ವಥಿತೇನ ದಶಮೂಲೀಕ್ವಥಿತೇನ| ಆಸ್ಥಾಪನಂ ನಿರೂಹಃ| ಅಗ್ರ್ಯಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮ್| ಕ್ಷೀರಪಾಕಕಲ್ಪೇನ ದಶಮೂಲೀಸಾಧಿತೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಮಧುಸಹಿತೇನಾಸ್ಥಾಪನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮುಕ್ತಂ, ಪ್ರವಾಹಮಾಣಸ್ಯ ಶೂಲೇ ಭವತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೪೩||-

Adhikarana 95 (144) · Śloka 144

...ತೈಲೇನ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದನುವಾಸನಂ ಚ |೧೪೪|

ಅನುವಾಸನಮಾಹ- ತೈಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವಿಪಞ್ಚಮೂಲೀಸಾಧಿತಕ್ಷೀರಸಿದ್ಧೇನ ತೈಲೇನಾನುವಾಸನಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ನ ಪುನರಪಕ್ವತೈಲೇನ, ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಪತ್ಕರತ್ವಾತ್|೧೪೪|-

Adhikarana 96 (144) · Śloka 144

ವಾತಘ್ನವರ್ಗೇ ಲವಣೇಷು ಚೈವ ತೈಲಂ ಚ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಮನ್ನಪಾನೇ ||೧೪೪||

ಅನ್ನಸಂಸ್ಕಾರಾರ್ಥಂ ಪಾನಾರ್ಥಂ ಚ ತೈಲಮಾಹ- ವಾತಘ್ನವರ್ಗೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಘ್ನವರ್ಗೇ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದೌ, ಲವಣೇಷು ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಾದಿಷು; ಅತ್ರ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಕ್ವಾಥೇನ ಸೈನ್ಧವಾದ್ಯಾವಾಪೇನ ಸಿದ್ಧಂ ತೈಲಮನ್ನಸಂಸ್ಕಾರೇ ಪಾನೇ ಚ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಲವಣೇಷು ಚ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮಧುರೇಷು’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಏವಮನ್ಯತ್ರ ದೃಷ್ಟತ್ವಾತ್||೧೪೪||

Adhikarana 97 (145) · Śloka 145

ಲೋಧ್ರಂ ವಿಡಂ ಬಿಲ್ವಶಲಾಟು ಚೈವ ಲಿಹ್ಯಾಚ್ಚ ತೈಲೇನ ಕಟುತ್ರಿಕಾಢ್ಯಮ್ |೧೪೫|

ಲೇಹಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ಲೋಧ್ರಂ ವಿಡಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಟುತ್ರಿಕಾಢ್ಯಮಿತಿ ತ್ರಿಕಟುಪ್ರಧಾನಂ ಸ್ಪಷ್ಟತ್ರಿಕಟುಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|೧೪೫|-

Adhikarana 98 (145-149) · Śloka 149

ದಧ್ನಾ ಸಸಾರೇಣ ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಭುಞ್ಜೀತ ನಿಶ್ಚಾ(ಸ್ಸಾ)ರಕಪೀಡಿತಸ್ತು ||೧೪೫|| ಸುತಪ್ತಕುಪ್ಯಕ್ವಥಿತೇನ ವಾಽಪಿ ಕ್ಷೀರೇಣ ಶೀತೇನ ಮಧುಪ್ಲುತೇನ | ಶೂಲಾರ್ದಿತೋ ವ್ಯೋಷವಿದಾರಿಗನ್ಧಾಸಿದ್ಧೇನ ದುಗ್ಧೇನ ಹಿತಾಯ ಭೋಜ್ಯಃ ||೧೪೬|| ವಾತಘ್ನಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕದೀಪನೀಯೈಃ ಕೃತಾನ್ ಷಡಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಭೋಜಯೇಚ್ಚ | ಖಾದೇಚ್ಚ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ರಸಮಾಪ್ನುಯಾಚ್ಚ ವಾತಘ್ನಸಿದ್ಧಂ ಸಘೃತಂ ಸತೈಲಮ್ ||೧೪೭|| ಏಣಾವ್ಯಜಾನಾಂ ತು ವಟಪ್ರವಾಲೈಃ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಸಾರ್ಧಂ ಪಿಶಿತಾನಿ ಖಾದೇತ್ | ಮೇಧ್ಯ(ದ್ಯ)ಸ್ಯ ಸಿದ್ಧಂ ತ್ವಥ ವಾಽಪಿ ರಕ್ತಂ ಬಸ್ತಸ್ಯ ದಧ್ನಾ ಘೃತತೈಲಯುಕ್ತಮ್ ||೧೪೮|| ಖಾದೇತ್ ಪ್ರದೇಹೈಃ ಶಿಖಿಲಾವಜೈರ್ವಾ ಭುಞ್ಜೀತ ಯೂಷೈರ್ದಧಿಭಿಶ್ಚ ಮುಖ್ಯೈಃ | ಮಾಷಾನ್ ಸುಸಿದ್ಧಾನ್ ಘೃತಮಣ್ಡಯುಕ್ತಾನ್ ಖಾದೇಚ್ಚ ದಧ್ನಾ ಮರಿಚೋಪದಂಶಾನ್ ||೧೪೯||

ಲೋಧ್ರಾದಿಕಂ ಲೀಢ್ವಾ ಭೋಜನಮಾಹ- ದಧ್ನಾ ಸಸಾರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ದಧ್ನಾ ಸಸಾರೇಣ ಉಪರಿತನಸ್ನಿಗ್ಧಭಾಗಸರಾಖ್ಯಸಹಿತೇನ, ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಮಧುಸಹಿತೇನ, ಏವಂವಿಧೇನ ದಧ್ನಾ ಸಹ ಭೋಜನಂ ಕುರ್ವೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಿಶ್ಚಾರಕಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಭೇದಃ ಪುರೀಷಕ್ಷಯಾಪರಪರ್ಯಾಯಃ, ತೇನ ಪೀಡಿತಃ;- ಅನ್ಯೇ ತು ನಿಶ್ಚಾರಕಾಭಿಧಾನೇನ ಅತಿಸಾರಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ ಚೋಚ್ಯತೇ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ಅತ್ರೋಕ್ತಯೋಗಾನಾಮುಭಯಹಿತತ್ವಾಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ನನ್ವಯಮರ್ಥಃ ‘ತಾಸಾಮತೀಸಾರವದಾದಿಶೇಚ್ಚ’ ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಪುನರತ್ರಾಭಿಧಾನೇನ ಕಿಂ ಪ್ರಯೋಜನಮ್? ಉಚ್ಯತೇ- ಅತ್ರೋಕ್ತಯೋಗಾಃ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಹಿತಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಸುತಪ್ತೇತ್ಯಾದಿ|- ಸುತಪ್ತಸುವರ್ಣರೂಪ್ಯೇತರಲೋಹಪ್ರಕ್ಷೇಪಕ್ವಥಿತೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ; ಅನ್ಯೇ ತ್ವಘಟಿತಂ ರೂಪ್ಯಾದಿಕಂ ಕುಪ್ಯಮಾಚಕ್ಷತೇ; ಕೇಚಿತ್ ಕುಪ್ಯಸ್ಥಾನೇ ಕೂರ್ಪಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಕೂರ್ಪೋ ದಕ್ಷಿಣಾಪಥೇ ಪಾಷಾಣವಿಶೇಷಃ ಶಙ್ಖಮುಣ್ಡಾಕೃತಿಃ ರಸಾಯನವಾದೇಷು ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಏವಂವಿಧೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ವಾ ಭುಞ್ಜೀತೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ವ್ಯೋಷಂ ತ್ರಿಕಟು| ವಿದಾರಿಗನ್ಧೇತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ಜ್ಞೇಯಃ, ತೇನ ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಗಣೋ ಗೃಹ್ಯತೇ| ತ್ರಿಕಟುವಿದಾರಿಗನ್ಧಾದಿಗಣಸಿದ್ಧೇನ ಕ್ಷೀರೇಣ ಶೂಲಾರ್ದಿತೋ ನಿಶ್ಚಾರಕೀ ಹಿತಾಯ ಭೋಜ್ಯ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ವಾತಘ್ನೇತ್ಯಾದಿ|- ವಾತಘ್ನಾನಿ ಶಾಲಪರ್ಣ್ಯಾದೀನಿ, ಭದ್ರದಾರ್ವಾದೀನೀತ್ಯನ್ಯೇ; ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾಣಿ ಬಿಲ್ವಪಾಠಾಚಾಙ್ಗೇರೀಪ್ರಭೃತೀನಿ; ದೀಪನೀಯಾನಿ ಚಿತ್ರಕಶುಣ್ಠ್ಯಾದೀನಿ| ಷಡಾ ಸದಾಡಿಮಾ ಗೋರಸಾದಾನಾ ಘನಾಃ| ಕೃತಾಃ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಸಾಙ್ಗ್ರಾಹಿಕಾನ್ ರೋಹಿತಶಕುಲಾದೀನ್| ರಸಂ ಲಾವಾದಿಮಾಂಸರಸಮ್| ಆಪ್ನುಯಾತ್ ಪಿಬೇತ್, ಧಾತೂನಾಮನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾತ್| ವಾತಘ್ನಾನಿ ಶಾಲಪರ್ಣೀಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಬೃಹತ್ಯಾದೀನಿ, ತೈಃ ಸಿದ್ಧಂ; ಬದರಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಮಿತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಸಘೃತಂ ಸತೈಲಮಿತಿ ಘೃತತೈಲೇನ ಭೃಷ್ಟಂ, ವಾತಘ್ನಸಿದ್ಧಂ ಘೃತತೈಲಭೃಷ್ಟಂ ಮಾಂಸರಸಮಾಪ್ನುಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಏಣಾವ್ಯಜಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಏಣಃ ಕೃಷ್ಣಸಾರಃ, ಅವಿಃ ಭೇಡಃ, ಅಜಾ ಛಾಗೀ, ವಟಪ್ರವಾಲೈಃ ವಟಕೋಮಲಪಲ್ಲವೈಃ, ಪಿಶಿತಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ; ಏಣಾದೀನಾಂ ಪಿಶಿತಾನಿ ವಟಪ್ರವಾಲೈಃ ಸಹ ಸಿದ್ಧಾನಿ ಖಾದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಮೇಧ್ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ಮೇಧೋ ಯಜ್ಞಸ್ತದರ್ಹೋ ಮೇಧ್ಯಃ ತಸ್ಯ; ಏತೇನ ಮೇದುರಸ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಂ, ಯಜ್ಞೇ ತಸ್ಯಾರ್ಹತ್ವಾತ್| ರಕ್ತಂ ಸ್ತ್ಯಾನಂ ರಕ್ತಮ್, ಅತ ಏವ ಖಾದೇದಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮ್| ಬಸ್ತಸ್ಯ ಛಾಗಸ್ಯ| ದಧ್ನೇತಿ ದಧ್ನಾ ಸಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಮೇಧ್ಯಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಮೇಧ್ಯಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಮೇಧ್ಯಮಿತಿ ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್; ಮೇಧ್ಯಸ್ಯ ಬಸ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಂ, ಘೃತತೈಲಮೃಷ್ಟಂ ದಧ್ನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಖಾದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಖಾದೇತ್ ಪ್ರದೇಹೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಕೇನ ಘನೀಭೂತಾ ರಸಾಃ ಪ್ರದೇಹಾಃ, ತೈಃ| ಶಿಖೀ ಮಯೂರಃ, ಕುಕ್ಕುಟ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಪ್ರಲೇಪೈರಿತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ| (ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಶಿಖಿಲಾವಜೈಃ ಪ್ರದೇಹೈಶ್ಚ ಸಹ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ತದ್ರಕ್ತಂ ಖಾದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ನೀಯಾತ್; ಅನ್ಯೇ ಪ್ರದೇಹೈರಿತಿ ಭುಞ್ಜೀತೇತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ|) ಯೂಷೈಃ ಮಾಷಾದಿಯೂಷೈಃ | ಮಾಷಾನಿತ್ಯಾದಿ|- ಸುಸಿದ್ಧಾನ್ ಸುಸ್ವಿನ್ನಾನ್, ಘೃತಮಣ್ಡಸ್ತು ಘೃತಸ್ಯ ಸ್ತ್ಯಾನಸ್ಯ ಉಪರಿಸ್ಥೋ ಭಾಗಸ್ತೇನ ಯುಕ್ತಾನ್, ಮರಿಚೋಪದಂಶಾನ್ ಮರಿಚಾವಚೂರ್ಣಿತಾನ್; ಸುಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಮಾಷಾನ್ ಘೃತಮಣ್ಡಮಿಶ್ರಾನ್ ಮರಿಚಾವಚೂರ್ಣಿತಾನ್ ಖಾದೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೪೫-೧೪೯||

Adhikarana 99 (150) · Śloka 151

ಮಹಾರುಜೇ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರೇ ಭಿಷಗ್ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್ | ಪಯೋಮಧುಘೃತೋನ್ಮಿಶ್ರಂ ಮಧುಕೋತ್ಪಲಸಾಧಿತಮ್ ||೧೫೦|| ಸ ಬಸ್ತಿಃ ಶಮಯೇತ್ತಸ್ಯ ರಕ್ತಂ ದಾಹಮಥೋ ಜ್ವರಮ್ |೧೫೧|

ಆಹಾರಮುಪದಿಶ್ಯ ಬಸ್ತಿಮಾಹ- ಮಹಾರುಜೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಬಸ್ತಿಂ ನಿರೂಹಮ್| ಮಧುಕಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು, ಉತ್ಪಲಂ ನೀಲೋತ್ಪಲಮ್| ಮಧುಕನೀಲೋತ್ಪಲಸಾಧಿತೇನ ಕ್ವಾಥೇನ ಕ್ಷೀರಮಧುಘೃತೋನ್ಮಿಶ್ರಿತೇನ ಬಸ್ತಿಂ ಭಿಷಕ್ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್, ಸ ಚ ದತ್ತಃ ಸನ್ ರಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಶಮಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ಪ್ರಾಗೇವ ಬಸ್ತಿರಭಿಹಿತಸ್ತತ್ಪ್ರಸಙ್ಗೇನೈತಾವಪಿ ಬಸ್ತೀ ಅಭಿಧೇಯೌ ಭವತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಿಶಿಷ್ಟಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಿಶ್ಚಾರಕಸಞ್ಜ್ಞಾಯಾಂ ಮಹಾರುಜಾದ್ಯನುಬನ್ಧೇ ವಿಶಿಷ್ಟೌ ಬಸ್ತೀ ಪ್ರತಿಪಾದಿತೌ||೧೫೦||-

Adhikarana 100 (151) · Śloka 152

ಮಧುರೌಷಧಸಿದ್ಧಂ ಚ ಹಿತಂ ತಸ್ಯಾನುವಾಸನಮ್ ||೧೫೧|| ರಾತ್ರಾವಹನಿ ವಾ ನಿತ್ಯಂ ರುಜಾರ್ತೋ ಯೋ ಭವೇನ್ನರಃ |೧೫೨|

ನಿರೂಹಬಸ್ತಿಮಭಿಧಾಯಾನುವಾಸನಮಾಹ- ಮಧುರೌಷಧಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರೌಷಧಾನಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದೀನಿ ತೈಃ ಸಿದ್ಧಂ; ರುಜಾರ್ತೋ ಯೋ ನರೋ ಭವೇತ್ ತಸ್ಯ ಮಧುರೌಷಧಸಿದ್ಧಮನುವಾಸನಂ ರಾತ್ರೌ ದಿನೇ ವಾ ಹಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಯದ್ಯಪಿ ರಾತ್ರಾವನುವಾಸನಂ ನಿಷಿದ್ಧಂ ತಥಾಽಪಿ ನಿತ್ಯಂ ಶೂಲಾರ್ತೇ ರುಗ್ದಾಹಜ್ವರಸದ್ಭಾವೇ ಸತಿ ರಾತ್ರಾವಪಿ ದೇಯಮ್||೧೫೧||-

Adhikarana 101 (152-153) · Śloka 153

ಯಥಾ ಯಥಾ ಸತೈಲಃ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಶಾನ್ತಿಸ್ತಥಾ ತಥಾ ||೧೫೨|| ಪ್ರಶಾನ್ತೇ ಮಾರುತೇ ಚಾಪಿ ಶಾನ್ತಿಂ ಯಾತಿ ಪ್ರವಾಹಿಕಾ | ತಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವಾಹಿಕಾರೋಗೇ ಮಾರುತಂ ಶಮಯೇದ್ಭಿಷಕ್ ||೧೫೩||

ಪ್ರವಾಹಿಕಾರೋಗೇಽನುವಾಸನಸಾಫಲ್ಯಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾತಿ ಉಪಶಾನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೫೨-೧೫೩||

Adhikarana 102 (154) · Śloka 154

ಪಾಠಾಜಮೋದಾಕುಟಜೋತ್ಪಲಂ ಚ ಶುಣ್ಠೀ ಸಮಾ ಮಾಗಧಿಕಾಶ್ಚ ಪಿಷ್ಟಾಃ | ಸುಖಾಮ್ಬುಪೀತಾಃ ಶಮಯನ್ತಿ ರೋಗಂ... |೧೫೪|

ಪ್ರವಾಹಿಕಾರೋಗೇ ದೀಪನೀಯೌಷಧಮಾಹ- ಪಾಠಾಜಮೋದೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಾಮ್ಬು ಈಷದುಷ್ಣಾಮ್ಬು| ಪಾಠಾದಯಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯನ್ತಾಃ ಸಮಾಸ್ತುಲ್ಯಾಃ ಪಿಷ್ಟಾಃ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಪೀತಾ ರೋಗಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಖ್ಯಂ ಶಮಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|೧೫೪|-

Adhikarana 103 (154) · Śloka 154

... ಮೇಧ್ಯಾಣ್ಡಸಿದ್ಧಂ ಸಘೃತಂ ಪಯೋ ವಾ ||೧೫೪||

ಮೇಧ್ಯಾಣ್ಡಸಿದ್ಧಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮೇಧ್ಯಾಣ್ಡಂ ಛಾಗಲಾಣ್ಡಂ, ತತ್ಸಿದ್ಧಂ ಪಯಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸಘೃತಂ ಪ್ರವಾಹಿಕಾಂ ಶಮಯೇದಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕ್ಷೀರಪಾಕವಿಧಿಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಃ||೧೫೪||

Adhikarana 104 (155) · Śloka 155

ಶುಣ್ಠೀಂ ಘೃತಂ ಸಕ್ಷವಕಂ ಸತೈಲಂ ವಿಪಾಚ್ಯ ಲೀಢ್ವಾಽಽಮಯಮಾಶು ಹನ್ಯಾತ್ |೧೫೫|

ಶುಣ್ಠೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷವಕಃ ಛಿಕ್ಕಾಕರಃ ಫಣಿಜ್ಜಕಾಕಾರೋ ಲೋಕೇ ‘ಛಿಙ್ಕಿನೀ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಅತ್ರ ವಿಧಿಃ- ಶುಣ್ಠೀಕ್ಷವಕಕಲ್ಕಂ ಸಘೃತತೈಲಮವಲೇಹವಿಧಿನಾ ವಿಪಾಚ್ಯ ಲೀಢ್ವಾ ಆಮಯಂ ಪ್ರವಹಿಕಾಖ್ಯಮಾಶು ಹನ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|೧೫೫|-

Adhikarana 105 (155) · Śloka 156

ಗಜಾಶನಾಕುಮ್ಭಿಕದಾಡಿಮಾನಾಂ ರಸೈಃ ಕೃತಾ ತೈಲಘೃತೇ ಸದಧ್ನಿ ||೧೫೫|| ಬಿಲ್ವಾನ್ವಿತಾ ಪಥ್ಯತಮಾ ಯವಾಗೂ... |೧೫೬|

ಗಜಾಶನೇತ್ಯಾದಿ| ಗಜಾಶನಾ ಶಲ್ಲಕೀ, ಕುಮ್ಭಿಕಾ ಪಾನೀಯಕುಮ್ಭಿಕಾ, ರಸೈಃ ಕ್ವಾಥೈಃ, ಕೃತಾ ಸಂಸ್ಕೃತಾ| ಬಿಲ್ವಾನ್ವಿತಾ ಬಿಲ್ವಗರ್ಭಾನ್ವಿತಾ| ಶಲ್ಲಕ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥೈರ್ಬಿಲ್ವಗರ್ಭಾನ್ವಿತಾ ತೈಲಘೃತೇ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ದಧ್ನಿ ಸಿದ್ಧಾ ಯವಾಗೂಃ ಪಥ್ಯತಮೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೫೫||-

Adhikarana 106 (156) · Śloka 156

...ರ್ಧಾರೋಷ್ಣದುಗ್ಧಸ್ಯ ತಥಾ ಚ ಪಾನಮ್ |೧೫೬|

ಪ್ರವಾಹಿಕಾಯಾಂ ಕ್ಷೀರಪಾನಸ್ಯ ಪಥ್ಯತಮತ್ವಮಾಹ- ಧಾರೋಷ್ಣದುಗ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತಥೇತಿ ಪಥ್ಯತಮಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|೧೫೬|-

Adhikarana 107 (156-157) · Śloka 157

ಲಘೂನಿ ಪಥ್ಯಾನ್ಯಥ ದೀಪನಾನಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿ ಭೋಜ್ಯಾನ್ಯುದರಾಮಯೇಷು ||೧೫೬|| ಹಿತಾಯ ನಿತ್ಯಂ ವಿತರೇದ್ವಿಭಜ್ಯ ಯೋಗಾಂಶ್ಚ ತಾಂಸ್ತಾನ್ ಭಿಷಗಪ್ರಮತ್ತಃ ||೧೫೭||

ಇದಾನೀಮುಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಲಘೂನೀತ್ಯಾದಿ| ಭೋಜ್ಯಾನಿ ಭೋಜನಪ್ರಕಾರಾನ್| ಉದರಾಮಯೇಷು ಅತೀಸಾರಪ್ರವಾಹಿಕಾಖ್ಯೇಷು| ವಿತರೇತ್ ದದ್ಯಾತ್| ವಿಭಜ್ಯೇತಿ ದೋಷವಿಶೇಷಮವಸ್ಥಾಂ ಚ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಪಥ್ಯಾನಿ ಯೋಗಾಂಶ್ಚ ವಿಭಜ್ಯ’ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ಯೋಗಾಂಶ್ಚ ತಾಂಸ್ತಾನಿತಿ ಲಘುದೀಪನಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್| ಅಪ್ರಮತ್ತಃ ಸಾವಧಾನಃ||೧೫೬-೧೫೭||

Adhikarana 108 (158) · Śloka 158

ತೃಷ್ಣಾಪನಯನೀ ಲಘ್ವೀ ದೀಪನೀ ಬಸ್ತಿಶೋಧನೀ | ಜ್ವರೇ ಚೈವಾತಿಸಾರೇ ಚ ಯವಾಗೂಃ ಸರ್ವದಾ ಹಿತಾ ||೧೫೮||

ಏಕಾನ್ತಹಿತತ್ವಾರ್ಥಂ ಯವಾಗ್ವಾ ಗುಣಕೀರ್ತನಮಾಹ- ತೃಷ್ಣಾಪನಯನೀತ್ಯಾದಿ| ತೃಷ್ಣಾಪನಯನೀ ಪಿಪಾಸಾಹರೀ| ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಾಸ್ವವಸ್ಥಾಸು, ಯತೋ ಜ್ವರಾತಿಸಾರಯೋರಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭವತಿ, ಯವಾಗೂಶ್ಚಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರೀ, ಅತಃ ಸರ್ವದಾ ಹಿತಾ||೧೫೮||

Adhikarana 109 (159) · Śloka 160

ರೂಕ್ಷಾಜ್ಜಾತೇ ಕ್ರಿಯಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರೂಕ್ಷಾ ಸ್ನೇಹನಿಮಿತ್ತಜೇ | ಭಯಜೇ ಸಾನ್ತ್ವನಾಪೂರ್ವಾ ಶೋಕಜೇ ಶೋಕನಾಶಿನೀ ||೧೫೯|| ವಿಷಾರ್ಶಃಕೃಮಿಸಮ್ಭೂತೇ ಹಿತಾ ಚೋಭಯಶರ್ಮದಾ |೧೬೦|

ರೋಗಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಭಿಧಾಯ ಹೇತುವಿಪರೀತಮಾಹ- ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಕ್ಷಾಜ್ಜಾತೇ ‘ಅತೀಸಾರೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಕ್ರಿಯಾ ‘ಹಿತಾ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಭಯಜೇ ಅತೀಸಾರೇ ಸಾನ್ತ್ವನಾಪೂರ್ವಾ ಶಾ(ಸಾ)ಮಪ್ರಯೋಗಪೂರ್ವಾ| ಶೋಕಜೇ ಪುತ್ರಮಿತ್ರಕಲತ್ರಾದಿವಿಯೋಗಜೇ| ವಿಷಾದಿಸಮ್ಭೂತೇಽತೀಸಾರೇ ಉಭಯಶರ್ಮದಾ ವಿಷಾರ್ಶಃಕೃಮಿಹಿತಾ ತಜ್ಜನಿತಾತಿಸಾರೇ ಹಿತಾ ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ; ಏತೇನ ಹೇತುವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಾ ಕ್ರಿಯೋಕ್ತಾ||೧೫೯||-

Adhikarana 110 (160) · Śloka 160

ಛರ್ದಿಮೂರ್ಚ್ಛಾತೃಡಾದ್ಯಾಂಶ್ಚ ಸಾಧಯೇದವಿರೋಧತಃ ||೧೬೦||

ಅತೀಸಾರೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಛರ್ದೀತ್ಯಾದಿ| ಅವಿರೋಧತಃ ಇತಿ ‘ಮೂಲವ್ಯಾಧೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೬೦||

Adhikarana 111 (161) · Śloka 161

ಸಮವಾಯೇ ತು ದೋಷಾಣಾಂ ಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಮುಪಾಚರೇತ್ | ಜ್ವರೇ ಚೈವಾತಿಸಾರೇ ಚ ಸರ್ವತ್ರಾನ್ಯತ್ರ ಮಾರುತಮ್ ||೧೬೧||

ನನ್ವತೀಸಾರೇ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ದ್ವಯೋರ್ವಾ ಸಂಯೋಗೇ ಪೂರ್ವಂ ಕೋ ದೋಷ ಉಪಚರ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಸಮವಾಯೇ ತು ದೋಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮವಾಯೋಽತ್ರ ಸಂಯೋಗಃ| ದೋಷಾಣಾಮಿತಿ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದ್ವಯೋರ್ವಾ| ಕಿಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಂಯೋಗೇ ಸರ್ವತ್ರಾಪಿ ಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಮುಪಚರಣೀಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಜ್ವರೇ ಚೈವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವತ್ರಾನ್ಯತ್ರ ಮಾರುತಮಿತಿ ಜ್ವರಾತೀಸಾರೌ ವಿಹಾಯಾನ್ಯೇಷು ರೋಗೇಷು ಸರ್ವತ್ರ ವಾತಮುಪಾಚರೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ‘ಶಮಯೇತ್’ ಪಿತ್ತಮೇವಾದೌ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಜ್ವರೇ ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮವಾಯೇ ಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಮುಪಾಚರೇದಿತಿ ಪ್ರೋಕ್ತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ‘ಜ್ವರೇ ಚೈವ’ ಇತಿ ಪುನರ್ಯದುಕ್ತಂ ತಜ್ಜ್ವರೇಽತಿಶಯೇನ ಪೂರ್ವಂ ಪಿತ್ತಮುಪಾಚರೇದಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಯೇ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾ ಅತೀಸಾರೇ ಪೂರ್ವಂ ವಾತೋಪಕ್ರಮಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ತೇಷಾಮಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ- ಯತ್ರಾತೀಸಾರೇ ಕಫವಾತಸಮವಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ರ ಪೂರ್ವಂ ವಾತಮುಪಾಚರೇತ್, ಯಸ್ಮಾತ್ ಪಾಚನೇನ ಆಮಕಫಕ್ಷಯಾದ್ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಃ||೧೬೧||

Adhikarana 112 (162) · Śloka 162

ಯಸ್ಯೋಚ್ಚಾರಂ ವಿನಾ ಮೂತ್ರಂ ಸಮ್ಯಗ್ವಾಯುಶ್ಚ ಗಚ್ಛತಿ | ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರ್ಲಘುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಸ್ತಸ್ಯೋದರಾಮಯಃ ||೧೬೨||

ಇದಾನೀಮತೀಸಾರನಿವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯಸ್ಯೋಚ್ಚಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉಚ್ಚಾರಂ ಪುರೀಷಮ್| ಸಮ್ಯಗಿತಿ ಪ್ರವೃತ್ತಿಶಙ್ಕಾರಹಿತಮ್| ವಾತೋಽತ್ರ ಅಧೋವಾತಃ| ದೀಪ್ತಾಗ್ನೇರಿತಿ ಪ್ರಥಮಾವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಯಾ; ತೇನ ಅತೀಸಾರೇ ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ನ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಲಘುಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಉದರಗೌರವರಹಿತಸ್ಯ| ಸ್ಥಿತೋ ನಿವೃತ್ತಃ| ಉದರಾಮಯಃ ಅತೀಸಾರಃ||೧೬೨||

Adhikarana 113 (163) · Śloka 163

ಕರ್ಮಜಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಕೇಚಿದ್ದೋಷಜಾಃ ಸನ್ತಿ ಚಾಪರೇ | ಕರ್ಮದೋಷೋದ್ಭವಾಶ್ಚಾನ್ಯೇ... |೧೬೩|

ಅವಶ್ಯಂ ವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದಸ್ಯ ವಸ್ತುನ ಏಷ ಪ್ರದೇಶ ಇತ್ಯತೋಽತ್ರ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕರ್ಮಜಾದಿಭೇದೇನ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ- ಕರ್ಮಜಾ ವ್ಯಾಧಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಪಥ್ಯರತಾನಾಂ ಸದ್ವೃತ್ತರತಾನಾಂ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವಿನಾಂ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತಾದ್ಯುತ್ಪದ್ಯತೇ, ವಸನ್ತೇ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಪ್ರಾವೃಷಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯಾದಯೋ ನಿಮಿತ್ತಮನ್ತರೇಣ ಯೇ ಚೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತೇ ಕರ್ಮಜಾಃ; ಯಾನ್ ಪುನರಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಪ್ರಜ್ಞಾಪರಾಧಪರಿಣಾಮಲಕ್ಷಣೈಃ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರೈಃ ಶಾಸ್ತ್ರವಿರುದ್ಧೈರಾಸೇವ್ಯಮಾನೈರ್ದೋಷಾಃ ಕುಪಿತಾ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಜನಯನ್ತಿ ತೇ ದೋಷಜಾಃ; ಉಭಯಹೇತುಜಾಃ ಕರ್ಮದೋಷಜಾಃ|೧೬೩|-

Adhikarana 114 (163) · Śloka 164

... ಕರ್ಮಜಾಸ್ತೇಷ್ವಹೇತುಕಾಃ ||೧೬೩|| ನಶ್ಯನ್ತಿ ತ್ವಕ್ರಿಯಾಭಿಸ್ತೇ ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯೇ |೧೬೪|

ತೇಷಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕರ್ಮಜಾನಾಂ ತತ್ರ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಕರ್ಮಜಾಸ್ತೇಷ್ವಹೇತುಕಾಃ; ತೇಷು ಕರ್ಮಜಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ಕರ್ಮಜಾ ಅಹೇತುಕಾ ದೋಷಾಗನ್ತುಹೇತುರಹಿತಾಃ| ನಶ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ ತೇ ಕರ್ಮಜಾಃ, ತು ಪುನಃ, ಅಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಅಚಿಕಿತ್ಸಾಭಿಃ, ಕ್ರಿಯಾಭಿಃ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಜಪಹೋಮೋಪಹಾರಾದಿರೂಪಾಭಿಃ| ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯೇ ವ್ಯಾಧಿಜನಕಕರ್ಮಕ್ಷಯೇ| ಯೇ ವ್ಯಾಧಯೋಽಹೇತುಕಾ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಅಕ್ರಿಯಾಭಿಶ್ಚ ಕರ್ಮಕ್ಷಯೇ ಸತಿ ನಶ್ಯನ್ತಿ ತೇ ಕರ್ಮಜಾ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೬೩||-

Adhikarana 115 (164) · Śloka 164

ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ದೋಷಸಮ್ಭೂತಾ ದೋಷಸಙ್ಕ್ಷಯಹೇತುಭಿಃ ||೧೬೪||

ದೋಷಜಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶಾಮ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ಯೇ ದೋಷಸಙ್ಕ್ಷಯಹೇತುಭಿಃ ಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ತೇ ದೋಷಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೬೪||

Adhikarana 116 (165) · Śloka 165

ತೇಷಾಮಲ್ಪನಿದಾನಾ ಯೇ ಪ್ರತಿಕಷ್ಟಾ ಭವನ್ತಿ ಚ | ಮೃದವೋ ಬಹುದೋಷಾ ವಾ ಕರ್ಮದೋಷೋದ್ಭವಾಸ್ತು ತೇ ||೧೬೫||

ಕರ್ಮದೋಷಜಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಂ ಕರ್ಮಾದಿಜಾನಾಮ್| ಅಲ್ಪನಿದಾನಾ ಅಲ್ಪಕಾರಣಾ ಅಲ್ಪೋತ್ಪಾದಕದೋಷಾಃ| ಪ್ರತಿಕಷ್ಟಾ ಇತಿ ಪ್ರತಿಶಬ್ದ ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಾರ್ಥೇ; ತೇನೇತ್ಥಮ್ಭೂತಾ ಅಪಿ ಯೇ ಕಷ್ಟಾ ಭವನ್ತಿ, ಬಹುದೋಷಾರಬ್ಧಾಶ್ಚ ಯೇ ಮೃದವೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಕರ್ಮದೋಷೋದ್ಭವಾ ವ್ಯಾಧಯ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೬೫||

Adhikarana 117 (166) · Śloka 166

ಕರ್ಮದೋಷಕ್ಷಯಕೃತಾ ತೇಷಾಂ ಸಿದ್ಧಿರ್ವಿಧೀಯತೇ |೧೬೬|

ಕರ್ಮದೋಷೋದ್ಭವಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕರ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ತೇಷಾಮ್ ಉಭಯಜಾನಾಮ್| ಕರ್ಮದೋಷಕ್ಷಯಕೃತಾ ಇತಿ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕೃತಾ ಯಾಗದಾನಮನ್ತ್ರಬಲ್ಯುಪಹಾರದೇವತಾರಾಧನಗುರುಪೂಜನಾದಿನಾ, ದೋಷಕ್ಷಯಕೃತಾ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದನವಮನಾದಿನಾ| ಸಿದ್ಧಿಃ ಸಾಧನಂ, ವಿಧೀಯತೇ ಕ್ರಿಯತೇ|೧೬೬|-

Adhikarana 118 (166) · Śloka 166

ದುಷ್ಯತಿ ಗ್ರಹಣೀ ಜನ್ತೋರಗ್ನಿಸಾದನಹೇತುಭಿಃ ||೧೬೬||

ಪ್ರಕೃತಮಿದಾನೀಂ ಪ್ರಸ್ತೂಯತೇ- ತತ್ರಾನುತ್ಪನ್ನಾತೀಸಾರಸ್ಯಾಪಿ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಸಮ್ಭವಮಾಹ- ದುಷ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ದುಷ್ಯತಿ ವಿಕೃತಿಂ ಯಾತಿ| ಗ್ರಹಣೀ ಪಿತ್ತಧರಾ ಕಲಾ ವಹ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಸಞ್ಜಾತಾ | ಜನ್ತೋಃ ಪ್ರಾಣಿನಃ, ಅಗ್ನಿಸಾದನಹೇತುಭಿಃ ಅಗ್ನಿನಿರ್ವಾಪಣಕಾರಣೈಃ, ಏತೇನಾತೀಸಾರಂ ವಿನಾಽಪಿ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಸಮ್ಭವ ಉಕ್ತಃ||೧೬೬||

Adhikarana 119 (167-168) · Śloka 168

ಅತಿಸಾರೇ ನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ ಮನ್ದಾಗ್ನೇರಹಿತಾಶಿನಃ | ಭೂಯಃ ಸನ್ದೂಷಿತೋ ವಹ್ನಿರ್ಗ್ರಹಣೀಮಭಿದೂಷಯೇತ್ ||೧೬೭|| ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರ್ಯಃ ಪರೀಹಾರಸ್ತ್ವತೀಸಾರೇ ವಿರಿಕ್ತವತ್ | ಯಾವನ್ನ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ಥಃ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷತಃ ಪ್ರಾಣತಸ್ತಥಾ ||೧೬೮||

ಉತ್ಪನ್ನಾತೀಸಾರಸ್ಯ ಯಥಾ ಗ್ರಹಣೀರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ತಥಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅತೀಸಾರೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಿವೃತ್ತೇಽಪೀತಿ ಅಪಿಶಬ್ದಾದನಿವೃತ್ತೇಽಪಿ| ಭೂಯಃ ಪುನರಪಿ| ಗ್ರಹಣೀಮಿತಿ ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ತಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ ಯಸ್ಮಾತ್ ಪುನರ್ದೂಷಿತೋ ವಹ್ನಿರ್ಗ್ರಹಣ್ಯಾಖ್ಯಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ದೂಷಯತಿ ತಸ್ಮಾದತೀಸಾರೇ ವಿರಿಕ್ತವತ್ ಪರೀಹಾರಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪರೀಹಾರಕಾಲಾವಧಿಮಾಹ- ಯಾವದಿತ್ಯಾದಿ||೧೬೭-೧೬೮||

Adhikarana 120 (169) · Śloka 169

ಷಷ್ಠೀ ಪಿತ್ತಧರಾ ನಾಮ ಯಾ ಕಲಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ | ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಸ್ಥಾ ಗ್ರಹಣೀ ಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ||೧೬೯||

ಅಥ ಕೇಯಂ ಗ್ರಹಣೀ ಯಾಂ ದೂಷಿತೋ ವಹ್ನಿರ್ದೂಷಯತೀತ್ಯಾಹ- ಷಷ್ಠೀ ಪಿತ್ತಧರೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಕಲಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ ಗರ್ಭವ್ಯಾಕರಣೇ ಶಾರೀರೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾ||೧೬೯||

Adhikarana 121 (170) · Śloka 170

ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಬಲಮಗ್ನಿರ್ಹಿ ಸ ಚಾಪಿ ಗ್ರಹಣೀಂ ಶ್ರಿತಃ | ತಸ್ಮಾತ್ ಸನ್ದೂಷಿತೇ ವಹ್ನೌ ಗ್ರಹಣೀ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ ||೧೭೦||

ಯಥಾಽಗ್ನೌ ದೂಷಿತೇ ಸತಿ ಗ್ರಹಣೀ ಪ್ರದುಷ್ಯತಿ ತಥಾ ದರ್ಶಯತಿ- ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹಿ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ, ಯಸ್ಮಾದ್ಗ್ರಹಣ್ಯಾ ಅಗ್ನ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಭೂತಾಯಾ ಬಲಮಗ್ನಿಃ ಸ, ಚಾಪ್ಯಗ್ನಿರ್ಗ್ರಹಣೀಂ ಶ್ರಿತೋ ಗ್ರಹಣೀಮಾಶ್ರಿತಃ, ತಸ್ಮಾದಗ್ನೌ ಪ್ರದೂಷಿತೇ ಗ್ರಹಣೀ ಸಮ್ಪ್ರದುಷ್ಯತೀತಿ||೧೭೦||

Adhikarana 122 (171-172) · Śloka 172

ಏಕಶಃ ಸರ್ವಶಶ್ಚೈವ ದೋಷೈರತ್ಯರ್ಥಮುಚ್ಛ್ರಿತೈಃ | ಸಾ ದುಷ್ಟಾ ಬಹುಶೋ ಭುಕ್ತಮಾಮಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ ||೧೭೧|| ಪಕ್ವಂ ವಾ ಸರುಜಂ ಪೂತಿ ಮುಹುರ್ಬದ್ಧಂ ಮುಹುರ್ದ್ರವಮ್ | ಗ್ರಹಣೀರೋಗಮಾಹುಸ್ತಮಾಯುರ್ವೇದವಿದೋ ಜನಾಃ ||೧೭೨||

ಕೈಃ ಪ್ರದುಷ್ಯತೀತ್ಯಾಹ- ಏಕಶ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ಯರ್ಥಮುಚ್ಛ್ರಿತೈಃ ಅತ್ಯನ್ತವೃದ್ಧೈಃ, ಏಕಶೋ ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಸರ್ವಶಃ ಸರ್ವೈರ್ದೋಷೈಃ, ಸಾ ಗ್ರಹಣೀ ದುಷ್ಟಾ ಸತೀ ಭುಕ್ತಮನ್ನಂ, ಬಹುಶೋ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ಆಮಮಪಕ್ವಮೇವ ವಿಮುಞ್ಚತಿ| ಕಿಂ ಸಾ ದುಷ್ಟಾ ಸತೀ ಆಮಮೇವ ಪರಂ ವಿಮುಞ್ಚತೀತ್ಯಾಹ- ಪಕ್ವಂ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಆಯುರ್ವೇದವಿದಃ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಜ್ಞಾಃ||೧೭೧-೧೭೨||

Adhikarana 123 (173) · Śloka 173

ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತೌ ವಿದಾಹೋಽನ್ನೇ ಸದನಾಲಸ್ಯತೃಟ್ಕ್ಲಮಾಃ | ಬಲಕ್ಷಯೋಽರುಚಿಃ ಕಾಸಃ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡೋಽನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್ ||೧೭೩||

ಅತೋ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಸ್ಯ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಸ್ಯ| ವಿದಾಹೋಽನ್ನೇ ಅನ್ನಂ ಭುಕ್ತಂ ವಿದಹ್ಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಸದನಮ್ ಅಙ್ಗಸಾದಃ, ಆಲಸ್ಯಮ್ ಅನುತ್ಸಾಹಃ, ತೃಟ್ ಪಿಪಾಸಾ, ಕ್ಲಮೋ ವಿನಾಽಪಿ ವ್ಯಾಯಾಮಂ ಶ್ರಮಃ| ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡಃ ಅನೇಕವಿಧಹುಙ್ಕಾರಾದಿಶಬ್ದಶ್ರವಣಮ್| ‘ವಿದಾಹೋಽನ್ನೇ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ವಿದಾಹೋಽನ್ತಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೇಽನ್ನಂ ವಿದಾಹಮಾಪಾದಯತೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ||೧೭೩||

Adhikarana 124 (174-175) · Śloka 175

ಅಥ ಜಾತೇ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುಃ ಶೂನಪಾದಕರಃ ಕೃಶಃ | ಪರ್ವರುಗ್ಲೌಲ್ಯತೃಟ್ಛರ್ದಿಜ್ವರಾರೋಚಕದಾಹವಾನ್ ||೧೭೪|| ಉದ್ಗಿರೇಚ್ಛುಕ್ತತಿಕ್ತಾಮ್ಲಲೋಹಧೂಮಾಮಗನ್ಧಿಕಮ್ | ಪ್ರಸೇಕಮುಖವೈರಸ್ಯತಮಕಾರುಚಿಪೀಡಿತಃ ||೧೭೫||

ಪೂರ್ವರೂಪಾನನ್ತರಂ ರೂಪಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪರ್ವರುಕ್ ಸನ್ಧಿಪೀಡಾ, ಲೌಲ್ಯಂ ಸರ್ವರಸೇಷು ಲೋಲುಪತ್ವಮ್| ಉದ್ಗಿರೇತ್ ವಮೇತ್| ಶುಕ್ತಂ ಚುಕ್ರಮ್| ಗನ್ಧಶಬ್ದೋ ಲೋಹಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ| ತಮಕಃ ಶ್ವಾಸವಿಶೇಷಃ, ಅನ್ಯೇ ತು ತಮಕಂ ಮೋಹಮಾಚಕ್ಷತೇ| ಪೀಡಿತಶಬ್ದಃ ಪ್ರಸೇಕಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅತ್ರ ಪಾಠೇ ‘ನಿರ್ಮಾಸೋ ವಾ ಕೃಶಃ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ನಿರ್ಮಾಂಸಃಅತ್ಯನ್ತಕ್ಷೀಣಮಾಂಸಃ, ಕೃಶಃ ಅಲ್ಪಮಾಂಸಃ| ಅತ್ರಾರೋಚಕಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾದೇವಾರುಚಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ಪುನರರುಚ್ಯಭಿಧಾನಮಸ್ಮಿನ್ ರೋಗೇಽರುಚೇರವಶ್ಯಮ್ಭಾವಸೂಚನಾರ್ಥಮ್||೧೭೪-೧೭೫||

Adhikarana 125 (176) · Śloka 176

ವಾತಾಚ್ಛೂಲಾಧಿಕೈಃ ಪಾಯುಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೋದರಮಸ್ತಕೈಃ | ಪಿತ್ತಾತ್ ಸದಾಹೈರ್ಗುರುಭಿಃ ಕಫಾತ್ತ್ರಿಭ್ಯಸ್ತ್ರಿಲಕ್ಷಣೈಃ ||೧೭೬||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಗ್ರಹಣೀಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಯುಃ ಗುದಃ, ಹೃತ್ ಹೃದಯಂ, ಪಾರ್ಶ್ವೇ ದ್ವೇ; ಪಾಯ್ವಾದಿಮಸ್ತಕಾನ್ತೈಃ ಶೂಲಾಧಿಕೈರ್ವಾತಾದ್ಗ್ರಹಣೀರೋಗೋ ಜ್ಞಾತವ್ಯ ಇತಿ; ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಏಭಿರೇವ ಪಾಯ್ವಾದಿಭಿಃ ಸದಾಹೈಃ ಪಿತ್ತಾದ್ಗ್ರಹಣೀ, ಗುರುಭಿಃ ಪಾಯ್ವಾದಿಭಿಃ ಕಫಾತ್, ತ್ರಿಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ ಶೂಲಾಧಿಕೈಃ ಸದಾಹೈರ್ಗುರುಭಿಃ ಪಾಯ್ವಾದಿಭಿಃ; ತ್ರಿಭ್ಯೋ ದೋಷೇಭ್ಯಃ, ‘ಗ್ರಹಣೀ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೧೭೬||

Adhikarana 126 (177) · Śloka 177

ದೋಷವರ್ಣೈರ್ನಖೈಸ್ತದ್ವದ್ವಿಣ್ಮೂತ್ರನಯನಾನನೈಃ | ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡೂದರಗುಲ್ಮಾರ್ಶಃಪ್ಲೀಹಾಶಙ್ಖೀ ಚ ಮಾನವಃ ||೧೭೭||

ಕಿಮೇತೈರೇವ ಲಕ್ಷಣೈರ್ಗ್ರಹಣೀರೋಗೋ ಜ್ಞೇಯೋಽಥವಾಽನ್ಯೈರಪೀತ್ಯಾಹ- ದೋಷವರ್ಣೈರಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷವರ್ಣೈರಿತಿ ಕೃಷ್ಣಾರುಣನೀಲಪೀತರಕ್ತಾಸಿತಪಾಣ್ಡುಭಿರ್ನಖೈಃ, ತದ್ವದಿತಿ ಕೃಷ್ಣಾದಿವರ್ಣೈರ್ವಿಡಾದಿಭಿಶ್ಚ ‘ಗ್ರಹಣೀರೋಗೋ ಜ್ಞೇಯ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಹೃತ್ಪಾಣ್ಡೂದರಾದಿರೋಗಾಶಙ್ಕೀ ಚ ಮಾನವೋ ಭವತಿ, ‘ಪ್ರವರ್ಧಮಾನೇ ಗ್ರಹಣೀರೋಗೇ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ||೧೭೭||

Adhikarana 127 (178-180) · Śloka 181

ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ತಸ್ಯ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ | ಪೇಯಾದಿಂ ವಿತರೇತ್ ಸಮ್ಯಗ್ದೀಪನೀಯೋಪಸಮ್ಭೃತಮ್ ||೧೭೮|| ತತಃ ಪಾಚನಸಙ್ಗ್ರಾಹಿದೀಪನೀಯಗಣತ್ರಯಮ್ | ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಾತಃ ಸುರಾರಿಷ್ಟಸ್ನೇಹಮೂತ್ರಸುಖಾಮ್ಬುಭಿಃ ||೧೭೯|| ತಕ್ರೇಣ ವಾಽಥ ತಕ್ರಂ ವಾ ಕೇವಲಂ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ | ಕೃಮಿಗುಲ್ಮೋದರಾರ್ಶೋಘ್ನೀಃ ಕ್ರಿಯಾಶ್ಚಾತ್ರಾವಚಾರಯೇತ್ ||೧೮೦|| ಚೂರ್ಣಂ ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಕಂ ಚಾತ್ರ ಘೃತಂ ವಾ ಪ್ಲೀಹನಾಶನಮ್ |೧೮೧|

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೋ ದೋಷೋದ್ರೇಕಃ| ತಸ್ಯೇತಿ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಿಣಃ| ತತ್ರ ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯೇತಿ ವಾತೋದ್ರೇಕೇ ನಿರೂಹೇಣ, ಪಿತ್ತೋದ್ರೇಕೇ ವಿರೇಕೇಣ, ಕಫೋದ್ರೇಕೇ ವಮನೇನ| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಯಥಾಸ್ವಂ ಶುದ್ಧಿಪ್ರಕರಣೋಕ್ತಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೇಯಾದಿಮಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾತ್ ವಿಲೇಪೀಯೂಷಮೃದ್ವೋದನಾದಿಕಮ್| ವಿತರೇತ್ ದದ್ಯಾತ್| ಸಮ್ಯಕ್ ಯಥೋಕ್ತಮ್| ದೀಪನೀಯೋಪಸಮ್ಭೃತಮಿತಿ ಪಞ್ಚಕೋಲಾದ್ಯಗ್ನಿದೀಪನದ್ರವ್ಯಯುಕ್ತಮ್| ‘ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಯಥಾದೋಷಬಲಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರ ದೋಷಬಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ವಿಶುದ್ಧಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತತ ಇತಿ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಾನನ್ತರಮ್| ಪಾಚನಸಙ್ಗ್ರಾಹಿದೀಪನೀಯಗಣತ್ರಯಮಿತಿ ಗಣಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ತೇನ ಪಾಚನದ್ರವ್ಯಗಣೋ ಹರಿದ್ರಾದಿಃ, ಸಙ್ಗ್ರಾಹೀಗಣಃ ಅಮ್ಬಷ್ಠಾದಿಃ, ದೀಪನೀಯಗಣಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಃ; ಏತದ್ಗಣತ್ರಯಂ ದೋಷಕಾಲಸಾತ್ಮ್ಯಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸುರಾರಿಷ್ಟಾದಿಭಿಸ್ತಕ್ರಾನ್ತೈಃ ಪ್ರಾತಃ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಕ್ರಂ ವೇತ್ಯಾದಿ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಿದೀಪನೀಯಲಘುತ್ವಾತ್ “ಏಕಾ ಶಾನ್ತಿರನೇಕಸ್ಯ” ಇತಿ ವಚನಾತ್| ಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾಽತ್ರಾಪಿ ಕರಣೀಯೇತ್ಯಾಹ- ಕ್ರಿಮೀತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರೇತಿ ಗ್ರಹಣೀರೋಗೇ| ಅವಚಾರಯೇತ್ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ನನು, ಗ್ರಹಣೀರೋಗೋ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಚತುರ್ವಿಧಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ, ತತ್ಕಥಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ತಥಾ ನೋಕ್ತಂ? ಉಚ್ಯತೇ- ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಮಿತ್ಯತ್ರಾಪ್ಯನುವರ್ತನೀಯಮ್; ತೇನ ಕ್ರಿಮ್ಯಾದಿಘ್ನೀ ಕ್ರಿಯಾ ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಮವಚಾರಯೇದಿತಿ ನ ದೋಷಃ| ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಚೂರ್ಣಾದಿಕಂ ಗ್ರಹಣ್ಯಾಮಪ್ಯತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಮಹಾವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಂ, ಘೃತಂ ವಾ ಪ್ಲೀಹನಾಶನಮಿತಿ ಷಟ್ಪಲಾದಿಕಂ, ಅವಚಾರಯೇದಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೭೮-೧೮೦||-

Adhikarana 128 (181) · Śloka 182

ಕಲ್ಕೇನ ಮಗಧಾದೇಶ್ಚ ಚಾಙ್ಗೇರೀಸ್ವರಸೇನ ಚ ||೧೮೧|| ಚತುರ್ಗುಣೇನ ದಧ್ನಾ ಚ ಘೃತಂ ಸಿದ್ಧಂ ಹಿತಂ ಭವೇತ್ |೧೮೨|

ಚಾಙ್ಗೇರೀಘೃತಮಾಹ- ಕಲ್ಕೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಮಗಧಾದೇಃ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದೇಃ| ಚಾಙ್ಗೇರೀ ಅಮ್ಲಪತ್ರಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಸ್ವರಸೇನ ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಗುಣೇನ, ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಲ್ಕೇನ ಸ್ನೇಹಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ, ದಧ್ನಾ ಚ ಚತುರ್ಗುಣೇನ, ಸಿದ್ಧಂ ಘೃತಂ ಹಿತಂ ಭವೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೧೮೧||

Adhikarana 129 (182) · Śloka 182

ಸರ್ವಥಾ ದೀಪನಂ ಸರ್ವಂ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಿಣಾಂ ಹಿತಮ್ ||೧೮೨||

ಇದಾನೀಂ ಗ್ರಹಣೀರೋಗೇಽಶೇಷಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಮಾಹ- ಸರ್ವಥೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಥಾ ಸರ್ವಪ್ರಕಾರೇಣ| ದೀಪನಮ್ ಅಗ್ನಿದೀಪನಮ್; ಯತ್ ಅಗ್ನಿದೀಪನಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಗ್ರಹಣೀರೋಗಿಣಾಂ ಸರ್ವಥಾ ಹಿತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೧೮೨||

Adhikarana 130 (183) · Śloka 183

ಜ್ವರಾದೀನವಿರೋಧಾಚ್ಚ ಸಾಧಯೇತ್ ಸ್ವೈಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೈಃ ||೧೮೩||

ಅತೋಽನನ್ತರಂ ಗ್ರಹಣೀರೋಗೋಪದ್ರವಾಣಾಂ ಜ್ವರಾರೋಚಕಾದೀನಾಂ ಪ್ರತಿಕಾರಮಾಹ- ಜ್ವರಾದೀನಿತ್ಯಾದಿ| ಜ್ವರಾದೀನಿತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾದರೋಚಕಶೂಲಕರಪಾದಶೋಫಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅವಿರೋಧಾಚ್ಚೇತಿ ‘ಮೂಲವ್ಯಾಧೇಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯದ್ಯಪಿ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರಯಮಧ್ಯಾಯೋ ವ್ಯಸ್ತಪಾಠೇನ ಪಠಿತಸ್ತಥಾಽಪಿ ಮಯಾ ಮದ್ಗುರುಣಾ ಯೇನ ಕ್ರಮೇಣೋಪದಿಷ್ಟಸ್ತಥಾಽಯಂ ಪಠಿತೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚ||೧೮೩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 40

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇಽತಿಸಾರಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೦||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮತಿಸಾರಪ್ರತಿಷೇಧಾಧ್ಯಾಯಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮಃ||೪೦||