Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോऽതീസാരപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातोऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ജ്വരപ്രതിഷേധാനന്തരമഗ്ന്യുപഘാതപൂര്വകത്വസാമാന്യാദതീസാരപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ പ്രാപ്തഃ- അഥേത്യാദി| അതിസരണമ് അതീസാരഃ, തസ്യ പ്രതിഷേധഃ ചികിത്സിതം; തഥാ ചോക്തം- “അതിരത്യര്ഥവചനേ, സരതിര്ഗതികര്മണി| തസ്മാത്തദത്യന്തസരണാദതീസാര ഇതി സ്മൃതഃ” ഇതി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷോഷ്ണദ്രവസ്ഥൂലാതിശീതലൈഃ | വിരുദ്ധാധ്യശനാജീര്ണൈരസാത്മ്യൈശ്ചാപി ഭോജനൈഃ ||൩|| സ്നേഹാദ്യൈരതിയുക്തൈശ്ച മിഥ്യായുക്തൈര്വിഷാദ്ഭയാത് | ശോകാദ്ദുഷ്ടാമ്ബുമദ്യാതിപാനാത് സാത്മ്യര്തുപര്യയാത് ||൪|| ജലാതിരമണൈര്വേഗവിഘാതൈഃ കൃമിദോഷതഃ | നൃണാം ഭവത്യതീസാരോ ലക്ഷണം തസ്യ വക്ഷ്യതേ ||൫||
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि भोजनैः ||३|| स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषाद्भयात् | शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानात् सात्म्यर्तुपर्ययात् ||४|| जलातिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः | नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
യതോ വിജ്ഞാതേऽതിസാരേ ചികിത്സിതം ക്രിയതേ, അതസ്തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥം പൂര്വം നിദാനമാഹ- ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധേത്യാദി| ഗുരു മാത്രാഗുണവിപാകേഭ്യഃ| അതിശബ്ദഃ സ്നിഗ്ധാദിഭിഃ സ്ഥൂലാന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| സ്ഥൂലം സ്ഥൂലാവയവം പിഷ്ടാന്നാദി| യദ്യപി ഗുരുഗ്രഹണേനൈവ സ്നിഗ്ധസ്ഥൂലയോഃ പ്രാപ്തിഃ, തഥാऽപ്യതിശയേനാതീസാരഹേതുത്വാപാദനാര്ഥം തയോര്ഗ്രഹണമ്| വിരുദ്ധം ഹിതാഹിതീയോക്തമ്, അധ്യശനമ് അജീര്ണഭോജനമ്, അജീര്ണാനി ആമവിദഗ്ധാദീനി| സ്നേഹാദ്യൈരിതി സ്നേഹവമനവിരേചനനിരൂഹാനുവാസനൈഃ| അതിയുക്തൈഃ അതിയോഗയുക്തൈഃ| മിഥ്യാപ്രയുക്തൈഃ അസമ്യഗ്യുക്തൈഃ, യദ്യപി മിഥ്യാപ്രയുക്തൈരിത്യനേനൈവാതിയോഗഃ പ്രാപ്തസ്തഥാऽപ്യതിശയേനാതീസാരഹേതുത്വാപാദനാര്ഥമതിയോഗഗ്രഹണമ്| വിഷാത് ദൂഷീവിഷാത്| ദുഷ്ടാമ്ബുമദ്യാതിപാനാത് വീര്യവിപാകസ്പര്ശൈര്ദുഷ്ടമമ്ബു, മദ്യം പുനര്ദുഷ്ടം നവം വ്യാപന്നമകാലജം വാ, തയോരാധിക്യേന പാനാത്| സാത്മ്യര്തുപര്യയാത് സാത്മ്യവിപര്യയാത് ഋതുവിപര്യയാച്ചേത്യര്ഥഃ| യദ്യേവം തര്ഹി അസാത്മ്യൈശ്ചാപി ഭോജനൈരിതി നിഷ്ഫലം; തന്ന, വിശേഷഹേതുത്വാത്| ജലാതിരമണൈഃ പാനീയാതിക്രീഡനൈഃ| വേഗവിഘാതൈഃ മൂത്രാദിവേഗാവരോധൈഃ| കൃമിദോഷതഃ കൃമിപ്രകോപാത്| കേചിദാചാര്യാ ഗുര്വതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷേത്യാദിസൂത്രാത് പൂര്വമതീസാരസ്യ പ്രാഗുത്പത്തിം പഠന്തി, തദ്യഥാ,- “ദീര്ഘസത്രേണ യജതഃ പൃഷധ്രസ്യ മഹാത്മനഃ| ആലമ്ഭ്യാഃ പശവഃ ക്ഷീണാസ്തതോ ഗാവഃ പ്രകല്പിതാഃ|| താസാമുപാകൃതാനാം ച ഗവാമത്യര്ഥസേവനാത്| അസാത്മ്യത്വാദഥോഷ്ണത്വാദ്ഗൌരവാച്ച വിശേഷതഃ|| അതിസ്നേഹാച്ച സങ്ക്ഷീണോ ജാഠരോऽഗ്നിസ്തദാ കില| അതീസാരഃ പുരോത്പന്നോ ദോഷധാതുമലാശ്രയഃ|| അഥ തേനൈവ കല്പേന സമ്പ്രത്യേഷ മഹാഗദഃ”- ഇതി||൩-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
സംശമ്യാപാന്ധാതുരന്തഃ കൃശാനും വര്ചോമിശ്രോ മാരുതേന പ്രണുന്നഃ | വൃദ്ധോऽതീവാധഃ സരത്യേഷ യസ്മാദ്വ്യാധിം ഘോരം തം ത്വതീസാരമാഹുഃ ||൬||
संशम्यापान्धातुरन्तः कृशानुं वर्चोमिश्रो मारुतेन प्रणुन्नः | वृद्धोऽतीवाधः सरत्येष यस्माद्व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः ||६||
🔊 Audio coming soon
ലക്ഷണം തസ്യ വക്ഷ്യതേ ഇത്യഭിധായ സമ്പ്രാപ്തിരപി ലക്ഷണം ഭവത്യതോ ഹേതോര്നിരുക്തിദ്വാരേണ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ- സംശമ്യാപാന്ധാതുരിത്യാദി| യസ്മാദന്തരഗ്നിം സംശമ്യ അപാന്ധാതുരേവമ്ഭൂതോऽതീവാധഃ സരതി തസ്മാദതീസാരമാചാര്യാ ആഹുരിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| സംശമ്യ മന്ദീകൃത്യ| അപാന്ധാതുഃ കായദ്രവഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തരസാദികഃ| അന്യേ തു കഫദുഷ്ടം രസം സ്വേദം ചാപാന്ധാതുശബ്ദേനാഹുഃ| വര്ചോമിശ്രഃ പുരീഷയുക്തഃ| പ്രണുന്നഃ പ്രേരിതഃ| വൃദ്ധോ വൃദ്ധിം ഗതഃ||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
ഏകൈകശഃ സര്വശശ്ചാപി ദോഷൈഃ ശോകേനാന്യഃ ഷഷ്ഠ ആമേന ചോക്തഃ | കേചിത് പ്രാഹുര്നൈകരൂപപ്രകാരം നൈവേത്യേവം കാശിരാജസ്ത്വവോചത് ||൭|| ദോഷാവസ്ഥാസ്തസ്യ നൈകപ്രകാരാഃ കാലേ കാലേ വ്യാധിതസ്യോദ്ഭവന്തി |൮|
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः | केचित् प्राहुर्नैकरूपप्रकारं नैवेत्येवं काशिराजस्त्ववोचत् ||७|| दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति |८|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതീസാരാണാം സങ്ഖ്യാമാഹ- ഏകൈകശ ഇത്യാദി| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം ലബ്ധായാം ഷഷ്ഠ ഇതി സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥം; തേന ദ്വന്ദ്വജാ അതീസാരാ ന ഭവന്തി, വ്യാധിസ്വഭാവാദിതി സൂചിതമ്| യേऽന്യേ തന്ത്രാന്തരീയാ വാതാദിഭിര്വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ചത്വാരോ, ഭയശോകാഭ്യാം ച ദ്വൌ, ഇത്യനയാ പരിപാട്യാ ഷട്ത്വം മന്യന്തേ, തേഷാമീദൃശോऽഭിപ്രായഃ- ആമജോऽതീസാരഃ സന്നിപാതജേऽവരുദ്ധഃ, ‘ആമാജീര്ണാത് പ്രദ്രുതാഃ ക്ഷോഭയന്തഃ’ ഇത്യുക്തത്വാത്| കൈശ്ചിദ്ധാരീതാദിഭിര്ദ്വന്ദ്വജാദിഭേദേന ബഹവോऽതിസാരാഃ പഠിതാഃ, തേ ധന്വന്തരേരനഭിമതാഃ, അതസ്തന്നിഷേധാര്ഥമാഹ- കേചിത് പ്രാഹുരിത്യാദി| കേചിന്നൈകരൂപപ്രകാരമതീസാരമാഹുഃ; കുതഃ? ദ്വന്ദ്വജരക്താതീസാരാദിഭേദേന ബഹുപ്രകാരത്വാത്, കാശിരാജശ്ച തമതീസാരമേവ ദ്വന്ദ്വജാദിഭേദേന ബഹുപ്രകാരമിതി ഹേതോര്നൈവാവോചത്; കോऽസൌ ഹേതുര്യദ്വശാദനന്തപ്രകാരം തം നാവോചദിത്യാഹ- ദോഷാവസ്ഥാ ഇത്യാദി; ദോഷാവസ്ഥാ ആമപക്വരക്താദ്യാഃ, തസ്യ അതീസാരിണഃ, കാലേ കാലേ സ്വേ സ്വേ കാലേ; തത്ര പ്രഥമാ ആമാവസ്ഥാ, തതഃ പക്വാവസ്ഥാ, തഥാ പിത്താതീസാരേ പിത്തലസേവനാദ്രക്താതീസാരാവസ്ഥാ ഭവതി; ഏവമേകദോഷാവസ്ഥേऽപ്യതീസാരേ ദോഷാന്തരാനുബന്ധേന ദ്വന്ദ്വജാഭാസതാ ജ്ഞേയാ| ഏതേനൈതദുക്തമ്- അതീസാരഃ ഷട്പ്രകാര ഏവ, യാശ്ച ആമപക്വരക്താന്യദോഷാനുബന്ധാദ്യാസ്തത്രാനേകപ്രകാരാ അവസ്ഥാസ്താ ദോഷാണാമേവേത്യര്ഥഃ||൭||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
ഹൃന്നാഭിപായൂദരകുക്ഷിതോദഗാത്രാവസാദാനിലസന്നിരോധാഃ ||൮|| വിട്സങ്ഗ ആധ്മാനമഥാവിപാകോ ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ പുരഃസരാണി |൯|
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः ||८|| विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि |९|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതീസാരസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ- ഹൃന്നാഭിപായൂദരേത്യാദി| ഹൃത് ഹൃദയം, പായു ഗുദം, തോദശബ്ദോ ഹൃദാദിഭിഃ കുക്ഷിപര്യന്തൈഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| യദ്യപ്യുദരഗ്രഹണേനൈവ നാഭികുക്ഷീ അപി പ്രാപ്യേതേ, തഥാऽപി നാഭികുക്ഷ്യഭിധാനം വിശേഷേണ തത്ര തോദോ ഭവതീതി ദര്ശനാര്ഥമ്| പുരഃസരാണി പൂര്വരൂപാണീത്യര്ഥഃ||൮||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
ശൂലാവിഷ്ടഃ സക്തമൂത്രോऽന്ത്രകൂജീ സ്രസ്താപാനഃ സന്നകട്യൂരുജങ്ഘഃ ||൯|| വര്ചോ മുഞ്ചത്യല്പമല്പം സഫേനം രൂക്ഷം ശ്യാവം സാനിലം മാരുതേന |൧൦|
शूलाविष्टः सक्तमूत्रोऽन्त्रकूजी स्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः ||९|| वर्चो मुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रूक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन |१०|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വാതാതീസാരസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ശൂലാവിഷ്ട ഇത്യാദി| ശൂലാവിഷ്ടഃ ശൂലാര്ദിതഃ| സക്തമൂത്രോ വിബദ്ധമൂത്രഃ| അന്ത്രകൂജീ ഗുഡഗുഡശബ്ദയുക്തഃ| സ്രസ്താപാനഃ അധശ്ച്യുതഗുദഃ| സന്നകട്യൂരുജങ്ഘഃ ശിഥിലകട്യൂരുജങ്ഘഃ| അല്പമല്പമിതി ചാന്യാതിസാരാപേക്ഷയാ| സാനിലം സശബ്ദവാതയുതമ്| ശ്യാവശബ്ദോऽത്ര വ്രണാസ്രാവോക്താരുണഭസ്മകപോതാസ്ഥിവര്ണാനുപലക്ഷയതി||൯||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 11
ദുര്ഗന്ധ്യുഷ്ണം വേഗവന്മാംസതോയപ്രഖ്യം ഭിന്നം സ്വിന്നദേഹോऽതിതീക്ഷ്ണമ് ||൧൦|| പിത്താത് പീതം നീലമാലോഹിതം വാ തൃഷ്ണാമൂര്ച്ഛാദാഹപാകജ്വരാര്തഃ |൧൧|
दुर्गन्ध्युष्णं वेगवन्मांसतोयप्रख्यं भिन्नं स्विन्नदेहोऽतितीक्ष्णम् ||१०|| पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्च्छादाहपाकज्वरार्तः |११|
🔊 Audio coming soon
പിത്താതീസാരലക്ഷണമാഹ- ദുര്ഗന്ധീത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതഃ പുരുഷ ഏവമ്ഭൂതം വര്ചഃ പിത്താദതീസാര്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വേഗവത് അതിശയേന സവേഗമ്| മാംസതോയപ്രഖ്യം മാംസധാവനോദകസദൃശമ്| ഭിന്നം സ്ഫുടിതമ്, അതിതീക്ഷ്ണമ് അതിശയേന തീക്ഷ്ണം, തച്ച മക്ഷികാണാമപസര്പണേന ജ്ഞേയമ്| ദാഹോ ഗുദേ ജഠരേ വാ, പാകോ ഗുദേ ഏവ ജ്ഞേയഃ||൧൦||-
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
തന്ദ്രാനിദ്രാഗൌരവോത്ക്ലേശസാദീ വേഗാശങ്കീ സൃഷ്ടവിട്കോऽപി ഭൂയഃ ||൧൧|| ശുക്ലം സാന്ദ്രം ശ്ലേഷ്മണാ ശ്ലേഷ്മയുക്തം ഭക്തദ്വേഷീ നിഃസ്വനം ഹൃഷ്ടരോമാ |൧൨|
तन्द्रानिद्रागौरवोत्क्लेशसादी वेगाशङ्की सृष्टविट्कोऽपि भूयः ||११|| शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निःस्वनं हृष्टरोमा |१२|
🔊 Audio coming soon
ശ്ലേഷ്മാതീസാരലക്ഷണമാഹ- തന്ദ്രാനിദ്രേത്യാദി| തന്ദ്രാ ശാരീരോക്തലക്ഷണനിദ്രാഭേദഃ, ഉത്ക്ലേശഃ ഥൂത്കരണം, സാദീ അങ്ഗഗ്ലാനിയുക്തഃ| സൃഷ്ടവിട്ക ഇത്യാദി| സൃഷ്ടവിട്കോऽപി പുരുഷോ ഭൂയഃ പുനര്വേഗാശങ്കീ ഭവതീത്യര്ഥഃ| സാന്ദ്രം ഘനമ്| നിഃസ്വനം നിഃശബ്ദമ്| ഹൃഷ്ടരോമാ ഉദ്ധര്ഷിതരോമാ||൧൧||-
Adhikarana 9 (12) · Śloka 13
തന്ദ്രായുക്തോ മോഹസാദാസ്യശോഷീ വര്ചഃ കുര്യാന്നൈകവര്ണം തൃഷാര്തഃ ||൧൨|| സര്വോദ്ഭൂതേ സര്വലിങ്ഗോപപത്തിഃ കൃച്ഛ്രശ്ചായം ബാലവൃദ്ധേഷ്വസാധ്യഃ |൧൩|
तन्द्रायुक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकवर्णं तृषार्तः ||१२|| सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः |१३|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സന്നിപാതാതീസാരലക്ഷണമാഹ- തന്ദ്രായുക്ത ഇത്യാദി| നൈകവര്ണം കിം തര്ഹി സര്വദോഷവര്ണമ്| സര്വലിങ്ഗോപപത്തിഃ സര്വലിങ്ഗപ്രാപ്തിഃ||൧൨||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
തൈസ്തൈര്ഭാവൈഃ ശോചതോऽല്പാശനസ്യ ബാഷ്പാവേഗഃ പക്തിമാവിധ്യ(ശ്യ)ജന്തോഃ ||൧൩|| കോഷ്ഠം ഗത്വാ ക്ഷോഭയത്യസ്യ രക്തം തച്ചാധസ്താത് കാകണന്തീപ്രകാശമ് | വര്ചോമിശ്രം നിഃപുരീഷം സഗന്ധം നിര്ഗന്ധം വാ സാര്യതേ തേന കൃച്ഛ്രാത് ||൧൪|| ശോകോത്പന്നോ ദുശ്ചികിത്സ്യോऽതിമാത്രം രോഗോ വൈദ്യൈഃ കഷ്ട ഏഷ പ്രദിഷ്ടഃ |൧൫|
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पावेगः पक्तिमाविध्य(श्य)जन्तोः ||१३|| कोष्ठं गत्वा क्षोभयत्यस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् | वर्चोमिश्रं निःपुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सार्यते तेन कृच्छ्रात् ||१४|| शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः |१५|
🔊 Audio coming soon
ശോകജലക്ഷണമാഹ- തൈസ്തൈര്ഭാവൈരിത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ ബാഷ്പാവേഗഃ കോഷ്ഠം ഗത്വാ, പക്തിമാവിധ്യ, രക്തമസ്യ ക്ഷോഭയതീതി സമ്ബന്ധഃ| തൈസ്തൈര്ഭാവൈഃ ബന്ധുവിയോഗാദിഭിഃ, ശോചതഃ ശോകം കുര്വതഃ, ബാഷ്പാവേഗഃ ശോകോത്ഥതേജ ഉദ്രേകഃ, പക്തിമഗ്നിം പക്തിഹേതുത്വാത്, ആവിധ്യ ആകുലീകൃത്യ, ക്ഷോഭയതി| തച്ചേതി രക്തം, അധസ്താദിതി പദം ക്ഷോഭയതീത്യനേന സമ്ബന്ധനീയം, അന്യേ സാര്യതേ തേന ഇത്യത്ര സമ്ബധ്നന്തി| കാകണന്തീ ഗുഞ്ജാ| സഗന്ധം നിര്ഗന്ധം വേതി സപുരീഷാപുരീഷത്വാദിത്യര്ഥഃ| കേചിദത്ര അല്പാശനസ്യേത്യസ്യാനന്തരം ശോകോത്പന്ന ഇത്യതഃ പ്രാക് അന്യഥാ പഠന്തി ‘ശുഷ്കം ഭുക്തം തേജ ഊഷ്മഗൃഹീതം കോഷ്ഠം ഗത്വാ രക്തമത്യര്ഥമുഷ്ണമ്| ഗുഞ്ജാപ്രഖ്യം പ്രേരയേച്ചാപ്യധസ്താദ്വര്ചോയുക്തം നിഷ്പുരീഷം സഗന്ധമ്|| നിര്ഗന്ധം വാ സാര്യതേ സോऽതിസാരഃ’ ഇതി| വ്യാഖ്യാനയന്തി ച,- ശുഷ്കം ശുഷ്കതാം ഗതം, അല്പത്വാത്; ഭുക്തം ഭോജനം, തേജഃ ശോകോത്ഥം തേജഃ, ഊഷ്മഗൃഹീതമ് ഊഷ്മണാ ഗൃഹീതമ്||൧൩-൧൪||-
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
ആമാജീര്ണോപദ്രുതാഃ ക്ഷോഭയന്തഃ കോഷ്ഠം ദോഷാഃ സമ്പ്രദുഷ്ടാഃ സഭക്തമ് ||൧൫|| നാനാവര്ണം നൈകശഃ സാരയന്തി കൃച്ഛ്രാജ്ജന്തോഃ ഷഷ്ഠമേനം വദന്തി ||൧൬||
आमाजीर्णोपद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषाः सम्प्रदुष्टाः सभक्तम् ||१५|| नानावर्णं नैकशः सारयन्ति कृच्छ्राज्जन्तोः षष्ठमेनं वदन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
ആമാതീസാരലക്ഷണമാഹ- ആമാജീര്ണേത്യാദി| ദോഷാഃ സമ്പ്രദുഷ്ടാഃ കോഷ്ഠം ക്ഷോഭയന്തഃ സന്തോ നാനാവര്ണം കൃച്ഛ്രാത് സരുക് ഏകശോ ന, അപിതു ബഹുശഃ സാരയന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ആമാജീര്ണോപദ്രുതാഃ ആമാഖ്യേനാജീര്ണേനോദീരിതാഃ, ക്ഷോഭയന്തഃ ചാലയന്തഃ, ‘മലം’ ഇതി ശേഷഃ| സഭക്തം സസിക്ഥമ്| അത്ര പുനഃ ഷഷ്ഠസങ്ഖ്യാവചനം നിയമാര്ഥം, തേന ഭയസ്നേഹാജീര്ണവിസൂചികാര്ശോऽജീര്ണാദിനിമിത്താ അതീസാരാ ന പൃഥഗ്ഗണനീയാഃ, യതസ്തേ ദോഷജേഷ്വേവാന്തര്ഭൂതാഃ| ഏനമ് ആമജമ്| കേചിത് ‘സമ്പ്രദുഷ്ടാഃ സഭക്തമ്’ ഇത്യത്ര ‘ധാതുസങ്ഘാന് മലാംശ്ച’ ഇതി പഠന്തി; ധാതുസങ്ഘാന് രക്താദീന്, മലാന് പുരീഷാദീന്, ‘ദൂഷയിത്വാ’ ഇതി ശേഷഃ, ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| യദ്യപി സര്വാതീസാരാണാമാദാവാമാതീസാരത്വം, തഥാऽപി പ്രഭൂതാമജനിതത്വാദാമജസ്യ പൃഥഗുപാദാനം, ഏവം സാന്നിപാതികത്വേऽപ്യസ്യ പൃഥഗുപാദാനം സമാധേയമ്||൧൫-൧൬||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
സംസൃഷ്ടമേഭിര്ദോഷൈസ്തു ന്യസ്തമപ്സ്വവസീദതി | പുരീഷം ഭൃശദുര്ഗന്ധി വിച്ഛിന്നം ചാമസഞ്ജ്ഞകമ് ||൧൭||
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति | पुरीषं भृशदुर्गन्धि विच्छिन्नं चामसञ्ज्ञकम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമാമാതീസാരസ്യ ലക്ഷണമാഹ- സംസൃഷ്ടമേഭിര്ദോഷൈരിത്യാദി| സംസൃഷ്ടമേഭിര്ദോഷൈഃ പൂര്വനിര്ദിഷ്ടൈര്വാതാദിലിങ്ഗൈര്ഗുരുതരൈര്വ്യാപ്തമിത്യര്ഥഃ| അവസീദതി ബ്രുഡതി| വിച്ഛിന്നമ് അല്പാല്പപ്രവര്തകം; ‘വിച്ഛിന്നമ്’ ഇത്യത്ര ‘പിച്ഛിലമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൧൭||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ഏതാന്യേവ തു ലിങ്ഗാനി വിപരീതാനി യസ്യ തു | ലാഘവം ച മനുഷ്യസ്യ തസ്യ പക്വം വിനിര്ദിശേത് ||൧൮||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य तु | लाघवं च मनुष्यस्य तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
ആമലക്ഷണമഭിധായ പക്വലക്ഷണമാഹ- ഏതാന്യേവേത്യാദി| ഏതാന്യേവ ലിങ്ഗാനി അനന്തരോക്താപക്വലിങ്ഗാനി| ചകാരാത് കഫദുഷ്ടിരഹിതം പുരീഷം സമുച്ചീയതേ| ‘മനുഷ്യസ്യ’ ഇത്യത്ര ‘പുരീഷസ്യ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- യദ്യപി ന്യസ്തമപ്സ്വവസീദതീത്യസ്യ വൈപരീത്യേനൈവ പുരീഷലാഘവം പ്രാപ്തം, തഥാऽപി പുനര്ലാഘവോപാദാനം കഫദുഷ്ടിരഹിതത്വബോധനായ| നനു, കഫസംസൃഷ്ടഃ പക്വോऽപി മലോ നിമജ്ജതി, തത് കഥം പക്വകഫാതീസാരജ്ഞാനമ്? ഉച്യതേ- തദിതരലക്ഷണൈരേവ||൧൮||
Adhikarana 14 (19-21) · Śloka 21
സര്പിര്മേദോവേസവാരാമ്ബുതൈലമജ്ജാക്ഷീരക്ഷൌദ്രരൂപം സ്രവേദ്യത് | മഞ്ജിഷ്ഠാഭം മസ്തുലുങ്ഗോപമം വാ വിസ്രം ശീതം പ്രേതഗന്ധ്യഞ്ജനാഭമ് ||൧൯|| രാജീമദ്വാ ചന്ദ്രകൈഃ സന്തതം വാ പൂയപ്രഖ്യം കര്ദമാഭം തഥോഷ്ണമ് | ഹന്യാദേതദ്യത് പ്രതീപം ഭവേച്ച ക്ഷീണം ഹന്യുശ്ചോപസര്ഗാഃ പ്രഭൂതാഃ ||൨൦|| അസംവൃതഗുദം ക്ഷീണം ദുരാധ്മാതമുപദ്രുതമ് | ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണമതീസാരകിണം ത്യജേത് ||൨൧||
सर्पिर्मेदोवेसवाराम्बुतैलमज्जाक्षीरक्षौद्ररूपं स्रवेद्यत् | मञ्जिष्ठाभं मस्तुलुङ्गोपमं वा विस्रं शीतं प्रेतगन्ध्यञ्जनाभम् ||१९|| राजीमद्वा चन्द्रकैः सन्ततं वा पूयप्रख्यं कर्दमाभं तथोष्णम् | हन्यादेतद्यत् प्रतीपं भवेच्च क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः ||२०|| असंवृतगुदं क्षीणं दुराध्मातमुपद्रुतम् | गुदे पक्वे गतोष्माणमतीसारकिणं त्यजेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതീസാരാണാം പരിഹാരാര്ഥമസാധ്യലക്ഷണമാഹ- സര്പിരിത്യാദി| വേസവാരം വിശിഷ്ടസംസ്കാരസംസ്കൃതം മാംസം ഖാനിസ്കാപരപര്യായം, തേന മിശ്രമമ്ബു വേസവാരാമ്ബു; രൂപശബ്ദഃ സര്പിരാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| മസ്തുലുങ്ഗോऽര്ധവിലീനചതുഃസ്നേഹാകാരോ മസ്തകമജ്ജാ തത്സദൃശമ്| വിസ്രമ് ആമഗന്ധി, ശടിതമൃതകഗന്ധതുല്യഗന്ധമിത്യര്ഥഃ| അഞ്ജനാഭം സൌവീരാഞ്ജനാഭമ്| രാജീമത് നീലപീതാദിരേഖായുക്തമ്| ചന്ദ്രകൈഃ മയൂരപിച്ഛാഭൈഃ, സന്തതം വ്യാപ്തമ്| യത് പ്രതീപം യഥാസ്വദോഷലിങ്ഗേഭ്യോ വിപരീതലിങ്ഗമ്, അന്യേ തു അരിഷ്ടലിങ്ഗമാഹുഃ| ഉപസര്ഗാ ഉപദ്രവാഃ, തേ ച തന്ത്രാന്തരേ പഠിതാ ജ്വരശോഫാദയഃ| ഉക്തം ച,- “ശോഫം ശൂലം ജ്വരം തൃഷ്ണാം ശ്വാസം കാസമരോചകമ്| ഛര്ദിം ഹിക്കാം ച മൂര്ച്ഛാം ച ദൃഷ്ട്വാऽതീസാരിണം ത്യജേത്” ഇതി| പ്രഭൂതാ ബഹവഃ| ഏതേ ഉപദ്രവാഃ ക്ഷീണമതീസാരിണം ഹന്യുരിതി യോജനീയമ്| അസംവൃതഗുദമ് അസങ്കുചിതഗുദമിത്യര്ഥഃ| ക്ഷീണമ് ഉത്സാഹോപചയബലരഹിതം, ദുരാത്മാനമ് അജിതേന്ദ്രിയമ്| ഉപദ്രുതമ് അവാരണീയോക്തൈരുപദ്രവൈര്ജുഷ്ടമ്| ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണം ഗുദേ പക്വേ സതി യസ്യ ഊഷ്മാ ബഹിര്നിര്ഗതോ വിനഷ്ടസ്താദൃശമതിസാരിണം ത്യജേത്| കേചിത് ‘ദുരാത്മാനം’ ഇത്യത്ര ‘സദാऽऽധ്മാതം’ ഇതി പഠന്തി, സദാऽऽധ്മാനയുക്തമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൯-൨൧||
Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 23
ശരീരിണാമതീസാരഃ സമ്ഭൂതോ യേന കേനചിത് | ദോഷാണാമേവ ലിങ്ഗാനി കദാചിന്നാതിവര്തതേ ||൨൨|| സ്നേഹാജീര്ണനിമിത്തസ്തു ബഹുശൂലപ്രവാഹികഃ | വിസൂചികാനിമിത്തസ്തു ചാന്യോऽജീര്ണനിമിത്തജഃ | വിഷാര്ശഃകൃമിസമ്ഭൂതോ യഥാസ്വം ദോഷലക്ഷണഃ ||൨൩||
शरीरिणामतीसारः सम्भूतो येन केनचित् | दोषाणामेव लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते ||२२|| स्नेहाजीर्णनिमित्तस्तु बहुशूलप्रवाहिकः | विसूचिकानिमित्तस्तु चान्योऽजीर्णनिमित्तजः | विषार्शःकृमिसम्भूतो यथास्वं दोषलक्षणः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഷട്സങ്ഖ്യാധിക്യശങ്കാനിഷേധാര്ഥമിതരാണാമതീസാരാണാം ദോഷജേഷ്വേവാന്തര്ഭാവാര്ഥമാഹ - ശരീരിണാമിത്യാദി| യേന കേനചിത് ‘ഹേതുനാ’ ഇതി ശേഷഃ| യസ്മാദ്ബഹുനിമിത്തജോऽപ്യതീസാരോ ദോഷലിങ്ഗാനി നാതിവര്തതേ നാതിക്രാമതി തസ്മാദ്യഥാസ്വദോഷലക്ഷണാദതീസാരോ ജ്ഞേയ ഇത്യര്ഥഃ| ഏതേന ന ഷട്സങ്ഖ്യാധിക്യമ്| കേചിത് ‘ശരീരിണാമതീസാരഃ’ ഇത്യാദിപാഠമാമജാതിസാരലക്ഷണാദനന്തരം പഠന്തി, യുക്തശ്ചായം തഥൈവ പാഠഃ; പരം ജേജ്ജടാചാര്യവചനാനുരോധേനാത്ര പഠിതഃ; ജേജ്ജടാചാര്യം വിഹായാന്യേ ടീകാകാരാ അസ്യാനന്തരം പാഠം ന പഠന്തി, ക്ഷോദക്ഷമത്വാഭാവാത്||൨൨-൨൩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ആമപക്വക്രമം ഹിത്വാ നാതിസാരേ ക്രിയാ യതഃ | അതഃ സര്വേऽതിസാരാസ്തു ജ്ഞേയാഃ പക്വാമലക്ഷണൈഃ ||൨൪||
आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः | अतः सर्वेऽतिसारास्तु ज्ञेयाः पक्वामलक्षणैः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമാമപക്വലക്ഷണജ്ഞാനേ ഭിഷജോ യത്നാതിശയം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ആമപക്വക്രമമിത്യാദി| പക്വാമലക്ഷണൈഃ പൂര്വോക്തൈരേവ||൨൪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
തത്രാദൌ ലങ്ഘനം കാര്യമതിസാരേഷു ദേഹിനാമ് | തതഃ പാചനസംയുക്തോ യവാഗ്വാദിക്രമോ ഹിതഃ ||൨൫||
तत्रादौ लङ्घनं कार्यमतिसारेषु देहिनाम् | ततः पाचनसंयुक्तो यवाग्वादिक्रमो हितः ||२५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ചികിത്സാവസരഃ- തത്രാദൌ ലങ്ഘനമിത്യാദി| തത്രേതി വാക്യോപക്രമേ| ലങ്ഘനമ് ഉപവാസഃ| ആദൌ പ്രഥമതഃ| യസ്മാത് സര്വ ഏവാതീസാരാ ആദാവാമത്വം ഭജന്തേऽത ആമശമനാര്ഥമാദൌ ലങ്ഘനം, തതോ ലങ്ഘനാദനന്തരമ്| ആദിശബ്ദാത് യൂഷരസാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഏതദ്യവാഗൂയൂഷരസാദികം യദ്യസ്യ ഹിതം ഭവതി തത്തദവസ്ഥാം ബുദ്ധ്വാ ദദ്യാത്| കേചിത് ‘തത്രാദൌ ലങ്ഘനം കാര്യം’ ഇത്യസ്യ സ്ഥാനേ ‘ഹിതം ലങ്ഘനമേവാദൌ’ ഇത്യാദിപാഠം പഠന്തി, സ ച മയാ ന ദൃഷ്ട ഇതി ന ദര്ശിതഃ||൨൫||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
അഥവാ വാമയിത്വാऽऽമേ ശൂലാധ്മാനനിപീഡിതമ് | പിപ്പലീസൈന്ധവാമ്ഭോഭിര്ലങ്ഘനാദ്യൈരുപാചരേത് ||൨൬||
अथवा वामयित्वाऽऽमे शूलाध्माननिपीडितम् | पिप्पलीसैन्धवाम्भोभिर्लङ्घनाद्यैरुपाचरेत् ||२६||
🔊 Audio coming soon
അവസ്ഥാവിശേഷേണ പക്ഷാന്തരമാഹ- അഥവാ വാമയിത്വേത്യാദി| ആമേऽതീസാരേ ശൂലാദിപീഡിതം പുരുഷം പിപ്പലീസൈന്ധവാമ്ഭോഭിര്വാമയിത്വാ ലങ്ഘനാദ്യൈരുപാചരേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ലങ്ഘനാദ്യൈരിതി ലങ്ഘനസ്വേദോഷ്ണോദകപാനാദിഭിഃ| നനു, അഗ്നിമാന്ദ്യാദതീസാരപ്രവൃത്തിഃ, തത് കഥമഗ്നിമാന്ദ്യജനകസ്യ വമനസ്യ തത്രോപദേശഃ? സത്യമ്, അതിപ്രവൃത്തദോഷപ്രതിബന്ധാര്ഥം ച വമനം പ്രയുജ്യതേ||൨൬||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
കാര്യം വമനസ്യാന്തേ പ്രദ്രവം ലഘുഭോജനമ് | ഖഡയൂഷയവാഗൂഷു പിപ്പല്യാദ്യം ച യോജയേത് ||൨൭||
कार्यं वमनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनम् | खडयूषयवागूषु पिप्पल्याद्यं च योजयेत् ||२७||
🔊 Audio coming soon
വമനാദനന്തരം യത് കാര്യം തദാഹ- കാര്യമിത്യാദി| പ്രദ്രവം പ്രകൃഷ്ടദ്രവം യവാഗൂയൂഷാദി| നനു, ഭോജേനാതീസാരേ ദ്രവസ്യ നിഷേധോ ദര്ശിതസ്തത് കഥമത്ര ദ്രവാണാം യവാഗ്വാദീനാം പ്രയോഗഃ? സത്യം, ഭോജേ കേവലസ്യൈവ ദ്രവസ്യ നിഷേധോ ന സംസ്കൃതസ്യേത്യദോഷഃ| അന്യേ തു പ്രഗതദ്രവം പ്രദ്രവം കഥയന്തി| തന്ന, അതീസാരേ യവാഗൂപദേശാത്| ഖഡയൂഷയവാഗൂഷു പിപ്പല്യാദ്യം ച യോജയേദിതി ഷ(ഖ)ഡയൂഷഃ കപിത്ഥദാഡിമമരിചാദിഭിഃ സുപക്വം തക്രമ്, അന്യേ തു ഷഡാ ദാഡിമതക്രശാകാദിസംസ്കൃതാ ദ്രവാഃ, യൂഷാ മുദ്ഗമസൂരാദികൃതാഃ||൨൭||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
അനേന വിധിനാ ചാമം യസ്യ വൈ നോപശാമ്യതി | ഹരിദ്രാദിം വചാദിം വാ പിബേത് പ്രാതഃ സ മാനവഃ ||൨൮||
अनेन विधिना चामं यस्य वै नोपशाम्यति | हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत् प्रातः स मानवः ||२८||
🔊 Audio coming soon
ഷഡയൂഷാദിഭിരപച്യമാനേऽതീസാരേ പാചനാര്ഥമാഹ- അനേന വിധിനാ ചാമമിത്യാദി| ആമമ് ആമാതീസാരഃ| പ്രാതഃശബ്ദോ നിരന്നതാദ്യോതകഃ||൨൮||
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
ആമാതീസാരിണാം കാര്യം നാദൌ സങ്ഗ്രഹണം നൃണാമ് | തേഷാം ദോഷാ വിബദ്ധാഃ പ്രാഗ്ജനയന്ത്യാമയാനിമാന് ||൨൯|| പ്ലീഹപാണ്ഡ്വാമയാനാഹമേഹകുഷ്ഠോദരജ്വരാന് | ശോഫഗുല്മഗ്രഹണ്യര്ശഃശൂലാലസകഹൃദ്ഗ്രഹാന് ||൩൦||
आमातीसारिणां कार्यं नादौ सङ्ग्रहणं नृणाम् | तेषां दोषा विबद्धाः प्राग्जनयन्त्यामयानिमान् ||२९|| प्लीहपाण्ड्वामयानाहमेहकुष्ठोदरज्वरान् | शोफगुल्मग्रहण्यर्शःशूलालसकहृद्ग्रहान् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ആമാതിസാരേ ആദൌ സങ്ഗ്രഹാദ്ദോഷമാഹ- ആമാതീസാരിണാമിത്യാദി| തേഷാമ് ആമാതിസാരിണാമ്| വിബദ്ധാ വിശേഷേണ ബദ്ധാ സങ്ഗൃഹീതാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ ആമാതീസാരിണാമിത്യാദിപാഠസ്യ സ്ഥാനേ ‘ദോഷസ്തമ്ഭനമാദൌ തു ന കര്തവ്യം വിജാനതാ| തസ്യാദൌ ബധ്യമാനസ്തു ബലീ കുര്യാദുപദ്രവാന്’ ഇതി പഠന്തി| അപരേ തു അന്യഥാ പാഠം പഠന്തി, സ ചാപ്രസിദ്ധ ഇതി ന ദര്ശിതഃ||൨൯-൩൦||
Adhikarana 22 (31) · Śloka 31
സശൂലം ബഹുശഃ കൃച്ഛ്രാദ്വിബദ്ധം യോऽതിസാര്യതേ | ദോഷാന് സന്നിചിതാന് തസ്യ പഥ്യാഭിഃ സമ്പ്രവര്തയേത് ||൩൧||
सशूलं बहुशः कृच्छ्राद्विबद्धं योऽतिसार्यते | दोषान् सन्निचितान् तस्य पथ्याभिः सम्प्रवर्तयेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമാവസ്ഥികം ക്രമമാഹ- സശൂലമിത്യാദി| വിബദ്ധം വിബദ്ധമിവ അല്പാല്പപ്രവൃത്തിഃ| സന്നിചിതാന് സഞ്ചയഗതാന്, പ്രവൃദ്ധാനിത്യര്ഥഃ| സമ്പ്രവര്തയേദിത്യത്ര ബഹുശ ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്| യസ്മാത് സന്നിചിതാഃ ശൂലകാരിണോ ദോഷാ വിരേചനേനാധഃപതന്തി തസ്മാദതീസാരേऽപി വിരേചനം പ്രയുജ്യതേ||൩൧||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
യോऽതിദ്രവം പ്രഭൂതം ച പൂരീഷമതിസാര്യതേ | തസ്യാദൌ വമനം കുര്യാത് പശ്ചാല്ലങ്ഘനപാചനമ് ||൩൨||
योऽतिद्रवं प्रभूतं च पूरीषमतिसार्यते | तस्यादौ वमनं कुर्यात् पश्चाल्लङ्घनपाचनम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
അപരമാവസ്ഥികമാഹ- യോऽതിദ്രവമിത്യാദി| യസ്മാദ്വമനമൂര്ധ്വമാര്ഗഹരണദ്വാരേണോദകധാതോരുച്ഛേദകാരീ തസ്മാത് പ്രയുജ്യതേ||൩൨||
Adhikarana 24 (33) · Śloka 33
സ്തോകം സ്തോകം വിബദ്ധം വാ സശൂലം യോऽതിസാര്യതേ | അഭയാപിപ്പലീകല്കൈഃ സുഖോഷ്ണൈസ്തം വിരേചയേത് ||൩൩||
स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं योऽतिसार्यते | अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
സ്തോകമിത്യാദി| വാശബ്ദോऽഭയാപിപ്പലീകല്കൈരിത്യത്ര സമ്ബന്ധനീയഃ| യദ്യപി ‘സശൂലം ബഹുശ’ ഇത്യനേനൈവ സ്തോകം വിബദ്ധമിത്യസ്യാര്ഥഃ പ്രാപ്തഃ, തഥാऽപി പിപ്പലീസംയോഗസ്യാധികസ്യ ദര്ശനാര്ഥം പുനരഭിധാനമ്||൩൩||
Adhikarana 25 (34) · Śloka 34
ആമേ ച ലങ്ഘനം ശസ്തമാദൌ പാചനമേവ വാ |൩൪|
आमे च लङ्घनं शस्तमादौ पाचनमेव वा |३४|
🔊 Audio coming soon
തത്ര ലങ്ഘനം പരം യദി തസ്യൈവ വികല്പകാര്ഥമാഹ- ആമേ ച ലങ്ഘനമിത്യാദി| ആമാതീസാരേ ലങ്ഘനം കാര്യം പരം യദി ലങ്ഘനേ ക്ഷമം ശരീരമന്നാനഭിലാഷശ്ച ഭവതി, അതോ വിപര്യയേ ആദൌ പാചനമിതി|൩൪|-
Adhikarana 26 (34) · Śloka 34
യോഗാശ്ചാത്ര പ്രവക്ഷ്യന്തേ ത്വാമാതീസാരനാശനാഃ ||൩൪||
योगाश्चात्र प्रवक्ष्यन्ते त्वामातीसारनाशनाः ||३४||
🔊 Audio coming soon
യോഗാശ്ചാത്രേത്യാദി| യോഗാഃ പാചനയോഗാഃ||൩൪||
Adhikarana 27 (35-46) · Śloka 46
കലിങ്ഗാതിവിഷാഹിങ്ഗുസൌവര്ചലവചാഭയാഃ | ദേവദാരുവചാമുസ്താനാഗരാതിവിഷാഭയാഃ ||൩൫|| അഭയാ ധാന്യകം മുസ്തം പിപ്പലീ നാഗരം വചാ | നാഗരം ധാന്യകം മുസ്തം വാലകം ബില്വമേവ ച ||൩൬|| മുസ്തം പര്പടകം ശുണ്ഠീ വചാ പ്രതിവിഷാऽഭയാ | അഭയാऽതിവിഷാ ഹിങ്ഗു വചാ സൌവര്ചലം തഥാ ||൩൭|| ചിത്രകഃ പിപ്പലീമൂലം വചാ കടുകരോഹിണീ | പാഠാ വത്സകബീജാനി ഹരീതക്യോ മഹൌഷധമ് ||൩൮|| മൂര്വാ നിര്ദഹനീ പാഠാ ത്ര്യൂഷണം ഗജപിപ്പലീ | സിദ്ധാര്ഥകാ ഭദ്രദാരു ശതാഹ്വാ കടുരോഹിണീ ||൩൯|| ഏലാ സാവരകം കുഷ്ഠം ഹരിദ്രേ കൌടജാ യവാഃ | മേഷശൃങ്ഗീ ത്വഗേലേ ച കൃമിഘ്നം വൃക്ഷകാണി ച ||൪൦|| വൃക്ഷാദനീ വീരതരുര്ബൃഹത്യൌ ദ്വേ സഹേ തഥാ | അരലുത്വക് തൈന്ദുകീ ച ദാഡിമീ കൌടജീ ശമീ ||൪൧|| പാഠാ തേജോവതീ മുസ്തം പിപ്പലീ കൌടജം ഫലമ് | പടോലം(ലീ) ദീപ്യകോ ബില്വം ഹരിദ്രേ ദേവദാരു ച ||൪൨|| വിഡങ്ഗമഭയാ പാഠാ ശൃങ്ഗവേരം ഘനം വചാ | വചാ വത്സകബീജാനി സൈന്ധവം കടുരോഹിണീ ||൪൩|| ഹിങ്ഗുര്വത്സകബീജാനി വചാ ബില്വശലാടു ച | നാഗരാതിവിഷേ മുസ്തം പിപ്പല്യോ വാത്സകം ഫലമ് ||൪൪|| മഹൌഷധം പ്രതിവിഷാ മുസ്തം ചേത്യാമപാചനാഃ | പ്രയോജ്യാ വിംശതിര്യോഗാഃ ശ്ലോകാര്ധവിഹിതാസ്ത്വിമേ ||൪൫|| ധാന്യാമ്ലോഷ്ണാമ്ബുമദ്യാനാം പിബേദന്യതമേന വാ | നിഷ്ക്വാഥാന് വാ പിബേദേഷാം സുഖോഷ്ണാന് സാധു സാധിതാന് ||൪൬||
कलिङ्गातिविषाहिङ्गुसौवर्चलवचाभयाः | देवदारुवचामुस्तानागरातिविषाभयाः ||३५|| अभया धान्यकं मुस्तं पिप्पली नागरं वचा | नागरं धान्यकं मुस्तं वालकं बिल्वमेव च ||३६|| मुस्तं पर्पटकं शुण्ठी वचा प्रतिविषाऽभया | अभयाऽतिविषा हिङ्गु वचा सौवर्चलं तथा ||३७|| चित्रकः पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी | पाठा वत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ||३८|| मूर्वा निर्दहनी पाठा त्र्यूषणं गजपिप्पली | सिद्धार्थका भद्रदारु शताह्वा कटुरोहिणी ||३९|| एला सावरकं कुष्ठं हरिद्रे कौटजा यवाः | मेषशृङ्गी त्वगेले च कृमिघ्नं वृक्षकाणि च ||४०|| वृक्षादनी वीरतरुर्बृहत्यौ द्वे सहे तथा | अरलुत्वक् तैन्दुकी च दाडिमी कौटजी शमी ||४१|| पाठा तेजोवती मुस्तं पिप्पली कौटजं फलम् | पटोलं(ली) दीप्यको बिल्वं हरिद्रे देवदारु च ||४२|| विडङ्गमभया पाठा शृङ्गवेरं घनं वचा | वचा वत्सकबीजानि सैन्धवं कटुरोहिणी ||४३|| हिङ्गुर्वत्सकबीजानि वचा बिल्वशलाटु च | नागरातिविषे मुस्तं पिप्पल्यो वात्सकं फलम् ||४४|| महौषधं प्रतिविषा मुस्तं चेत्यामपाचनाः | प्रयोज्या विंशतिर्योगाः श्लोकार्धविहितास्त्विमे ||४५|| धान्याम्लोष्णाम्बुमद्यानां पिबेदन्यतमेन वा | निष्क्वाथान् वा पिबेदेषां सुखोष्णान् साधु साधितान् ||४६||
🔊 Audio coming soon
താനേവ പാചനയോഗാനാഹ- കലിങ്ഗേത്യാദി| കലിങ്ഗാ ഇന്ദ്രയവാഃ| പ്രതിവിഷാ ശ്യാമകന്ദാऽതിവിഷാഭേദഃ| മഹൌഷധം ശുണ്ഠീ| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ, നിര്ദഹനീ ചിത്രകഃ, ത്ര്യൂഷണം ത്രികടുകമ്| സിദ്ധാര്ഥകാഃ ശ്വേതസര്ഷപാഃ, കടുരോഹിണീ കടുകാ| സാവരകം രോധ്രം, ഹരിദ്രേ ഹരിദ്രാദ്വയം, കൌടജാ യവാ ഇന്ദ്രയവാഃ| മേഷശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ, ത്വക് ത്വചാ, കൃമിഘ്നം വിഡങ്ഗം, വൃക്ഷകഃ കുടജഃ, വൃക്ഷാദനീ ബന്ദാകഃ, വീരതരുഃ ശരഃ, ബൃഹത്യൌ ക്ഷുദ്രഫലാ സ്ഥൂലഫലാ ച, ദ്വേ സഹേ മുദ്ഗപര്ണീ മാഷപര്ണീ ച| അരലുഃ ശ്യോനാകഭേദഃ തസ്യ ത്വക്, അന്യേ ശ്യോനാകമരലുശബ്ദേനാഹുഃ ത്വക്ശബ്ദോऽര്ഥവശാത് തിന്ദുകീ ചേത്യാദിഷ്വപി സമ്ബന്ധനീയഃ| തേജോവതീ കാകമര്ദനികാ| ദീപ്യകോ യവാനീ, അന്യേ അജമോദാമാഹുഃ| ശൃങ്ഗവേരം ശുണ്ഠീ, ബില്വശലാടു കോമലം ബില്വം, വാത്സകം ഫലമ് ഇന്ദ്രയവാഃ| ശ്ലോകാര്ധവിഹിതാ അര്ധശ്ലോകൈഃ കൃതാ ഇത്യര്ഥഃ| ധാന്യാമ്ലാദീനാം മധ്യാദന്യതമേന കലിങ്ഗകാദിചൂര്ണം പിബേത്| ഏതേഷാം നിഷ്ക്വാഥാന് സാധു സാധിതാന് മാത്രയാ സാധിതാന് പിബേദിതി| ഏതദ്വൃദ്ധവൈദ്യാ നേച്ഛന്തി, ബഹുദ്രവ്യസാധിതാമ്ബുസംസ്കൃതാഹാരസ്യാരുചികരത്വാത്||൩൫-൪൬||
Adhikarana 28 (47-59) · Śloka 59
പയസ്യുത്ക്വാഥ്യ മുസ്താനാം വിംശതിം ത്രിഗുണാമ്ഭസി | ക്ഷീരാവശിഷ്ടം തത്പീതം ഹന്ത്യാമം ശൂലമേവ ച ||൪൭|| നിഖിലേനോപദിഷ്ടോऽയം വിധിരാമോപശാന്തയേ | ഹരീതകീമതിവിഷാം ഹിങ്ഗു സൌവര്ചലം വചാമ് ||൪൮|| പിബേത് സുഖാമ്ബുനാ ജന്തുരാമാതീസാരപീഡിതഃ | പടോലം ദീപ്യകം ബില്വം വചാപിപ്പലിനാഗരമ് ||൪൯|| മുസ്തം കുഷ്ഠം വിഡങ്ഗം ച പിബേദ്വാऽപി സുഖാമ്ബുനാ | ശൃങ്ഗവേരം ഗുഡൂചീം ച പിബേദുഷ്ണേന വാരിണാ ||൫൦|| ലവണാന്യഥ പിപ്പല്യോ വിഡങ്ഗാനി ഹരീതകീ | ചിത്രകം ശിംശപാ പാഠാ ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ ലവണാനി ച ||൫൧|| ഹിങ്ഗുര്വൃക്ഷകബീജാനി ലവണാനി ച ഭാഗശഃ | ഹസ്തിദന്ത്യഥ പിപ്പല്യഃ കല്കാവക്ഷസമൌ സ്മൃതൌ ||൫൨|| വചാ ഗുഡൂചീകാണ്ഡാനി യോഗോऽയം പരമോ മതഃ | ഏതേ സുഖാമ്ബുനാ യോഗാ ദേയാഃ പഞ്ച സതാം മതാഃ ||൫൩|| നിവൃത്തേഷ്വാമശൂലേഷു യസ്യ ന പ്രഗുണോऽനിലഃ | സ്തോകം സ്തോകം രുജാമച്ച സശൂലം യോऽതിസാര്യതേ ||൫൪|| സക്ഷാരലവണൈര്യുക്തം മന്ദാഗ്നിഃ സ പിബേദ്ഘൃതമ് | ക്ഷീരനാഗരചാങ്ഗേരീകോലദധ്യമ്ലസാധിതമ് ||൫൫|| സര്പിരച്ഛം പിബേദ്വാപി ശൂലാതീസാരശാന്തയേ | ദധ്നാ തൈലഘൃതം പക്വം സവ്യോഷാജാതിചിത്രകൈഃ ||൫൬|| സബില്വപിപ്പലീമൂലദാഡിമൈര്വാ രുഗന്വിതൈഃ | നിഖിലോ വിധിരുക്തോऽയം വാതശ്ലേഷ്മോപശാന്തയേ ||൫൭|| തീക്ഷ്ണോഷ്ണവര്ജ്യമേനം തു വിദധ്യാത്പിത്തജേ ഭിഷക് | യഥോക്തമുപവാസാന്തേ യവാഗൂശ്ച പ്രശസ്യതേ ||൫൮|| ബലയോരംശുമത്യാം ച ശ്വദംഷ്ട്രബൃഹതീഷു ച | ശതാവര്യാം ച സംസിദ്ധാഃ സുശീതാ മധുസംയുതാഃ ||൫൯||
पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणाम्भसि | क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्त्यामं शूलमेव च ||४७|| निखिलेनोपदिष्टोऽयं विधिरामोपशान्तये | हरीतकीमतिविषां हिङ्गु सौवर्चलं वचाम् ||४८|| पिबेत् सुखाम्बुना जन्तुरामातीसारपीडितः | पटोलं दीप्यकं बिल्वं वचापिप्पलिनागरम् ||४९|| मुस्तं कुष्ठं विडङ्गं च पिबेद्वाऽपि सुखाम्बुना | शृङ्गवेरं गुडूचीं च पिबेदुष्णेन वारिणा ||५०|| लवणान्यथ पिप्पल्यो विडङ्गानि हरीतकी | चित्रकं शिंशपा पाठा शार्ङ्गेष्टा लवणानि च ||५१|| हिङ्गुर्वृक्षकबीजानि लवणानि च भागशः | हस्तिदन्त्यथ पिप्पल्यः कल्कावक्षसमौ स्मृतौ ||५२|| वचा गुडूचीकाण्डानि योगोऽयं परमो मतः | एते सुखाम्बुना योगा देयाः पञ्च सतां मताः ||५३|| निवृत्तेष्वामशूलेषु यस्य न प्रगुणोऽनिलः | स्तोकं स्तोकं रुजामच्च सशूलं योऽतिसार्यते ||५४|| सक्षारलवणैर्युक्तं मन्दाग्निः स पिबेद्घृतम् | क्षीरनागरचाङ्गेरीकोलदध्यम्लसाधितम् ||५५|| सर्पिरच्छं पिबेद्वापि शूलातीसारशान्तये | दध्ना तैलघृतं पक्वं सव्योषाजातिचित्रकैः ||५६|| सबिल्वपिप्पलीमूलदाडिमैर्वा रुगन्वितैः | निखिलो विधिरुक्तोऽयं वातश्लेष्मोपशान्तये ||५७|| तीक्ष्णोष्णवर्ज्यमेनं तु विदध्यात्पित्तजे भिषक् | यथोक्तमुपवासान्ते यवागूश्च प्रशस्यते ||५८|| बलयोरंशुमत्यां च श्वदंष्ट्रबृहतीषु च | शतावर्यां च संसिद्धाः सुशीता मधुसंयुताः ||५९||
🔊 Audio coming soon
സശൂലേऽതിസാരേ യോഗാനാഹ- പയസീത്യാദി||൪൭-൫൯||
Adhikarana 29 (60) · Śloka 60
മുദ്ഗാദിഷു ച യൂഷാഃ സ്യുര്ദ്രവ്യൈരേതൈഃ സുസംസ്കൃതാഃ |൬൦|
मुद्गादिषु च यूषाः स्युर्द्रव्यैरेतैः सुसंस्कृताः |६०|
🔊 Audio coming soon
യവാഗൂവിഷയേ യൂഷമാഹ- മുദ്ഗാദിഷു ചേത്യാദി| മുദ്ഗാദിഷ്വിത്യാദിശബ്ദാത് വനമുദ്ഗകലായമസൂരാദിവര്ഗഗ്രഹണമ്| ദ്രവ്യൈരേതൈരിതി ബലാദിഭിഃ| ക്വാഥകല്പനാ അത്രാപി പൂര്വവത്|൬൦|-
Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62
മൃദുഭിര്ദീപനൈസ്തിക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ സ്യാദാമപാചനമ് ||൬൦|| ഹരിദ്രാതിവിഷാപാഠാവത്സബീജരസാഞ്ജനമ് | രസാഞ്ജനം ഹരിദ്രേ ദ്വേ ബീജാനി കുടജസ്യ ച ||൬൧|| പാഠാ ഗുഡൂചീ ഭൂനിമ്ബസ്തഥൈവ കടുരോഹിണീ | ഏതൈഃ ശ്ലോകാര്ധനിര്ദിഷ്ടൈഃ ക്വാഥാഃ സ്യുഃ പിത്തപാചനാഃ ||൬൨||
मृदुभिर्दीपनैस्तिक्तैर्द्रव्यैः स्यादामपाचनम् ||६०|| हरिद्रातिविषापाठावत्सबीजरसाञ्जनम् | रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे बीजानि कुटजस्य च ||६१|| पाठा गुडूची भूनिम्बस्तथैव कटुरोहिणी | एतैः श्लोकार्धनिर्दिष्टैः क्वाथाः स्युः पित्तपाचनाः ||६२||
🔊 Audio coming soon
പൈത്തികേ ആമാതീസാരേ പരം പാചനമാഹ- മൃദുഭിര്ദീപനൈരിത്യാദി| ഏവംവിശിഷ്ടൈസ്തിക്തൈര്ദുരാലഭാഗുഡൂച്യതിവിഷാപ്രഭൃതിഭിരാമപാചനം പിത്താതീസാരേ ബോദ്ധവ്യമ്| നനു, തിക്താനി ശീതവീര്യാണി കഥമാമാതീസാരേ പാചനാനി? ഉച്യതേ, ജ്വരാതീസാരാദൌ തിക്താന്യപി പാചനാന്യേവാഭിമതാനി; ഉക്തം ച,- ‘സ്വേദനം ലങ്ഘനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ| പാചനാന്യവിപക്വാനാമ്’- ഇതി| അന്യേ തു തിക്തകാനി അര്കാഗരുപ്രഭൃതീന്യുഷ്ണവീര്യാണി പാചനീയാനി; നാന്യാനി, തേഷാം ശീതവീര്യത്വാത്| അതീസാരേ അര്കാദീനാമയൌഗികത്വാത്താന്യേവ തിക്തദ്രവ്യാണ്യാഹ- ഹരിദ്രാതിവിഷാപാഠേത്യാദി| ഹരിദ്രാദിഭിഃ പിത്തപാചനാഃ ക്വാഥാഃ ശ്ലോകാര്ധനിര്ദിഷ്ടാഃ സ്യുരിതി സമ്ബന്ധഃ||൬൦-൬൨||
Adhikarana 31 (63-65) · Śloka 66
മുസ്തം കുടജബീജാനി ഭൂനിമ്ബം സരസാഞ്ജനമ് | ദാര്വീ ദുരാലഭാ ബില്വം വാലകം രക്തചന്ദനമ് ||൬൩|| ചന്ദനം വാലകം മുസ്തം ഭൂനിമ്ബം സദുരാലഭമ് | മൃണാലം ചന്ദനം രോധ്രം നാഗരം നീലമുത്പലമ് ||൬൪|| പാഠാ മുസ്തം ഹരിദ്രേ ദ്വേ പിപ്പലീ കൌടജം ഫലമ് | ഫലത്വചം വത്സകസ്യ ശൃങ്ഗവേരം ഘനം വചാ ||൬൫|| ഷഡേതേऽഭിഹിതാ യോഗാഃ പിത്താതീസാരനാശനാഃ |൬൬|
मुस्तं कुटजबीजानि भूनिम्बं सरसाञ्जनम् | दार्वी दुरालभा बिल्वं वालकं रक्तचन्दनम् ||६३|| चन्दनं वालकं मुस्तं भूनिम्बं सदुरालभम् | मृणालं चन्दनं रोध्रं नागरं नीलमुत्पलम् ||६४|| पाठा मुस्तं हरिद्रे द्वे पिप्पली कौटजं फलम् | फलत्वचं वत्सकस्य शृङ्गवेरं घनं वचा ||६५|| षडेतेऽभिहिता योगाः पित्तातीसारनाशनाः |६६|
🔊 Audio coming soon
അപരാന് യോഗാന് സിദ്ധതമാന് സാമപിത്തപാചനാര്ഥമാഹ- മുസ്തമിത്യാദി| ഭൂനിമ്ബം കിരാതം, സരസാഞ്ജനം രസാഞ്ജനസഹിതമ്| ദാര്വീ ദാരുഹരിദ്രാ, ബില്വം ബില്വഫലമ്| മൃണാലം പദ്മനാലം, ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, രോധ്രം ശാവരം, നാഗരം ശുണ്ഠീ| ഘനം മുസ്തമ്| അഭിഹിതാ യോഗാഃ ‘ശ്ലോകാര്ധേന’ ഇതി ശേഷഃ| പൂര്വേഭ്യോ വിംശതിയോഗേഭ്യോ ഹരിദ്രാതിവിഷേത്യാദിയോഗാസ്തഥാ മുസ്തം കുടജബീജാനീത്യാദയോ യോഗാഃ സിദ്ധതമാഃ, അതഃ പൃഥക് പഠിതാഃ| വാതകഫോത്ഥയോരതീസാരയോഃ പാചനേന വാതകഫപാകാത് പിത്താനുബന്ധഃ സ്യാത്, അതസ്തത്സംശമനാര്ഥം മുസ്തം കുടജബീജാനീത്യാദയോ യോഗാ നിര്ദിഷ്ടാ ഇതി കേചിദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി| അത ഏവ പക്വാതീസാരചികിത്സിതപ്രകരണാത് പ്രാക് പിത്താരബ്ധപക്വാതീസാരസ്യ ചികിത്സാ തൈരഭിഹിതാ||൬൩-൬൫||
Adhikarana 32 (66) · Śloka 66
ബില്വശക്രയവാമ്ഭോദബാലകാതിവിഷാകൃതഃ | കഷായോ ഹന്ത്യതീസാരം സാമം പിത്തസമുദ്ഭവമ് ||൬൬||
बिल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः | कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
അതഃ പരമപരം സിദ്ധതമം യോഗമാഹ- ബില്വേത്യാദി| ബില്വം ബില്വഫലം കോമലം, ശക്രയവാ ഇന്ദ്രയവാഃ, അമ്ഭോദോ മുസ്താ, അതിവിഷാകൃത ഇതി കൃതഗ്രഹണം ശീതകഷായാദിനിവൃത്ത്യര്ഥമ്| അയം യോഗശ്ചിരപ്രവൃത്തേऽപി സാമേ സശോണിതേ ദൃശ്യതേ||൬൬||
Adhikarana 33 (67) · Śloka 67
മധുകോത്പലബില്വാബ്ദഹ്രീബേരോശീരനാഗരൈഃ | കൃതഃ ക്വാഥോ മധുയുതഃ പിത്താതീസാരനാശനഃ ||൬൭||
मधुकोत्पलबिल्वाब्दह्रीबेरोशीरनागरैः | कृतः क्वाथो मधुयुतः पित्तातीसारनाशनः ||६७||
🔊 Audio coming soon
മധുകോത്പലബില്വാബ്ദേത്യാദി| മധുകം യഷ്ടീമധു, ഉത്പലം നീലോത്പലമ്| അബ്ദം മുസ്തം, ഹ്രീബേരം വാലകം; മധുകാദിദ്രവ്യൈഃ കൃതഃ ക്വാഥഃ സുശീതോ മധുയുതഃ പിത്താതീസാരനാശനോ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ||൬൭||
Adhikarana 34 (68) · Śloka 68
യദാ പക്വോऽപ്യതീസാരഃ സരത്യേവ മുഹുര്മുഹുഃ | ഗ്രഹണ്യാ മാര്ദവാജ്ജന്തോസ്തത്ര സംസ്തമ്ഭനം ഹിതമ് ||൬൮||
यदा पक्वोऽप्यतीसारः सरत्येव मुहुर्मुहुः | ग्रहण्या मार्दवाज्जन्तोस्तत्र संस्तम्भनं हितम् ||६८||
🔊 Audio coming soon
പക്വാതീസാരസ്യ സരണേ കിം കാര്യമിത്യാഹ- യദാ പക്വോऽപ്യതീസാര ഇത്യാദി| ഗ്രഹണ്യാ മാര്ദവാത് അഗ്നിസ്തമ്ഭാത്| സംസ്തമ്ഭനം സങ്ഗ്രഹണമ്||൬൮||
Adhikarana 35 (69-71) · Śloka 71
സമങ്ഗാ ധാതകീപുഷ്പം മഞ്ജിഷ്ഠാ ലോധ്രമുസ്തകമ് | ശാല്മലീവേഷ്ടകോ രോധ്രം വൃക്ഷദാഡിമയോസ്ത്വചൌ ||൬൯|| ആമ്രാസ്ഥിമധ്യം ലോധ്രം ച ബില്വമധ്യം പ്രിയങ്ഗവഃ | മധുകം ശൃങ്ഗവേരം ച ദീര്ഘവൃന്തത്വഗേവ ച ||൭൦|| ചത്വാര ഏതേ യോഗാഃ സ്യുഃ പക്വാതീസാരനാശനാഃ | ഉക്താ യ ഉപയോജ്യാസ്തേ സക്ഷൌദ്രാസ്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ||൭൧||
समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्रमुस्तकम् | शाल्मलीवेष्टको रोध्रं वृक्षदाडिमयोस्त्वचौ ||६९|| आम्रास्थिमध्यं लोध्रं च बिल्वमध्यं प्रियङ्गवः | मधुकं शृङ्गवेरं च दीर्घवृन्तत्वगेव च ||७०|| चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातीसारनाशनाः | उक्ता य उपयोज्यास्ते सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुना ||७१||
🔊 Audio coming soon
താനേവ സ്തമ്ഭനയോഗാനാഹ- സമങ്ഗാ ധാതകീപുഷ്പമിത്യാദി| സമങ്ഗാ ലജ്ജാലുകാ, അന്യേ വരാഹക്രാന്താമാഹുഃ| ശാല്മലീവേഷ്ടകഃ ശാല്മലീനിര്യാസകഃ, അന്യേ വേഷ്ടകം വൃന്തമാഹുഃ; വൃക്ഷഃ കുടജഃ| ആമ്രാസ്ഥിമധ്യമ് ആമ്രഫലമജ്ജാ| ശൃങ്ഗവേരം ശുണ്ഠീ, ദീര്ഘവൃന്തത്വക് അരലുത്വക്, അന്യേ ശ്യോനാകത്വഗിത്യാഹുഃ| ചത്വാര ഏതേ യോഗാഃ ശ്ലോകാര്ധോക്താഃ| അന്യേ തു- ‘സമങ്ഗാധാതകീപുഷ്പമഞ്ജിഷ്ഠാരോധ്രമുസ്തകമ്| ശാല്മലീവേഷ്ടകം വാऽപി വിദധ്യാദ്യോഗമുത്തമമ്’ ഇത്യേകേനൈവ ശാല്മലീവേഷ്ടകേനാപരം പഞ്ചമം യോഗം മന്യന്തേ; തത ഏവ ച ‘ഏതേ ഹി പഞ്ചയോഗാഃ സ്യുഃ പക്വാതീസാരനാശനാഃ’ ഇതി പഠന്തി| സര്വേऽപി പക്വാതീസാരനാശനാഃ സ്യുഃ| അന്യേ തു പിത്താതീസാരനാശനാ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| കഥമേതേ യോഗാ ഉപയോജ്യാ ഇത്യാഹ- ഉക്താ ഇത്യാദി| യേ യോഗാഃ സമങ്ഗാദികാ ഉക്താസ്തേ സക്ഷൌദ്രാസ്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ഉപയോജ്യാ ഇത്യര്ഥഃ||൬൯-൭൧||
Adhikarana 36 (72) · Śloka 72
മൌസ്തം കഷായമേകം വാ പേയം മധുസമായുതമ് | ലോധ്രാമ്ബഷ്ഠാപ്രിയങ്ഗ്വാദീന് ഗണാനേവം പ്രയോജയേത് ||൭൨||
मौस्तं कषायमेकं वा पेयं मधुसमायुतम् | लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादीन् गणानेवं प्रयोजयेत् ||७२||
🔊 Audio coming soon
മൌസ്തം കഷായമേകമിത്യാദി| കഷായമേകം വേതി കഥമേതദുച്യതേ മധുപാനീയയോരപി വിദ്യമാനത്വാത്? നൈവം, തയോഃ സംസ്കാരത്വേനാപ്രധാനത്വാത്| അയം യോഗഃ പക്വപിത്തരക്താതീസാരേ വിശേഷേണ ബോദ്ധവ്യഃ; സാമാന്യേ പക്വാതീസാരേ കേചിന്മന്യന്തേ, തഥാ ചോക്തം ‘പക്വാതീസാരിണേ ദേയോ മുസ്താക്വാഥഃ സമാക്ഷികഃ’ ഇതി| രോധ്രാദ്യമ്ബഷ്ഠാദിപ്രിയങ്ഗ്വാദീന് ഗണാനേവമിതി ക്വാഥാന് കൃത്വാ മധുപ്രക്ഷേപേണ സഹോപയോജയേദിത്യര്ഥഃ||൭൨||
Adhikarana 37 (73) · Śloka 73
പദ്മാം സമങ്ഗാം മധുകം ബില്വജമ്ബൂശലാടു ച | പിബേത്തണ്ഡുലതോയേന സക്ഷൌദ്രമഗദങ്കരമ് ||൭൩||
पद्मां समङ्गां मधुकं बिल्वजम्बूशलाटु च | पिबेत्तण्डुलतोयेन सक्षौद्रमगदङ्करम् ||७३||
🔊 Audio coming soon
പദ്മാം സമങ്ഗാമിത്യാദി| പദ്മാ ഭാര്ഗീ, സമങ്ഗാ ലജ്ജാലുകാ, ബില്വജമ്ബൂശലാടു ചേതി ബില്വഫലം കോമലം, ജമ്ബൂഫലം ച കോമലമ്| അഗദങ്കരമത്ര അതീസാരഹരമിത്യര്ഥഃ||൭൩||
Adhikarana 38 (74) · Śloka 75
കച്ഛുരാമൂലകല്കം വാऽപ്യുദുമ്ബരഫലോപമമ് | പയസ്യാ ചന്ദനം പദ്മാ സിതാമുസ്താബ്ജകേശരമ് ||൭൪|| പക്വാതിസാരം യോഗോऽയം ജയേത്പീതഃ സശോണിതമ് |൭൫|
कच्छुरामूलकल्कं वाऽप्युदुम्बरफलोपमम् | पयस्या चन्दनं पद्मा सितामुस्ताब्जकेशरम् ||७४|| पक्वातिसारं योगोऽयं जयेत्पीतः सशोणितम् |७५|
🔊 Audio coming soon
കച്ഛുരാമൂലകല്കം വേത്യാദി| കച്ഛുരാ കങ്കതികാ, തന്മൂലകല്കമുദുമ്ബരഫലോപമം കര്ഷപ്രമാണം സക്ഷൌദ്രം തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പിബേദിതി സമ്ബധ്യതേ| പയസ്യാ ചന്ദനമിത്യാദി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ, അന്യേ ദുഗ്ധികാമാഹുഃ, ക്ഷീരകാകോലീമപരേ; ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, പദ്മാ ഭാര്ഗീ, സിതാ ശര്കരാ, അബ്ജകേശരം പദ്മകേശരമ്| സശോണിതമിതി പിത്താതീസാരമേവ നതു രക്താതീസാരം, തച്ചികിത്സായാ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| ‘പക്വാതീസാരം യോഗോऽയം’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘പിത്താതീസാരം യോഗോऽയം’ ഇതി പഠന്തി| പീത ഇതി ക്വഥിതകഷായവിധിനേത്യര്ഥഃ||൭൪||-
Adhikarana 39 (75) · Śloka 76
നിരാമരൂപം ശൂലാര്തം ലങ്ഘനാദ്യൈശ്ച കര്ഷിതമ് ||൭൫|| നരം രൂക്ഷമവേക്ഷ്യാഗ്നിം സക്ഷാരം പായയേദ്ഘൃതമ് |൭൬|
निरामरूपं शूलार्तं लङ्घनाद्यैश्च कर्षितम् ||७५|| नरं रूक्षमवेक्ष्याग्निं सक्षारं पाययेद्घृतम् |७६|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഘൃതപാനാര്ഹമതീസാരിണമാഹ- നിരാമരൂപമിത്യാദി| പക്വാതീസാരപ്രസ്താവേ നിരാമരൂപമിതി പ്രാപ്തമതസ്തദഭിധാനമതിശയേന നിരാമരൂപപ്രാപണാര്ഥമ്| അവേക്ഷ്യാഗ്നിം ‘ദീപ്തം’ ഇതി ശേഷഃ| സക്ഷാരം യവക്ഷാരസഹിതം, സ്വര്ജികാക്ഷാരസഹിതമിത്യന്യേ| നിരാമരൂപമിത്യാദ്യാരഭ്യ വാതചികിത്സിതം ശൂലസ്യാന്യഥാऽസമ്ഭൂതേരിത്യന്യേ വദന്തി||൭൫||-
Adhikarana 40 (76) · Śloka 77
ബലാബൃഹത്യംശുമതീകച്ഛുരാമൂലസാധിതമ് ||൭൬|| മധൂക്ഷിതം സമധുകം പിബേച്ഛൂലൈരഭിദ്രുതഃ |൭൭|
बलाबृहत्यंशुमतीकच्छुरामूलसाधितम् ||७६|| मधूक्षितं समधुकं पिबेच्छूलैरभिद्रुतः |७७|
🔊 Audio coming soon
ബലാബൃഹത്യംശുമതീത്യാദി| ‘ഘൃതം’ ഇത്യനുവര്തതേ| മധൂക്ഷിതമ് ഈഷന്മാത്രമധുയുക്തമിത്യര്ഥഃ| സമധുകം യഷ്ടീമധുസഹിതം, വക്ഷ്യമാണയോഗേ യഷ്ടീമധുകസ്യ പ്രക്ഷേപദര്ശനാദത്രാപി പ്രക്ഷേപഃ| ശൂലൈരഭിദ്രുതഃ ശൂലൈരാര്തഃ||൭൬||-
Adhikarana 41 (77-78) · Śloka 79
ദാര്വീബില്വകണാദ്രാക്ഷാകടുകേന്ദ്രയവൈര്ഘൃതമ് ||൭൭|| സാധിതം ഹന്ത്യതീസാരം വാതപിത്തകഫാത്മകമ് | ദധ്നാ ചാമ്ലേന സമ്പക്വം സവ്യോഷാജാജിചിത്രകമ് ||൭൮|| സചവ്യപിപ്പലീമൂലം ദാഡിമൈര്വാ രുഗര്ദിതഃ |൭൯|
दार्वीबिल्वकणाद्राक्षाकटुकेन्द्रयवैर्घृतम् ||७७|| साधितं हन्त्यतीसारं वातपित्तकफात्मकम् | दध्ना चाम्लेन सम्पक्वं सव्योषाजाजिचित्रकम् ||७८|| सचव्यपिप्पलीमूलं दाडिमैर्वा रुगर्दितः |७९|
🔊 Audio coming soon
ദാര്വീബില്വകണാദ്രാക്ഷേത്യാദി| ദാര്വീ ദാരുഹരിദ്രാ, കണാ പിപ്പലീ| അതീസാരം വാതപിത്തകഫാത്മകം വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈശ്ച ദോഷൈരാരബ്ധമ്||൭൭-൭൮||-
Adhikarana 42 (79) · Śloka 80
പയോ ഘൃതം ച മധു ച പിബേച്ഛൂലൈരഭിദ്രുതഃ ||൭൯|| സിതാജമോദകട്വങ്ഗമധുകൈരവചൂര്ണിതമ് |൮൦|
पयो घृतं च मधु च पिबेच्छूलैरभिद्रुतः ||७९|| सिताजमोदकट्वङ्गमधुकैरवचूर्णितम् |८०|
🔊 Audio coming soon
പയോ ഘൃതമിത്യാദി| ക്ഷീരഘൃതമധൂനി സമാംശാനി ശര്കരാജമോദാരലുയഷ്ടീമധുകൈശ്ചൂര്ണിതൈരവചൂര്ണ്യ ശൂലൈരഭിദ്രുതഃ പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൭൯||-
Adhikarana 43 (80) · Śloka 81
അവേദനം സുസമ്പക്വം ദീപ്താഗ്നേഃ സുചിരോത്ഥിതമ് ||൮൦|| നാനാവര്ണമതീസാരം പുടപാകൈരുപാചരേത് |൮൧|
अवेदनं सुसम्पक्वं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ||८०|| नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् |८१|
🔊 Audio coming soon
പുടപാകസ്യ വിഷയമാഹ- അവേദനം സുസമ്പക്വമിത്യാദി| നാനാവര്ണമിത്യനേന സാന്നിപാതികോऽതീസാരഃ പുടപാകസ്യ വിഷയ ഇതി ദര്ശിതമ്||൮൦||-
Adhikarana 44 (81-83) · Śloka 84
ത്വക്പിണ്ഡം ദീര്ഘവൃന്തസ്യ പദ്മകേസരസംയുതമ് ||൮൧|| കാശ്മരീപദ്മപത്രൈശ്ചാവേഷ്ട്യ സൂത്രേണ സന്ദൃഢമ് | മൃദാऽവലിപ്തം സുകൃതമങ്ഗാരേഷ്വവകൂലയേത് ||൮൨|| സ്വിന്നമുദ്ധൃത്യ നിഷ്പീഡ്യ രസമാദായ തം തതഃ | ശീതം മധുയുതം കൃത്വാ പായയേതോദരാമയേ ||൮൩|| ജീവന്തീമേഷശൃങ്ഗ്യാദിഷ്വേവം ദ്രവ്യേഷു സാധയേത് |൮൪|
त्वक्पिण्डं दीर्घवृन्तस्य पद्मकेसरसंयुतम् ||८१|| काश्मरीपद्मपत्रैश्चावेष्ट्य सूत्रेण सन्दृढम् | मृदाऽवलिप्तं सुकृतमङ्गारेष्ववकूलयेत् ||८२|| स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं ततः | शीतं मधुयुतं कृत्वा पाययेतोदरामये ||८३|| जीवन्तीमेषशृङ्ग्यादिष्वेवं द्रव्येषु साधयेत् |८४|
🔊 Audio coming soon
പുടപാകവിധിമാഹ- ത്വക്പിണ്ഡമിത്യാദി| ദീര്ഘവൃന്തസ്യ അരലുകസ്യ| അവകൂലയേത് പചേത്| ഉദരാമയോऽത്ര അതീസാരഃ| അരലുകസ്യ ത്വചം പദ്മകേസരം ച സമഭാഗം ഗൃഹീത്വാ സമ്പിഷ്ട്വാ തത്പിണ്ഡം പദ്മകാശ്മരീപത്രപുടകേ നിക്ഷിപ്യ സൂത്രേണാവേഷ്ട്യ മൃത്തികയാ നിര്ധൂമഖദിരാങ്ഗാരേഷു താവത് പചേദ് യാവദ്ബാഹ്യേ രക്തവര്ണതാ ഭവതി, തതോऽങ്ഗാരേഭ്യ ആകൃഷ്യ തത്പിണ്ഡം നിഷ്പീഡ്യ സ്വരസം ഗൃഹീത്വാ ശീതീഭൂതം ച കര്ഷപ്രമിതമധുസഹിതമതീസാരേ ക്വാഥമാത്രയാ പായയേത്| അനേന വിധിനാ സര്വപുടപാകകല്പനാ| യേ ച സുകൃതമിതി കുശവേഷ്ടിതമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, തന്മതേ ‘സൂത്രേണാവേഷ്ട്യ’ ഇതി പാഠോ നാസ്തി| ജീവന്തീമേഷശൃങ്ഗ്യാദിഷ്വേവമിത്യാദി| ജീവന്തീ ഉത്തരാപഥേ മഹാകന്ദാ കര്കോടികാസദൃശപത്രാ, ലാടവിഷയേ തു മൂലിനീ മഹാപ്രതാനാ| ആദിശബ്ദാത് പാഠാശടീപ്രഭൃതീനാം ഗ്രഹണമ്| ഏവമിതി യഥാ അരലുത്വക്പുടപാകവിധിരേവമത്രാപീത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘ജീവന്തീമേഷശൃങ്ഗേഷു ചൈവം വൃന്തേഷു കാരയേത്’ ഇതി||൮൧-൮൩||-
Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 86
തിത്തിരിം ലുഞ്ചിതം സമ്യക് നിഷ്കൃഷ്ടാന്ത്രം തു പൂരയേത് ||൮൪|| ന്യഗ്രോധാദിത്വചാം കല്കൈഃ പൂര്വവച്ചാവകൂലയേത് | രസമാദായ തസ്യാഥ സുസ്വിന്നസ്യ സമാക്ഷികമ് ||൮൫|| ശര്കരോപഹിതം ശീതം പായയേതോദരാമയേ |൮൬|
तित्तिरिं लुञ्चितं सम्यक् निष्कृष्टान्त्रं तु पूरयेत् ||८४|| न्यग्रोधादित्वचां कल्कैः पूर्ववच्चावकूलयेत् | रसमादाय तस्याथ सुस्विन्नस्य समाक्षिकम् ||८५|| शर्करोपहितं शीतं पाययेतोदरामये |८६|
🔊 Audio coming soon
തിത്തിരിം ലുഞ്ചിതമിത്യാദി| തിത്തിരിം കൃഷ്ണതിത്തിരിം; നിഷ്കൃഷ്ടാന്ത്രമിത്യുപലക്ഷണം, തേന തുണ്ഡപാദവര്ജിതമിതി ച ലഭ്യതേ| പൂര്വവച്ചാവകൂലയേദിതി കൃഷ്ണതിത്തിരിം പാദതുണ്ഡാന്ത്രവര്ജിതം കൃത്വാ ന്യഗ്രോധാദിവല്കലകല്കേന കോഷ്ഠം പൂരയിത്വാ കാശ്മരീപദ്മപത്രപുടകേ നിക്ഷിപ്യ കുശൈരാവേഷ്ട്യ മൃത്തികയാ ലിപ്ത്വാ ഖദിരാങ്ഗാരേഷു പചേത്; സ്വരസപ്രമാണം മധുശര്കരാപ്രക്ഷേപപ്രമാണം പൂര്വവദിതി| ശ്രീബ്രഹ്മദേവസ്തു വ്യാഖ്യാനയതി- ന്യഗ്രോധാദീത്യാദിശബ്ദാത് പലാശനന്ദീവൃക്ഷാദീനാം ഗ്രഹണം, കുതഃ? തേഷാം സങ്ഗ്രാഹകത്വാത്; നതു സാമസ്ത്യേന ന്യഗ്രോധാദിഗണസ്യ; കുതഃ? സ്തമ്ഭകത്വാത്; തഥാ ചോക്തം- “സങ്ഗ്രാഹി സ്തമ്ഭനാദ്ഭിന്നം യഥാ തദഭിദധ്മഹേ| ആഗ്നേയഗുണഭൂയിഷ്ഠം തോയാംശം പരിശോഷയേത്|| സങ്ഗൃഹ്ണാതി മലം തത്സ്യാദ്ഗ്രാഹി ശുണ്ഠ്യാദയോ യഥാ| സമീരഗുണഭൂയിഷ്ഠം ശീതത്വാദ്യന്നഭസ്വതഃ|| വിധായ വൃദ്ധിം സ്തഭ്നാതി സ്തമ്ഭനം തദ്യഥാ വടഃ” ഇതി| അയം ച വാതപിത്താതീസാരേ കര്തവ്യഃ||൮൪-൮൫||-
Adhikarana 46 (86-87) · Śloka 88
ലോധ്രചന്ദനയഷ്ട്യാഹ്വദാര്വീപാഠാസിതോത്പലാന് ||൮൬|| തണ്ഡുലോദകസമ്പിഷ്ടാന് ദീര്ഘവൃന്തത്വഗന്വിതാന് | പൂര്വവത് കൂലിതാത്തസ്മാദ്രസമാദായ ശീതലമ് ||൮൭|| മധ്വാക്തം പായയേച്ചൈതത് കഫപിത്തോദരാമയേ |൮൮|
लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वदार्वीपाठासितोत्पलान् ||८६|| तण्डुलोदकसम्पिष्टान् दीर्घवृन्तत्वगन्वितान् | पूर्ववत् कूलितात्तस्माद्रसमादाय शीतलम् ||८७|| मध्वाक्तं पाययेच्चैतत् कफपित्तोदरामये |८८|
🔊 Audio coming soon
ലോധ്രചന്ദനയഷ്ട്യാഹ്വേത്യാദി| ലോധ്രാദിനീലോത്പലാന്താനരലുത്വക്സഹിതാന് തണ്ഡുലോദകസമ്പിഷ്ടാന് പൂര്വവത്കൂലിതാന് പുടപാകവിധിനാ പക്വാന്, അസ്മാത് പിഷ്ടസ്വിന്നരോധ്രാദികല്കാത് രസം ഗൃഹീത്വാ ശീതം മധുയുതം പായയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൮൬-൮൭||-
Adhikarana 47 (88) · Śloka 89
ഏവം പ്രരോഹൈഃ കുര്വീത വടാദീനാം വിധാനവത് ||൮൮|| പുടപാകാന് യഥായോഗം ജാങ്ഗലോപഹിതാന് ശുഭാന് |൮൯|
एवं प्ररोहैः कुर्वीत वटादीनां विधानवत् ||८८|| पुटपाकान् यथायोगं जाङ्गलोपहितान् शुभान् |८९|
🔊 Audio coming soon
ഏവം പ്രരോഹൈരിത്യാദി| ഏവം പൂര്വോക്തപ്രകാരേണ, വടാദീനാം പ്രരോഹൈഃ ശാഖാധോഭാഗനിഃസൃതജടാഭിരിത്യര്ഥഃ| ആദിശബ്ദാത് പ്ലക്ഷഗര്ദഭാണ്ഡാദിപ്രരോഹാണാം ഗ്രഹണമ്| വിധാനവത് യഥായോഗമവസ്ഥാപേക്ഷമിത്യര്ഥഃ| ജാങ്ഗലോപഹിതാനിതി അത്ര ജാങ്ഗലശബ്ദേന ലാവകകപിഞ്ജലാദീനാം ഗ്രഹണം, ലഘുത്വാത്| വടാദ്യവരോഹജാങ്ഗലമാംസപുടപാകകല്പനാ പൂര്വവത്||൮൮||-
Adhikarana 48 (89-90) · Śloka 90
ബഹുശ്ലേഷ്മ സരക്തം ച മന്ദവാതം ചിരോത്ഥിതമ് ||൮൯|| കൌടജം ഫാണിതം വാऽപി ഹന്ത്യതീസാരമോജസാ | അമ്ബഷ്ഠാദിമധുയുതം പിപ്പല്യാദിസമന്വിതമ് ||൯൦||
बहुश्लेष्म सरक्तं च मन्दवातं चिरोत्थितम् ||८९|| कौटजं फाणितं वाऽपि हन्त्यतीसारमोजसा | अम्बष्ठादिमधुयुतं पिप्पल्यादिसमन्वितम् ||९०||
🔊 Audio coming soon
ബഹുശ്ലേഷ്മ സരക്തമിത്യാദി| ഫാണിതമിവ ഫാണിതം, സ്ത്യാനമധ്വാകൃതി| ഓജസാ ശക്ത്യാ ആത്മപ്രഭാവേണ| അത്ര കല്പനാ- ബൃഹത്ഫലശുക്ലകുസുമസ്നിഗ്ധപത്രസ്യ പുന്നാമധേയസ്യ കുടജസ്യ വല്കം ഗൃഹീത്വാ ഷോഡശഗുണേ അഷ്ടഗുണേ ചതുര്ഗുണേ വാ ജലേ ക്വാഥയിത്വാ അര്ധാവശിഷ്ടം ക്വാഥമാദായ വസ്ത്രഗാലിതം കൃത്വാ പുനസ്താവത് പചേത് യാവത് പക്വഫാണിതാകൃതിഃ സ്യാത്, തതസ്തന്മധ്യേऽമ്ബഷ്ഠാദിമധുപിപ്പല്യാദിചൂര്ണം ചതുര്ഥാംശം നിക്ഷിപ്യ അവതാര്യമിതി| അന്യേ തു കുടജത്വക്സ്വരസം ഗൃഹീത്വാ താവത് ക്വാഥയേദ്യാവത് ഫാണിതാകൃതിര്ഭവതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൮൯-൯൦||
Adhikarana 49 (91) · Śloka 91
പൃശ്നിപര്ണീബലാബില്വവാലകോത്പലധാന്യകൈഃ | സനാഗരൈഃ പിബേത് പേയാം സാധിതാമുദരാമയീ ||൯൧||
पृश्निपर्णीबलाबिल्ववालकोत्पलधान्यकैः | सनागरैः पिबेत् पेयां साधितामुदरामयी ||९१||
🔊 Audio coming soon
പൃശ്നിപര്ണീത്യാദി| ബില്വം ബില്വഫലം കോമലം, ഉത്പലം നീലോത്പലം, സനാഗരൈഃ സശുണ്ഠീകൈഃ| ഉദരാമയീ അതീസാരീ| പേയാര്ഥം ക്വാഥകല്പനാ പൂര്വവത്||൯൧||
Adhikarana 50 (92) · Śloka 93
അരലുത്വക് പ്രിയങ്ഗും ച മധുകം ദാഡിമാങ്കുരാന് | ആവാപ്യ പിഷ്ട്വാ ദധനി യവാഗൂം സാധയേദ്ദ്രവാമ് ||൯൨|| ഏഷാ സര്വാനതീസാരാന് ഹന്തി പക്വാനസംശയമ് |൯൩|
अरलुत्वक् प्रियङ्गुं च मधुकं दाडिमाङ्कुरान् | आवाप्य पिष्ट्वा दधनि यवागूं साधयेद्द्रवाम् ||९२|| एषा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्वानसंशयम् |९३|
🔊 Audio coming soon
അരലുത്വഗിത്യാദി| ദാഡിമാങ്കുരാന് ദാഡിമകോമലപത്രാണി| അരലുത്വഗാദീന് പിഷ്ട്വാ ദധനി നിക്ഷിപ്യ യവാഗൂം സാധയേദിത്യര്ഥഃ| അത്ര പിഷ്ട്വേതി യദുക്തം തദരലുത്വഗാദിക്വാഥേന യവാഗൂസാധനനിഷേധാര്ഥമ്| സാധയേദ്ദ്രവാമിതി യഥാ നാതിസാന്ദ്രാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏഷാ യവാഗൂഃ| പക്വാതിസാരപ്രസ്താവാത് പക്വാഭിധാനസ്യ പ്രാപ്തസ്യ പുനര്ഗ്രഹണേന ഏഷാ യവാഗൂഃ പക്വാതീസാരേ അതിശയേന ഹിതേതി ജ്ഞാപയതി||൯൨||-
Adhikarana 51 (93-94) · Śloka 94
രസാഞ്ജനം സാതിവിഷം ത്വഗ്ബീജം കൌടജം തഥാ ||൯൩|| ധാതകീ നാഗരം ചൈവ പായയേത്തണ്ഡുലാമ്ബുനാ | സശൂലം രക്തജം ഘ്നന്തി ഏതേ മധുസമായുതാഃ ||൯൪||
रसाञ्जनं सातिविषं त्वग्बीजं कौटजं तथा ||९३|| धातकी नागरं चैव पाययेत्तण्डुलाम्बुना | सशूलं रक्तजं घ्नन्ति एते मधुसमायुताः ||९४||
🔊 Audio coming soon
രസാഞ്ജനമിത്യാദി| ഏതേ യോഗാഃ| സശൂലം രക്തജം ‘അതീസാരം’ ഇതി ശേഷഃ| അന്യേ തു ‘ഹന്തി യോഗോऽയം മധുസംയുതഃ’ ഇതി പഠിത്വാ ഏക ഏവ യോഗോऽയമിതി മന്യന്തേ||൯൩-൯൪||
Adhikarana 52 (95) · Śloka 96
മധുകം ബില്വപേശീ ച ശര്കരാമധുസംയുതാ | അതീസാരം നിഹന്യുശ്ച ശാലിഷഷ്ടികയോഃ കണാഃ ||൯൫|| തദ്വല്ലീഢം മധുയുതം ബദരീമൂലമേവ തു |൯൬|
मधुकं बिल्वपेशी च शर्करामधुसंयुता | अतीसारं निहन्युश्च शालिषष्टिकयोः कणाः ||९५|| तद्वल्लीढं मधुयुतं बदरीमूलमेव तु |९६|
🔊 Audio coming soon
മധുകമിത്യാദി| ശാലിഷഷ്ടികയോഃ കണാഃ ഇതി അത്രാപി ശര്കരാമധുസംയുതാ ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്| അയമപരോ യോഗോ മധുകം ബില്വപേശീ ചേത്യാദിയോഗസ്യാഗ്രേ കൈശ്ചിത് പഠ്യതേ| തദ്യഥാ- ‘യോഗാന് സാങ്ഗ്രാഹികാംശ്ചാന്യാന് പിബേത് സക്ഷൌദ്രശര്കരാന്| ന്യഗ്രോധാദിഷു കുര്യാച്ച പുടപാകാന് യഥേരിതാന്’- ഇതി||൯൫||-
Adhikarana 53 (96) · Śloka 97
ബദര്യര്ജുനജമ്ബ്വാമ്രശല്ലകീവേതസത്വചഃ ||൯൬|| ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുക്താഃ പീതാ ഘ്നന്ത്യുദരാമയമ് |൯൭|
बदर्यर्जुनजम्ब्वाम्रशल्लकीवेतसत्वचः ||९६|| शर्कराक्षौद्रसंयुक्ताः पीता घ्नन्त्युदरामयम् |९७|
🔊 Audio coming soon
ബദര്യര്ജുനേത്യാദി| അര്ജുനഃ കകുഭഃ; ബദര്യാദീനാം ത്വചഃ ശര്കരാക്ഷൌദ്രയുതാഃ പീതാ ഉദരാമയമതീസാരം ഘ്നന്തീത്യര്ഥഃ||൯൬||-
Adhikarana 54 (97) · Śloka 98
ഏതൈരേവ യവാഗൂംശ്ച ഷഡാന് യൂഷാംശ്ച കാരയേത് ||൯൭|| പാനീയാനി ച തൃഷ്ണാസു ദ്രവ്യേഷ്വേതേഷു ബുദ്ധിമാന് |൯൮|
एतैरेव यवागूंश्च षडान् यूषांश्च कारयेत् ||९७|| पानीयानि च तृष्णासु द्रव्येष्वेतेषु बुद्धिमान् |९८|
🔊 Audio coming soon
ഏതൈരേവ യവാഗൂംശ്ചേത്യാദി| ഏതൈരേവ ബദര്യാദിഭിഃ| ഷഡാ ദാഡിമഗോരസാദിനാ ഘനപല്ലവഫലാദിഭിഃ കൃതാഃ| ‘രസാഞ്ജനം സാതിവിഷം’ ഇത്യാദികം ‘ദ്രവ്യേഷ്വേതേഷു ബുദ്ധിമാന്’ ഇത്യന്തം രക്താതീസാരചികിത്സിതം കാര്തികാചാര്യോ ന പഠതി, രക്താതീസാരസ്യാനങ്ഗീകൃതത്വാത്; പിത്താതീസാരാവസ്ഥായാം ച യോ രക്താതീസാരസ്തസ്യ ചികിത്സാ ‘പിത്താതിസാരീ യോ മര്ത്യ’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണാऽസ്തി; ശ്രീജേജ്ജടാചാര്യേണൈഷ പാഠോ വിഭൃശ്യൈവ സര്വോऽപി പഠിതസ്തന്മതാനുസാരിണാ ശ്രീബ്രഹ്മദേവേനാപി||൯൭||-
Adhikarana 55 (98) · Śloka 99
കൃതം ശാല്മലിവൃന്തേഷു കഷായം ഹിമസഞ്ജ്ഞിതമ് ||൯൮|| നിശാപര്യുഷിതം പേയം സക്ഷൌദ്രം മധുകാന്വിതമ് |൯൯|
कृतं शाल्मलिवृन्तेषु कषायं हिमसञ्ज्ञितम् ||९८|| निशापर्युषितं पेयं सक्षौद्रं मधुकान्वितम् |९९|
🔊 Audio coming soon
കൃതം ശാല്മലിവൃന്തേഷു കഷായമിത്യാദി| കഷായം ഹിമസഞ്ജ്ഞിതമിതി ശീതകഷായമിത്യര്ഥഃ; നതു ക്വഥിതം, ഹിമശബ്ദോപാദാനാത്| ശീതകഷായവിധിമാഹ- ദ്രവ്യചൂര്ണമുപാദായ അഹോരാത്രം തുല്യേ ജലേ സ്ഥാപയേത്, തതോ മൃദിതം വസ്ത്രപൂതം പലചതുഷ്ടയപ്രമാണം മധു യഷ്ഠീമധു ച കര്ഷപ്രമാണം പ്രക്ഷിപ്യ പേയമിത്യര്ഥഃ||൯൮||-
Adhikarana 56 (99-102) · Śloka 102
വിബദ്ധവാതവിട് ശൂലപരീതഃ സപ്രവാഹികഃ ||൯൯|| സരക്തപിത്തശ്ച പയഃ പിബേത്തൃഷ്ണാസമന്വിതഃ | യഥാऽമൃതം തഥാ ക്ഷീരമതീസാരേഷു പൂജിതമ് ||൧൦൦|| ചിരോത്ഥിതേഷു തത് പേയമപാം ഭാഗൈസ്ത്രിഭിഃ ശൃതമ് | ദോഷശേഷം ഹരേത്തദ്ധി തസ്മാത്പഥ്യതമം സ്മൃതമ് ||൧൦൧|| ഹിതഃ സ്നേഹവിരേകോ വാ ബസ്തയഃ പിച്ഛിലാശ്ച യേ | പിച്ഛിലസ്വരസേ സിദ്ധം ഹിതം ച ഘൃതമുച്യതേ ||൧൦൨||
विबद्धवातविट् शूलपरीतः सप्रवाहिकः ||९९|| सरक्तपित्तश्च पयः पिबेत्तृष्णासमन्वितः | यथाऽमृतं तथा क्षीरमतीसारेषु पूजितम् ||१००|| चिरोत्थितेषु तत् पेयमपां भागैस्त्रिभिः शृतम् | दोषशेषं हरेत्तद्धि तस्मात्पथ्यतमं स्मृतम् ||१०१|| हितः स्नेहविरेको वा बस्तयः पिच्छिलाश्च ये | पिच्छिलस्वरसे सिद्धं हितं च घृतमुच्यते ||१०२||
🔊 Audio coming soon
ചൂര്ണാദീനഭിധായ ക്ഷീരപാനസ്യ വിഷയമാഹ- വിബദ്ധവാതവിട് ശൂലപരീത ഇത്യാദി| വിബദ്ധഃ അവരുദ്ധോ വാതോവിട് ച യസ്യ സഃ, തഥാ ശൂലപരീതഃ, തഥാ പ്രവാഹികായുക്തഃ, തഥാ രക്തപിത്താന്വിത ഇതി വിഷയചതുഷ്ടയമസ്യ ക്ഷീരസ്യ| പയഃ പിബേദിത്യുക്തം തത് കീദൃശം പേയമിത്യാഹ- അപാം ഭാഗൈരിത്യാദി; അപാം ഭാഗൈരിത്യുപാദാനാത് കേവലജലേന ക്ഷീരസാധനമത്രോക്തമ്| ദോഷശേഷഹാരിത്വം ക്ഷീരസ്യ പ്രഭാവാത്| തത് ക്ഷീരമ്| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| സ്നേഹവിരകോऽത്ര വിരേചനീയദ്രവ്യസംസ്കൃതേന സ്നേഹേന സ്വഭാവേന വിരേചനസ്നേഹേന വാ| ബസ്തയഃ പിച്ഛിലാശ്ച യേ ബസ്തയോ ബസ്തിവികാരോക്തവക്ഷ്യമാണാശ്ച| പിച്ഛിലാ അരലുശാല്മലീപ്രഭൃതയഃ, തേഷാം സ്വരസേ സിദ്ധം ഘൃതം ബസ്തൌ ഹിതമിത്യര്ഥഃ||൯൯-൧൦൨||
Adhikarana 57 (103) · Śloka 104
ശകൃതാ യസ്തു സംസൃഷ്ടമതിസാര്യേത ശോണിതമ് | പ്രാക് പശ്ചാദ്വാ പുരീഷസ്യ സരുക് സപരികര്തികഃ ||൧൦൩|| ക്ഷീരിശുങ്ഗാശൃതം സര്പിഃ പിബേത് സക്ഷൌദ്രശര്കരമ് |൧൦൪|
शकृता यस्तु संसृष्टमतिसार्येत शोणितम् | प्राक् पश्चाद्वा पुरीषस्य सरुक् सपरिकर्तिकः ||१०३|| क्षीरिशुङ्गाशृतं सर्पिः पिबेत् सक्षौद्रशर्करम् |१०४|
🔊 Audio coming soon
അവസ്ഥാവശേന ചികിത്സിതമാഹ- ശകൃതേത്യാദി| ശകൃതാ പുരീഷേണ സംസൃഷ്ടം സരുക് സശൂലം, സപരികര്തികഃ ബസ്തിഗുദമേഢ്രേഷു പരികൃന്തനമിവ വാതവേദനാ പരികര്തികാ തത്സഹിത ഇത്യര്ഥഃ| ക്ഷീരിശുങ്ഗഃ വടാശ്വത്ഥാദീനാം നൂതനപത്രാങ്കുരാഃ| ഘൃതപാകപ്രമാണം സ്നേഹാധ്യായോക്തം, ക്ഷൌദ്രശര്കരാപ്രക്ഷേപഃ പ്രത്യേകം കര്ഷപ്രമാണഃ||൧൦൩||-
Adhikarana 58 (104-105) · Śloka 105
ദാര്വീത്വക്പിപ്പലീശുണ്ഠീലാക്ഷാശക്രയവൈര്ഘൃതമ് ||൧൦൪|| സംയുക്തം ഭദ്രരോഹിണ്യാ പക്വം പേയാദിമിശ്രിതമ് | ത്രിദോഷമപ്യതീസാരം പീതം ഹന്തി സുദാരുണമ് ||൧൦൫||
दार्वीत्वक्पिप्पलीशुण्ठीलाक्षाशक्रयवैर्घृतम् ||१०४|| संयुक्तं भद्ररोहिण्या पक्वं पेयादिमिश्रितम् | त्रिदोषमप्यतीसारं पीतं हन्ति सुदारुणम् ||१०५||
🔊 Audio coming soon
തസ്യാമേവാവസ്ഥായാമപരമപി ഘൃതമാഹ- ദാര്വീത്വഗിത്യാദി| ദാര്വീത്വക് ദാരുഹരിദ്രാത്വക്| അന്യേ ദാര്വീ ദാരുഹാരിദ്രാ, ത്വക് ത്വചമാഹുഃ| ഭദ്രരോഹിണീ കടുകാ| ദാര്വീത്വഗാദിഭിര്ഭദ്രരോഹിണീപര്യന്തൈഃ സ്നേഹചതുര്ഥാംശൈരുദകചതുര്ഗുണം ഘൃതം പക്വം പേയായവാഗൂപ്രഭൃതിഭിര്യുക്തം പീതം ത്രിദോഷമപ്യതീസാരം ഹന്തീതി സമ്ബന്ധഃ||൧൦൪-൧൦൫||
Adhikarana 59 (106) · Śloka 106
ഗൌരവേ വമനം പഥ്യം യസ്യ സ്യാത് പ്രബലഃ കഫഃ | ജ്വരേ ദാഹേ സവിഡ്ബന്ധേ മാരുതാദ്രക്തപിത്തവത് ||൧൦൬||
गौरवे वमनं पथ्यं यस्य स्यात् प्रबलः कफः | ज्वरे दाहे सविड्बन्धे मारुताद्रक्तपित्तवत् ||१०६||
🔊 Audio coming soon
പ്രാഗാമാവസ്ഥായാം വമനമഭിധായേദാനീം പക്വാവസ്ഥായാമപി വമനമാഹ- ഗൌരവേ വമനമിത്യാദി| ഗൌരവേ ജഠരഗൌരവേ, രക്തപിത്തവദിതി യഥാ രക്തപിത്തേऽധോഗതേ വമനം തഥാ അതീസാരേऽപി ഗൌരവാദിയുക്തേ യസ്യ പുരുഷസ്യ പ്രബലഃ കഫോ ഭവേത്, മാരുതാത് വിഡ്ബന്ധേ ച സതി വമനം പഥ്യമിതി സമ്ബന്ധഃ| നനു വമനം കഥമതീസാരഘ്നമ്? ഉച്യതേ- ദ്രവശ്ലേഷ്മണഃ ക്ഷയാദ്വിപരീതമാര്ഗചികിത്സാപ്രഭാവാദ്വാ||൧൦൬||
Adhikarana 60 (107) · Śloka 107
സമ്പക്വേ ബഹുദോഷേ ച വിബന്ധേ മൂത്രശോധനൈഃ | കാര്യമാസ്ഥാപനം ക്ഷിപ്രം തഥാ ചൈവാനുവാസനമ് ||൧൦൭||
सम्पक्वे बहुदोषे च विबन्धे मूत्रशोधनैः | कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथा चैवानुवासनम् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
ആസ്ഥാപനാനുവാസനവിഷയമാഹ- സമ്പക്വേത്യാദി| സമ്പക്വേ ‘അതീസാരേ’ ഇതി ശേഷഃ| വിബന്ധേ അധോവാതാദീനാമപ്രവൃത്തൌ| മൂത്രശോധനൈഃ തൃണപഞ്ചമൂലീപാഷാണഭേദഗോക്ഷുരപ്രഭൃതിഭിഃ| ആസ്ഥാപനം നിരൂഹഃ||൧൦൭||
Adhikarana 61 (108) · Śloka 108
പ്രവാഹണേ ഗുദഭ്രംശേ മൂത്രാഘാതേ കടിഗ്രഹേ | മധുരാമ്ലൈഃ ശൃതം തൈലം സര്പിര്വാऽപ്യനുവാസനമ് ||൧൦൮||
प्रवाहणे गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे | मधुराम्लैः शृतं तैलं सर्पिर्वाऽप्यनुवासनम् ||१०८||
🔊 Audio coming soon
അനുവാസനസ്യാപരം വിഷയമാഹ- പ്രവാഹണേ ഇത്യാദി| ഗുദഭ്രംശേ ഗുദനിഃസരണേ, മധുരൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ, അമ്ലൈഃ ബീജപൂരകകപിത്ഥചുക്രികാവൃക്ഷാമ്ലകാഞ്ജികാദിഭിഃ||൧൦൮||
Adhikarana 62 (109) · Śloka 109
ഗുദപാകസ്തു പിത്തേന യസ്യ സ്യാദഹിതാശിനഃ | തസ്യ പിത്തഹരാഃ സേകാസ്തത്സിദ്ധാശ്ചാനുവാസനാഃ ||൧൦൯||
गुदपाकस्तु पित्तेन यस्य स्यादहिताशिनः | तस्य पित्तहराः सेकास्तत्सिद्धाश्चानुवासनाः ||१०९||
🔊 Audio coming soon
ഗുദപാക ഇത്യാദി| യസ്യ അതീസാരിണഃ, അഹിതാശിനഃ അപഥ്യഭോജിനഃ| തത്ര ഗുദപാകേ പിത്തഹരാഃ സേകാഃ ക്ഷീരേക്ഷുരസശര്കരോദകമധുരൌഷധകഷായൈഃ കൃതാഃ, തത്സിദ്ധാഃ പിത്തഹരൈഃ സിദ്ധാ അനുവാസനാഃ സ്നേഹാഃ| യദ്യപി ഗുദപാകഃ പിത്തേനൈവ സ്യാത്തഥാऽപി ‘ഗുദേ പക്വേ ഗതോഷ്മാണമതീസാരകിണം ത്യജേത്’ ഇതി യോ ഗുദപാകോऽഭിഹിതസ്തത്പരിഹാരാര്ഥമഹിതാശിത്വേന പ്രകുപിതപിത്തജനിതഗുദപാകചികിത്സാര്ഥം ച ‘ഗുദപാകസ്തു പിത്തേന’ ഇത്യുക്തമ്||൧൦൯||
Adhikarana 63 (110) · Śloka 110
ദധിമണ്ഡസുരാബില്വസിദ്ധം തൈലം സമാരുതേ | ഭോജനേ ച ഹിതം ക്ഷീരം കച്ഛുരാമൂലസാധിതമ് ||൧൧൦||
दधिमण्डसुराबिल्वसिद्धं तैलं समारुते | भोजने च हितं क्षीरं कच्छुरामूलसाधितम् ||११०||
🔊 Audio coming soon
തൈലാനുവാസനവിഷയമാഹ- ദധീത്യാദി| ദധിമണ്ഡോ ദധിമസ്തു| ദധിമണ്ഡാദിഭിഃ സിദ്ധം തൈലമനുവാസനേ ദേയമിത്യര്ഥഃ| സമാരുതേ ‘അതീസാരേ’ ഇതി ശേഷഃ| കച്ഛുരാ കങ്കതികാ, ‘ശൂകശിമ്ബാ’ ഇത്യേകേ, ‘ദുരാലഭാ’ ഇത്യന്യേ||൧൧൦||
Adhikarana 64 (111) · Śloka 111
അല്പാല്പം ബഹുശോ രക്തം സരുഗ്യ ഉപവേശ്യതേ | യദാ വായുര്വിബദ്ധശ്ച പിച്ഛാബസ്തിസ്തദാ ഹിതഃ ||൧൧൧||
अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सरुग्य उपवेश्यते | यदा वायुर्विबद्धश्च पिच्छाबस्तिस्तदा हितः ||१११||
🔊 Audio coming soon
പിച്ഛാബസ്തേര്വിഷയമാഹ- അല്പാല്പമിത്യാദി| ബഹുശോ ബഹൂന് വാരാന്, സരുക് സവേദനം, യ ഉപവേശ്യതേ അതിസാര്യതേ, തസ്യ തദാ പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പിച്ഛാബസ്തിഃ പിച്ഛിലദ്രവ്യൈഃ കൃതഃ; സ ച ‘ബദര്യൈരാവതീശേലുശാല്മലീ’ (ചി. ൩൮) ഇത്യാദിനാ നിരൂഹക്രമോക്തഃ; ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ‘അത്രൈവാധ്യായേ വക്ഷ്യമാണാനാം ‘കപിത്ഥശാല്മലീഫഞ്ജീ’ ഇത്യാദിദ്രവ്യാണാം കല്കപിണ്ഡം പുടപാകവിധിനാ സംസ്വേദ്യ നിഷ്പീഡ്യ രസമാനീയ തേന രസേന സക്ഷീരേണ പിച്ഛാബസ്തിര്ദേയഃ, അഥവാ കപിത്ഥാദിദ്രവ്യകല്കം ക്ഷീരേണാലോഡ്യ പിച്ഛാബസ്തിര്ദേയഃ’ ഇതി മന്യതേ||൧൧൧||
Adhikarana 65 (112) · Śloka 112
പ്രായേണ ഗുദദൌര്ബല്യം ദീര്ഘകാലാതിസാരിണാമ് | ഭവേത്തസ്മാദ്ധിതം തേഷാം ഗുദേ തൈലാവചാരണമ് ||൧൧൨||
प्रायेण गुददौर्बल्यं दीर्घकालातिसारिणाम् | भवेत्तस्माद्धितं तेषां गुदे तैलावचारणम् ||११२||
🔊 Audio coming soon
ദീര്ഘകാലാതിസാരിണാം ഗുദദൌര്ബല്യേ ചികിത്സിതമാഹ- പ്രായേണ ഗുദദൌര്ബല്യമിത്യാദി| തൈലാവചാരണം പിചുസേകാനുവാസനൈഃ; സദാഹേ ഗുദദൌര്ബല്യേ പുനര്ഘൃതമവചാരണീയമ്||൧൧൨||
Adhikarana 66 (113) · Śloka 113
കപിത്ഥശാല്മലീഫഞ്ജീവടകാര്പാസദാഡിമാഃ | യൂഥികാ കച്ഛുരാ ശേലുഃ ശണശ്ചുച്ചൂശ്ച ദാധികാഃ ||൧൧൩||
कपित्थशाल्मलीफञ्जीवटकार्पासदाडिमाः | यूथिका कच्छुरा शेलुः शणश्चुच्चूश्च दाधिकाः ||११३||
🔊 Audio coming soon
അതീസാരശൂലേ ചികിത്സിതമാഹ- കപിത്ഥശാല്മലീത്യാദി| ഫഞ്ജീ പാഠാഭേദഃ, അന്യേ ഭാര്ഗീമാഹുഃ| കച്ഛുരാ കങ്കതികാ, അന്യേ ദുരാലഭാമാഹുഃ| ശേലുഃ ശ്ലേഷ്മാതകഃ| ദാധികാ ദധ്നാ സംസ്കൃതാഃ| ഹിതശബ്ദോऽത്ര വക്ഷ്യമാണഃ സമ്ബധ്യതേ, സ ചാര്ഥാദ്ബഹുവചനാന്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| കപിത്ഥാദയശ്ചുച്ചൂപര്യന്താ ദധ്നാ സംസ്കൃതാ ഹിതാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൧൩||
Adhikarana 67 (114) · Śloka 115
ശാലപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ ബൃഹതീ കണ്ടകാരികാ | ബലാശ്വദംഷ്ട്രാബില്വാനി പാഠാനാഗരധാന്യകമ് ||൧൧൪|| ഏഷ ആഹാരസംയോഗേ ഹിതഃ സര്വാതിസാരിണാമ് |൧൧൫|
शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका | बलाश्वदंष्ट्राबिल्वानि पाठानागरधान्यकम् ||११४|| एष आहारसंयोगे हितः सर्वातिसारिणाम् |११५|
🔊 Audio coming soon
പേയാദ്യുപയോഗദ്രവ്യാണ്യാഹ- ശാലപര്ണീത്യാദി| ഏഷ ശാലപര്ണ്യാദിഃ| ആഹാരസംയോഗേ പേയാദിസംസ്കാരേ; സംസ്കാരശ്ച ശാലപര്ണ്യാദിദ്രവ്യപലചതുഷ്ടയം ജലാഢകേ സാധയിത്വാ അര്ധശൃതേന തേന പേയാദി സാധനീയം; വൃദ്ധവൈദ്യാസ്തു ബഹുദ്രവ്യസാധിതാമ്ബുസംസ്കൃതാഹാരസ്യാരുചികരത്വാദാഢകേऽമ്ഭസി പലമാത്രം ദ്രവ്യം സാധയന്തി| ഭക്താദിസാധനേ ദ്രവപ്രമാണം തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയം; തഥാ ഹി- “ഭക്തം പഞ്ചഗുണേ തോയേ യവാഗൂം ഷഡ്ഗുണേ പചേത്| ചതുര്ദശഗുണേ പേയാം വിലേപീം ച ചതുര്ഗുണേ”- ഇതി| ഏഷ ശാലപര്ണ്യാദിര്ദശാങ്ഗത്വേന പ്രസിദ്ധഃ||൧൧൪||-
Adhikarana 68 (115) · Śloka 115
തിലകല്കോ ഹിതശ്ചാത്ര മൌദ്ഗോ മുദ്ഗരസസ്തഥാ ||൧൧൫||
तिलकल्को हितश्चात्र मौद्गो मुद्गरसस्तथा ||११५||
🔊 Audio coming soon
തിലകല്ക ഇത്യാദി| മൌദ്ഗോ മുദ്ഗസ്യ കല്കഃ||൧൧൫||
Adhikarana 69 (116) · Śloka 117
പിത്താതിസാരീ യോ മര്ത്യഃ പിത്തലാന്യതിഷേവതേ | പിത്തം പ്രദുഷ്ടം തസ്യാശു രക്താതീസാരമാവഹേത് ||൧൧൬|| ജ്വരം ശൂലം തൃഷാം ദാഹം ഗുദപാകം ച ദാരുണമ് |൧൧൭|
पित्तातिसारी यो मर्त्यः पित्तलान्यतिषेवते | पित्तं प्रदुष्टं तस्याशु रक्तातीसारमावहेत् ||११६|| ज्वरं शूलं तृषां दाहं गुदपाकं च दारुणम् |११७|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പിത്താതീസാരസ്യൈവാവസ്ഥാവിശേഷം രക്താതീസാരമാഹ- പിത്താതിസാരീ യോ മര്ത്യ ഇത്യാദി| പിത്തലാന്യേവേതി അന്നപാനാദീനി| ദാരുണം കഷ്ടസാധ്യമ്||൧൧൬||-
Adhikarana 70 (117-118) · Śloka 119
യോ രക്തം ശകൃതഃ പൂര്വം പശ്ചാദ്വാ പ്രതിസാര്യതേ ||൧൧൭|| സ പല്ലവൈര്വടാദീനാം സസര്പിഃ സാധിതം പയഃ | പിബേത് സശര്കരാക്ഷൌദ്രമഥവാऽപ്യഭിമഥ്യ തത് ||൧൧൮|| നവനീതമഥോ ലിഹ്യാത്തക്രം ചാനുപിബേത്തതഃ |൧൧൯|
यो रक्तं शकृतः पूर्वं पश्चाद्वा प्रतिसार्यते ||११७|| स पल्लवैर्वटादीनां ससर्पिः साधितं पयः | पिबेत् सशर्कराक्षौद्रमथवाऽप्यभिमथ्य तत् ||११८|| नवनीतमथो लिह्यात्तक्रं चानुपिबेत्ततः |११९|
🔊 Audio coming soon
പിത്താതീസാരസ്യൈവാവസ്ഥാന്തരമഭിധായ ചികിത്സിതമാഹ- യോ രക്തമിത്യാദി| സഃ പിത്താതീസാരയുക്തഃ പുരുഷഃ| വടാദീനാം ന്യഗ്രോധാദീനാമ്; അത്ര ന്യഗ്രോധാദിപല്ലവാനാം പലാര്ധം, ക്ഷീരപലചതുഷ്ടയം, ചതുര്ഗുണം ജലം ച ദത്ത്വാ സാധയിത്വാ ക്ഷീരാവശേഷം ഗ്രാഹ്യം, തച്ച ഘൃതകര്ഷൈകയുതം മധ്യാഗ്നിഃ പിബേത്| അഭിമഥ്യ വിലോഡ്യ| തത്ക്ഷീരം തദുത്പന്നം നവനീതം ച ശര്കരാമധുയുതം ലിഹ്യാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു വടാദിപല്ലവശൃതം ക്ഷീരം മധുഘൃതശര്കരാദിയുക്തം പിബേദിതി മന്യന്തേ; തത ഏവ ച നവനീതം കേവലം ലിഹ്യാത്, തതസ്തക്രം പിബേദിതി വദന്തി||൧൧൭-൧൧൮||-
Adhikarana 71 (119) · Śloka 120
പ്രിയാലശാല്മലീപ്ലക്ഷശല്ലകീതിനിശത്വചഃ ||൧൧൯|| ക്ഷീരേ വിമൃദിതാഃ പീതാഃ സക്ഷൌദ്രാ രക്തനാശനാഃ |൧൨൦|
प्रियालशाल्मलीप्लक्षशल्लकीतिनिशत्वचः ||११९|| क्षीरे विमृदिताः पीताः सक्षौद्रा रक्तनाशनाः |१२०|
🔊 Audio coming soon
പ്രിയാലശാല്മലീപ്ലക്ഷേത്യാദി| പ്രിയാലാദീനാം ത്വചഃ പൃഥക് പൃഥക് പേയാഃ സാമസ്ത്യേന വാ| പ്രിയാലഃ ചാരഃ, പ്ലക്ഷഃ പര്കടീ, തിനിശഃ സ്യന്ദനഃ| ക്ഷീരേ അജാക്ഷീരേ, തന്ത്രാന്തരോക്തത്വാത്| വിമൃദിതാ ആലോഡിതാഃ| സക്ഷൌദ്രാ മധുസഹിതാഃ||൧൧൯||-
Adhikarana 72 (120) · Śloka 121
മധുകം ശര്കരാം ലോധ്രം പയസ്യാമഥ സാരിവാമ് ||൧൨൦|| പിബേച്ഛാഗേന പയസാ സക്ഷൌദ്രം രക്തനാശനമ് |൧൨൧|
मधुकं शर्करां लोध्रं पयस्यामथ सारिवाम् ||१२०|| पिबेच्छागेन पयसा सक्षौद्रं रक्तनाशनम् |१२१|
🔊 Audio coming soon
മധുകം ശര്കരാം ലോധ്രമിത്യാദി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ||൧൨൦||-
Adhikarana 73 (121) · Śloka 122
മഞ്ജിഷ്ഠാം സാരിവാം ലോധ്രം പദ്മകം കുമുദോത്പലമ് ||൧൨൧|| പിബേത് പദ്മാം ച ദുഗ്ധേന ഛാഗേനാസൃക്പ്രശാന്തയേ |൧൨൨|
मञ्जिष्ठां सारिवां लोध्रं पद्मकं कुमुदोत्पलम् ||१२१|| पिबेत् पद्मां च दुग्धेन छागेनासृक्प्रशान्तये |१२२|
🔊 Audio coming soon
മഞ്ജിഷ്ഠാം സാരിവാമിത്യാദി| പദ്മകം പ്രസിദ്ധം, കുമുദം ശ്വേതമ്, ഉത്പലം നീലം, പദ്മാ ഭാര്ഗീ| മഞ്ജിഷ്ഠാദീനി കല്കീകൃതാനി ചൂര്ണിതാനി വാ ഛാഗദുഗ്ധേന പിബേദിത്യര്ഥഃ||൧൨൧||-
Adhikarana 74 (122-124) · Śloka 124
ശര്കരോത്പലലോധ്രാണി സമങ്ഗാ മധുകം തിലാഃ ||൧൨൨|| തിലാഃ കൃഷ്ണാഃ സയഷ്ട്യാഹ്വാഃ സമങ്ഗാ ചോത്പലാനി ച | തിലാ മോചരസോ ലോധ്രം തഥൈവ മധുകോത്പലമ് ||൧൨൩|| കച്ഛുരാ തിലകല്കശ്ച യോഗാശ്ചത്വാര ഏവ ച | ആജേന പയസാ പേയാഃ സരക്തേ മധുസംയുതാഃ ||൧൨൪||
शर्करोत्पललोध्राणि समङ्गा मधुकं तिलाः ||१२२|| तिलाः कृष्णाः सयष्ट्याह्वाः समङ्गा चोत्पलानि च | तिला मोचरसो लोध्रं तथैव मधुकोत्पलम् ||१२३|| कच्छुरा तिलकल्कश्च योगाश्चत्वार एव च | आजेन पयसा पेयाः सरक्ते मधुसंयुताः ||१२४||
🔊 Audio coming soon
ശര്കരോത്പലലോധ്രാണീത്യാദി| സമങ്ഗാ വരാഹക്രാന്താ| തിലാഃ കൃഷ്ണാഃ കൃഷ്ണതിലാഃ, സയഷ്ട്യാഹ്വാ യഷ്ടീമധുസഹിതാഃ| മോചരസഃ ശാല്മലീനിര്യാസഃ| കച്ഛുരാ കങ്കതികാ| സരക്തേ പുരീഷേ ‘സ്രവതി ’ ഇതി ശേഷഃ| ശര്കരേത്യാദിചത്വാരോ യോഗാഃ ശ്ലോകാര്ധികാ മധുസഹിതാഃ സരക്തേ പുരീഷേ ഛാഗദുഗ്ധേന പേയാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൨൨-൧൨൪||
Adhikarana 75 (125) · Śloka 125
ദ്രവേ സരക്തേ സ്രവതി ബാലബില്വം സഫാണിതമ് | സക്ഷൌദ്രതൈലം പ്രാഗേവ ലിഹ്യാദാശു ഹിതം ഹി തത് ||൧൨൫||
द्रवे सरक्ते स्रवति बालबिल्वं सफाणितम् | सक्षौद्रतैलं प्रागेव लिह्यादाशु हितं हि तत् ||१२५||
🔊 Audio coming soon
സരക്തേ അദ്രവേ ച പുരീഷേ സരതി ചികിത്സിതമഭിധായ സരക്തദ്രവാതീസാരിണശ്ചികിത്സിതമാഹ- ദ്രവേ സരക്തേ ഇത്യാദി| ദ്രവേ ദ്രവമലേ, ‘ഉദകധാതൌ’ ഇത്യന്യേ| ഫാണിതം കാകവീ, സക്ഷൌദ്രതൈലം മധുതൈലസഹിതം, പ്രാഗേവേതി ഭോജനാത് പൂര്വം ഹിതമ്| ‘ആശു ഹിതമ്’ ഇത്യത്ര ‘ഹിതകരമ്’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൧൨൫||
Adhikarana 76 (126) · Śloka 126
കോശകാരം ഘൃതേ ഭൃഷ്ടം ലാജചൂര്ണം സിതാ മധു | സശൂലം രക്തപിത്തോത്ഥം ലീഢം ഹന്ത്യുദരാമയമ് ||൧൨൬||
कोशकारं घृते भृष्टं लाजचूर्णं सिता मधु | सशूलं रक्तपित्तोत्थं लीढं हन्त्युदरामयम् ||१२६||
🔊 Audio coming soon
കോശകാരമിത്യാദി| കോശകാര ഇക്ഷുഭേദഃ | അത്ര വിധിഃ- നിസ്ത്വചം കോശകാരസ്യ സൂക്ഷ്മഖണ്ഡം ഘൃതേ ഭൃഷ്ട്വാ പേഷയിത്വാ ലാജശര്കരാചൂര്ണമിശ്രം മധുനാ ലിഹന് രക്തപിത്തോത്ഥം സശൂലമുദരാമയമതീസാരം ഹന്തീത്യര്ഥഃ||൧൨൬||
Adhikarana 77 (127) · Śloka 127
ബില്വമധ്യം സമധുകം ശര്കരാക്ഷൌദ്രസംയുതമ് | തണ്ഡുലാമ്ബുയുതോ യോഗഃ പിത്തരക്തോത്ഥിതം ജയേത് ||൧൨൭||
बिल्वमध्यं समधुकं शर्कराक्षौद्रसंयुतम् | तण्डुलाम्बुयुतो योगः पित्तरक्तोत्थितं जयेत् ||१२७||
🔊 Audio coming soon
ബില്വമധ്യമിത്യാദി| അവസ്ഥാവശേന പിത്താദ്രക്താദ്വാ ഉത്ഥിതം, ന തു രക്തപിത്താഭ്യാമേവോത്ഥിതം, ഏവം സത്യതീസാരാണാം സപ്തത്വം സ്യാത്||൧൨൭||
Adhikarana 78 (128) · Śloka 128
യോഗാന് സാങ്ഗ്രാഹികാംശ്ചാന്യാന് പിബേത്സക്ഷൌദ്രശര്കരാന് | ന്യഗ്രോധാദിഷു കുര്യാച്ച പുടപാകാന് യഥേരിതാന് ||൧൨൮||
योगान् साङ्ग्राहिकांश्चान्यान् पिबेत्सक्षौद्रशर्करान् | न्यग्रोधादिषु कुर्याच्च पुटपाकान् यथेरितान् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
അത്ര സാങ്ഗ്രാഹികാനിതി സാമാന്യോക്താവപി പിത്താതിസാരോക്താനിതി പ്രത്യേതവ്യമ്, ഔപയികത്വാത്| നനു, ന്യഗ്രോധാദിഷു പുടപാകാ ദര്ശിതാഃ, തത്കഥം പുനരഭിധീയന്തേ? ഉച്യതേ- ന്യഗ്രോധാദിഷു കുര്യാച്ചേതി യഥേരിതാന് പുടപാകാന് കുര്യാദിതി യോജനാത്||൧൨൮||
Adhikarana 79 (129) · Śloka 129
ഗുദപാകേ ച യേ ഉക്താസ്തേऽത്രാപി വിധയഃ സ്മൃതാഃ |൧൨൯|
गुदपाके च ये उक्तास्तेऽत्रापि विधयः स्मृताः |१२९|
🔊 Audio coming soon
ഗുദപാകേ ചേത്യാദി| യേ ഉക്താഃ സേകാദയസ്തേ പിത്തരക്തോത്ഥിതേऽതീസാരേ ഹിതാഃ|൧൨൯|-
Adhikarana 80 (129) · Śloka 129
രുജായാം ചാപ്രശാമ്യന്ത്യാം പിച്ഛാബസ്തിര്ഹിതോ ഭവേത് ||൧൨൯||
रुजायां चाप्रशाम्यन्त्यां पिच्छाबस्तिर्हितो भवेत् ||१२९||
🔊 Audio coming soon
അവസ്ഥാവശേന പുനഃ പിച്ഛാബസ്തിമാഹ- രുജായാമിത്യാദി||൧൨൯||
Adhikarana 81 (130-131) · Śloka 131
സക്തവിഡ് ദോഷബഹുലം ദീപ്താഗ്നിര്യോऽതിസാര്യതേ | വിഡങ്ഗത്രിഫലാകൃഷ്ണാകഷായൈസ്തം വിരേചയേത് ||൧൩൦|| അഥവൈരണ്ഡസിദ്ധേന പയസാ കേവലേന വാ | യവാഗൂര്വിതരേച്ചാസ്യ വാതഘ്നൈര്ദീപനൈഃ കൃതാഃ ||൧൩൧||
सक्तविड् दोषबहुलं दीप्ताग्निर्योऽतिसार्यते | विडङ्गत्रिफलाकृष्णाकषायैस्तं विरेचयेत् ||१३०|| अथवैरण्डसिद्धेन पयसा केवलेन वा | यवागूर्वितरेच्चास्य वातघ्नैर्दीपनैः कृताः ||१३१||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമവസ്ഥാപേക്ഷമതീസാരേ വിരേചനമാഹ- സക്തവിഡിത്യാദി| സക്തവിട് വിബദ്ധപുരീഷഃ| ദോഷബഹുലമിതി ദോഷശബ്ദോऽത്ര പുരീഷവചനഃ, തേന പുരീഷബഹുലമിത്യര്ഥഃ| തമ് അതീസാരിണം, വിഡങ്ഗാദികഷായൈര്വിരേചയേദിത്യര്ഥഃ| അഥവേത്യാദി| ഏരണ്ഡമൂലസിദ്ധേന കേവലേന ക്ഷീരേണ വിരേചയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| വിരേചിതസ്യ കിം കാര്യമിത്യാഹ- യവാഗൂരിത്യാദി| വാതഘ്നൈര്ദീപനൈരിതി ശാലിപര്ണ്യാദിഭിഃ| നനു, ‘സ്തോകം സ്തോകം വിബദ്ധമ്’ ഇത്യാദാവസമ്യക്പ്രവര്തമാനേ പുരീഷേ വിരേചനമുക്തമ്, അത്രാതിപ്രവര്തമാനേ കഥം വിരേകഃ? ഉച്യതേ- അത്രാതീസാരാതിപ്രവര്തകസ്യ പ്രകുപിതപിത്തസ്യ വിരേചനേന നിരാകരണാദിത്യദോഷഃ||൧൩൦-൧൩൧||
Adhikarana 82 (132) · Śloka 132
ദീപ്താഗ്നിര്നിഷ്പുരീഷോ യഃ സാര്യതേ ഫേനിലം ശകൃത് | സ പിബേത് ഫാണിതം ശുണ്ഠീദധിതൈലപയോഘൃതമ് ||൧൩൨||
दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् | स पिबेत् फाणितं शुण्ठीदधितैलपयोघृतम् ||१३२||
🔊 Audio coming soon
അതോऽതീസാരസ്യൈവാവസ്ഥാന്തരാന്വിതസ്യ നിഃസാരകസഞ്ജ്ഞകസ്യ ലക്ഷണം ചികിത്സിതം ചാഹ- ദീപ്താഗ്നിര്നിഷ്പുരീഷോ യ ഇത്യാദി| നിഷ്പുരീഷഃ ക്ഷീണവര്ചാഃ, ഫേനിലം ശകൃത് ഫേനവത് പുരീഷമിത്യര്ഥഃ| ഫാണിതം കാകവീ, തൈലം തിലതൈലം, പയോ ദുഗ്ധം, ഫാണിതമിത്യാദികം ഘൃതാന്തമേകീകൃത്യ പിബേദിത്യര്ഥഃ||൧൩൨||
Adhikarana 83 (133) · Śloka 133
സ്വിന്നാനി ഗുഡതൈലാഭ്യാം ഭക്ഷയേദ്ബദരാണി ച |൧൩൩|
स्विन्नानि गुडतैलाभ्यां भक्षयेद्बदराणि च |१३३|
🔊 Audio coming soon
അത്രൈവ ദ്വിതീയം യോഗമാഹ- സ്വിന്നാനീത്യാദി|൧൩൩|-
Adhikarana 84 (133) · Śloka 133
സ്വിന്നാനി പിഷ്ടവദ്വാऽപി സമം ബില്വശലാടുഭിഃ ||൧൩൩||
स्विन्नानि पिष्टवद्वाऽपि समं बिल्वशलाटुभिः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
തൃതീയയോഗമാഹ- സ്വിന്നാനീത്യാദി| സ്വിന്നാനി ‘ബദരാണി’ ഇതി ശേഷഃ| പിഷ്ടവദിതി പിഷ്ടസ്വേദനവിധിനേത്യര്ഥഃ| സമം ബില്വശലാടുഭിഃ ബാലബില്വഫലൈഃ സഹേത്യര്ഥഃ| ഏതേന ബില്വശലാടുഭിഃ സഹ ബദരാണി പിഷ്ടസ്വേദനവിധിനാ സ്വിന്നാനി ശീതീഭൂതാനി ഗുഡതൈലാഭ്യാമശ്നീയാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വന്യഥാ പഠന്തി- ‘സുസ്വിന്നാന് പിഷ്ടവദ്വാऽപി മാഷാന് ബില്വശലാടുഭിഃ’ ഇതി| മാഷാനിതി ക്ഷീണപുരീഷസ്യ പുരീഷജനനാര്ഥം മാഷോപദേശഃ||൧൩൩||
Adhikarana 85 (134) · Śloka 134
ദധ്നോപയുജ്യ കുല്മാഷാന് ശ്വേതാമനുപിബേത് സുരാമ് |൧൩൪|
दध्नोपयुज्य कुल्माषान् श्वेतामनुपिबेत् सुराम् |१३४|
🔊 Audio coming soon
ചതുര്ഥം യോഗമാഹ- ദധ്നോപയുജ്യേത്യാദി| കുല്മാഷാന് ആസ്തരസ്വിന്നാന് യവപിഷ്ടമയാന്| ശ്വേതാം സുരാം പൈഷ്ടീമ്| കുല്മാഷാന് ദധ്നാ സഹോപയുജ്യ പൈഷ്ടീം സുരാം പിബേദിത്യര്ഥഃ|൧൩൪|-
Adhikarana 86 (134) · Śloka 135
ശശമാംസം സരുധിരം സമങ്ഗാം സഘൃതം ദധി ||൧൩൪|| ഖാദേദ്വിപാച്യ സേവേത മൃദ്വന്നം ശകൃതഃ ക്ഷയേ |൧൩൫|
शशमांसं सरुधिरं समङ्गां सघृतं दधि ||१३४|| खादेद्विपाच्य सेवेत मृद्वन्नं शकृतः क्षये |१३५|
🔊 Audio coming soon
പഞ്ചമം യോഗമാഹ- ശശമാംസമിത്യാദി| സമങ്ഗാ ലജ്ജാലുകാ, ദധിസംയുതം കല്കം ശശരുധിരേണൈവ പ്രാശ്നീയാന്മലസങ്ക്ഷയേ ഇതി| അന്യേ ‘സമങ്ഗാം’ ഇത്യത്ര ‘സമാംശം’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- ശശമാംസരുധിരേണ സമാംശം തുല്യം കൃത്വാ സഘൃതം സദധി വിപാച്യ ഖാദേദിത്യര്ഥഃ| സേവേത മൃദ്വന്നമിതി മൃദ്വന്നമത്ര പുരീഷജനകം മാഷാദികം സംസ്കൃതമ്| ശകൃതഃ ക്ഷയേ പുരീഷക്ഷയേ||൧൩൪||-
Adhikarana 87 (135) · Śloka 136
സംസ്കൃതോ യമകേ മാഷയവകോലരസഃ ശുഭഃ ||൧൩൫|| ഭോജനാര്ഥം പ്രദാതവ്യോ ദധിദാഡിമസാധിതഃ |൧൩൬|
संस्कृतो यमके माषयवकोलरसः शुभः ||१३५|| भोजनार्थं प्रदातव्यो दधिदाडिमसाधितः |१३६|
🔊 Audio coming soon
വര്ചഃക്ഷയേ യൂഷപ്രയോഗമാഹ- സംസ്കൃത ഇത്യാദി| യമകേ ഘൃതതൈലേ, രസോऽത്ര ക്വാഥഃ; മാഷാദിയൂഷോ ഘൃതതൈലസംസ്കൃതോ ദധിദാഡിമാഭ്യാം സഹ സാധിതശ്ച ക്ഷീണപുരീഷസ്യ ഭോജനാര്ഥം പ്രദാതവ്യ ഇത്യര്ഥഃ||൧൩൫||-
Adhikarana 88 (136) · Śloka 137
വിഡം ബില്വശലാടൂനി നാഗരം ചാമ്ലപേഷിതമ് ||൧൩൬|| ദധ്നഃ സരശ്ച യമകേ ഭൃഷ്ടോ വര്ചഃക്ഷയേ ഹിതഃ |൧൩൭|
विडं बिल्वशलाटूनि नागरं चाम्लपेषितम् ||१३६|| दध्नः सरश्च यमके भृष्टो वर्चःक्षये हितः |१३७|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷീണവര്ചസഃ അപരം യോഗമാഹ- വിഡമിത്യാദി| വിഡം ലവണഭേദഃ, ദധ്നഃ സരോ ദധ്ന ഉപരിതനോ ഭാഗഃ| യമകേ ഘൃതതൈലേ||൧൩൬||-
Adhikarana 89 (137) · Śloka 137
സശൂലം ക്ഷീണവര്ചാ യോ ദീപ്താഗ്നിരതിസാര്യതേ | സ പിബേദ്ദീപനൈര്യുക്തം സര്പിഃ സങ്ഗ്രാഹകൈഃ സഹ ||൧൩൭||
सशूलं क्षीणवर्चा यो दीप्ताग्निरतिसार्यते | स पिबेद्दीपनैर्युक्तं सर्पिः सङ्ग्राहकैः सह ||१३७||
🔊 Audio coming soon
വിശിഷ്ടാവസ്ഥാഹിതമഷ്ടമയോഗമാഹ- സശൂലമിത്യാദി| ദീപനൈഃ ചിത്രകാദിഭിഃ, സങ്ഗ്രാഹകൈഃ ധാതകീബില്വശലാടുപ്രഭൃതിഭിഃ| യഃ ക്ഷീണപുരീഷോ ദീപ്താഗ്നിരതിസാര്യതേ സ ചിത്രകാദിധാതക്യാദിദ്രവ്യചൂര്ണയുക്തമപക്വമേവ സര്പിഃ പിബേദിത്യര്ഥഃ||൧൩൭||
Adhikarana 90 (138) · Śloka 138
വായുഃ പ്രവൃദ്ധോ നിചിതം ബലാസം നുദത്യധസ്താദഹിതാശനസ്യ | പ്രവാഹമാണസ്യ മുഹുര്മലാക്തം പ്രവാഹികാം താം പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ ||൧൩൮||
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य | प्रवाहमाणस्य मुहुर्मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||१३८||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പ്രവാഹികാസഞ്ജ്ഞമതീസാരഭേദമാഹ- വായുരിത്യാദി| നിചിതം സഞ്ചയപ്രാപ്തം, ബലാസം ശ്ലേഷ്മാണം, നുദതി പ്രേരയതി, അധസ്താദ് ഗുദമാര്ഗേ, പ്രവാഹമാണസ്യ പ്രേര്യമാണസ്യ, മുഹുഃ വാരംവാരം, മലാക്തമ് ഈഷത്പുരീഷമിശ്രം, ‘ശ്ലേഷ്മാണം’ ഇതി ശേഷഃ; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- യത്ര രോഗേ വാതപ്രേരിതം കഫം പുരുഷഃ പ്രേരയതി, താം പ്രവാഹികാം കഫം പ്രവാഹമാണസ്യ പ്രേര്യമാണസ്യ തജ്ജ്ഞാഃ പ്രവദന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| ബലാസമിത്യുപലക്ഷണം, തേന പിത്തം രക്തം വാ നിചിതമിതി ജ്ഞേയമ്||൧൩൮||
Adhikarana 91 (139) · Śloka 140
പ്രവാഹികാ വാതകൃതാ സശൂലാ പിത്താത് സദാഹാ സകഫാ കഫാച്ച | സശോണിതാ ശോണിതസമ്ഭവാ തു താഃ സ്നേഹരൂക്ഷപ്രഭവാ മതാസ്തു ||൧൩൯|| താസാമതീസാരവദാദിശേച്ച ലിങ്ഗം ക്രമം ചാമവിപക്വതാം ച |൧൪൦|
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च | सशोणिता शोणितसम्भवा तु ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु ||१३९|| तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च |१४०|
🔊 Audio coming soon
വാതാദിഭേദേന പ്രവാഹികാമാഹ- പ്രവാഹികാ വാതകൃതേത്യാദി| സ്നേഹരൂക്ഷപ്രഭവാ ഇതി സ്നേഹരൂക്ഷാഭ്യാം പ്രഭവോ യാസാം താസ്തഥാ; ഏതച്ച പ്രായികമ്| താഃ പ്രവാഹികാഃ| താസാമിത്യാദി| താസാം പ്രവാഹികാണാം; യദ്യപി വാതാദിഭേദേന പ്രാഗേവ പ്രവാഹികാണാം ലക്ഷണമുക്തം തഥാऽപ്യതീസാരവദാദിശേച്ച ലിങ്ഗമിത്യഭിധാനമധികലിങ്ഗജ്ഞാപനാര്ഥമ്| ക്രമം ക്രിയാക്രമമ്| ആമവിപക്വതാമ് ആമതാം വിപക്വതാം ചേത്യര്ഥഃ||൧൩൯||-
Adhikarana 92 (140) · Śloka 141
ന ശാന്തിമായാതി വിലങ്ഘനൈര്യാ യോഗൈരുദീര്ണാ യദി പാചനൈര്വാ ||൧൪൦|| താം ക്ഷീരമേവാശു ശൃതം നിഹന്തി തൈലം തിലാഃ പിച്ഛിലബസ്തയശ്ച |൧൪൧|
न शान्तिमायाति विलङ्घनैर्या योगैरुदीर्णा यदि पाचनैर्वा ||१४०|| तां क्षीरमेवाशु शृतं निहन्ति तैलं तिलाः पिच्छिलबस्तयश्च |१४१|
🔊 Audio coming soon
ലങ്ഘനാദ്യുപക്രമൈര്യാ പ്രവാഹികാ ന പ്രശാമ്യതി താം കഥം ചികിത്സേദിത്യാഹ- ന ശാന്തിമിത്യാദി| ഉദീര്ണാ ഉത്കടാ യാ പ്രവാഹികാ ലങ്ഘനൈഃ പാചനയോഗൈര്വാ ശാന്തിം ന യാതി താം ക്ഷീരാദികം ഹന്തീതി സമ്ബന്ധഃ||൧൪൦||-
Adhikarana 93 (141-142) · Śloka 143
ആര്ദ്രൈഃ കുശൈഃ സമ്പരിവേഷ്ടിതാനി വൃന്താന്യഥാര്ദ്രാണി ഹി ശാല്മലീനാമ് ||൧൪൧|| പക്വാനി സമ്യക് പുടപാകയോഗേനാപോഥ്യ തേഭ്യോ രസമാദദീത | ക്ഷീരം ശൃതം തൈലഹവിര്വിമിശ്രം കല്കേന യഷ്ടീമധുകസ്യ വാऽപി ||൧൪൨|| ബസ്തിം വിദധ്യാദ്ഭിഷഗപ്രമത്തഃ പ്രവാഹികാമൂത്രപുരീഷസങ്ഗേ |൧൪൩|
आर्द्रैः कुशैः सम्परिवेष्टितानि वृन्तान्यथार्द्राणि हि शाल्मलीनाम् ||१४१|| पक्वानि सम्यक् पुटपाकयोगेनापोथ्य तेभ्यो रसमाददीत | क्षीरं शृतं तैलहविर्विमिश्रं कल्केन यष्टीमधुकस्य वाऽपि ||१४२|| बस्तिं विदध्याद्भिषगप्रमत्तः प्रवाहिकामूत्रपुरीषसङ्गे |१४३|
🔊 Audio coming soon
പിച്ഛാബസ്തിമാഹ- ആര്ദ്രൈഃ കുശൈരിത്യാദി| ബസ്തിം പിച്ഛാബസ്തിമ്; അസ്യ പ്രമാണം നിരൂഹോക്തവിധിനോക്തം (ചി. ൩൮) ജ്ഞാതവ്യമ്| അപ്രമത്തഃ സാവധാനഃ||൧൪൧-൧൪൨||-
Adhikarana 94 (143) · Śloka 144
ദ്വിപഞ്ചമൂലീക്വഥിതേന ശൂലേ പ്രവാഹമാണസ്യ സമാക്ഷികേണ ||൧൪൩|| ക്ഷീരേണ ചാസ്ഥാപനമഗ്ര്യമുക്തം... |൧൪൪|
द्विपञ्चमूलीक्वथितेन शूले प्रवाहमाणस्य समाक्षिकेण ||१४३|| क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं... |१४४|
🔊 Audio coming soon
അവസ്ഥാവിശേഷേ ആസ്ഥാപനോപദേശമാഹ- ദ്വിപഞ്ചമൂലീത്യാദി| ദ്വിപഞ്ചമൂലീക്വഥിതേന ദശമൂലീക്വഥിതേന| ആസ്ഥാപനം നിരൂഹഃ| അഗ്ര്യം ശ്രേഷ്ഠമ്| ക്ഷീരപാകകല്പേന ദശമൂലീസാധിതേന ക്ഷീരേണ മധുസഹിതേനാസ്ഥാപനം ശ്രേഷ്ഠമുക്തം, പ്രവാഹമാണസ്യ ശൂലേ ഭവതീതി സമ്ബന്ധഃ||൧൪൩||-
Adhikarana 95 (144) · Śloka 144
...തൈലേന യുഞ്ജ്യാദനുവാസനം ച |൧൪൪|
...तैलेन युञ्ज्यादनुवासनं च |१४४|
🔊 Audio coming soon
അനുവാസനമാഹ- തൈലേനേത്യാദി| ദ്വിപഞ്ചമൂലീസാധിതക്ഷീരസിദ്ധേന തൈലേനാനുവാസനം യുഞ്ജ്യാദിത്യര്ഥഃ; ന പുനരപക്വതൈലേന, തസ്യ വ്യാപത്കരത്വാത്|൧൪൪|-
Adhikarana 96 (144) · Śloka 144
വാതഘ്നവര്ഗേ ലവണേഷു ചൈവ തൈലം ച സിദ്ധം ഹിതമന്നപാനേ ||൧൪൪||
वातघ्नवर्गे लवणेषु चैव तैलं च सिद्धं हितमन्नपाने ||१४४||
🔊 Audio coming soon
അന്നസംസ്കാരാര്ഥം പാനാര്ഥം ച തൈലമാഹ- വാതഘ്നവര്ഗേ ഇത്യാദി| വാതഘ്നവര്ഗേ വിദാരിഗന്ധാദൌ, ലവണേഷു സൈന്ധവസൌവര്ചലാദിഷു; അത്ര വിദാരിഗന്ധാദിക്വാഥേന സൈന്ധവാദ്യാവാപേന സിദ്ധം തൈലമന്നസംസ്കാരേ പാനേ ച ഹിതമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ലവണേഷു ച’ ഇത്യത്ര ‘മധുരേഷു’ ഇതി പഠന്തി, ഏവമന്യത്ര ദൃഷ്ടത്വാത്||൧൪൪||
Adhikarana 97 (145) · Śloka 145
ലോധ്രം വിഡം ബില്വശലാടു ചൈവ ലിഹ്യാച്ച തൈലേന കടുത്രികാഢ്യമ് |൧൪൫|
लोध्रं विडं बिल्वशलाटु चैव लिह्याच्च तैलेन कटुत्रिकाढ्यम् |१४५|
🔊 Audio coming soon
ലേഹപ്രയോഗമാഹ- ലോധ്രം വിഡമിത്യാദി| കടുത്രികാഢ്യമിതി ത്രികടുപ്രധാനം സ്പഷ്ടത്രികടുകമിത്യര്ഥഃ|൧൪൫|-
Adhikarana 98 (145-149) · Śloka 149
ദധ്നാ സസാരേണ സമാക്ഷികേണ ഭുഞ്ജീത നിശ്ചാ(സ്സാ)രകപീഡിതസ്തു ||൧൪൫|| സുതപ്തകുപ്യക്വഥിതേന വാऽപി ക്ഷീരേണ ശീതേന മധുപ്ലുതേന | ശൂലാര്ദിതോ വ്യോഷവിദാരിഗന്ധാസിദ്ധേന ദുഗ്ധേന ഹിതായ ഭോജ്യഃ ||൧൪൬|| വാതഘ്നസാങ്ഗ്രാഹികദീപനീയൈഃ കൃതാന് ഷഡാംശ്ചാപ്യുപഭോജയേച്ച | ഖാദേച്ച മത്സ്യാന് രസമാപ്നുയാച്ച വാതഘ്നസിദ്ധം സഘൃതം സതൈലമ് ||൧൪൭|| ഏണാവ്യജാനാം തു വടപ്രവാലൈഃ സിദ്ധാനി സാര്ധം പിശിതാനി ഖാദേത് | മേധ്യ(ദ്യ)സ്യ സിദ്ധം ത്വഥ വാऽപി രക്തം ബസ്തസ്യ ദധ്നാ ഘൃതതൈലയുക്തമ് ||൧൪൮|| ഖാദേത് പ്രദേഹൈഃ ശിഖിലാവജൈര്വാ ഭുഞ്ജീത യൂഷൈര്ദധിഭിശ്ച മുഖ്യൈഃ | മാഷാന് സുസിദ്ധാന് ഘൃതമണ്ഡയുക്താന് ഖാദേച്ച ദധ്നാ മരിചോപദംശാന് ||൧൪൯||
दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निश्चा(स्सा)रकपीडितस्तु ||१४५|| सुतप्तकुप्यक्वथितेन वाऽपि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन | शूलार्दितो व्योषविदारिगन्धासिद्धेन दुग्धेन हिताय भोज्यः ||१४६|| वातघ्नसाङ्ग्राहिकदीपनीयैः कृतान् षडांश्चाप्युपभोजयेच्च | खादेच्च मत्स्यान् रसमाप्नुयाच्च वातघ्नसिद्धं सघृतं सतैलम् ||१४७|| एणाव्यजानां तु वटप्रवालैः सिद्धानि सार्धं पिशितानि खादेत् | मेध्य(द्य)स्य सिद्धं त्वथ वाऽपि रक्तं बस्तस्य दध्ना घृततैलयुक्तम् ||१४८|| खादेत् प्रदेहैः शिखिलावजैर्वा भुञ्जीत यूषैर्दधिभिश्च मुख्यैः | माषान् सुसिद्धान् घृतमण्डयुक्तान् खादेच्च दध्ना मरिचोपदंशान् ||१४९||
🔊 Audio coming soon
ലോധ്രാദികം ലീഢ്വാ ഭോജനമാഹ- ദധ്നാ സസാരേണേത്യാദി| ദധ്നാ സസാരേണ ഉപരിതനസ്നിഗ്ധഭാഗസരാഖ്യസഹിതേന, സമാക്ഷികേണ മധുസഹിതേന, ഏവംവിധേന ദധ്നാ സഹ ഭോജനം കുര്വീതേത്യര്ഥഃ| നിശ്ചാരകഃ പ്രവാഹികാഭേദഃ പുരീഷക്ഷയാപരപര്യായഃ, തേന പീഡിതഃ;- അന്യേ തു നിശ്ചാരകാഭിധാനേന അതിസാരഃ പ്രവാഹികാ ചോച്യതേ ഇതി മന്യന്തേ, അത്രോക്തയോഗാനാമുഭയഹിതത്വാപാദനാര്ഥമ്| നന്വയമര്ഥഃ ‘താസാമതീസാരവദാദിശേച്ച’ ഇത്യനേന പ്രാപ്തഃ, പുനരത്രാഭിധാനേന കിം പ്രയോജനമ്? ഉച്യതേ- അത്രോക്തയോഗാഃ പ്രവാഹികായാം വിശേഷേണ ഹിതാ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| സുതപ്തേത്യാദി|- സുതപ്തസുവര്ണരൂപ്യേതരലോഹപ്രക്ഷേപക്വഥിതേന ക്ഷീരേണ; അന്യേ ത്വഘടിതം രൂപ്യാദികം കുപ്യമാചക്ഷതേ; കേചിത് കുപ്യസ്ഥാനേ കൂര്പമിതി പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- കൂര്പോ ദക്ഷിണാപഥേ പാഷാണവിശേഷഃ ശങ്ഖമുണ്ഡാകൃതിഃ രസായനവാദേഷു പ്രയുജ്യതേ| ഏവംവിധേന ക്ഷീരേണ വാ ഭുഞ്ജീതേതി സമ്ബധ്യതേ| വ്യോഷം ത്രികടു| വിദാരിഗന്ധേത്യത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ജ്ഞേയഃ, തേന വിദാരിഗന്ധാദിഗണോ ഗൃഹ്യതേ| ത്രികടുവിദാരിഗന്ധാദിഗണസിദ്ധേന ക്ഷീരേണ ശൂലാര്ദിതോ നിശ്ചാരകീ ഹിതായ ഭോജ്യ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വാതഘ്നേത്യാദി|- വാതഘ്നാനി ശാലപര്ണ്യാദീനി, ഭദ്രദാര്വാദീനീത്യന്യേ; സാങ്ഗ്രാഹികാണി ബില്വപാഠാചാങ്ഗേരീപ്രഭൃതീനി; ദീപനീയാനി ചിത്രകശുണ്ഠ്യാദീനി| ഷഡാ സദാഡിമാ ഗോരസാദാനാ ഘനാഃ| കൃതാഃ സംസ്കൃതാഃ| മത്സ്യാന് സാങ്ഗ്രാഹികാന് രോഹിതശകുലാദീന്| രസം ലാവാദിമാംസരസമ്| ആപ്നുയാത് പിബേത്, ധാതൂനാമനേകാര്ഥത്വാത്| വാതഘ്നാനി ശാലപര്ണീപൃശ്നിപര്ണീബൃഹത്യാദീനി, തൈഃ സിദ്ധം; ബദരാദിസംസ്കൃതമിത്യന്യേ വ്യാഖ്യാനയന്തി| സഘൃതം സതൈലമിതി ഘൃതതൈലേന ഭൃഷ്ടം, വാതഘ്നസിദ്ധം ഘൃതതൈലഭൃഷ്ടം മാംസരസമാപ്നുയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഏണാവ്യജാനാമിത്യാദി|- ഏണഃ കൃഷ്ണസാരഃ, അവിഃ ഭേഡഃ, അജാ ഛാഗീ, വടപ്രവാലൈഃ വടകോമലപല്ലവൈഃ, പിശിതാനി മാംസാനി; ഏണാദീനാം പിശിതാനി വടപ്രവാലൈഃ സഹ സിദ്ധാനി ഖാദേദിതി സമ്ബന്ധഃ| മേധ്യസ്യേത്യാദി|- മേധോ യജ്ഞസ്തദര്ഹോ മേധ്യഃ തസ്യ; ഏതേന മേദുരസ്യേത്യുക്തം, യജ്ഞേ തസ്യാര്ഹത്വാത്| രക്തം സ്ത്യാനം രക്തമ്, അത ഏവ ഖാദേദിത്യുപപന്നമ്| ബസ്തസ്യ ഛാഗസ്യ| ദധ്നേതി ദധ്നാ സഹിതമിത്യര്ഥഃ| ‘മേധ്യസ്യ’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘മേധ്യം ച’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര മേധ്യമിതി രക്തസ്യ വിശേഷണമ്; മേധ്യസ്യ ബസ്തസ്യ രക്തം, ഘൃതതൈലമൃഷ്ടം ദധ്നാ സംസ്കൃതം ഖാദേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ഖാദേത് പ്രദേഹൈരിത്യാദി| പാകേന ഘനീഭൂതാ രസാഃ പ്രദേഹാഃ, തൈഃ| ശിഖീ മയൂരഃ, കുക്കുട ഇത്യന്യേ| പ്രലേപൈരിത്യന്യേ പഠന്തി| (തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| ശിഖിലാവജൈഃ പ്രദേഹൈശ്ച സഹ സംസ്കൃതം തദ്രക്തം ഖാദേദിതി സമ്ബധ്നീയാത്; അന്യേ പ്രദേഹൈരിതി ഭുഞ്ജീതേത്യത്ര സമ്ബധ്നന്തി|) യൂഷൈഃ മാഷാദിയൂഷൈഃ | മാഷാനിത്യാദി|- സുസിദ്ധാന് സുസ്വിന്നാന്, ഘൃതമണ്ഡസ്തു ഘൃതസ്യ സ്ത്യാനസ്യ ഉപരിസ്ഥോ ഭാഗസ്തേന യുക്താന്, മരിചോപദംശാന് മരിചാവചൂര്ണിതാന്; സുസ്വിന്നാന് മാഷാന് ഘൃതമണ്ഡമിശ്രാന് മരിചാവചൂര്ണിതാന് ഖാദേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൪൫-൧൪൯||
Adhikarana 99 (150) · Śloka 151
മഹാരുജേ മൂത്രകൃച്ഛ്രേ ഭിഷഗ് ബസ്തിം പ്രദാപയേത് | പയോമധുഘൃതോന്മിശ്രം മധുകോത്പലസാധിതമ് ||൧൫൦|| സ ബസ്തിഃ ശമയേത്തസ്യ രക്തം ദാഹമഥോ ജ്വരമ് |൧൫൧|
महारुजे मूत्रकृच्छ्रे भिषग् बस्तिं प्रदापयेत् | पयोमधुघृतोन्मिश्रं मधुकोत्पलसाधितम् ||१५०|| स बस्तिः शमयेत्तस्य रक्तं दाहमथो ज्वरम् |१५१|
🔊 Audio coming soon
ആഹാരമുപദിശ്യ ബസ്തിമാഹ- മഹാരുജേ ഇത്യാദി| ബസ്തിം നിരൂഹമ്| മധുകം യഷ്ടീമധു, ഉത്പലം നീലോത്പലമ്| മധുകനീലോത്പലസാധിതേന ക്വാഥേന ക്ഷീരമധുഘൃതോന്മിശ്രിതേന ബസ്തിം ഭിഷക് പ്രദാപയേത്, സ ച ദത്തഃ സന് രക്തമിത്യാദികം ശമയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| യദ്യപി പ്രവാഹികായാം പ്രാഗേവ ബസ്തിരഭിഹിതസ്തത്പ്രസങ്ഗേനൈതാവപി ബസ്തീ അഭിധേയൌ ഭവതഃ, തഥാऽപ്യത്ര വിശിഷ്ടാവസ്ഥായാം നിശ്ചാരകസഞ്ജ്ഞായാം മഹാരുജാദ്യനുബന്ധേ വിശിഷ്ടൌ ബസ്തീ പ്രതിപാദിതൌ||൧൫൦||-
Adhikarana 100 (151) · Śloka 152
മധുരൌഷധസിദ്ധം ച ഹിതം തസ്യാനുവാസനമ് ||൧൫൧|| രാത്രാവഹനി വാ നിത്യം രുജാര്തോ യോ ഭവേന്നരഃ |൧൫൨|
मधुरौषधसिद्धं च हितं तस्यानुवासनम् ||१५१|| रात्रावहनि वा नित्यं रुजार्तो यो भवेन्नरः |१५२|
🔊 Audio coming soon
നിരൂഹബസ്തിമഭിധായാനുവാസനമാഹ- മധുരൌഷധസിദ്ധമിത്യാദി| മധുരൌഷധാനി കാകോല്യാദീനി തൈഃ സിദ്ധം; രുജാര്തോ യോ നരോ ഭവേത് തസ്യ മധുരൌഷധസിദ്ധമനുവാസനം രാത്രൌ ദിനേ വാ ഹിതമിതി സമ്ബന്ധഃ| യദ്യപി രാത്രാവനുവാസനം നിഷിദ്ധം തഥാऽപി നിത്യം ശൂലാര്തേ രുഗ്ദാഹജ്വരസദ്ഭാവേ സതി രാത്രാവപി ദേയമ്||൧൫൧||-
Adhikarana 101 (152-153) · Śloka 153
യഥാ യഥാ സതൈലഃ സ്യാദ്വാതശാന്തിസ്തഥാ തഥാ ||൧൫൨|| പ്രശാന്തേ മാരുതേ ചാപി ശാന്തിം യാതി പ്രവാഹികാ | തസ്മാത് പ്രവാഹികാരോഗേ മാരുതം ശമയേദ്ഭിഷക് ||൧൫൩||
यथा यथा सतैलः स्याद्वातशान्तिस्तथा तथा ||१५२|| प्रशान्ते मारुते चापि शान्तिं याति प्रवाहिका | तस्मात् प्रवाहिकारोगे मारुतं शमयेद्भिषक् ||१५३||
🔊 Audio coming soon
പ്രവാഹികാരോഗേऽനുവാസനസാഫല്യമാഹ- യഥേത്യാദി| യാതി ഉപശാന്തിം ഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ||൧൫൨-൧൫൩||
Adhikarana 102 (154) · Śloka 154
പാഠാജമോദാകുടജോത്പലം ച ശുണ്ഠീ സമാ മാഗധികാശ്ച പിഷ്ടാഃ | സുഖാമ്ബുപീതാഃ ശമയന്തി രോഗം... |൧൫൪|
पाठाजमोदाकुटजोत्पलं च शुण्ठी समा मागधिकाश्च पिष्टाः | सुखाम्बुपीताः शमयन्ति रोगं... |१५४|
🔊 Audio coming soon
പ്രവാഹികാരോഗേ ദീപനീയൌഷധമാഹ- പാഠാജമോദേത്യാദി| സുഖാമ്ബു ഈഷദുഷ്ണാമ്ബു| പാഠാദയഃ പിപ്പല്യന്താഃ സമാസ്തുല്യാഃ പിഷ്ടാഃ സുഖാമ്ബുനാ പീതാ രോഗം പ്രവാഹികാഖ്യം ശമയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ|൧൫൪|-
Adhikarana 103 (154) · Śloka 154
... മേധ്യാണ്ഡസിദ്ധം സഘൃതം പയോ വാ ||൧൫൪||
... मेध्याण्डसिद्धं सघृतं पयो वा ||१५४||
🔊 Audio coming soon
മേധ്യാണ്ഡസിദ്ധമിത്യാദി| മേധ്യാണ്ഡം ഛാഗലാണ്ഡം, തത്സിദ്ധം പയഃ ക്ഷീരം സഘൃതം പ്രവാഹികാം ശമയേദിത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ| ക്ഷീരപാകവിധിഃ പ്രാഗുക്തഃ||൧൫൪||
Adhikarana 104 (155) · Śloka 155
ശുണ്ഠീം ഘൃതം സക്ഷവകം സതൈലം വിപാച്യ ലീഢ്വാऽऽമയമാശു ഹന്യാത് |൧൫൫|
शुण्ठीं घृतं सक्षवकं सतैलं विपाच्य लीढ्वाऽऽमयमाशु हन्यात् |१५५|
🔊 Audio coming soon
ശുണ്ഠീമിത്യാദി| ക്ഷവകഃ ഛിക്കാകരഃ ഫണിജ്ജകാകാരോ ലോകേ ‘ഛിങ്കിനീ’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ| അത്ര വിധിഃ- ശുണ്ഠീക്ഷവകകല്കം സഘൃതതൈലമവലേഹവിധിനാ വിപാച്യ ലീഢ്വാ ആമയം പ്രവഹികാഖ്യമാശു ഹന്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ|൧൫൫|-
Adhikarana 105 (155) · Śloka 156
ഗജാശനാകുമ്ഭികദാഡിമാനാം രസൈഃ കൃതാ തൈലഘൃതേ സദധ്നി ||൧൫൫|| ബില്വാന്വിതാ പഥ്യതമാ യവാഗൂ... |൧൫൬|
गजाशनाकुम्भिकदाडिमानां रसैः कृता तैलघृते सदध्नि ||१५५|| बिल्वान्विता पथ्यतमा यवागू... |१५६|
🔊 Audio coming soon
ഗജാശനേത്യാദി| ഗജാശനാ ശല്ലകീ, കുമ്ഭികാ പാനീയകുമ്ഭികാ, രസൈഃ ക്വാഥൈഃ, കൃതാ സംസ്കൃതാ| ബില്വാന്വിതാ ബില്വഗര്ഭാന്വിതാ| ശല്ലക്യാദിക്വാഥൈര്ബില്വഗര്ഭാന്വിതാ തൈലഘൃതേ സംസ്കൃതാ ദധ്നി സിദ്ധാ യവാഗൂഃ പഥ്യതമേതി സമ്ബന്ധഃ||൧൫൫||-
Adhikarana 106 (156) · Śloka 156
...ര്ധാരോഷ്ണദുഗ്ധസ്യ തഥാ ച പാനമ് |൧൫൬|
...र्धारोष्णदुग्धस्य तथा च पानम् |१५६|
🔊 Audio coming soon
പ്രവാഹികായാം ക്ഷീരപാനസ്യ പഥ്യതമത്വമാഹ- ധാരോഷ്ണദുഗ്ധസ്യേത്യാദി| തഥേതി പഥ്യതമമിത്യര്ഥഃ|൧൫൬|-
Adhikarana 107 (156-157) · Śloka 157
ലഘൂനി പഥ്യാന്യഥ ദീപനാനി സ്നിഗ്ധാനി ഭോജ്യാന്യുദരാമയേഷു ||൧൫൬|| ഹിതായ നിത്യം വിതരേദ്വിഭജ്യ യോഗാംശ്ച താംസ്താന് ഭിഷഗപ്രമത്തഃ ||൧൫൭||
लघूनि पथ्यान्यथ दीपनानि स्निग्धानि भोज्यान्युदरामयेषु ||१५६|| हिताय नित्यं वितरेद्विभज्य योगांश्च तांस्तान् भिषगप्रमत्तः ||१५७||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമുപസംഹാരമാഹ- ലഘൂനീത്യാദി| ഭോജ്യാനി ഭോജനപ്രകാരാന്| ഉദരാമയേഷു അതീസാരപ്രവാഹികാഖ്യേഷു| വിതരേത് ദദ്യാത്| വിഭജ്യേതി ദോഷവിശേഷമവസ്ഥാം ച| അന്യേ തു ‘പഥ്യാനി യോഗാംശ്ച വിഭജ്യ’ ഇതി സമ്ബധ്നന്തി| യോഗാംശ്ച താംസ്താനിതി ലഘുദീപനസ്നിഗ്ധാന്| അപ്രമത്തഃ സാവധാനഃ||൧൫൬-൧൫൭||
Adhikarana 108 (158) · Śloka 158
തൃഷ്ണാപനയനീ ലഘ്വീ ദീപനീ ബസ്തിശോധനീ | ജ്വരേ ചൈവാതിസാരേ ച യവാഗൂഃ സര്വദാ ഹിതാ ||൧൫൮||
तृष्णापनयनी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी | ज्वरे चैवातिसारे च यवागूः सर्वदा हिता ||१५८||
🔊 Audio coming soon
ഏകാന്തഹിതത്വാര്ഥം യവാഗ്വാ ഗുണകീര്തനമാഹ- തൃഷ്ണാപനയനീത്യാദി| തൃഷ്ണാപനയനീ പിപാസാഹരീ| സര്വദാ സര്വാസ്വവസ്ഥാസു, യതോ ജ്വരാതിസാരയോരഗ്നിമാന്ദ്യം ഭവതി, യവാഗൂശ്ചാഗ്നിദീപ്തികരീ, അതഃ സര്വദാ ഹിതാ||൧൫൮||
Adhikarana 109 (159) · Śloka 160
രൂക്ഷാജ്ജാതേ ക്രിയാ സ്നിഗ്ധാ രൂക്ഷാ സ്നേഹനിമിത്തജേ | ഭയജേ സാന്ത്വനാപൂര്വാ ശോകജേ ശോകനാശിനീ ||൧൫൯|| വിഷാര്ശഃകൃമിസമ്ഭൂതേ ഹിതാ ചോഭയശര്മദാ |൧൬൦|
रूक्षाज्जाते क्रिया स्निग्धा रूक्षा स्नेहनिमित्तजे | भयजे सान्त्वनापूर्वा शोकजे शोकनाशिनी ||१५९|| विषार्शःकृमिसम्भूते हिता चोभयशर्मदा |१६०|
🔊 Audio coming soon
രോഗപ്രത്യനീകം ചികിത്സിതമഭിധായ ഹേതുവിപരീതമാഹ- രൌക്ഷ്യാദിത്യാദി| രൂക്ഷാജ്ജാതേ ‘അതീസാരേ’ ഇതി ശേഷഃ; സ്നിഗ്ധാ ക്രിയാ ‘ഹിതാ’ ഇതി ശേഷഃ| ഭയജേ അതീസാരേ സാന്ത്വനാപൂര്വാ ശാ(സാ)മപ്രയോഗപൂര്വാ| ശോകജേ പുത്രമിത്രകലത്രാദിവിയോഗജേ| വിഷാദിസമ്ഭൂതേऽതീസാരേ ഉഭയശര്മദാ വിഷാര്ശഃകൃമിഹിതാ തജ്ജനിതാതിസാരേ ഹിതാ ചേത്യര്ഥഃ; ഏതേന ഹേതുവ്യാധിപ്രത്യനീകാ ക്രിയോക്താ||൧൫൯||-
Adhikarana 110 (160) · Śloka 160
ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാതൃഡാദ്യാംശ്ച സാധയേദവിരോധതഃ ||൧൬൦||
छर्दिमूर्च्छातृडाद्यांश्च साधयेदविरोधतः ||१६०||
🔊 Audio coming soon
അതീസാരോപദ്രവചികിത്സിതമാഹ- ഛര്ദീത്യാദി| അവിരോധതഃ ഇതി ‘മൂലവ്യാധേഃ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൬൦||
Adhikarana 111 (161) · Śloka 161
സമവായേ തു ദോഷാണാം പൂര്വം പിത്തമുപാചരേത് | ജ്വരേ ചൈവാതിസാരേ ച സര്വത്രാന്യത്ര മാരുതമ് ||൧൬൧||
समवाये तु दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत् | ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्यत्र मारुतम् ||१६१||
🔊 Audio coming soon
നന്വതീസാരേ ത്രയാണാം ദോഷാണാം ദ്വയോര്വാ സംയോഗേ പൂര്വം കോ ദോഷ ഉപചര്യത ഇത്യാഹ- സമവായേ തു ദോഷാണാമിത്യാദി| സമവായോऽത്ര സംയോഗഃ| ദോഷാണാമിതി ത്രയാണാം ദ്വയോര്വാ| കിം ദോഷാണാം സംയോഗേ സര്വത്രാപി പൂര്വം പിത്തമുപചരണീയമിത്യാഹ- ജ്വരേ ചൈവേത്യാദി| സര്വത്രാന്യത്ര മാരുതമിതി ജ്വരാതീസാരൌ വിഹായാന്യേഷു രോഗേഷു സര്വത്ര വാതമുപാചരേദിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി ജ്വരചികിത്സിതേ ‘ശമയേത്’ പിത്തമേവാദൌ ഇത്യാദിനാ ജ്വരേ ദോഷാണാം സമവായേ പൂര്വം പിത്തമുപാചരേദിതി പ്രോക്തം, തഥാऽപ്യത്ര ‘ജ്വരേ ചൈവ’ ഇതി പുനര്യദുക്തം തജ്ജ്വരേऽതിശയേന പൂര്വം പിത്തമുപാചരേദിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| യേ ച തന്ത്രാന്തരീയാ അതീസാരേ പൂര്വം വാതോപക്രമമിച്ഛന്തി തേഷാമയമഭിപ്രായഃ- യത്രാതീസാരേ കഫവാതസമവായഃ സ്യാത്തത്ര പൂര്വം വാതമുപാചരേത്, യസ്മാത് പാചനേന ആമകഫക്ഷയാദ്വായോര്വൃദ്ധിഃ||൧൬൧||
Adhikarana 112 (162) · Śloka 162
യസ്യോച്ചാരം വിനാ മൂത്രം സമ്യഗ്വായുശ്ച ഗച്ഛതി | ദീപ്താഗ്നേര്ലഘുകോഷ്ഠസ്യ സ്ഥിതസ്തസ്യോദരാമയഃ ||൧൬൨||
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति | दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||१६२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതീസാരനിവൃത്തിലക്ഷണമാഹ- യസ്യോച്ചാരമിത്യാദി| ഉച്ചാരം പുരീഷമ്| സമ്യഗിതി പ്രവൃത്തിശങ്കാരഹിതമ്| വാതോऽത്ര അധോവാതഃ| ദീപ്താഗ്നേരിതി പ്രഥമാവസ്ഥാപേക്ഷയാ; തേന അതീസാരേ നിവൃത്തേऽപി മന്ദാഗ്നേരിതി വക്ഷ്യമാണം ന വിരുധ്യതേ| ലഘുകോഷ്ഠസ്യ ഉദരഗൌരവരഹിതസ്യ| സ്ഥിതോ നിവൃത്തഃ| ഉദരാമയഃ അതീസാരഃ||൧൬൨||
Adhikarana 113 (163) · Śloka 163
കര്മജാ വ്യാധയഃ കേചിദ്ദോഷജാഃ സന്തി ചാപരേ | കര്മദോഷോദ്ഭവാശ്ചാന്യേ... |൧൬൩|
कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे | कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये... |१६३|
🔊 Audio coming soon
അവശ്യം വക്തവ്യത്വാദസ്യ വസ്തുന ഏഷ പ്രദേശ ഇത്യതോऽത്ര വ്യാധീനാം കര്മജാദിഭേദേന ത്രൈവിധ്യമാഹ- കര്മജാ വ്യാധയ ഇത്യാദി| തത്ര പഥ്യരതാനാം സദ്വൃത്തരതാനാം ശാസ്ത്രോക്താഹാരവിഹാരസേവിനാം ഹേമന്തശിശിരേ രക്തപിത്താദ്യുത്പദ്യതേ, വസന്തേ വാതവ്യാധ്യുത്പത്തിഃ, പ്രാവൃഷി ശ്ലേഷ്മവ്യാധ്യുത്പത്തിരിത്യാദയോ നിമിത്തമന്തരേണ യേ ചോത്പദ്യന്തേ തേ കര്മജാഃ; യാന് പുനരസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗപ്രജ്ഞാപരാധപരിണാമലക്ഷണൈഃ മിഥ്യാഹാരവിഹാരൈഃ ശാസ്ത്രവിരുദ്ധൈരാസേവ്യമാനൈര്ദോഷാഃ കുപിതാ വ്യാധീന് ജനയന്തി തേ ദോഷജാഃ; ഉഭയഹേതുജാഃ കര്മദോഷജാഃ|൧൬൩|-
Adhikarana 114 (163) · Śloka 164
... കര്മജാസ്തേഷ്വഹേതുകാഃ ||൧൬൩|| നശ്യന്തി ത്വക്രിയാഭിസ്തേ ക്രിയാഭിഃ കര്മസങ്ക്ഷയേ |൧൬൪|
... कर्मजास्तेष्वहेतुकाः ||१६३|| नश्यन्ति त्वक्रियाभिस्ते क्रियाभिः कर्मसङ्क्षये |१६४|
🔊 Audio coming soon
തേഷാം മധ്യേ കര്മജാനാം തത്ര ലക്ഷണമാഹ- കര്മജാസ്തേഷ്വഹേതുകാഃ; തേഷു കര്മജാദിഷു ത്രിഷു കര്മജാ അഹേതുകാ ദോഷാഗന്തുഹേതുരഹിതാഃ| നശ്യന്തീത്യാദി തേ കര്മജാഃ, തു പുനഃ, അക്രിയാഭിഃ അചികിത്സാഭിഃ, ക്രിയാഭിഃ പ്രായശ്ചിത്തജപഹോമോപഹാരാദിരൂപാഭിഃ| കര്മസങ്ക്ഷയേ വ്യാധിജനകകര്മക്ഷയേ| യേ വ്യാധയോऽഹേതുകാ ഉത്പദ്യന്തേ അക്രിയാഭിശ്ച കര്മക്ഷയേ സതി നശ്യന്തി തേ കര്മജാ ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൧൬൩||-
Adhikarana 115 (164) · Śloka 164
ശാമ്യന്തി ദോഷസമ്ഭൂതാ ദോഷസങ്ക്ഷയഹേതുഭിഃ ||൧൬൪||
शाम्यन्ति दोषसम्भूता दोषसङ्क्षयहेतुभिः ||१६४||
🔊 Audio coming soon
ദോഷജാനാം ലക്ഷണമാഹ- ശാമ്യന്തീത്യാദി| യേ ദോഷസങ്ക്ഷയഹേതുഭിഃ ശാമ്യന്തി തേ ദോഷജാ ഇത്യര്ഥഃ||൧൬൪||
Adhikarana 116 (165) · Śloka 165
തേഷാമല്പനിദാനാ യേ പ്രതികഷ്ടാ ഭവന്തി ച | മൃദവോ ബഹുദോഷാ വാ കര്മദോഷോദ്ഭവാസ്തു തേ ||൧൬൫||
तेषामल्पनिदाना ये प्रतिकष्टा भवन्ति च | मृदवो बहुदोषा वा कर्मदोषोद्भवास्तु ते ||१६५||
🔊 Audio coming soon
കര്മദോഷജാനാം ലക്ഷണമാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം കര്മാദിജാനാമ്| അല്പനിദാനാ അല്പകാരണാ അല്പോത്പാദകദോഷാഃ| പ്രതികഷ്ടാ ഇതി പ്രതിശബ്ദ ഇത്ഥമ്ഭൂതാര്ഥേ; തേനേത്ഥമ്ഭൂതാ അപി യേ കഷ്ടാ ഭവന്തി, ബഹുദോഷാരബ്ധാശ്ച യേ മൃദവോ ഭവന്തി, തേ കര്മദോഷോദ്ഭവാ വ്യാധയ ഇതി സമ്ബന്ധഃ||൧൬൫||
Adhikarana 117 (166) · Śloka 166
കര്മദോഷക്ഷയകൃതാ തേഷാം സിദ്ധിര്വിധീയതേ |൧൬൬|
कर्मदोषक्षयकृता तेषां सिद्धिर्विधीयते |१६६|
🔊 Audio coming soon
കര്മദോഷോദ്ഭവാനാം ചികിത്സിതമാഹ- കര്മേത്യാദി| തേഷാമ് ഉഭയജാനാമ്| കര്മദോഷക്ഷയകൃതാ ഇതി കര്മക്ഷയകൃതാ യാഗദാനമന്ത്രബല്യുപഹാരദേവതാരാധനഗുരുപൂജനാദിനാ, ദോഷക്ഷയകൃതാ സ്നേഹസ്വേദനവമനാദിനാ| സിദ്ധിഃ സാധനം, വിധീയതേ ക്രിയതേ|൧൬൬|-
Adhikarana 118 (166) · Śloka 166
ദുഷ്യതി ഗ്രഹണീ ജന്തോരഗ്നിസാദനഹേതുഭിഃ ||൧൬൬||
दुष्यति ग्रहणी जन्तोरग्निसादनहेतुभिः ||१६६||
🔊 Audio coming soon
പ്രകൃതമിദാനീം പ്രസ്തൂയതേ- തത്രാനുത്പന്നാതീസാരസ്യാപി ഗ്രഹണീരോഗസമ്ഭവമാഹ- ദുഷ്യതീത്യാദി| ദുഷ്യതി വികൃതിം യാതി| ഗ്രഹണീ പിത്തധരാ കലാ വഹ്ന്യധിഷ്ഠാനത്വേന സഞ്ജാതാ | ജന്തോഃ പ്രാണിനഃ, അഗ്നിസാദനഹേതുഭിഃ അഗ്നിനിര്വാപണകാരണൈഃ, ഏതേനാതീസാരം വിനാऽപി ഗ്രഹണീരോഗസമ്ഭവ ഉക്തഃ||൧൬൬||
Adhikarana 119 (167-168) · Śloka 168
അതിസാരേ നിവൃത്തേऽപി മന്ദാഗ്നേരഹിതാശിനഃ | ഭൂയഃ സന്ദൂഷിതോ വഹ്നിര്ഗ്രഹണീമഭിദൂഷയേത് ||൧൬൭|| തസ്മാത്കാര്യഃ പരീഹാരസ്ത്വതീസാരേ വിരിക്തവത് | യാവന്ന പ്രകൃതിസ്ഥഃ സ്യാദ്ദോഷതഃ പ്രാണതസ്തഥാ ||൧൬൮||
अतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः | भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१६७|| तस्मात्कार्यः परीहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||१६८||
🔊 Audio coming soon
ഉത്പന്നാതീസാരസ്യ യഥാ ഗ്രഹണീരോഗോത്പത്തിസ്തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- അതീസാരേ ഇത്യാദി| നിവൃത്തേऽപീതി അപിശബ്ദാദനിവൃത്തേऽപി| ഭൂയഃ പുനരപി| ഗ്രഹണീമിതി അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനമ്| തസ്മാദിത്യാദി യസ്മാത് പുനര്ദൂഷിതോ വഹ്നിര്ഗ്രഹണ്യാഖ്യമധിഷ്ഠാനം ദൂഷയതി തസ്മാദതീസാരേ വിരിക്തവത് പരീഹാരഃ കാര്യ ഇതി സമ്ബന്ധഃ| പരീഹാരകാലാവധിമാഹ- യാവദിത്യാദി||൧൬൭-൧൬൮||
Adhikarana 120 (169) · Śloka 169
ഷഷ്ഠീ പിത്തധരാ നാമ യാ കലാ പരികീര്തിതാ | പക്വാമാശയമധ്യസ്ഥാ ഗ്രഹണീ സാ പ്രകീര്തിതാ ||൧൬൯||
षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता | पक्वामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता ||१६९||
🔊 Audio coming soon
അഥ കേയം ഗ്രഹണീ യാം ദൂഷിതോ വഹ്നിര്ദൂഷയതീത്യാഹ- ഷഷ്ഠീ പിത്തധരേത്യാദി| യാ കലാ പരികീര്തിതാ ഗര്ഭവ്യാകരണേ ശാരീരേ പ്രോക്താ||൧൬൯||
Adhikarana 121 (170) · Śloka 170
ഗ്രഹണ്യാ ബലമഗ്നിര്ഹി സ ചാപി ഗ്രഹണീം ശ്രിതഃ | തസ്മാത് സന്ദൂഷിതേ വഹ്നൌ ഗ്രഹണീ സമ്പ്രദുഷ്യതി ||൧൭൦||
ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीं श्रितः | तस्मात् सन्दूषिते वह्नौ ग्रहणी सम्प्रदुष्यति ||१७०||
🔊 Audio coming soon
യഥാऽഗ്നൌ ദൂഷിതേ സതി ഗ്രഹണീ പ്രദുഷ്യതി തഥാ ദര്ശയതി- ഗ്രഹണ്യാ ഇത്യാദി| ഹി യസ്മാദര്ഥേ, യസ്മാദ്ഗ്രഹണ്യാ അഗ്ന്യധിഷ്ഠാനഭൂതായാ ബലമഗ്നിഃ സ, ചാപ്യഗ്നിര്ഗ്രഹണീം ശ്രിതോ ഗ്രഹണീമാശ്രിതഃ, തസ്മാദഗ്നൌ പ്രദൂഷിതേ ഗ്രഹണീ സമ്പ്രദുഷ്യതീതി||൧൭൦||
Adhikarana 122 (171-172) · Śloka 172
ഏകശഃ സര്വശശ്ചൈവ ദോഷൈരത്യര്ഥമുച്ഛ്രിതൈഃ | സാ ദുഷ്ടാ ബഹുശോ ഭുക്തമാമമേവ വിമുഞ്ചതി ||൧൭൧|| പക്വം വാ സരുജം പൂതി മുഹുര്ബദ്ധം മുഹുര്ദ്രവമ് | ഗ്രഹണീരോഗമാഹുസ്തമായുര്വേദവിദോ ജനാഃ ||൧൭൨||
एकशः सर्वशश्चैव दोषैरत्यर्थमुच्छ्रितैः | सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||१७१|| पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् | ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||१७२||
🔊 Audio coming soon
കൈഃ പ്രദുഷ്യതീത്യാഹ- ഏകശ ഇത്യാദി| അത്യര്ഥമുച്ഛ്രിതൈഃ അത്യന്തവൃദ്ധൈഃ, ഏകശോ വാതാദിഭിഃ, സര്വശഃ സര്വൈര്ദോഷൈഃ, സാ ഗ്രഹണീ ദുഷ്ടാ സതീ ഭുക്തമന്നം, ബഹുശോ ബഹൂന് വാരാന്, ആമമപക്വമേവ വിമുഞ്ചതി| കിം സാ ദുഷ്ടാ സതീ ആമമേവ പരം വിമുഞ്ചതീത്യാഹ- പക്വം വേത്യാദി| ആയുര്വേദവിദഃ അഷ്ടാങ്ഗജ്ഞാഃ||൧൭൧-൧൭൨||
Adhikarana 123 (173) · Śloka 173
തസ്യോത്പത്തൌ വിദാഹോऽന്നേ സദനാലസ്യതൃട്ക്ലമാഃ | ബലക്ഷയോऽരുചിഃ കാസഃ കര്ണക്ഷ്വേഡോऽന്ത്രകൂജനമ് ||൧൭൩||
तस्योत्पत्तौ विदाहोऽन्ने सदनालस्यतृट्क्लमाः | बलक्षयोऽरुचिः कासः कर्णक्ष्वेडोऽन्त्रकूजनम् ||१७३||
🔊 Audio coming soon
അതോ ഗ്രഹണീരോഗസ്യ പൂര്വരൂപമാഹ- തസ്യോത്പത്താവിത്യാദി| തസ്യ ഗ്രഹണീരോഗസ്യ| വിദാഹോऽന്നേ അന്നം ഭുക്തം വിദഹ്യതീത്യര്ഥഃ| സദനമ് അങ്ഗസാദഃ, ആലസ്യമ് അനുത്സാഹഃ, തൃട് പിപാസാ, ക്ലമോ വിനാऽപി വ്യായാമം ശ്രമഃ| കര്ണക്ഷ്വേഡഃ അനേകവിധഹുങ്കാരാദിശബ്ദശ്രവണമ്| ‘വിദാഹോऽന്നേ’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘വിദാഹോऽന്തഃ’ ഇതി പഠന്തി, അന്തഃകോഷ്ഠേऽന്നം വിദാഹമാപാദയതീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച||൧൭൩||
Adhikarana 124 (174-175) · Śloka 175
അഥ ജാതേ ഭവേജ്ജന്തുഃ ശൂനപാദകരഃ കൃശഃ | പര്വരുഗ്ലൌല്യതൃട്ഛര്ദിജ്വരാരോചകദാഹവാന് ||൧൭൪|| ഉദ്ഗിരേച്ഛുക്തതിക്താമ്ലലോഹധൂമാമഗന്ധികമ് | പ്രസേകമുഖവൈരസ്യതമകാരുചിപീഡിതഃ ||൧൭൫||
अथ जाते भवेज्जन्तुः शूनपादकरः कृशः | पर्वरुग्लौल्यतृट्छर्दिज्वरारोचकदाहवान् ||१७४|| उद्गिरेच्छुक्ततिक्ताम्ललोहधूमामगन्धिकम् | प्रसेकमुखवैरस्यतमकारुचिपीडितः ||१७५||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപാനന്തരം രൂപമാഹ- അഥേത്യാദി| പര്വരുക് സന്ധിപീഡാ, ലൌല്യം സര്വരസേഷു ലോലുപത്വമ്| ഉദ്ഗിരേത് വമേത്| ശുക്തം ചുക്രമ്| ഗന്ധശബ്ദോ ലോഹാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ| തമകഃ ശ്വാസവിശേഷഃ, അന്യേ തു തമകം മോഹമാചക്ഷതേ| പീഡിതശബ്ദഃ പ്രസേകാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അത്ര പാഠേ ‘നിര്മാസോ വാ കൃശഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി, തത്ര നിര്മാംസഃഅത്യന്തക്ഷീണമാംസഃ, കൃശഃ അല്പമാംസഃ| അത്രാരോചകശബ്ദോപാദാനാദേവാരുചിഃ പ്രാപ്താ, പുനരരുച്യഭിധാനമസ്മിന് രോഗേऽരുചേരവശ്യമ്ഭാവസൂചനാര്ഥമ്||൧൭൪-൧൭൫||
Adhikarana 125 (176) · Śloka 176
വാതാച്ഛൂലാധികൈഃ പായുഹൃത്പാര്ശ്വോദരമസ്തകൈഃ | പിത്താത് സദാഹൈര്ഗുരുഭിഃ കഫാത്ത്രിഭ്യസ്ത്രിലക്ഷണൈഃ ||൧൭൬||
वाताच्छूलाधिकैः पायुहृत्पार्श्वोदरमस्तकैः | पित्तात् सदाहैर्गुरुभिः कफात्त्रिभ्यस्त्रिलक्षणैः ||१७६||
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വം വാതാദിഭേദേന ഗ്രഹണീലക്ഷണാന്യാഹ- വാതാദിത്യാദി| പായുഃ ഗുദഃ, ഹൃത് ഹൃദയം, പാര്ശ്വേ ദ്വേ; പായ്വാദിമസ്തകാന്തൈഃ ശൂലാധികൈര്വാതാദ്ഗ്രഹണീരോഗോ ജ്ഞാതവ്യ ഇതി; ഏവം സര്വത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| ഏഭിരേവ പായ്വാദിഭിഃ സദാഹൈഃ പിത്താദ്ഗ്രഹണീ, ഗുരുഭിഃ പായ്വാദിഭിഃ കഫാത്, ത്രിലക്ഷണൈരിതി ശൂലാധികൈഃ സദാഹൈര്ഗുരുഭിഃ പായ്വാദിഭിഃ; ത്രിഭ്യോ ദോഷേഭ്യഃ, ‘ഗ്രഹണീ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൭൬||
Adhikarana 126 (177) · Śloka 177
ദോഷവര്ണൈര്നഖൈസ്തദ്വദ്വിണ്മൂത്രനയനാനനൈഃ | ഹൃത്പാണ്ഡൂദരഗുല്മാര്ശഃപ്ലീഹാശങ്ഖീ ച മാനവഃ ||൧൭൭||
दोषवर्णैर्नखैस्तद्वद्विण्मूत्रनयनाननैः | हृत्पाण्डूदरगुल्मार्शःप्लीहाशङ्खी च मानवः ||१७७||
🔊 Audio coming soon
കിമേതൈരേവ ലക്ഷണൈര്ഗ്രഹണീരോഗോ ജ്ഞേയോऽഥവാऽന്യൈരപീത്യാഹ- ദോഷവര്ണൈരിത്യാദി| ദോഷവര്ണൈരിതി കൃഷ്ണാരുണനീലപീതരക്താസിതപാണ്ഡുഭിര്നഖൈഃ, തദ്വദിതി കൃഷ്ണാദിവര്ണൈര്വിഡാദിഭിശ്ച ‘ഗ്രഹണീരോഗോ ജ്ഞേയ’ ഇതി ശേഷഃ| ഹൃത്പാണ്ഡൂദരാദിരോഗാശങ്കീ ച മാനവോ ഭവതി, ‘പ്രവര്ധമാനേ ഗ്രഹണീരോഗേ’ ഇതി വാക്യശേഷഃ||൧൭൭||
Adhikarana 127 (178-180) · Śloka 181
യഥാദോഷോച്ഛ്രയം തസ്യ വിശുദ്ധസ്യ യഥാക്രമമ് | പേയാദിം വിതരേത് സമ്യഗ്ദീപനീയോപസമ്ഭൃതമ് ||൧൭൮|| തതഃ പാചനസങ്ഗ്രാഹിദീപനീയഗണത്രയമ് | പിബേത് പ്രാതഃ സുരാരിഷ്ടസ്നേഹമൂത്രസുഖാമ്ബുഭിഃ ||൧൭൯|| തക്രേണ വാऽഥ തക്രം വാ കേവലം ഹിതമുച്യതേ | കൃമിഗുല്മോദരാര്ശോഘ്നീഃ ക്രിയാശ്ചാത്രാവചാരയേത് ||൧൮൦|| ചൂര്ണം ഹിങ്ഗ്വാദികം ചാത്ര ഘൃതം വാ പ്ലീഹനാശനമ് |൧൮൧|
यथादोषोच्छ्रयं तस्य विशुद्धस्य यथाक्रमम् | पेयादिं वितरेत् सम्यग्दीपनीयोपसम्भृतम् ||१७८|| ततः पाचनसङ्ग्राहिदीपनीयगणत्रयम् | पिबेत् प्रातः सुरारिष्टस्नेहमूत्रसुखाम्बुभिः ||१७९|| तक्रेण वाऽथ तक्रं वा केवलं हितमुच्यते | कृमिगुल्मोदरार्शोघ्नीः क्रियाश्चात्रावचारयेत् ||१८०|| चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र घृतं वा प्लीहनाशनम् |१८१|
🔊 Audio coming soon
അത ഊര്ധ്വം ഗ്രഹണീരോഗചികിത്സിതമാഹ- യഥേത്യാദി| ദോഷോച്ഛ്രയോ ദോഷോദ്രേകഃ| തസ്യേതി ഗ്രഹണീരോഗിണഃ| തത്ര യഥാദോഷോച്ഛ്രയം വിശുദ്ധസ്യേതി വാതോദ്രേകേ നിരൂഹേണ, പിത്തോദ്രേകേ വിരേകേണ, കഫോദ്രേകേ വമനേന| യഥാക്രമമിതി യഥാസ്വം ശുദ്ധിപ്രകരണോക്തക്രമേണേത്യര്ഥഃ| പേയാദിമിത്യാദിശബ്ദാത് വിലേപീയൂഷമൃദ്വോദനാദികമ്| വിതരേത് ദദ്യാത്| സമ്യക് യഥോക്തമ്| ദീപനീയോപസമ്ഭൃതമിതി പഞ്ചകോലാദ്യഗ്നിദീപനദ്രവ്യയുക്തമ്| ‘യഥാദോഷോച്ഛ്രയം’ ഇത്യത്രാന്യേ ‘യഥാദോഷബലം’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര ദോഷബലാനതിക്രമേണ വിശുദ്ധസ്യേത്യര്ഥഃ| തത ഇത്യാദി| തത ഇതി പേയാദിക്രമാനന്തരമ്| പാചനസങ്ഗ്രാഹിദീപനീയഗണത്രയമിതി ഗണശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; തേന പാചനദ്രവ്യഗണോ ഹരിദ്രാദിഃ, സങ്ഗ്രാഹീഗണഃ അമ്ബഷ്ഠാദിഃ, ദീപനീയഗണഃ പിപ്പല്യാദിഃ; ഏതദ്ഗണത്രയം ദോഷകാലസാത്മ്യാദ്യപേക്ഷയാ സുരാരിഷ്ടാദിഭിസ്തക്രാന്തൈഃ പ്രാതഃ പിബേദിത്യര്ഥഃ| തക്രം വേത്യാദി സങ്ഗ്രാഹിദീപനീയലഘുത്വാത് “ഏകാ ശാന്തിരനേകസ്യ” ഇതി വചനാത്| ക്രിമ്യാദിഘ്നീ ക്രിയാऽത്രാപി കരണീയേത്യാഹ- ക്രിമീത്യാദി| അത്രേതി ഗ്രഹണീരോഗേ| അവചാരയേത് പ്രയോജയേത്| നനു, ഗ്രഹണീരോഗോ വാതാദിഭേദേന ചതുര്വിധഃ പ്രോക്തഃ, തത്കഥം ചികിത്സിതം തഥാ നോക്തം? ഉച്യതേ- യഥാദോഷോച്ഛ്രയമിത്യത്രാപ്യനുവര്തനീയമ്; തേന ക്രിമ്യാദിഘ്നീ ക്രിയാ യഥാദോഷോച്ഛ്രയമവചാരയേദിതി ന ദോഷഃ| ഹിങ്ഗ്വാദിചൂര്ണാദികം ഗ്രഹണ്യാമപ്യതിദിശന്നാഹ- ചൂര്ണമിത്യാദി| ഹിങ്ഗ്വാദിചൂര്ണം മഹാവാതവ്യാധ്യുക്തം, ഘൃതം വാ പ്ലീഹനാശനമിതി ഷട്പലാദികം, അവചാരയേദിത്യത്രാപി സമ്ബധ്യതേ||൧൭൮-൧൮൦||-
Adhikarana 128 (181) · Śloka 182
കല്കേന മഗധാദേശ്ച ചാങ്ഗേരീസ്വരസേന ച ||൧൮൧|| ചതുര്ഗുണേന ദധ്നാ ച ഘൃതം സിദ്ധം ഹിതം ഭവേത് |൧൮൨|
कल्केन मगधादेश्च चाङ्गेरीस्वरसेन च ||१८१|| चतुर्गुणेन दध्ना च घृतं सिद्धं हितं भवेत् |१८२|
🔊 Audio coming soon
ചാങ്ഗേരീഘൃതമാഹ- കല്കേനേത്യാദി| മഗധാദേഃ പിപ്പല്യാദേഃ| ചാങ്ഗേരീ അമ്ലപത്രികാ, തസ്യാഃ സ്വരസേന സ്നേഹചതുര്ഗുണേന, പിപ്പല്യാദികല്കേന സ്നേഹചതുര്ഥാംശേന, ദധ്നാ ച ചതുര്ഗുണേന, സിദ്ധം ഘൃതം ഹിതം ഭവേദിത്യര്ഥഃ||൧൮൧||
Adhikarana 129 (182) · Śloka 182
സര്വഥാ ദീപനം സര്വം ഗ്രഹണീരോഗിണാം ഹിതമ് ||൧൮൨||
सर्वथा दीपनं सर्वं ग्रहणीरोगिणां हितम् ||१८२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം ഗ്രഹണീരോഗേऽശേഷസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- സര്വഥേത്യാദി| സര്വഥാ സര്വപ്രകാരേണ| ദീപനമ് അഗ്നിദീപനമ്; യത് അഗ്നിദീപനം തത്സര്വം ഗ്രഹണീരോഗിണാം സര്വഥാ ഹിതമിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൮൨||
Adhikarana 130 (183) · Śloka 183
ജ്വരാദീനവിരോധാച്ച സാധയേത് സ്വൈശ്ചികിത്സിതൈഃ ||൧൮൩||
ज्वरादीनविरोधाच्च साधयेत् स्वैश्चिकित्सितैः ||१८३||
🔊 Audio coming soon
അതോऽനന്തരം ഗ്രഹണീരോഗോപദ്രവാണാം ജ്വരാരോചകാദീനാം പ്രതികാരമാഹ- ജ്വരാദീനിത്യാദി| ജ്വരാദീനിത്യാദിശബ്ദാദരോചകശൂലകരപാദശോഫാദീനാം ഗ്രഹണമ്| അവിരോധാച്ചേതി ‘മൂലവ്യാധേഃ’ ഇതി ശേഷഃ| യദ്യപി നിബന്ധകാരൈരയമധ്യായോ വ്യസ്തപാഠേന പഠിതസ്തഥാऽപി മയാ മദ്ഗുരുണാ യേന ക്രമേണോപദിഷ്ടസ്തഥാऽയം പഠിതോ വ്യാഖ്യാതശ്ച||൧൮൩||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേऽതിസാരപ്രതിഷേധോ നാമ (ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൪൦||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रेऽतिसारप्रतिषेधो नाम (द्वितीयोऽध्यायः, आदितः) चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതകായചികിത്സായാമതിസാരപ്രതിഷേധാധ്യായശ്ചത്വാരിംശത്തമഃ||൪൦||