Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతోఽతీసారప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातोऽतीसारप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
జ్వరప్రతిషేధానంతరమగ్న్యుపఘాతపూర్వకత్వసామాన్యాదతీసారప్రతిషేధారంభః ప్రాప్తః- అథేత్యాది| అతిసరణం అతీసారః, తస్య ప్రతిషేధః చికిత్సితం; తథా చోక్తం- “అతిరత్యర్థవచనే, సరతిర్గతికర్మణి| తస్మాత్తదత్యంతసరణాదతీసార ఇతి స్మృతః” ఇతి||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షోష్ణద్రవస్థూలాతిశీతలైః | విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణైరసాత్మ్యైశ్చాపి భోజనైః ||3|| స్నేహాద్యైరతియుక్తైశ్చ మిథ్యాయుక్తైర్విషాద్భయాత్ | శోకాద్దుష్టాంబుమద్యాతిపానాత్ సాత్మ్యర్తుపర్యయాత్ ||4|| జలాతిరమణైర్వేగవిఘాతైః కృమిదోషతః | నృణాం భవత్యతీసారో లక్షణం తస్య వక్ష్యతే ||5||
गुर्वतिस्निग्धरूक्षोष्णद्रवस्थूलातिशीतलैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि भोजनैः ||३|| स्नेहाद्यैरतियुक्तैश्च मिथ्यायुक्तैर्विषाद्भयात् | शोकाद्दुष्टाम्बुमद्यातिपानात् सात्म्यर्तुपर्ययात् ||४|| जलातिरमणैर्वेगविघातैः कृमिदोषतः | नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ||५||
🔊 Audio coming soon
యతో విజ్ఞాతేఽతిసారే చికిత్సితం క్రియతే, అతస్తద్విజ్ఞానార్థం పూర్వం నిదానమాహ- గుర్వతిస్నిగ్ధేత్యాది| గురు మాత్రాగుణవిపాకేభ్యః| అతిశబ్దః స్నిగ్ధాదిభిః స్థూలాంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| స్థూలం స్థూలావయవం పిష్టాన్నాది| యద్యపి గురుగ్రహణేనైవ స్నిగ్ధస్థూలయోః ప్రాప్తిః, తథాఽప్యతిశయేనాతీసారహేతుత్వాపాదనార్థం తయోర్గ్రహణం| విరుద్ధం హితాహితీయోక్తం, అధ్యశనం అజీర్ణభోజనం, అజీర్ణాని ఆమవిదగ్ధాదీని| స్నేహాద్యైరితి స్నేహవమనవిరేచననిరూహానువాసనైః| అతియుక్తైః అతియోగయుక్తైః| మిథ్యాప్రయుక్తైః అసమ్యగ్యుక్తైః, యద్యపి మిథ్యాప్రయుక్తైరిత్యనేనైవాతియోగః ప్రాప్తస్తథాఽప్యతిశయేనాతీసారహేతుత్వాపాదనార్థమతియోగగ్రహణం| విషాత్ దూషీవిషాత్| దుష్టాంబుమద్యాతిపానాత్ వీర్యవిపాకస్పర్శైర్దుష్టమంబు, మద్యం పునర్దుష్టం నవం వ్యాపన్నమకాలజం వా, తయోరాధిక్యేన పానాత్| సాత్మ్యర్తుపర్యయాత్ సాత్మ్యవిపర్యయాత్ ఋతువిపర్యయాచ్చేత్యర్థః| యద్యేవం తర్హి అసాత్మ్యైశ్చాపి భోజనైరితి నిష్ఫలం; తన్న, విశేషహేతుత్వాత్| జలాతిరమణైః పానీయాతిక్రీడనైః| వేగవిఘాతైః మూత్రాదివేగావరోధైః| కృమిదోషతః కృమిప్రకోపాత్| కేచిదాచార్యా గుర్వతిస్నిగ్ధరూక్షేత్యాదిసూత్రాత్ పూర్వమతీసారస్య ప్రాగుత్పత్తిం పఠంతి, తద్యథా,- “దీర్ఘసత్రేణ యజతః పృషధ్రస్య మహాత్మనః| ఆలంభ్యాః పశవః క్షీణాస్తతో గావః ప్రకల్పితాః|| తాసాముపాకృతానాం చ గవామత్యర్థసేవనాత్| అసాత్మ్యత్వాదథోష్ణత్వాద్గౌరవాచ్చ విశేషతః|| అతిస్నేహాచ్చ సంక్షీణో జాఠరోఽగ్నిస్తదా కిల| అతీసారః పురోత్పన్నో దోషధాతుమలాశ్రయః|| అథ తేనైవ కల్పేన సంప్రత్యేష మహాగదః”- ఇతి||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
సంశమ్యాపాంధాతురంతః కృశానుం వర్చోమిశ్రో మారుతేన ప్రణున్నః | వృద్ధోఽతీవాధః సరత్యేష యస్మాద్వ్యాధిం ఘోరం తం త్వతీసారమాహుః ||6||
संशम्यापान्धातुरन्तः कृशानुं वर्चोमिश्रो मारुतेन प्रणुन्नः | वृद्धोऽतीवाधः सरत्येष यस्माद्व्याधिं घोरं तं त्वतीसारमाहुः ||६||
🔊 Audio coming soon
లక్షణం తస్య వక్ష్యతే ఇత్యభిధాయ సంప్రాప్తిరపి లక్షణం భవత్యతో హేతోర్నిరుక్తిద్వారేణ సంప్రాప్తిమాహ- సంశమ్యాపాంధాతురిత్యాది| యస్మాదంతరగ్నిం సంశమ్య అపాంధాతురేవంభూతోఽతీవాధః సరతి తస్మాదతీసారమాచార్యా ఆహురితి పిండార్థః| సంశమ్య మందీకృత్య| అపాంధాతుః కాయద్రవః శ్లేష్మపిత్తరసాదికః| అన్యే తు కఫదుష్టం రసం స్వేదం చాపాంధాతుశబ్దేనాహుః| వర్చోమిశ్రః పురీషయుక్తః| ప్రణున్నః ప్రేరితః| వృద్ధో వృద్ధిం గతః||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 8
ఏకైకశః సర్వశశ్చాపి దోషైః శోకేనాన్యః షష్ఠ ఆమేన చోక్తః | కేచిత్ ప్రాహుర్నైకరూపప్రకారం నైవేత్యేవం కాశిరాజస్త్వవోచత్ ||7|| దోషావస్థాస్తస్య నైకప్రకారాః కాలే కాలే వ్యాధితస్యోద్భవంతి |8|
एकैकशः सर्वशश्चापि दोषैः शोकेनान्यः षष्ठ आमेन चोक्तः | केचित् प्राहुर्नैकरूपप्रकारं नैवेत्येवं काशिराजस्त्ववोचत् ||७|| दोषावस्थास्तस्य नैकप्रकाराः काले काले व्याधितस्योद्भवन्ति |८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతీసారాణాం సంఖ్యామాహ- ఏకైకశ ఇత్యాది| సంఖ్యేయనిర్దేశాదేవ సంఖ్యాయాం లబ్ధాయాం షష్ఠ ఇతి సంఖ్యాకరణం నియమార్థం; తేన ద్వంద్వజా అతీసారా న భవంతి, వ్యాధిస్వభావాదితి సూచితం| యేఽన్యే తంత్రాంతరీయా వాతాదిభిర్వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ చత్వారో, భయశోకాభ్యాం చ ద్వౌ, ఇత్యనయా పరిపాట్యా షట్త్వం మన్యంతే, తేషామీదృశోఽభిప్రాయః- ఆమజోఽతీసారః సన్నిపాతజేఽవరుద్ధః, ‘ఆమాజీర్ణాత్ ప్రద్రుతాః క్షోభయంతః’ ఇత్యుక్తత్వాత్| కైశ్చిద్ధారీతాదిభిర్ద్వంద్వజాదిభేదేన బహవోఽతిసారాః పఠితాః, తే ధన్వంతరేరనభిమతాః, అతస్తన్నిషేధార్థమాహ- కేచిత్ ప్రాహురిత్యాది| కేచిన్నైకరూపప్రకారమతీసారమాహుః; కుతః? ద్వంద్వజరక్తాతీసారాదిభేదేన బహుప్రకారత్వాత్, కాశిరాజశ్చ తమతీసారమేవ ద్వంద్వజాదిభేదేన బహుప్రకారమితి హేతోర్నైవావోచత్; కోఽసౌ హేతుర్యద్వశాదనంతప్రకారం తం నావోచదిత్యాహ- దోషావస్థా ఇత్యాది; దోషావస్థా ఆమపక్వరక్తాద్యాః, తస్య అతీసారిణః, కాలే కాలే స్వే స్వే కాలే; తత్ర ప్రథమా ఆమావస్థా, తతః పక్వావస్థా, తథా పిత్తాతీసారే పిత్తలసేవనాద్రక్తాతీసారావస్థా భవతి; ఏవమేకదోషావస్థేఽప్యతీసారే దోషాంతరానుబంధేన ద్వంద్వజాభాసతా జ్ఞేయా| ఏతేనైతదుక్తం- అతీసారః షట్ప్రకార ఏవ, యాశ్చ ఆమపక్వరక్తాన్యదోషానుబంధాద్యాస్తత్రానేకప్రకారా అవస్థాస్తా దోషాణామేవేత్యర్థః||7||-
Adhikarana 5 (8) · Śloka 9
హృన్నాభిపాయూదరకుక్షితోదగాత్రావసాదానిలసన్నిరోధాః ||8|| విట్సంగ ఆధ్మానమథావిపాకో భవిష్యతస్తస్య పురఃసరాణి |9|
हृन्नाभिपायूदरकुक्षितोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः ||८|| विट्सङ्ग आध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि |९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతీసారస్య పూర్వరూపమాహ- హృన్నాభిపాయూదరేత్యాది| హృత్ హృదయం, పాయు గుదం, తోదశబ్దో హృదాదిభిః కుక్షిపర్యంతైః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| యద్యప్యుదరగ్రహణేనైవ నాభికుక్షీ అపి ప్రాప్యేతే, తథాఽపి నాభికుక్ష్యభిధానం విశేషేణ తత్ర తోదో భవతీతి దర్శనార్థం| పురఃసరాణి పూర్వరూపాణీత్యర్థః||8||-
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
శూలావిష్టః సక్తమూత్రోఽంత్రకూజీ స్రస్తాపానః సన్నకట్యూరుజంఘః ||9|| వర్చో ముంచత్యల్పమల్పం సఫేనం రూక్షం శ్యావం సానిలం మారుతేన |10|
शूलाविष्टः सक्तमूत्रोऽन्त्रकूजी स्रस्तापानः सन्नकट्यूरुजङ्घः ||९|| वर्चो मुञ्चत्यल्पमल्पं सफेनं रूक्षं श्यावं सानिलं मारुतेन |१०|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతాతీసారస్య లక్షణమాహ- శూలావిష్ట ఇత్యాది| శూలావిష్టః శూలార్దితః| సక్తమూత్రో విబద్ధమూత్రః| అంత్రకూజీ గుడగుడశబ్దయుక్తః| స్రస్తాపానః అధశ్చ్యుతగుదః| సన్నకట్యూరుజంఘః శిథిలకట్యూరుజంఘః| అల్పమల్పమితి చాన్యాతిసారాపేక్షయా| సానిలం సశబ్దవాతయుతం| శ్యావశబ్దోఽత్ర వ్రణాస్రావోక్తారుణభస్మకపోతాస్థివర్ణానుపలక్షయతి||9||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 11
దుర్గంధ్యుష్ణం వేగవన్మాంసతోయప్రఖ్యం భిన్నం స్విన్నదేహోఽతితీక్ష్ణం ||10|| పిత్తాత్ పీతం నీలమాలోహితం వా తృష్ణామూర్చ్ఛాదాహపాకజ్వరార్తః |11|
दुर्गन्ध्युष्णं वेगवन्मांसतोयप्रख्यं भिन्नं स्विन्नदेहोऽतितीक्ष्णम् ||१०|| पित्तात् पीतं नीलमालोहितं वा तृष्णामूर्च्छादाहपाकज्वरार्तः |११|
🔊 Audio coming soon
పిత్తాతీసారలక్షణమాహ- దుర్గంధీత్యాది| ఏవంభూతః పురుష ఏవంభూతం వర్చః పిత్తాదతీసార్యత ఇతి సంబంధః| వేగవత్ అతిశయేన సవేగం| మాంసతోయప్రఖ్యం మాంసధావనోదకసదృశం| భిన్నం స్ఫుటితం, అతితీక్ష్ణం అతిశయేన తీక్ష్ణం, తచ్చ మక్షికాణామపసర్పణేన జ్ఞేయం| దాహో గుదే జఠరే వా, పాకో గుదే ఏవ జ్ఞేయః||10||-
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
తంద్రానిద్రాగౌరవోత్క్లేశసాదీ వేగాశంకీ సృష్టవిట్కోఽపి భూయః ||11|| శుక్లం సాంద్రం శ్లేష్మణా శ్లేష్మయుక్తం భక్తద్వేషీ నిఃస్వనం హృష్టరోమా |12|
तन्द्रानिद्रागौरवोत्क्लेशसादी वेगाशङ्की सृष्टविट्कोऽपि भूयः ||११|| शुक्लं सान्द्रं श्लेष्मणा श्लेष्मयुक्तं भक्तद्वेषी निःस्वनं हृष्टरोमा |१२|
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మాతీసారలక్షణమాహ- తంద్రానిద్రేత్యాది| తంద్రా శారీరోక్తలక్షణనిద్రాభేదః, ఉత్క్లేశః థూత్కరణం, సాదీ అంగగ్లానియుక్తః| సృష్టవిట్క ఇత్యాది| సృష్టవిట్కోఽపి పురుషో భూయః పునర్వేగాశంకీ భవతీత్యర్థః| సాంద్రం ఘనం| నిఃస్వనం నిఃశబ్దం| హృష్టరోమా ఉద్ధర్షితరోమా||11||-
Adhikarana 9 (12) · Śloka 13
తంద్రాయుక్తో మోహసాదాస్యశోషీ వర్చః కుర్యాన్నైకవర్ణం తృషార్తః ||12|| సర్వోద్భూతే సర్వలింగోపపత్తిః కృచ్ఛ్రశ్చాయం బాలవృద్ధేష్వసాధ్యః |13|
तन्द्रायुक्तो मोहसादास्यशोषी वर्चः कुर्यान्नैकवर्णं तृषार्तः ||१२|| सर्वोद्भूते सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रश्चायं बालवृद्धेष्वसाध्यः |१३|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సన్నిపాతాతీసారలక్షణమాహ- తంద్రాయుక్త ఇత్యాది| నైకవర్ణం కిం తర్హి సర్వదోషవర్ణం| సర్వలింగోపపత్తిః సర్వలింగప్రాప్తిః||12||-
Adhikarana 10 (13-14) · Śloka 15
తైస్తైర్భావైః శోచతోఽల్పాశనస్య బాష్పావేగః పక్తిమావిధ్య(శ్య)జంతోః ||13|| కోష్ఠం గత్వా క్షోభయత్యస్య రక్తం తచ్చాధస్తాత్ కాకణంతీప్రకాశం | వర్చోమిశ్రం నిఃపురీషం సగంధం నిర్గంధం వా సార్యతే తేన కృచ్ఛ్రాత్ ||14|| శోకోత్పన్నో దుశ్చికిత్స్యోఽతిమాత్రం రోగో వైద్యైః కష్ట ఏష ప్రదిష్టః |15|
तैस्तैर्भावैः शोचतोऽल्पाशनस्य बाष्पावेगः पक्तिमाविध्य(श्य)जन्तोः ||१३|| कोष्ठं गत्वा क्षोभयत्यस्य रक्तं तच्चाधस्तात् काकणन्तीप्रकाशम् | वर्चोमिश्रं निःपुरीषं सगन्धं निर्गन्धं वा सार्यते तेन कृच्छ्रात् ||१४|| शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वैद्यैः कष्ट एष प्रदिष्टः |१५|
🔊 Audio coming soon
శోకజలక్షణమాహ- తైస్తైర్భావైరిత్యాది| ఏవంభూతస్య పురుషస్య బాష్పావేగః కోష్ఠం గత్వా, పక్తిమావిధ్య, రక్తమస్య క్షోభయతీతి సంబంధః| తైస్తైర్భావైః బంధువియోగాదిభిః, శోచతః శోకం కుర్వతః, బాష్పావేగః శోకోత్థతేజ ఉద్రేకః, పక్తిమగ్నిం పక్తిహేతుత్వాత్, ఆవిధ్య ఆకులీకృత్య, క్షోభయతి| తచ్చేతి రక్తం, అధస్తాదితి పదం క్షోభయతీత్యనేన సంబంధనీయం, అన్యే సార్యతే తేన ఇత్యత్ర సంబధ్నంతి| కాకణంతీ గుంజా| సగంధం నిర్గంధం వేతి సపురీషాపురీషత్వాదిత్యర్థః| కేచిదత్ర అల్పాశనస్యేత్యస్యానంతరం శోకోత్పన్న ఇత్యతః ప్రాక్ అన్యథా పఠంతి ‘శుష్కం భుక్తం తేజ ఊష్మగృహీతం కోష్ఠం గత్వా రక్తమత్యర్థముష్ణం| గుంజాప్రఖ్యం ప్రేరయేచ్చాప్యధస్తాద్వర్చోయుక్తం నిష్పురీషం సగంధం|| నిర్గంధం వా సార్యతే సోఽతిసారః’ ఇతి| వ్యాఖ్యానయంతి చ,- శుష్కం శుష్కతాం గతం, అల్పత్వాత్; భుక్తం భోజనం, తేజః శోకోత్థం తేజః, ఊష్మగృహీతం ఊష్మణా గృహీతం||13-14||-
Adhikarana 11 (15-16) · Śloka 16
ఆమాజీర్ణోపద్రుతాః క్షోభయంతః కోష్ఠం దోషాః సంప్రదుష్టాః సభక్తం ||15|| నానావర్ణం నైకశః సారయంతి కృచ్ఛ్రాజ్జంతోః షష్ఠమేనం వదంతి ||16||
आमाजीर्णोपद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्ठं दोषाः सम्प्रदुष्टाः सभक्तम् ||१५|| नानावर्णं नैकशः सारयन्ति कृच्छ्राज्जन्तोः षष्ठमेनं वदन्ति ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఆమాతీసారలక్షణమాహ- ఆమాజీర్ణేత్యాది| దోషాః సంప్రదుష్టాః కోష్ఠం క్షోభయంతః సంతో నానావర్ణం కృచ్ఛ్రాత్ సరుక్ ఏకశో న, అపితు బహుశః సారయంతీతి పిండార్థః| ఆమాజీర్ణోపద్రుతాః ఆమాఖ్యేనాజీర్ణేనోదీరితాః, క్షోభయంతః చాలయంతః, ‘మలం’ ఇతి శేషః| సభక్తం ససిక్థం| అత్ర పునః షష్ఠసంఖ్యావచనం నియమార్థం, తేన భయస్నేహాజీర్ణవిసూచికార్శోఽజీర్ణాదినిమిత్తా అతీసారా న పృథగ్గణనీయాః, యతస్తే దోషజేష్వేవాంతర్భూతాః| ఏనం ఆమజం| కేచిత్ ‘సంప్రదుష్టాః సభక్తం’ ఇత్యత్ర ‘ధాతుసంఘాన్ మలాంశ్చ’ ఇతి పఠంతి; ధాతుసంఘాన్ రక్తాదీన్, మలాన్ పురీషాదీన్, ‘దూషయిత్వా’ ఇతి శేషః, ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| యద్యపి సర్వాతీసారాణామాదావామాతీసారత్వం, తథాఽపి ప్రభూతామజనితత్వాదామజస్య పృథగుపాదానం, ఏవం సాన్నిపాతికత్వేఽప్యస్య పృథగుపాదానం సమాధేయం||15-16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 17
సంసృష్టమేభిర్దోషైస్తు న్యస్తమప్స్వవసీదతి | పురీషం భృశదుర్గంధి విచ్ఛిన్నం చామసంజ్ఞకం ||17||
संसृष्टमेभिर्दोषैस्तु न्यस्तमप्स्ववसीदति | पुरीषं भृशदुर्गन्धि विच्छिन्नं चामसञ्ज्ञकम् ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమామాతీసారస్య లక్షణమాహ- సంసృష్టమేభిర్దోషైరిత్యాది| సంసృష్టమేభిర్దోషైః పూర్వనిర్దిష్టైర్వాతాదిలింగైర్గురుతరైర్వ్యాప్తమిత్యర్థః| అవసీదతి బ్రుడతి| విచ్ఛిన్నం అల్పాల్పప్రవర్తకం; ‘విచ్ఛిన్నం’ ఇత్యత్ర ‘పిచ్ఛిలం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||17||
Adhikarana 13 (18) · Śloka 18
ఏతాన్యేవ తు లింగాని విపరీతాని యస్య తు | లాఘవం చ మనుష్యస్య తస్య పక్వం వినిర్దిశేత్ ||18||
एतान्येव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य तु | लाघवं च मनुष्यस्य तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఆమలక్షణమభిధాయ పక్వలక్షణమాహ- ఏతాన్యేవేత్యాది| ఏతాన్యేవ లింగాని అనంతరోక్తాపక్వలింగాని| చకారాత్ కఫదుష్టిరహితం పురీషం సముచ్చీయతే| ‘మనుష్యస్య’ ఇత్యత్ర ‘పురీషస్య’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; వ్యాఖ్యానయంతి చ- యద్యపి న్యస్తమప్స్వవసీదతీత్యస్య వైపరీత్యేనైవ పురీషలాఘవం ప్రాప్తం, తథాఽపి పునర్లాఘవోపాదానం కఫదుష్టిరహితత్వబోధనాయ| నను, కఫసంసృష్టః పక్వోఽపి మలో నిమజ్జతి, తత్ కథం పక్వకఫాతీసారజ్ఞానం? ఉచ్యతే- తదితరలక్షణైరేవ||18||
Adhikarana 14 (19-21) · Śloka 21
సర్పిర్మేదోవేసవారాంబుతైలమజ్జాక్షీరక్షౌద్రరూపం స్రవేద్యత్ | మంజిష్ఠాభం మస్తులుంగోపమం వా విస్రం శీతం ప్రేతగంధ్యంజనాభం ||19|| రాజీమద్వా చంద్రకైః సంతతం వా పూయప్రఖ్యం కర్దమాభం తథోష్ణం | హన్యాదేతద్యత్ ప్రతీపం భవేచ్చ క్షీణం హన్యుశ్చోపసర్గాః ప్రభూతాః ||20|| అసంవృతగుదం క్షీణం దురాధ్మాతముపద్రుతం | గుదే పక్వే గతోష్మాణమతీసారకిణం త్యజేత్ ||21||
सर्पिर्मेदोवेसवाराम्बुतैलमज्जाक्षीरक्षौद्ररूपं स्रवेद्यत् | मञ्जिष्ठाभं मस्तुलुङ्गोपमं वा विस्रं शीतं प्रेतगन्ध्यञ्जनाभम् ||१९|| राजीमद्वा चन्द्रकैः सन्ततं वा पूयप्रख्यं कर्दमाभं तथोष्णम् | हन्यादेतद्यत् प्रतीपं भवेच्च क्षीणं हन्युश्चोपसर्गाः प्रभूताः ||२०|| असंवृतगुदं क्षीणं दुराध्मातमुपद्रुतम् | गुदे पक्वे गतोष्माणमतीसारकिणं त्यजेत् ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతీసారాణాం పరిహారార్థమసాధ్యలక్షణమాహ- సర్పిరిత్యాది| వేసవారం విశిష్టసంస్కారసంస్కృతం మాంసం ఖానిస్కాపరపర్యాయం, తేన మిశ్రమంబు వేసవారాంబు; రూపశబ్దః సర్పిరాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| మస్తులుంగోఽర్ధవిలీనచతుఃస్నేహాకారో మస్తకమజ్జా తత్సదృశం| విస్రం ఆమగంధి, శటితమృతకగంధతుల్యగంధమిత్యర్థః| అంజనాభం సౌవీరాంజనాభం| రాజీమత్ నీలపీతాదిరేఖాయుక్తం| చంద్రకైః మయూరపిచ్ఛాభైః, సంతతం వ్యాప్తం| యత్ ప్రతీపం యథాస్వదోషలింగేభ్యో విపరీతలింగం, అన్యే తు అరిష్టలింగమాహుః| ఉపసర్గా ఉపద్రవాః, తే చ తంత్రాంతరే పఠితా జ్వరశోఫాదయః| ఉక్తం చ,- “శోఫం శూలం జ్వరం తృష్ణాం శ్వాసం కాసమరోచకం| ఛర్దిం హిక్కాం చ మూర్చ్ఛాం చ దృష్ట్వాఽతీసారిణం త్యజేత్” ఇతి| ప్రభూతా బహవః| ఏతే ఉపద్రవాః క్షీణమతీసారిణం హన్యురితి యోజనీయం| అసంవృతగుదం అసంకుచితగుదమిత్యర్థః| క్షీణం ఉత్సాహోపచయబలరహితం, దురాత్మానం అజితేంద్రియం| ఉపద్రుతం అవారణీయోక్తైరుపద్రవైర్జుష్టం| గుదే పక్వే గతోష్మాణం గుదే పక్వే సతి యస్య ఊష్మా బహిర్నిర్గతో వినష్టస్తాదృశమతిసారిణం త్యజేత్| కేచిత్ ‘దురాత్మానం’ ఇత్యత్ర ‘సదాఽఽధ్మాతం’ ఇతి పఠంతి, సదాఽఽధ్మానయుక్తమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి||19-21||
Adhikarana 15 (22-23) · Śloka 23
శరీరిణామతీసారః సంభూతో యేన కేనచిత్ | దోషాణామేవ లింగాని కదాచిన్నాతివర్తతే ||22|| స్నేహాజీర్ణనిమిత్తస్తు బహుశూలప్రవాహికః | విసూచికానిమిత్తస్తు చాన్యోఽజీర్ణనిమిత్తజః | విషార్శఃకృమిసంభూతో యథాస్వం దోషలక్షణః ||23||
शरीरिणामतीसारः सम्भूतो येन केनचित् | दोषाणामेव लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते ||२२|| स्नेहाजीर्णनिमित्तस्तु बहुशूलप्रवाहिकः | विसूचिकानिमित्तस्तु चान्योऽजीर्णनिमित्तजः | विषार्शःकृमिसम्भूतो यथास्वं दोषलक्षणः ||२३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం షట్సంఖ్యాధిక్యశంకానిషేధార్థమితరాణామతీసారాణాం దోషజేష్వేవాంతర్భావార్థమాహ - శరీరిణామిత్యాది| యేన కేనచిత్ ‘హేతునా’ ఇతి శేషః| యస్మాద్బహునిమిత్తజోఽప్యతీసారో దోషలింగాని నాతివర్తతే నాతిక్రామతి తస్మాద్యథాస్వదోషలక్షణాదతీసారో జ్ఞేయ ఇత్యర్థః| ఏతేన న షట్సంఖ్యాధిక్యం| కేచిత్ ‘శరీరిణామతీసారః’ ఇత్యాదిపాఠమామజాతిసారలక్షణాదనంతరం పఠంతి, యుక్తశ్చాయం తథైవ పాఠః; పరం జేజ్జటాచార్యవచనానురోధేనాత్ర పఠితః; జేజ్జటాచార్యం విహాయాన్యే టీకాకారా అస్యానంతరం పాఠం న పఠంతి, క్షోదక్షమత్వాభావాత్||22-23||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ఆమపక్వక్రమం హిత్వా నాతిసారే క్రియా యతః | అతః సర్వేఽతిసారాస్తు జ్ఞేయాః పక్వామలక్షణైః ||24||
आमपक्वक्रमं हित्वा नातिसारे क्रिया यतः | अतः सर्वेऽतिसारास्तु ज्ञेयाः पक्वामलक्षणैः ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమామపక్వలక్షణజ్ఞానే భిషజో యత్నాతిశయం ప్రతిపాదయన్నాహ- ఆమపక్వక్రమమిత్యాది| పక్వామలక్షణైః పూర్వోక్తైరేవ||24||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
తత్రాదౌ లంఘనం కార్యమతిసారేషు దేహినాం | తతః పాచనసంయుక్తో యవాగ్వాదిక్రమో హితః ||25||
तत्रादौ लङ्घनं कार्यमतिसारेषु देहिनाम् | ततः पाचनसंयुक्तो यवाग्वादिक्रमो हितः ||२५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం చికిత్సావసరః- తత్రాదౌ లంఘనమిత్యాది| తత్రేతి వాక్యోపక్రమే| లంఘనం ఉపవాసః| ఆదౌ ప్రథమతః| యస్మాత్ సర్వ ఏవాతీసారా ఆదావామత్వం భజంతేఽత ఆమశమనార్థమాదౌ లంఘనం, తతో లంఘనాదనంతరం| ఆదిశబ్దాత్ యూషరసాదయో గృహ్యంతే| ఏతద్యవాగూయూషరసాదికం యద్యస్య హితం భవతి తత్తదవస్థాం బుద్ధ్వా దద్యాత్| కేచిత్ ‘తత్రాదౌ లంఘనం కార్యం’ ఇత్యస్య స్థానే ‘హితం లంఘనమేవాదౌ’ ఇత్యాదిపాఠం పఠంతి, స చ మయా న దృష్ట ఇతి న దర్శితః||25||
Adhikarana 18 (26) · Śloka 26
అథవా వామయిత్వాఽఽమే శూలాధ్మాననిపీడితం | పిప్పలీసైంధవాంభోభిర్లంఘనాద్యైరుపాచరేత్ ||26||
अथवा वामयित्वाऽऽमे शूलाध्माननिपीडितम् | पिप्पलीसैन्धवाम्भोभिर्लङ्घनाद्यैरुपाचरेत् ||२६||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావిశేషేణ పక్షాంతరమాహ- అథవా వామయిత్వేత్యాది| ఆమేఽతీసారే శూలాదిపీడితం పురుషం పిప్పలీసైంధవాంభోభిర్వామయిత్వా లంఘనాద్యైరుపాచరేదితి సంబంధః| లంఘనాద్యైరితి లంఘనస్వేదోష్ణోదకపానాదిభిః| నను, అగ్నిమాంద్యాదతీసారప్రవృత్తిః, తత్ కథమగ్నిమాంద్యజనకస్య వమనస్య తత్రోపదేశః? సత్యం, అతిప్రవృత్తదోషప్రతిబంధార్థం చ వమనం ప్రయుజ్యతే||26||
Adhikarana 19 (27) · Śloka 27
కార్యం వమనస్యాంతే ప్రద్రవం లఘుభోజనం | ఖడయూషయవాగూషు పిప్పల్యాద్యం చ యోజయేత్ ||27||
कार्यं वमनस्यान्ते प्रद्रवं लघुभोजनम् | खडयूषयवागूषु पिप्पल्याद्यं च योजयेत् ||२७||
🔊 Audio coming soon
వమనాదనంతరం యత్ కార్యం తదాహ- కార్యమిత్యాది| ప్రద్రవం ప్రకృష్టద్రవం యవాగూయూషాది| నను, భోజేనాతీసారే ద్రవస్య నిషేధో దర్శితస్తత్ కథమత్ర ద్రవాణాం యవాగ్వాదీనాం ప్రయోగః? సత్యం, భోజే కేవలస్యైవ ద్రవస్య నిషేధో న సంస్కృతస్యేత్యదోషః| అన్యే తు ప్రగతద్రవం ప్రద్రవం కథయంతి| తన్న, అతీసారే యవాగూపదేశాత్| ఖడయూషయవాగూషు పిప్పల్యాద్యం చ యోజయేదితి ష(ఖ)డయూషః కపిత్థదాడిమమరిచాదిభిః సుపక్వం తక్రం, అన్యే తు షడా దాడిమతక్రశాకాదిసంస్కృతా ద్రవాః, యూషా ముద్గమసూరాదికృతాః||27||
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
అనేన విధినా చామం యస్య వై నోపశామ్యతి | హరిద్రాదిం వచాదిం వా పిబేత్ ప్రాతః స మానవః ||28||
अनेन विधिना चामं यस्य वै नोपशाम्यति | हरिद्रादिं वचादिं वा पिबेत् प्रातः स मानवः ||२८||
🔊 Audio coming soon
షడయూషాదిభిరపచ్యమానేఽతీసారే పాచనార్థమాహ- అనేన విధినా చామమిత్యాది| ఆమం ఆమాతీసారః| ప్రాతఃశబ్దో నిరన్నతాద్యోతకః||28||
Adhikarana 21 (29-30) · Śloka 30
ఆమాతీసారిణాం కార్యం నాదౌ సంగ్రహణం నృణాం | తేషాం దోషా విబద్ధాః ప్రాగ్జనయంత్యామయానిమాన్ ||29|| ప్లీహపాండ్వామయానాహమేహకుష్ఠోదరజ్వరాన్ | శోఫగుల్మగ్రహణ్యర్శఃశూలాలసకహృద్గ్రహాన్ ||30||
आमातीसारिणां कार्यं नादौ सङ्ग्रहणं नृणाम् | तेषां दोषा विबद्धाः प्राग्जनयन्त्यामयानिमान् ||२९|| प्लीहपाण्ड्वामयानाहमेहकुष्ठोदरज्वरान् | शोफगुल्मग्रहण्यर्शःशूलालसकहृद्ग्रहान् ||३०||
🔊 Audio coming soon
ఆమాతిసారే ఆదౌ సంగ్రహాద్దోషమాహ- ఆమాతీసారిణామిత్యాది| తేషాం ఆమాతిసారిణాం| విబద్ధా విశేషేణ బద్ధా సంగృహీతా ఇత్యర్థః| అన్యే ఆమాతీసారిణామిత్యాదిపాఠస్య స్థానే ‘దోషస్తంభనమాదౌ తు న కర్తవ్యం విజానతా| తస్యాదౌ బధ్యమానస్తు బలీ కుర్యాదుపద్రవాన్’ ఇతి పఠంతి| అపరే తు అన్యథా పాఠం పఠంతి, స చాప్రసిద్ధ ఇతి న దర్శితః||29-30||
Adhikarana 22 (31) · Śloka 31
సశూలం బహుశః కృచ్ఛ్రాద్విబద్ధం యోఽతిసార్యతే | దోషాన్ సన్నిచితాన్ తస్య పథ్యాభిః సంప్రవర్తయేత్ ||31||
सशूलं बहुशः कृच्छ्राद्विबद्धं योऽतिसार्यते | दोषान् सन्निचितान् तस्य पथ्याभिः सम्प्रवर्तयेत् ||३१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమావస్థికం క్రమమాహ- సశూలమిత్యాది| విబద్ధం విబద్ధమివ అల్పాల్పప్రవృత్తిః| సన్నిచితాన్ సంచయగతాన్, ప్రవృద్ధానిత్యర్థః| సంప్రవర్తయేదిత్యత్ర బహుశ ఇతి సంబంధనీయం| యస్మాత్ సన్నిచితాః శూలకారిణో దోషా విరేచనేనాధఃపతంతి తస్మాదతీసారేఽపి విరేచనం ప్రయుజ్యతే||31||
Adhikarana 23 (32) · Śloka 32
యోఽతిద్రవం ప్రభూతం చ పూరీషమతిసార్యతే | తస్యాదౌ వమనం కుర్యాత్ పశ్చాల్లంఘనపాచనం ||32||
योऽतिद्रवं प्रभूतं च पूरीषमतिसार्यते | तस्यादौ वमनं कुर्यात् पश्चाल्लङ्घनपाचनम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
అపరమావస్థికమాహ- యోఽతిద్రవమిత్యాది| యస్మాద్వమనమూర్ధ్వమార్గహరణద్వారేణోదకధాతోరుచ్ఛేదకారీ తస్మాత్ ప్రయుజ్యతే||32||
Adhikarana 24 (33) · Śloka 33
స్తోకం స్తోకం విబద్ధం వా సశూలం యోఽతిసార్యతే | అభయాపిప్పలీకల్కైః సుఖోష్ణైస్తం విరేచయేత్ ||33||
स्तोकं स्तोकं विबद्धं वा सशूलं योऽतिसार्यते | अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोष्णैस्तं विरेचयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
స్తోకమిత్యాది| వాశబ్దోఽభయాపిప్పలీకల్కైరిత్యత్ర సంబంధనీయః| యద్యపి ‘సశూలం బహుశ’ ఇత్యనేనైవ స్తోకం విబద్ధమిత్యస్యార్థః ప్రాప్తః, తథాఽపి పిప్పలీసంయోగస్యాధికస్య దర్శనార్థం పునరభిధానం||33||
Adhikarana 25 (34) · Śloka 34
ఆమే చ లంఘనం శస్తమాదౌ పాచనమేవ వా |34|
आमे च लङ्घनं शस्तमादौ पाचनमेव वा |३४|
🔊 Audio coming soon
తత్ర లంఘనం పరం యది తస్యైవ వికల్పకార్థమాహ- ఆమే చ లంఘనమిత్యాది| ఆమాతీసారే లంఘనం కార్యం పరం యది లంఘనే క్షమం శరీరమన్నానభిలాషశ్చ భవతి, అతో విపర్యయే ఆదౌ పాచనమితి|34|-
Adhikarana 26 (34) · Śloka 34
యోగాశ్చాత్ర ప్రవక్ష్యంతే త్వామాతీసారనాశనాః ||34||
योगाश्चात्र प्रवक्ष्यन्ते त्वामातीसारनाशनाः ||३४||
🔊 Audio coming soon
యోగాశ్చాత్రేత్యాది| యోగాః పాచనయోగాః||34||
Adhikarana 27 (35-46) · Śloka 46
కలింగాతివిషాహింగుసౌవర్చలవచాభయాః | దేవదారువచాముస్తానాగరాతివిషాభయాః ||35|| అభయా ధాన్యకం ముస్తం పిప్పలీ నాగరం వచా | నాగరం ధాన్యకం ముస్తం వాలకం బిల్వమేవ చ ||36|| ముస్తం పర్పటకం శుంఠీ వచా ప్రతివిషాఽభయా | అభయాఽతివిషా హింగు వచా సౌవర్చలం తథా ||37|| చిత్రకః పిప్పలీమూలం వచా కటుకరోహిణీ | పాఠా వత్సకబీజాని హరీతక్యో మహౌషధం ||38|| మూర్వా నిర్దహనీ పాఠా త్ర్యూషణం గజపిప్పలీ | సిద్ధార్థకా భద్రదారు శతాహ్వా కటురోహిణీ ||39|| ఏలా సావరకం కుష్ఠం హరిద్రే కౌటజా యవాః | మేషశృంగీ త్వగేలే చ కృమిఘ్నం వృక్షకాణి చ ||40|| వృక్షాదనీ వీరతరుర్బృహత్యౌ ద్వే సహే తథా | అరలుత్వక్ తైందుకీ చ దాడిమీ కౌటజీ శమీ ||41|| పాఠా తేజోవతీ ముస్తం పిప్పలీ కౌటజం ఫలం | పటోలం(లీ) దీప్యకో బిల్వం హరిద్రే దేవదారు చ ||42|| విడంగమభయా పాఠా శృంగవేరం ఘనం వచా | వచా వత్సకబీజాని సైంధవం కటురోహిణీ ||43|| హింగుర్వత్సకబీజాని వచా బిల్వశలాటు చ | నాగరాతివిషే ముస్తం పిప్పల్యో వాత్సకం ఫలం ||44|| మహౌషధం ప్రతివిషా ముస్తం చేత్యామపాచనాః | ప్రయోజ్యా వింశతిర్యోగాః శ్లోకార్ధవిహితాస్త్విమే ||45|| ధాన్యామ్లోష్ణాంబుమద్యానాం పిబేదన్యతమేన వా | నిష్క్వాథాన్ వా పిబేదేషాం సుఖోష్ణాన్ సాధు సాధితాన్ ||46||
कलिङ्गातिविषाहिङ्गुसौवर्चलवचाभयाः | देवदारुवचामुस्तानागरातिविषाभयाः ||३५|| अभया धान्यकं मुस्तं पिप्पली नागरं वचा | नागरं धान्यकं मुस्तं वालकं बिल्वमेव च ||३६|| मुस्तं पर्पटकं शुण्ठी वचा प्रतिविषाऽभया | अभयाऽतिविषा हिङ्गु वचा सौवर्चलं तथा ||३७|| चित्रकः पिप्पलीमूलं वचा कटुकरोहिणी | पाठा वत्सकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ||३८|| मूर्वा निर्दहनी पाठा त्र्यूषणं गजपिप्पली | सिद्धार्थका भद्रदारु शताह्वा कटुरोहिणी ||३९|| एला सावरकं कुष्ठं हरिद्रे कौटजा यवाः | मेषशृङ्गी त्वगेले च कृमिघ्नं वृक्षकाणि च ||४०|| वृक्षादनी वीरतरुर्बृहत्यौ द्वे सहे तथा | अरलुत्वक् तैन्दुकी च दाडिमी कौटजी शमी ||४१|| पाठा तेजोवती मुस्तं पिप्पली कौटजं फलम् | पटोलं(ली) दीप्यको बिल्वं हरिद्रे देवदारु च ||४२|| विडङ्गमभया पाठा शृङ्गवेरं घनं वचा | वचा वत्सकबीजानि सैन्धवं कटुरोहिणी ||४३|| हिङ्गुर्वत्सकबीजानि वचा बिल्वशलाटु च | नागरातिविषे मुस्तं पिप्पल्यो वात्सकं फलम् ||४४|| महौषधं प्रतिविषा मुस्तं चेत्यामपाचनाः | प्रयोज्या विंशतिर्योगाः श्लोकार्धविहितास्त्विमे ||४५|| धान्याम्लोष्णाम्बुमद्यानां पिबेदन्यतमेन वा | निष्क्वाथान् वा पिबेदेषां सुखोष्णान् साधु साधितान् ||४६||
🔊 Audio coming soon
తానేవ పాచనయోగానాహ- కలింగేత్యాది| కలింగా ఇంద్రయవాః| ప్రతివిషా శ్యామకందాఽతివిషాభేదః| మహౌషధం శుంఠీ| మూర్వా చోరస్నాయుః, నిర్దహనీ చిత్రకః, త్ర్యూషణం త్రికటుకం| సిద్ధార్థకాః శ్వేతసర్షపాః, కటురోహిణీ కటుకా| సావరకం రోధ్రం, హరిద్రే హరిద్రాద్వయం, కౌటజా యవా ఇంద్రయవాః| మేషశృంగీ కర్కటశృంగీ, త్వక్ త్వచా, కృమిఘ్నం విడంగం, వృక్షకః కుటజః, వృక్షాదనీ బందాకః, వీరతరుః శరః, బృహత్యౌ క్షుద్రఫలా స్థూలఫలా చ, ద్వే సహే ముద్గపర్ణీ మాషపర్ణీ చ| అరలుః శ్యోనాకభేదః తస్య త్వక్, అన్యే శ్యోనాకమరలుశబ్దేనాహుః త్వక్శబ్దోఽర్థవశాత్ తిందుకీ చేత్యాదిష్వపి సంబంధనీయః| తేజోవతీ కాకమర్దనికా| దీప్యకో యవానీ, అన్యే అజమోదామాహుః| శృంగవేరం శుంఠీ, బిల్వశలాటు కోమలం బిల్వం, వాత్సకం ఫలం ఇంద్రయవాః| శ్లోకార్ధవిహితా అర్ధశ్లోకైః కృతా ఇత్యర్థః| ధాన్యామ్లాదీనాం మధ్యాదన్యతమేన కలింగకాదిచూర్ణం పిబేత్| ఏతేషాం నిష్క్వాథాన్ సాధు సాధితాన్ మాత్రయా సాధితాన్ పిబేదితి| ఏతద్వృద్ధవైద్యా నేచ్ఛంతి, బహుద్రవ్యసాధితాంబుసంస్కృతాహారస్యారుచికరత్వాత్||35-46||
Adhikarana 28 (47-59) · Śloka 59
పయస్యుత్క్వాథ్య ముస్తానాం వింశతిం త్రిగుణాంభసి | క్షీరావశిష్టం తత్పీతం హంత్యామం శూలమేవ చ ||47|| నిఖిలేనోపదిష్టోఽయం విధిరామోపశాంతయే | హరీతకీమతివిషాం హింగు సౌవర్చలం వచాం ||48|| పిబేత్ సుఖాంబునా జంతురామాతీసారపీడితః | పటోలం దీప్యకం బిల్వం వచాపిప్పలినాగరం ||49|| ముస్తం కుష్ఠం విడంగం చ పిబేద్వాఽపి సుఖాంబునా | శృంగవేరం గుడూచీం చ పిబేదుష్ణేన వారిణా ||50|| లవణాన్యథ పిప్పల్యో విడంగాని హరీతకీ | చిత్రకం శింశపా పాఠా శారంగేష్టా లవణాని చ ||51|| హింగుర్వృక్షకబీజాని లవణాని చ భాగశః | హస్తిదంత్యథ పిప్పల్యః కల్కావక్షసమౌ స్మృతౌ ||52|| వచా గుడూచీకాండాని యోగోఽయం పరమో మతః | ఏతే సుఖాంబునా యోగా దేయాః పంచ సతాం మతాః ||53|| నివృత్తేష్వామశూలేషు యస్య న ప్రగుణోఽనిలః | స్తోకం స్తోకం రుజామచ్చ సశూలం యోఽతిసార్యతే ||54|| సక్షారలవణైర్యుక్తం మందాగ్నిః స పిబేద్ఘృతం | క్షీరనాగరచాంగేరీకోలదధ్యమ్లసాధితం ||55|| సర్పిరచ్ఛం పిబేద్వాపి శూలాతీసారశాంతయే | దధ్నా తైలఘృతం పక్వం సవ్యోషాజాతిచిత్రకైః ||56|| సబిల్వపిప్పలీమూలదాడిమైర్వా రుగన్వితైః | నిఖిలో విధిరుక్తోఽయం వాతశ్లేష్మోపశాంతయే ||57|| తీక్ష్ణోష్ణవర్జ్యమేనం తు విదధ్యాత్పిత్తజే భిషక్ | యథోక్తముపవాసాంతే యవాగూశ్చ ప్రశస్యతే ||58|| బలయోరంశుమత్యాం చ శ్వదంష్ట్రబృహతీషు చ | శతావర్యాం చ సంసిద్ధాః సుశీతా మధుసంయుతాః ||59||
पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तानां विंशतिं त्रिगुणाम्भसि | क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्त्यामं शूलमेव च ||४७|| निखिलेनोपदिष्टोऽयं विधिरामोपशान्तये | हरीतकीमतिविषां हिङ्गु सौवर्चलं वचाम् ||४८|| पिबेत् सुखाम्बुना जन्तुरामातीसारपीडितः | पटोलं दीप्यकं बिल्वं वचापिप्पलिनागरम् ||४९|| मुस्तं कुष्ठं विडङ्गं च पिबेद्वाऽपि सुखाम्बुना | शृङ्गवेरं गुडूचीं च पिबेदुष्णेन वारिणा ||५०|| लवणान्यथ पिप्पल्यो विडङ्गानि हरीतकी | चित्रकं शिंशपा पाठा शार्ङ्गेष्टा लवणानि च ||५१|| हिङ्गुर्वृक्षकबीजानि लवणानि च भागशः | हस्तिदन्त्यथ पिप्पल्यः कल्कावक्षसमौ स्मृतौ ||५२|| वचा गुडूचीकाण्डानि योगोऽयं परमो मतः | एते सुखाम्बुना योगा देयाः पञ्च सतां मताः ||५३|| निवृत्तेष्वामशूलेषु यस्य न प्रगुणोऽनिलः | स्तोकं स्तोकं रुजामच्च सशूलं योऽतिसार्यते ||५४|| सक्षारलवणैर्युक्तं मन्दाग्निः स पिबेद्घृतम् | क्षीरनागरचाङ्गेरीकोलदध्यम्लसाधितम् ||५५|| सर्पिरच्छं पिबेद्वापि शूलातीसारशान्तये | दध्ना तैलघृतं पक्वं सव्योषाजातिचित्रकैः ||५६|| सबिल्वपिप्पलीमूलदाडिमैर्वा रुगन्वितैः | निखिलो विधिरुक्तोऽयं वातश्लेष्मोपशान्तये ||५७|| तीक्ष्णोष्णवर्ज्यमेनं तु विदध्यात्पित्तजे भिषक् | यथोक्तमुपवासान्ते यवागूश्च प्रशस्यते ||५८|| बलयोरंशुमत्यां च श्वदंष्ट्रबृहतीषु च | शतावर्यां च संसिद्धाः सुशीता मधुसंयुताः ||५९||
🔊 Audio coming soon
సశూలేఽతిసారే యోగానాహ- పయసీత్యాది||47-59||
Adhikarana 29 (60) · Śloka 60
ముద్గాదిషు చ యూషాః స్యుర్ద్రవ్యైరేతైః సుసంస్కృతాః |60|
मुद्गादिषु च यूषाः स्युर्द्रव्यैरेतैः सुसंस्कृताः |६०|
🔊 Audio coming soon
యవాగూవిషయే యూషమాహ- ముద్గాదిషు చేత్యాది| ముద్గాదిష్విత్యాదిశబ్దాత్ వనముద్గకలాయమసూరాదివర్గగ్రహణం| ద్రవ్యైరేతైరితి బలాదిభిః| క్వాథకల్పనా అత్రాపి పూర్వవత్|60|-
Adhikarana 30 (60-62) · Śloka 62
మృదుభిర్దీపనైస్తిక్తైర్ద్రవ్యైః స్యాదామపాచనం ||60|| హరిద్రాతివిషాపాఠావత్సబీజరసాంజనం | రసాంజనం హరిద్రే ద్వే బీజాని కుటజస్య చ ||61|| పాఠా గుడూచీ భూనింబస్తథైవ కటురోహిణీ | ఏతైః శ్లోకార్ధనిర్దిష్టైః క్వాథాః స్యుః పిత్తపాచనాః ||62||
मृदुभिर्दीपनैस्तिक्तैर्द्रव्यैः स्यादामपाचनम् ||६०|| हरिद्रातिविषापाठावत्सबीजरसाञ्जनम् | रसाञ्जनं हरिद्रे द्वे बीजानि कुटजस्य च ||६१|| पाठा गुडूची भूनिम्बस्तथैव कटुरोहिणी | एतैः श्लोकार्धनिर्दिष्टैः क्वाथाः स्युः पित्तपाचनाः ||६२||
🔊 Audio coming soon
పైత్తికే ఆమాతీసారే పరం పాచనమాహ- మృదుభిర్దీపనైరిత్యాది| ఏవంవిశిష్టైస్తిక్తైర్దురాలభాగుడూచ్యతివిషాప్రభృతిభిరామపాచనం పిత్తాతీసారే బోద్ధవ్యం| నను, తిక్తాని శీతవీర్యాణి కథమామాతీసారే పాచనాని? ఉచ్యతే, జ్వరాతీసారాదౌ తిక్తాన్యపి పాచనాన్యేవాభిమతాని; ఉక్తం చ,- ‘స్వేదనం లంఘనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః| పాచనాన్యవిపక్వానాం’- ఇతి| అన్యే తు తిక్తకాని అర్కాగరుప్రభృతీన్యుష్ణవీర్యాణి పాచనీయాని; నాన్యాని, తేషాం శీతవీర్యత్వాత్| అతీసారే అర్కాదీనామయౌగికత్వాత్తాన్యేవ తిక్తద్రవ్యాణ్యాహ- హరిద్రాతివిషాపాఠేత్యాది| హరిద్రాదిభిః పిత్తపాచనాః క్వాథాః శ్లోకార్ధనిర్దిష్టాః స్యురితి సంబంధః||60-62||
Adhikarana 31 (63-65) · Śloka 66
ముస్తం కుటజబీజాని భూనింబం సరసాంజనం | దార్వీ దురాలభా బిల్వం వాలకం రక్తచందనం ||63|| చందనం వాలకం ముస్తం భూనింబం సదురాలభం | మృణాలం చందనం రోధ్రం నాగరం నీలముత్పలం ||64|| పాఠా ముస్తం హరిద్రే ద్వే పిప్పలీ కౌటజం ఫలం | ఫలత్వచం వత్సకస్య శృంగవేరం ఘనం వచా ||65|| షడేతేఽభిహితా యోగాః పిత్తాతీసారనాశనాః |66|
मुस्तं कुटजबीजानि भूनिम्बं सरसाञ्जनम् | दार्वी दुरालभा बिल्वं वालकं रक्तचन्दनम् ||६३|| चन्दनं वालकं मुस्तं भूनिम्बं सदुरालभम् | मृणालं चन्दनं रोध्रं नागरं नीलमुत्पलम् ||६४|| पाठा मुस्तं हरिद्रे द्वे पिप्पली कौटजं फलम् | फलत्वचं वत्सकस्य शृङ्गवेरं घनं वचा ||६५|| षडेतेऽभिहिता योगाः पित्तातीसारनाशनाः |६६|
🔊 Audio coming soon
అపరాన్ యోగాన్ సిద్ధతమాన్ సామపిత్తపాచనార్థమాహ- ముస్తమిత్యాది| భూనింబం కిరాతం, సరసాంజనం రసాంజనసహితం| దార్వీ దారుహరిద్రా, బిల్వం బిల్వఫలం| మృణాలం పద్మనాలం, చందనం రక్తచందనం, రోధ్రం శావరం, నాగరం శుంఠీ| ఘనం ముస్తం| అభిహితా యోగాః ‘శ్లోకార్ధేన’ ఇతి శేషః| పూర్వేభ్యో వింశతియోగేభ్యో హరిద్రాతివిషేత్యాదియోగాస్తథా ముస్తం కుటజబీజానీత్యాదయో యోగాః సిద్ధతమాః, అతః పృథక్ పఠితాః| వాతకఫోత్థయోరతీసారయోః పాచనేన వాతకఫపాకాత్ పిత్తానుబంధః స్యాత్, అతస్తత్సంశమనార్థం ముస్తం కుటజబీజానీత్యాదయో యోగా నిర్దిష్టా ఇతి కేచిద్వ్యాఖ్యానయంతి| అత ఏవ పక్వాతీసారచికిత్సితప్రకరణాత్ ప్రాక్ పిత్తారబ్ధపక్వాతీసారస్య చికిత్సా తైరభిహితా||63-65||
Adhikarana 32 (66) · Śloka 66
బిల్వశక్రయవాంభోదబాలకాతివిషాకృతః | కషాయో హంత్యతీసారం సామం పిత్తసముద్భవం ||66||
बिल्वशक्रयवाम्भोदबालकातिविषाकृतः | कषायो हन्त्यतीसारं सामं पित्तसमुद्भवम् ||६६||
🔊 Audio coming soon
అతః పరమపరం సిద్ధతమం యోగమాహ- బిల్వేత్యాది| బిల్వం బిల్వఫలం కోమలం, శక్రయవా ఇంద్రయవాః, అంభోదో ముస్తా, అతివిషాకృత ఇతి కృతగ్రహణం శీతకషాయాదినివృత్త్యర్థం| అయం యోగశ్చిరప్రవృత్తేఽపి సామే సశోణితే దృశ్యతే||66||
Adhikarana 33 (67) · Śloka 67
మధుకోత్పలబిల్వాబ్దహ్రీబేరోశీరనాగరైః | కృతః క్వాథో మధుయుతః పిత్తాతీసారనాశనః ||67||
मधुकोत्पलबिल्वाब्दह्रीबेरोशीरनागरैः | कृतः क्वाथो मधुयुतः पित्तातीसारनाशनः ||६७||
🔊 Audio coming soon
మధుకోత్పలబిల్వాబ్దేత్యాది| మధుకం యష్టీమధు, ఉత్పలం నీలోత్పలం| అబ్దం ముస్తం, హ్రీబేరం వాలకం; మధుకాదిద్రవ్యైః కృతః క్వాథః సుశీతో మధుయుతః పిత్తాతీసారనాశనో భవతీతి సంబంధః||67||
Adhikarana 34 (68) · Śloka 68
యదా పక్వోఽప్యతీసారః సరత్యేవ ముహుర్ముహుః | గ్రహణ్యా మార్దవాజ్జంతోస్తత్ర సంస్తంభనం హితం ||68||
यदा पक्वोऽप्यतीसारः सरत्येव मुहुर्मुहुः | ग्रहण्या मार्दवाज्जन्तोस्तत्र संस्तम्भनं हितम् ||६८||
🔊 Audio coming soon
పక్వాతీసారస్య సరణే కిం కార్యమిత్యాహ- యదా పక్వోఽప్యతీసార ఇత్యాది| గ్రహణ్యా మార్దవాత్ అగ్నిస్తంభాత్| సంస్తంభనం సంగ్రహణం||68||
Adhikarana 35 (69-71) · Śloka 71
సమంగా ధాతకీపుష్పం మంజిష్ఠా లోధ్రముస్తకం | శాల్మలీవేష్టకో రోధ్రం వృక్షదాడిమయోస్త్వచౌ ||69|| ఆమ్రాస్థిమధ్యం లోధ్రం చ బిల్వమధ్యం ప్రియంగవః | మధుకం శృంగవేరం చ దీర్ఘవృంతత్వగేవ చ ||70|| చత్వార ఏతే యోగాః స్యుః పక్వాతీసారనాశనాః | ఉక్తా య ఉపయోజ్యాస్తే సక్షౌద్రాస్తండులాంబునా ||71||
समङ्गा धातकीपुष्पं मञ्जिष्ठा लोध्रमुस्तकम् | शाल्मलीवेष्टको रोध्रं वृक्षदाडिमयोस्त्वचौ ||६९|| आम्रास्थिमध्यं लोध्रं च बिल्वमध्यं प्रियङ्गवः | मधुकं शृङ्गवेरं च दीर्घवृन्तत्वगेव च ||७०|| चत्वार एते योगाः स्युः पक्वातीसारनाशनाः | उक्ता य उपयोज्यास्ते सक्षौद्रास्तण्डुलाम्बुना ||७१||
🔊 Audio coming soon
తానేవ స్తంభనయోగానాహ- సమంగా ధాతకీపుష్పమిత్యాది| సమంగా లజ్జాలుకా, అన్యే వరాహక్రాంతామాహుః| శాల్మలీవేష్టకః శాల్మలీనిర్యాసకః, అన్యే వేష్టకం వృంతమాహుః; వృక్షః కుటజః| ఆమ్రాస్థిమధ్యం ఆమ్రఫలమజ్జా| శృంగవేరం శుంఠీ, దీర్ఘవృంతత్వక్ అరలుత్వక్, అన్యే శ్యోనాకత్వగిత్యాహుః| చత్వార ఏతే యోగాః శ్లోకార్ధోక్తాః| అన్యే తు- ‘సమంగాధాతకీపుష్పమంజిష్ఠారోధ్రముస్తకం| శాల్మలీవేష్టకం వాఽపి విదధ్యాద్యోగముత్తమం’ ఇత్యేకేనైవ శాల్మలీవేష్టకేనాపరం పంచమం యోగం మన్యంతే; తత ఏవ చ ‘ఏతే హి పంచయోగాః స్యుః పక్వాతీసారనాశనాః’ ఇతి పఠంతి| సర్వేఽపి పక్వాతీసారనాశనాః స్యుః| అన్యే తు పిత్తాతీసారనాశనా ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| కథమేతే యోగా ఉపయోజ్యా ఇత్యాహ- ఉక్తా ఇత్యాది| యే యోగాః సమంగాదికా ఉక్తాస్తే సక్షౌద్రాస్తండులాంబునా ఉపయోజ్యా ఇత్యర్థః||69-71||
Adhikarana 36 (72) · Śloka 72
మౌస్తం కషాయమేకం వా పేయం మధుసమాయుతం | లోధ్రాంబష్ఠాప్రియంగ్వాదీన్ గణానేవం ప్రయోజయేత్ ||72||
मौस्तं कषायमेकं वा पेयं मधुसमायुतम् | लोध्राम्बष्ठाप्रियङ्ग्वादीन् गणानेवं प्रयोजयेत् ||७२||
🔊 Audio coming soon
మౌస్తం కషాయమేకమిత్యాది| కషాయమేకం వేతి కథమేతదుచ్యతే మధుపానీయయోరపి విద్యమానత్వాత్? నైవం, తయోః సంస్కారత్వేనాప్రధానత్వాత్| అయం యోగః పక్వపిత్తరక్తాతీసారే విశేషేణ బోద్ధవ్యః; సామాన్యే పక్వాతీసారే కేచిన్మన్యంతే, తథా చోక్తం ‘పక్వాతీసారిణే దేయో ముస్తాక్వాథః సమాక్షికః’ ఇతి| రోధ్రాద్యంబష్ఠాదిప్రియంగ్వాదీన్ గణానేవమితి క్వాథాన్ కృత్వా మధుప్రక్షేపేణ సహోపయోజయేదిత్యర్థః||72||
Adhikarana 37 (73) · Śloka 73
పద్మాం సమంగాం మధుకం బిల్వజంబూశలాటు చ | పిబేత్తండులతోయేన సక్షౌద్రమగదంకరం ||73||
पद्मां समङ्गां मधुकं बिल्वजम्बूशलाटु च | पिबेत्तण्डुलतोयेन सक्षौद्रमगदङ्करम् ||७३||
🔊 Audio coming soon
పద్మాం సమంగామిత్యాది| పద్మా భార్గీ, సమంగా లజ్జాలుకా, బిల్వజంబూశలాటు చేతి బిల్వఫలం కోమలం, జంబూఫలం చ కోమలం| అగదంకరమత్ర అతీసారహరమిత్యర్థః||73||
Adhikarana 38 (74) · Śloka 75
కచ్ఛురామూలకల్కం వాఽప్యుదుంబరఫలోపమం | పయస్యా చందనం పద్మా సితాముస్తాబ్జకేశరం ||74|| పక్వాతిసారం యోగోఽయం జయేత్పీతః సశోణితం |75|
कच्छुरामूलकल्कं वाऽप्युदुम्बरफलोपमम् | पयस्या चन्दनं पद्मा सितामुस्ताब्जकेशरम् ||७४|| पक्वातिसारं योगोऽयं जयेत्पीतः सशोणितम् |७५|
🔊 Audio coming soon
కచ్ఛురామూలకల్కం వేత్యాది| కచ్ఛురా కంకతికా, తన్మూలకల్కముదుంబరఫలోపమం కర్షప్రమాణం సక్షౌద్రం తండులాంబునా పిబేదితి సంబధ్యతే| పయస్యా చందనమిత్యాది| పయస్యా అర్కపుష్పీ, అన్యే దుగ్ధికామాహుః, క్షీరకాకోలీమపరే; చందనం రక్తచందనం, పద్మా భార్గీ, సితా శర్కరా, అబ్జకేశరం పద్మకేశరం| సశోణితమితి పిత్తాతీసారమేవ నతు రక్తాతీసారం, తచ్చికిత్సాయా వక్ష్యమాణత్వాత్| ‘పక్వాతీసారం యోగోఽయం’ ఇత్యత్రాన్యే ‘పిత్తాతీసారం యోగోఽయం’ ఇతి పఠంతి| పీత ఇతి క్వథితకషాయవిధినేత్యర్థః||74||-
Adhikarana 39 (75) · Śloka 76
నిరామరూపం శూలార్తం లంఘనాద్యైశ్చ కర్షితం ||75|| నరం రూక్షమవేక్ష్యాగ్నిం సక్షారం పాయయేద్ఘృతం |76|
निरामरूपं शूलार्तं लङ्घनाद्यैश्च कर्षितम् ||७५|| नरं रूक्षमवेक्ष्याग्निं सक्षारं पाययेद्घृतम् |७६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ఘృతపానార్హమతీసారిణమాహ- నిరామరూపమిత్యాది| పక్వాతీసారప్రస్తావే నిరామరూపమితి ప్రాప్తమతస్తదభిధానమతిశయేన నిరామరూపప్రాపణార్థం| అవేక్ష్యాగ్నిం ‘దీప్తం’ ఇతి శేషః| సక్షారం యవక్షారసహితం, స్వర్జికాక్షారసహితమిత్యన్యే| నిరామరూపమిత్యాద్యారభ్య వాతచికిత్సితం శూలస్యాన్యథాఽసంభూతేరిత్యన్యే వదంతి||75||-
Adhikarana 40 (76) · Śloka 77
బలాబృహత్యంశుమతీకచ్ఛురామూలసాధితం ||76|| మధూక్షితం సమధుకం పిబేచ్ఛూలైరభిద్రుతః |77|
बलाबृहत्यंशुमतीकच्छुरामूलसाधितम् ||७६|| मधूक्षितं समधुकं पिबेच्छूलैरभिद्रुतः |७७|
🔊 Audio coming soon
బలాబృహత్యంశుమతీత్యాది| ‘ఘృతం’ ఇత్యనువర్తతే| మధూక్షితం ఈషన్మాత్రమధుయుక్తమిత్యర్థః| సమధుకం యష్టీమధుసహితం, వక్ష్యమాణయోగే యష్టీమధుకస్య ప్రక్షేపదర్శనాదత్రాపి ప్రక్షేపః| శూలైరభిద్రుతః శూలైరార్తః||76||-
Adhikarana 41 (77-78) · Śloka 79
దార్వీబిల్వకణాద్రాక్షాకటుకేంద్రయవైర్ఘృతం ||77|| సాధితం హంత్యతీసారం వాతపిత్తకఫాత్మకం | దధ్నా చామ్లేన సంపక్వం సవ్యోషాజాజిచిత్రకం ||78|| సచవ్యపిప్పలీమూలం దాడిమైర్వా రుగర్దితః |79|
दार्वीबिल्वकणाद्राक्षाकटुकेन्द्रयवैर्घृतम् ||७७|| साधितं हन्त्यतीसारं वातपित्तकफात्मकम् | दध्ना चाम्लेन सम्पक्वं सव्योषाजाजिचित्रकम् ||७८|| सचव्यपिप्पलीमूलं दाडिमैर्वा रुगर्दितः |७९|
🔊 Audio coming soon
దార్వీబిల్వకణాద్రాక్షేత్యాది| దార్వీ దారుహరిద్రా, కణా పిప్పలీ| అతీసారం వాతపిత్తకఫాత్మకం వ్యస్తైః సమస్తైశ్చ దోషైరారబ్ధం||77-78||-
Adhikarana 42 (79) · Śloka 80
పయో ఘృతం చ మధు చ పిబేచ్ఛూలైరభిద్రుతః ||79|| సితాజమోదకట్వంగమధుకైరవచూర్ణితం |80|
पयो घृतं च मधु च पिबेच्छूलैरभिद्रुतः ||७९|| सिताजमोदकट्वङ्गमधुकैरवचूर्णितम् |८०|
🔊 Audio coming soon
పయో ఘృతమిత్యాది| క్షీరఘృతమధూని సమాంశాని శర్కరాజమోదారలుయష్టీమధుకైశ్చూర్ణితైరవచూర్ణ్య శూలైరభిద్రుతః పిబేదితి సంబంధః||79||-
Adhikarana 43 (80) · Śloka 81
అవేదనం సుసంపక్వం దీప్తాగ్నేః సుచిరోత్థితం ||80|| నానావర్ణమతీసారం పుటపాకైరుపాచరేత్ |81|
अवेदनं सुसम्पक्वं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ||८०|| नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् |८१|
🔊 Audio coming soon
పుటపాకస్య విషయమాహ- అవేదనం సుసంపక్వమిత్యాది| నానావర్ణమిత్యనేన సాన్నిపాతికోఽతీసారః పుటపాకస్య విషయ ఇతి దర్శితం||80||-
Adhikarana 44 (81-83) · Śloka 84
త్వక్పిండం దీర్ఘవృంతస్య పద్మకేసరసంయుతం ||81|| కాశ్మరీపద్మపత్రైశ్చావేష్ట్య సూత్రేణ సందృఢం | మృదాఽవలిప్తం సుకృతమంగారేష్వవకూలయేత్ ||82|| స్విన్నముద్ధృత్య నిష్పీడ్య రసమాదాయ తం తతః | శీతం మధుయుతం కృత్వా పాయయేతోదరామయే ||83|| జీవంతీమేషశృంగ్యాదిష్వేవం ద్రవ్యేషు సాధయేత్ |84|
त्वक्पिण्डं दीर्घवृन्तस्य पद्मकेसरसंयुतम् ||८१|| काश्मरीपद्मपत्रैश्चावेष्ट्य सूत्रेण सन्दृढम् | मृदाऽवलिप्तं सुकृतमङ्गारेष्ववकूलयेत् ||८२|| स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं ततः | शीतं मधुयुतं कृत्वा पाययेतोदरामये ||८३|| जीवन्तीमेषशृङ्ग्यादिष्वेवं द्रव्येषु साधयेत् |८४|
🔊 Audio coming soon
పుటపాకవిధిమాహ- త్వక్పిండమిత్యాది| దీర్ఘవృంతస్య అరలుకస్య| అవకూలయేత్ పచేత్| ఉదరామయోఽత్ర అతీసారః| అరలుకస్య త్వచం పద్మకేసరం చ సమభాగం గృహీత్వా సంపిష్ట్వా తత్పిండం పద్మకాశ్మరీపత్రపుటకే నిక్షిప్య సూత్రేణావేష్ట్య మృత్తికయా నిర్ధూమఖదిరాంగారేషు తావత్ పచేద్ యావద్బాహ్యే రక్తవర్ణతా భవతి, తతోఽంగారేభ్య ఆకృష్య తత్పిండం నిష్పీడ్య స్వరసం గృహీత్వా శీతీభూతం చ కర్షప్రమితమధుసహితమతీసారే క్వాథమాత్రయా పాయయేత్| అనేన విధినా సర్వపుటపాకకల్పనా| యే చ సుకృతమితి కుశవేష్టితమితి వ్యాఖ్యానయంతి, తన్మతే ‘సూత్రేణావేష్ట్య’ ఇతి పాఠో నాస్తి| జీవంతీమేషశృంగ్యాదిష్వేవమిత్యాది| జీవంతీ ఉత్తరాపథే మహాకందా కర్కోటికాసదృశపత్రా, లాటవిషయే తు మూలినీ మహాప్రతానా| ఆదిశబ్దాత్ పాఠాశటీప్రభృతీనాం గ్రహణం| ఏవమితి యథా అరలుత్వక్పుటపాకవిధిరేవమత్రాపీత్యర్థః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘జీవంతీమేషశృంగేషు చైవం వృంతేషు కారయేత్’ ఇతి||81-83||-
Adhikarana 45 (84-85) · Śloka 86
తిత్తిరిం లుంచితం సమ్యక్ నిష్కృష్టాంత్రం తు పూరయేత్ ||84|| న్యగ్రోధాదిత్వచాం కల్కైః పూర్వవచ్చావకూలయేత్ | రసమాదాయ తస్యాథ సుస్విన్నస్య సమాక్షికం ||85|| శర్కరోపహితం శీతం పాయయేతోదరామయే |86|
तित्तिरिं लुञ्चितं सम्यक् निष्कृष्टान्त्रं तु पूरयेत् ||८४|| न्यग्रोधादित्वचां कल्कैः पूर्ववच्चावकूलयेत् | रसमादाय तस्याथ सुस्विन्नस्य समाक्षिकम् ||८५|| शर्करोपहितं शीतं पाययेतोदरामये |८६|
🔊 Audio coming soon
తిత్తిరిం లుంచితమిత్యాది| తిత్తిరిం కృష్ణతిత్తిరిం; నిష్కృష్టాంత్రమిత్యుపలక్షణం, తేన తుండపాదవర్జితమితి చ లభ్యతే| పూర్వవచ్చావకూలయేదితి కృష్ణతిత్తిరిం పాదతుండాంత్రవర్జితం కృత్వా న్యగ్రోధాదివల్కలకల్కేన కోష్ఠం పూరయిత్వా కాశ్మరీపద్మపత్రపుటకే నిక్షిప్య కుశైరావేష్ట్య మృత్తికయా లిప్త్వా ఖదిరాంగారేషు పచేత్; స్వరసప్రమాణం మధుశర్కరాప్రక్షేపప్రమాణం పూర్వవదితి| శ్రీబ్రహ్మదేవస్తు వ్యాఖ్యానయతి- న్యగ్రోధాదీత్యాదిశబ్దాత్ పలాశనందీవృక్షాదీనాం గ్రహణం, కుతః? తేషాం సంగ్రాహకత్వాత్; నతు సామస్త్యేన న్యగ్రోధాదిగణస్య; కుతః? స్తంభకత్వాత్; తథా చోక్తం- “సంగ్రాహి స్తంభనాద్భిన్నం యథా తదభిదధ్మహే| ఆగ్నేయగుణభూయిష్ఠం తోయాంశం పరిశోషయేత్|| సంగృహ్ణాతి మలం తత్స్యాద్గ్రాహి శుంఠ్యాదయో యథా| సమీరగుణభూయిష్ఠం శీతత్వాద్యన్నభస్వతః|| విధాయ వృద్ధిం స్తభ్నాతి స్తంభనం తద్యథా వటః” ఇతి| అయం చ వాతపిత్తాతీసారే కర్తవ్యః||84-85||-
Adhikarana 46 (86-87) · Śloka 88
లోధ్రచందనయష్ట్యాహ్వదార్వీపాఠాసితోత్పలాన్ ||86|| తండులోదకసంపిష్టాన్ దీర్ఘవృంతత్వగన్వితాన్ | పూర్వవత్ కూలితాత్తస్మాద్రసమాదాయ శీతలం ||87|| మధ్వాక్తం పాయయేచ్చైతత్ కఫపిత్తోదరామయే |88|
लोध्रचन्दनयष्ट्याह्वदार्वीपाठासितोत्पलान् ||८६|| तण्डुलोदकसम्पिष्टान् दीर्घवृन्तत्वगन्वितान् | पूर्ववत् कूलितात्तस्माद्रसमादाय शीतलम् ||८७|| मध्वाक्तं पाययेच्चैतत् कफपित्तोदरामये |८८|
🔊 Audio coming soon
లోధ్రచందనయష్ట్యాహ్వేత్యాది| లోధ్రాదినీలోత్పలాంతానరలుత్వక్సహితాన్ తండులోదకసంపిష్టాన్ పూర్వవత్కూలితాన్ పుటపాకవిధినా పక్వాన్, అస్మాత్ పిష్టస్విన్నరోధ్రాదికల్కాత్ రసం గృహీత్వా శీతం మధుయుతం పాయయేదితి సంబంధః||86-87||-
Adhikarana 47 (88) · Śloka 89
ఏవం ప్రరోహైః కుర్వీత వటాదీనాం విధానవత్ ||88|| పుటపాకాన్ యథాయోగం జాంగలోపహితాన్ శుభాన్ |89|
एवं प्ररोहैः कुर्वीत वटादीनां विधानवत् ||८८|| पुटपाकान् यथायोगं जाङ्गलोपहितान् शुभान् |८९|
🔊 Audio coming soon
ఏవం ప్రరోహైరిత్యాది| ఏవం పూర్వోక్తప్రకారేణ, వటాదీనాం ప్రరోహైః శాఖాధోభాగనిఃసృతజటాభిరిత్యర్థః| ఆదిశబ్దాత్ ప్లక్షగర్దభాండాదిప్రరోహాణాం గ్రహణం| విధానవత్ యథాయోగమవస్థాపేక్షమిత్యర్థః| జాంగలోపహితానితి అత్ర జాంగలశబ్దేన లావకకపింజలాదీనాం గ్రహణం, లఘుత్వాత్| వటాద్యవరోహజాంగలమాంసపుటపాకకల్పనా పూర్వవత్||88||-
Adhikarana 48 (89-90) · Śloka 90
బహుశ్లేష్మ సరక్తం చ మందవాతం చిరోత్థితం ||89|| కౌటజం ఫాణితం వాఽపి హంత్యతీసారమోజసా | అంబష్ఠాదిమధుయుతం పిప్పల్యాదిసమన్వితం ||90||
बहुश्लेष्म सरक्तं च मन्दवातं चिरोत्थितम् ||८९|| कौटजं फाणितं वाऽपि हन्त्यतीसारमोजसा | अम्बष्ठादिमधुयुतं पिप्पल्यादिसमन्वितम् ||९०||
🔊 Audio coming soon
బహుశ్లేష్మ సరక్తమిత్యాది| ఫాణితమివ ఫాణితం, స్త్యానమధ్వాకృతి| ఓజసా శక్త్యా ఆత్మప్రభావేణ| అత్ర కల్పనా- బృహత్ఫలశుక్లకుసుమస్నిగ్ధపత్రస్య పున్నామధేయస్య కుటజస్య వల్కం గృహీత్వా షోడశగుణే అష్టగుణే చతుర్గుణే వా జలే క్వాథయిత్వా అర్ధావశిష్టం క్వాథమాదాయ వస్త్రగాలితం కృత్వా పునస్తావత్ పచేత్ యావత్ పక్వఫాణితాకృతిః స్యాత్, తతస్తన్మధ్యేఽంబష్ఠాదిమధుపిప్పల్యాదిచూర్ణం చతుర్థాంశం నిక్షిప్య అవతార్యమితి| అన్యే తు కుటజత్వక్స్వరసం గృహీత్వా తావత్ క్వాథయేద్యావత్ ఫాణితాకృతిర్భవతీతి వ్యాఖ్యానయంతి||89-90||
Adhikarana 49 (91) · Śloka 91
పృశ్నిపర్ణీబలాబిల్వవాలకోత్పలధాన్యకైః | సనాగరైః పిబేత్ పేయాం సాధితాముదరామయీ ||91||
पृश्निपर्णीबलाबिल्ववालकोत्पलधान्यकैः | सनागरैः पिबेत् पेयां साधितामुदरामयी ||९१||
🔊 Audio coming soon
పృశ్నిపర్ణీత్యాది| బిల్వం బిల్వఫలం కోమలం, ఉత్పలం నీలోత్పలం, సనాగరైః సశుంఠీకైః| ఉదరామయీ అతీసారీ| పేయార్థం క్వాథకల్పనా పూర్వవత్||91||
Adhikarana 50 (92) · Śloka 93
అరలుత్వక్ ప్రియంగుం చ మధుకం దాడిమాంకురాన్ | ఆవాప్య పిష్ట్వా దధని యవాగూం సాధయేద్ద్రవాం ||92|| ఏషా సర్వానతీసారాన్ హంతి పక్వానసంశయం |93|
अरलुत्वक् प्रियङ्गुं च मधुकं दाडिमाङ्कुरान् | आवाप्य पिष्ट्वा दधनि यवागूं साधयेद्द्रवाम् ||९२|| एषा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्वानसंशयम् |९३|
🔊 Audio coming soon
అరలుత్వగిత్యాది| దాడిమాంకురాన్ దాడిమకోమలపత్రాణి| అరలుత్వగాదీన్ పిష్ట్వా దధని నిక్షిప్య యవాగూం సాధయేదిత్యర్థః| అత్ర పిష్ట్వేతి యదుక్తం తదరలుత్వగాదిక్వాథేన యవాగూసాధననిషేధార్థం| సాధయేద్ద్రవామితి యథా నాతిసాంద్రా భవతీత్యర్థః| ఏషా యవాగూః| పక్వాతిసారప్రస్తావాత్ పక్వాభిధానస్య ప్రాప్తస్య పునర్గ్రహణేన ఏషా యవాగూః పక్వాతీసారే అతిశయేన హితేతి జ్ఞాపయతి||92||-
Adhikarana 51 (93-94) · Śloka 94
రసాంజనం సాతివిషం త్వగ్బీజం కౌటజం తథా ||93|| ధాతకీ నాగరం చైవ పాయయేత్తండులాంబునా | సశూలం రక్తజం ఘ్నంతి ఏతే మధుసమాయుతాః ||94||
रसाञ्जनं सातिविषं त्वग्बीजं कौटजं तथा ||९३|| धातकी नागरं चैव पाययेत्तण्डुलाम्बुना | सशूलं रक्तजं घ्नन्ति एते मधुसमायुताः ||९४||
🔊 Audio coming soon
రసాంజనమిత్యాది| ఏతే యోగాః| సశూలం రక్తజం ‘అతీసారం’ ఇతి శేషః| అన్యే తు ‘హంతి యోగోఽయం మధుసంయుతః’ ఇతి పఠిత్వా ఏక ఏవ యోగోఽయమితి మన్యంతే||93-94||
Adhikarana 52 (95) · Śloka 96
మధుకం బిల్వపేశీ చ శర్కరామధుసంయుతా | అతీసారం నిహన్యుశ్చ శాలిషష్టికయోః కణాః ||95|| తద్వల్లీఢం మధుయుతం బదరీమూలమేవ తు |96|
मधुकं बिल्वपेशी च शर्करामधुसंयुता | अतीसारं निहन्युश्च शालिषष्टिकयोः कणाः ||९५|| तद्वल्लीढं मधुयुतं बदरीमूलमेव तु |९६|
🔊 Audio coming soon
మధుకమిత్యాది| శాలిషష్టికయోః కణాః ఇతి అత్రాపి శర్కరామధుసంయుతా ఇతి సంబంధనీయం| అయమపరో యోగో మధుకం బిల్వపేశీ చేత్యాదియోగస్యాగ్రే కైశ్చిత్ పఠ్యతే| తద్యథా- ‘యోగాన్ సాంగ్రాహికాంశ్చాన్యాన్ పిబేత్ సక్షౌద్రశర్కరాన్| న్యగ్రోధాదిషు కుర్యాచ్చ పుటపాకాన్ యథేరితాన్’- ఇతి||95||-
Adhikarana 53 (96) · Śloka 97
బదర్యర్జునజంబ్వామ్రశల్లకీవేతసత్వచః ||96|| శర్కరాక్షౌద్రసంయుక్తాః పీతా ఘ్నంత్యుదరామయం |97|
बदर्यर्जुनजम्ब्वाम्रशल्लकीवेतसत्वचः ||९६|| शर्कराक्षौद्रसंयुक्ताः पीता घ्नन्त्युदरामयम् |९७|
🔊 Audio coming soon
బదర్యర్జునేత్యాది| అర్జునః కకుభః; బదర్యాదీనాం త్వచః శర్కరాక్షౌద్రయుతాః పీతా ఉదరామయమతీసారం ఘ్నంతీత్యర్థః||96||-
Adhikarana 54 (97) · Śloka 98
ఏతైరేవ యవాగూంశ్చ షడాన్ యూషాంశ్చ కారయేత్ ||97|| పానీయాని చ తృష్ణాసు ద్రవ్యేష్వేతేషు బుద్ధిమాన్ |98|
एतैरेव यवागूंश्च षडान् यूषांश्च कारयेत् ||९७|| पानीयानि च तृष्णासु द्रव्येष्वेतेषु बुद्धिमान् |९८|
🔊 Audio coming soon
ఏతైరేవ యవాగూంశ్చేత్యాది| ఏతైరేవ బదర్యాదిభిః| షడా దాడిమగోరసాదినా ఘనపల్లవఫలాదిభిః కృతాః| ‘రసాంజనం సాతివిషం’ ఇత్యాదికం ‘ద్రవ్యేష్వేతేషు బుద్ధిమాన్’ ఇత్యంతం రక్తాతీసారచికిత్సితం కార్తికాచార్యో న పఠతి, రక్తాతీసారస్యానంగీకృతత్వాత్; పిత్తాతీసారావస్థాయాం చ యో రక్తాతీసారస్తస్య చికిత్సా ‘పిత్తాతిసారీ యో మర్త్య’ ఇత్యాదినా వక్ష్యమాణాఽస్తి; శ్రీజేజ్జటాచార్యేణైష పాఠో విభృశ్యైవ సర్వోఽపి పఠితస్తన్మతానుసారిణా శ్రీబ్రహ్మదేవేనాపి||97||-
Adhikarana 55 (98) · Śloka 99
కృతం శాల్మలివృంతేషు కషాయం హిమసంజ్ఞితం ||98|| నిశాపర్యుషితం పేయం సక్షౌద్రం మధుకాన్వితం |99|
कृतं शाल्मलिवृन्तेषु कषायं हिमसञ्ज्ञितम् ||९८|| निशापर्युषितं पेयं सक्षौद्रं मधुकान्वितम् |९९|
🔊 Audio coming soon
కృతం శాల్మలివృంతేషు కషాయమిత్యాది| కషాయం హిమసంజ్ఞితమితి శీతకషాయమిత్యర్థః; నతు క్వథితం, హిమశబ్దోపాదానాత్| శీతకషాయవిధిమాహ- ద్రవ్యచూర్ణముపాదాయ అహోరాత్రం తుల్యే జలే స్థాపయేత్, తతో మృదితం వస్త్రపూతం పలచతుష్టయప్రమాణం మధు యష్ఠీమధు చ కర్షప్రమాణం ప్రక్షిప్య పేయమిత్యర్థః||98||-
Adhikarana 56 (99-102) · Śloka 102
విబద్ధవాతవిట్ శూలపరీతః సప్రవాహికః ||99|| సరక్తపిత్తశ్చ పయః పిబేత్తృష్ణాసమన్వితః | యథాఽమృతం తథా క్షీరమతీసారేషు పూజితం ||100|| చిరోత్థితేషు తత్ పేయమపాం భాగైస్త్రిభిః శృతం | దోషశేషం హరేత్తద్ధి తస్మాత్పథ్యతమం స్మృతం ||101|| హితః స్నేహవిరేకో వా బస్తయః పిచ్ఛిలాశ్చ యే | పిచ్ఛిలస్వరసే సిద్ధం హితం చ ఘృతముచ్యతే ||102||
विबद्धवातविट् शूलपरीतः सप्रवाहिकः ||९९|| सरक्तपित्तश्च पयः पिबेत्तृष्णासमन्वितः | यथाऽमृतं तथा क्षीरमतीसारेषु पूजितम् ||१००|| चिरोत्थितेषु तत् पेयमपां भागैस्त्रिभिः शृतम् | दोषशेषं हरेत्तद्धि तस्मात्पथ्यतमं स्मृतम् ||१०१|| हितः स्नेहविरेको वा बस्तयः पिच्छिलाश्च ये | पिच्छिलस्वरसे सिद्धं हितं च घृतमुच्यते ||१०२||
🔊 Audio coming soon
చూర్ణాదీనభిధాయ క్షీరపానస్య విషయమాహ- విబద్ధవాతవిట్ శూలపరీత ఇత్యాది| విబద్ధః అవరుద్ధో వాతోవిట్ చ యస్య సః, తథా శూలపరీతః, తథా ప్రవాహికాయుక్తః, తథా రక్తపిత్తాన్విత ఇతి విషయచతుష్టయమస్య క్షీరస్య| పయః పిబేదిత్యుక్తం తత్ కీదృశం పేయమిత్యాహ- అపాం భాగైరిత్యాది; అపాం భాగైరిత్యుపాదానాత్ కేవలజలేన క్షీరసాధనమత్రోక్తం| దోషశేషహారిత్వం క్షీరస్య ప్రభావాత్| తత్ క్షీరం| హి యస్మాదర్థే| స్నేహవిరకోఽత్ర విరేచనీయద్రవ్యసంస్కృతేన స్నేహేన స్వభావేన విరేచనస్నేహేన వా| బస్తయః పిచ్ఛిలాశ్చ యే బస్తయో బస్తివికారోక్తవక్ష్యమాణాశ్చ| పిచ్ఛిలా అరలుశాల్మలీప్రభృతయః, తేషాం స్వరసే సిద్ధం ఘృతం బస్తౌ హితమిత్యర్థః||99-102||
Adhikarana 57 (103) · Śloka 104
శకృతా యస్తు సంసృష్టమతిసార్యేత శోణితం | ప్రాక్ పశ్చాద్వా పురీషస్య సరుక్ సపరికర్తికః ||103|| క్షీరిశుంగాశృతం సర్పిః పిబేత్ సక్షౌద్రశర్కరం |104|
शकृता यस्तु संसृष्टमतिसार्येत शोणितम् | प्राक् पश्चाद्वा पुरीषस्य सरुक् सपरिकर्तिकः ||१०३|| क्षीरिशुङ्गाशृतं सर्पिः पिबेत् सक्षौद्रशर्करम् |१०४|
🔊 Audio coming soon
అవస్థావశేన చికిత్సితమాహ- శకృతేత్యాది| శకృతా పురీషేణ సంసృష్టం సరుక్ సశూలం, సపరికర్తికః బస్తిగుదమేఢ్రేషు పరికృంతనమివ వాతవేదనా పరికర్తికా తత్సహిత ఇత్యర్థః| క్షీరిశుంగః వటాశ్వత్థాదీనాం నూతనపత్రాంకురాః| ఘృతపాకప్రమాణం స్నేహాధ్యాయోక్తం, క్షౌద్రశర్కరాప్రక్షేపః ప్రత్యేకం కర్షప్రమాణః||103||-
Adhikarana 58 (104-105) · Śloka 105
దార్వీత్వక్పిప్పలీశుంఠీలాక్షాశక్రయవైర్ఘృతం ||104|| సంయుక్తం భద్రరోహిణ్యా పక్వం పేయాదిమిశ్రితం | త్రిదోషమప్యతీసారం పీతం హంతి సుదారుణం ||105||
दार्वीत्वक्पिप्पलीशुण्ठीलाक्षाशक्रयवैर्घृतम् ||१०४|| संयुक्तं भद्ररोहिण्या पक्वं पेयादिमिश्रितम् | त्रिदोषमप्यतीसारं पीतं हन्ति सुदारुणम् ||१०५||
🔊 Audio coming soon
తస్యామేవావస్థాయామపరమపి ఘృతమాహ- దార్వీత్వగిత్యాది| దార్వీత్వక్ దారుహరిద్రాత్వక్| అన్యే దార్వీ దారుహారిద్రా, త్వక్ త్వచమాహుః| భద్రరోహిణీ కటుకా| దార్వీత్వగాదిభిర్భద్రరోహిణీపర్యంతైః స్నేహచతుర్థాంశైరుదకచతుర్గుణం ఘృతం పక్వం పేయాయవాగూప్రభృతిభిర్యుక్తం పీతం త్రిదోషమప్యతీసారం హంతీతి సంబంధః||104-105||
Adhikarana 59 (106) · Śloka 106
గౌరవే వమనం పథ్యం యస్య స్యాత్ ప్రబలః కఫః | జ్వరే దాహే సవిడ్బంధే మారుతాద్రక్తపిత్తవత్ ||106||
गौरवे वमनं पथ्यं यस्य स्यात् प्रबलः कफः | ज्वरे दाहे सविड्बन्धे मारुताद्रक्तपित्तवत् ||१०६||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగామావస్థాయాం వమనమభిధాయేదానీం పక్వావస్థాయామపి వమనమాహ- గౌరవే వమనమిత్యాది| గౌరవే జఠరగౌరవే, రక్తపిత్తవదితి యథా రక్తపిత్తేఽధోగతే వమనం తథా అతీసారేఽపి గౌరవాదియుక్తే యస్య పురుషస్య ప్రబలః కఫో భవేత్, మారుతాత్ విడ్బంధే చ సతి వమనం పథ్యమితి సంబంధః| నను వమనం కథమతీసారఘ్నం? ఉచ్యతే- ద్రవశ్లేష్మణః క్షయాద్విపరీతమార్గచికిత్సాప్రభావాద్వా||106||
Adhikarana 60 (107) · Śloka 107
సంపక్వే బహుదోషే చ విబంధే మూత్రశోధనైః | కార్యమాస్థాపనం క్షిప్రం తథా చైవానువాసనం ||107||
सम्पक्वे बहुदोषे च विबन्धे मूत्रशोधनैः | कार्यमास्थापनं क्षिप्रं तथा चैवानुवासनम् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
ఆస్థాపనానువాసనవిషయమాహ- సంపక్వేత్యాది| సంపక్వే ‘అతీసారే’ ఇతి శేషః| విబంధే అధోవాతాదీనామప్రవృత్తౌ| మూత్రశోధనైః తృణపంచమూలీపాషాణభేదగోక్షురప్రభృతిభిః| ఆస్థాపనం నిరూహః||107||
Adhikarana 61 (108) · Śloka 108
ప్రవాహణే గుదభ్రంశే మూత్రాఘాతే కటిగ్రహే | మధురామ్లైః శృతం తైలం సర్పిర్వాఽప్యనువాసనం ||108||
प्रवाहणे गुदभ्रंशे मूत्राघाते कटिग्रहे | मधुराम्लैः शृतं तैलं सर्पिर्वाऽप्यनुवासनम् ||१०८||
🔊 Audio coming soon
అనువాసనస్యాపరం విషయమాహ- ప్రవాహణే ఇత్యాది| గుదభ్రంశే గుదనిఃసరణే, మధురైః కాకోల్యాదిభిః, అమ్లైః బీజపూరకకపిత్థచుక్రికావృక్షామ్లకాంజికాదిభిః||108||
Adhikarana 62 (109) · Śloka 109
గుదపాకస్తు పిత్తేన యస్య స్యాదహితాశినః | తస్య పిత్తహరాః సేకాస్తత్సిద్ధాశ్చానువాసనాః ||109||
गुदपाकस्तु पित्तेन यस्य स्यादहिताशिनः | तस्य पित्तहराः सेकास्तत्सिद्धाश्चानुवासनाः ||१०९||
🔊 Audio coming soon
గుదపాక ఇత్యాది| యస్య అతీసారిణః, అహితాశినః అపథ్యభోజినః| తత్ర గుదపాకే పిత్తహరాః సేకాః క్షీరేక్షురసశర్కరోదకమధురౌషధకషాయైః కృతాః, తత్సిద్ధాః పిత్తహరైః సిద్ధా అనువాసనాః స్నేహాః| యద్యపి గుదపాకః పిత్తేనైవ స్యాత్తథాఽపి ‘గుదే పక్వే గతోష్మాణమతీసారకిణం త్యజేత్’ ఇతి యో గుదపాకోఽభిహితస్తత్పరిహారార్థమహితాశిత్వేన ప్రకుపితపిత్తజనితగుదపాకచికిత్సార్థం చ ‘గుదపాకస్తు పిత్తేన’ ఇత్యుక్తం||109||
Adhikarana 63 (110) · Śloka 110
దధిమండసురాబిల్వసిద్ధం తైలం సమారుతే | భోజనే చ హితం క్షీరం కచ్ఛురామూలసాధితం ||110||
दधिमण्डसुराबिल्वसिद्धं तैलं समारुते | भोजने च हितं क्षीरं कच्छुरामूलसाधितम् ||११०||
🔊 Audio coming soon
తైలానువాసనవిషయమాహ- దధీత్యాది| దధిమండో దధిమస్తు| దధిమండాదిభిః సిద్ధం తైలమనువాసనే దేయమిత్యర్థః| సమారుతే ‘అతీసారే’ ఇతి శేషః| కచ్ఛురా కంకతికా, ‘శూకశింబా’ ఇత్యేకే, ‘దురాలభా’ ఇత్యన్యే||110||
Adhikarana 64 (111) · Śloka 111
అల్పాల్పం బహుశో రక్తం సరుగ్య ఉపవేశ్యతే | యదా వాయుర్విబద్ధశ్చ పిచ్ఛాబస్తిస్తదా హితః ||111||
अल्पाल्पं बहुशो रक्तं सरुग्य उपवेश्यते | यदा वायुर्विबद्धश्च पिच्छाबस्तिस्तदा हितः ||१११||
🔊 Audio coming soon
పిచ్ఛాబస్తేర్విషయమాహ- అల్పాల్పమిత్యాది| బహుశో బహూన్ వారాన్, సరుక్ సవేదనం, య ఉపవేశ్యతే అతిసార్యతే, తస్య తదా పిచ్ఛాబస్తిర్హిత ఇతి సంబంధః| పిచ్ఛాబస్తిః పిచ్ఛిలద్రవ్యైః కృతః; స చ ‘బదర్యైరావతీశేలుశాల్మలీ’ (చి. 38) ఇత్యాదినా నిరూహక్రమోక్తః; జేజ్జటాచార్యస్తు ‘అత్రైవాధ్యాయే వక్ష్యమాణానాం ‘కపిత్థశాల్మలీఫంజీ’ ఇత్యాదిద్రవ్యాణాం కల్కపిండం పుటపాకవిధినా సంస్వేద్య నిష్పీడ్య రసమానీయ తేన రసేన సక్షీరేణ పిచ్ఛాబస్తిర్దేయః, అథవా కపిత్థాదిద్రవ్యకల్కం క్షీరేణాలోడ్య పిచ్ఛాబస్తిర్దేయః’ ఇతి మన్యతే||111||
Adhikarana 65 (112) · Śloka 112
ప్రాయేణ గుదదౌర్బల్యం దీర్ఘకాలాతిసారిణాం | భవేత్తస్మాద్ధితం తేషాం గుదే తైలావచారణం ||112||
प्रायेण गुददौर्बल्यं दीर्घकालातिसारिणाम् | भवेत्तस्माद्धितं तेषां गुदे तैलावचारणम् ||११२||
🔊 Audio coming soon
దీర్ఘకాలాతిసారిణాం గుదదౌర్బల్యే చికిత్సితమాహ- ప్రాయేణ గుదదౌర్బల్యమిత్యాది| తైలావచారణం పిచుసేకానువాసనైః; సదాహే గుదదౌర్బల్యే పునర్ఘృతమవచారణీయం||112||
Adhikarana 66 (113) · Śloka 113
కపిత్థశాల్మలీఫంజీవటకార్పాసదాడిమాః | యూథికా కచ్ఛురా శేలుః శణశ్చుచ్చూశ్చ దాధికాః ||113||
कपित्थशाल्मलीफञ्जीवटकार्पासदाडिमाः | यूथिका कच्छुरा शेलुः शणश्चुच्चूश्च दाधिकाः ||११३||
🔊 Audio coming soon
అతీసారశూలే చికిత్సితమాహ- కపిత్థశాల్మలీత్యాది| ఫంజీ పాఠాభేదః, అన్యే భార్గీమాహుః| కచ్ఛురా కంకతికా, అన్యే దురాలభామాహుః| శేలుః శ్లేష్మాతకః| దాధికా దధ్నా సంస్కృతాః| హితశబ్దోఽత్ర వక్ష్యమాణః సంబధ్యతే, స చార్థాద్బహువచనాంతో ద్రష్టవ్యః| కపిత్థాదయశ్చుచ్చూపర్యంతా దధ్నా సంస్కృతా హితా ఇత్యర్థః||113||
Adhikarana 67 (114) · Śloka 115
శాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ బృహతీ కంటకారికా | బలాశ్వదంష్ట్రాబిల్వాని పాఠానాగరధాన్యకం ||114|| ఏష ఆహారసంయోగే హితః సర్వాతిసారిణాం |115|
शालपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका | बलाश्वदंष्ट्राबिल्वानि पाठानागरधान्यकम् ||११४|| एष आहारसंयोगे हितः सर्वातिसारिणाम् |११५|
🔊 Audio coming soon
పేయాద్యుపయోగద్రవ్యాణ్యాహ- శాలపర్ణీత్యాది| ఏష శాలపర్ణ్యాదిః| ఆహారసంయోగే పేయాదిసంస్కారే; సంస్కారశ్చ శాలపర్ణ్యాదిద్రవ్యపలచతుష్టయం జలాఢకే సాధయిత్వా అర్ధశృతేన తేన పేయాది సాధనీయం; వృద్ధవైద్యాస్తు బహుద్రవ్యసాధితాంబుసంస్కృతాహారస్యారుచికరత్వాదాఢకేఽంభసి పలమాత్రం ద్రవ్యం సాధయంతి| భక్తాదిసాధనే ద్రవప్రమాణం తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయం; తథా హి- “భక్తం పంచగుణే తోయే యవాగూం షడ్గుణే పచేత్| చతుర్దశగుణే పేయాం విలేపీం చ చతుర్గుణే”- ఇతి| ఏష శాలపర్ణ్యాదిర్దశాంగత్వేన ప్రసిద్ధః||114||-
Adhikarana 68 (115) · Śloka 115
తిలకల్కో హితశ్చాత్ర మౌద్గో ముద్గరసస్తథా ||115||
तिलकल्को हितश्चात्र मौद्गो मुद्गरसस्तथा ||११५||
🔊 Audio coming soon
తిలకల్క ఇత్యాది| మౌద్గో ముద్గస్య కల్కః||115||
Adhikarana 69 (116) · Śloka 117
పిత్తాతిసారీ యో మర్త్యః పిత్తలాన్యతిషేవతే | పిత్తం ప్రదుష్టం తస్యాశు రక్తాతీసారమావహేత్ ||116|| జ్వరం శూలం తృషాం దాహం గుదపాకం చ దారుణం |117|
पित्तातिसारी यो मर्त्यः पित्तलान्यतिषेवते | पित्तं प्रदुष्टं तस्याशु रक्तातीसारमावहेत् ||११६|| ज्वरं शूलं तृषां दाहं गुदपाकं च दारुणम् |११७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పిత్తాతీసారస్యైవావస్థావిశేషం రక్తాతీసారమాహ- పిత్తాతిసారీ యో మర్త్య ఇత్యాది| పిత్తలాన్యేవేతి అన్నపానాదీని| దారుణం కష్టసాధ్యం||116||-
Adhikarana 70 (117-118) · Śloka 119
యో రక్తం శకృతః పూర్వం పశ్చాద్వా ప్రతిసార్యతే ||117|| స పల్లవైర్వటాదీనాం ససర్పిః సాధితం పయః | పిబేత్ సశర్కరాక్షౌద్రమథవాఽప్యభిమథ్య తత్ ||118|| నవనీతమథో లిహ్యాత్తక్రం చానుపిబేత్తతః |119|
यो रक्तं शकृतः पूर्वं पश्चाद्वा प्रतिसार्यते ||११७|| स पल्लवैर्वटादीनां ससर्पिः साधितं पयः | पिबेत् सशर्कराक्षौद्रमथवाऽप्यभिमथ्य तत् ||११८|| नवनीतमथो लिह्यात्तक्रं चानुपिबेत्ततः |११९|
🔊 Audio coming soon
పిత్తాతీసారస్యైవావస్థాంతరమభిధాయ చికిత్సితమాహ- యో రక్తమిత్యాది| సః పిత్తాతీసారయుక్తః పురుషః| వటాదీనాం న్యగ్రోధాదీనాం; అత్ర న్యగ్రోధాదిపల్లవానాం పలార్ధం, క్షీరపలచతుష్టయం, చతుర్గుణం జలం చ దత్త్వా సాధయిత్వా క్షీరావశేషం గ్రాహ్యం, తచ్చ ఘృతకర్షైకయుతం మధ్యాగ్నిః పిబేత్| అభిమథ్య విలోడ్య| తత్క్షీరం తదుత్పన్నం నవనీతం చ శర్కరామధుయుతం లిహ్యాదిత్యర్థః| అన్యే తు వటాదిపల్లవశృతం క్షీరం మధుఘృతశర్కరాదియుక్తం పిబేదితి మన్యంతే; తత ఏవ చ నవనీతం కేవలం లిహ్యాత్, తతస్తక్రం పిబేదితి వదంతి||117-118||-
Adhikarana 71 (119) · Śloka 120
ప్రియాలశాల్మలీప్లక్షశల్లకీతినిశత్వచః ||119|| క్షీరే విమృదితాః పీతాః సక్షౌద్రా రక్తనాశనాః |120|
प्रियालशाल्मलीप्लक्षशल्लकीतिनिशत्वचः ||११९|| क्षीरे विमृदिताः पीताः सक्षौद्रा रक्तनाशनाः |१२०|
🔊 Audio coming soon
ప్రియాలశాల్మలీప్లక్షేత్యాది| ప్రియాలాదీనాం త్వచః పృథక్ పృథక్ పేయాః సామస్త్యేన వా| ప్రియాలః చారః, ప్లక్షః పర్కటీ, తినిశః స్యందనః| క్షీరే అజాక్షీరే, తంత్రాంతరోక్తత్వాత్| విమృదితా ఆలోడితాః| సక్షౌద్రా మధుసహితాః||119||-
Adhikarana 72 (120) · Śloka 121
మధుకం శర్కరాం లోధ్రం పయస్యామథ సారివాం ||120|| పిబేచ్ఛాగేన పయసా సక్షౌద్రం రక్తనాశనం |121|
मधुकं शर्करां लोध्रं पयस्यामथ सारिवाम् ||१२०|| पिबेच्छागेन पयसा सक्षौद्रं रक्तनाशनम् |१२१|
🔊 Audio coming soon
మధుకం శర్కరాం లోధ్రమిత్యాది| పయస్యా అర్కపుష్పీ||120||-
Adhikarana 73 (121) · Śloka 122
మంజిష్ఠాం సారివాం లోధ్రం పద్మకం కుముదోత్పలం ||121|| పిబేత్ పద్మాం చ దుగ్ధేన ఛాగేనాసృక్ప్రశాంతయే |122|
मञ्जिष्ठां सारिवां लोध्रं पद्मकं कुमुदोत्पलम् ||१२१|| पिबेत् पद्मां च दुग्धेन छागेनासृक्प्रशान्तये |१२२|
🔊 Audio coming soon
మంజిష్ఠాం సారివామిత్యాది| పద్మకం ప్రసిద్ధం, కుముదం శ్వేతం, ఉత్పలం నీలం, పద్మా భార్గీ| మంజిష్ఠాదీని కల్కీకృతాని చూర్ణితాని వా ఛాగదుగ్ధేన పిబేదిత్యర్థః||121||-
Adhikarana 74 (122-124) · Śloka 124
శర్కరోత్పలలోధ్రాణి సమంగా మధుకం తిలాః ||122|| తిలాః కృష్ణాః సయష్ట్యాహ్వాః సమంగా చోత్పలాని చ | తిలా మోచరసో లోధ్రం తథైవ మధుకోత్పలం ||123|| కచ్ఛురా తిలకల్కశ్చ యోగాశ్చత్వార ఏవ చ | ఆజేన పయసా పేయాః సరక్తే మధుసంయుతాః ||124||
शर्करोत्पललोध्राणि समङ्गा मधुकं तिलाः ||१२२|| तिलाः कृष्णाः सयष्ट्याह्वाः समङ्गा चोत्पलानि च | तिला मोचरसो लोध्रं तथैव मधुकोत्पलम् ||१२३|| कच्छुरा तिलकल्कश्च योगाश्चत्वार एव च | आजेन पयसा पेयाः सरक्ते मधुसंयुताः ||१२४||
🔊 Audio coming soon
శర్కరోత్పలలోధ్రాణీత్యాది| సమంగా వరాహక్రాంతా| తిలాః కృష్ణాః కృష్ణతిలాః, సయష్ట్యాహ్వా యష్టీమధుసహితాః| మోచరసః శాల్మలీనిర్యాసః| కచ్ఛురా కంకతికా| సరక్తే పురీషే ‘స్రవతి ’ ఇతి శేషః| శర్కరేత్యాదిచత్వారో యోగాః శ్లోకార్ధికా మధుసహితాః సరక్తే పురీషే ఛాగదుగ్ధేన పేయా ఇత్యర్థః||122-124||
Adhikarana 75 (125) · Śloka 125
ద్రవే సరక్తే స్రవతి బాలబిల్వం సఫాణితం | సక్షౌద్రతైలం ప్రాగేవ లిహ్యాదాశు హితం హి తత్ ||125||
द्रवे सरक्ते स्रवति बालबिल्वं सफाणितम् | सक्षौद्रतैलं प्रागेव लिह्यादाशु हितं हि तत् ||१२५||
🔊 Audio coming soon
సరక్తే అద్రవే చ పురీషే సరతి చికిత్సితమభిధాయ సరక్తద్రవాతీసారిణశ్చికిత్సితమాహ- ద్రవే సరక్తే ఇత్యాది| ద్రవే ద్రవమలే, ‘ఉదకధాతౌ’ ఇత్యన్యే| ఫాణితం కాకవీ, సక్షౌద్రతైలం మధుతైలసహితం, ప్రాగేవేతి భోజనాత్ పూర్వం హితం| ‘ఆశు హితం’ ఇత్యత్ర ‘హితకరం’ ఇత్యన్యే పఠంతి||125||
Adhikarana 76 (126) · Śloka 126
కోశకారం ఘృతే భృష్టం లాజచూర్ణం సితా మధు | సశూలం రక్తపిత్తోత్థం లీఢం హంత్యుదరామయం ||126||
कोशकारं घृते भृष्टं लाजचूर्णं सिता मधु | सशूलं रक्तपित्तोत्थं लीढं हन्त्युदरामयम् ||१२६||
🔊 Audio coming soon
కోశకారమిత్యాది| కోశకార ఇక్షుభేదః | అత్ర విధిః- నిస్త్వచం కోశకారస్య సూక్ష్మఖండం ఘృతే భృష్ట్వా పేషయిత్వా లాజశర్కరాచూర్ణమిశ్రం మధునా లిహన్ రక్తపిత్తోత్థం సశూలముదరామయమతీసారం హంతీత్యర్థః||126||
Adhikarana 77 (127) · Śloka 127
బిల్వమధ్యం సమధుకం శర్కరాక్షౌద్రసంయుతం | తండులాంబుయుతో యోగః పిత్తరక్తోత్థితం జయేత్ ||127||
बिल्वमध्यं समधुकं शर्कराक्षौद्रसंयुतम् | तण्डुलाम्बुयुतो योगः पित्तरक्तोत्थितं जयेत् ||१२७||
🔊 Audio coming soon
బిల్వమధ్యమిత్యాది| అవస్థావశేన పిత్తాద్రక్తాద్వా ఉత్థితం, న తు రక్తపిత్తాభ్యామేవోత్థితం, ఏవం సత్యతీసారాణాం సప్తత్వం స్యాత్||127||
Adhikarana 78 (128) · Śloka 128
యోగాన్ సాంగ్రాహికాంశ్చాన్యాన్ పిబేత్సక్షౌద్రశర్కరాన్ | న్యగ్రోధాదిషు కుర్యాచ్చ పుటపాకాన్ యథేరితాన్ ||128||
योगान् साङ्ग्राहिकांश्चान्यान् पिबेत्सक्षौद्रशर्करान् | न्यग्रोधादिषु कुर्याच्च पुटपाकान् यथेरितान् ||१२८||
🔊 Audio coming soon
అత్ర సాంగ్రాహికానితి సామాన్యోక్తావపి పిత్తాతిసారోక్తానితి ప్రత్యేతవ్యం, ఔపయికత్వాత్| నను, న్యగ్రోధాదిషు పుటపాకా దర్శితాః, తత్కథం పునరభిధీయంతే? ఉచ్యతే- న్యగ్రోధాదిషు కుర్యాచ్చేతి యథేరితాన్ పుటపాకాన్ కుర్యాదితి యోజనాత్||128||
Adhikarana 79 (129) · Śloka 129
గుదపాకే చ యే ఉక్తాస్తేఽత్రాపి విధయః స్మృతాః |129|
गुदपाके च ये उक्तास्तेऽत्रापि विधयः स्मृताः |१२९|
🔊 Audio coming soon
గుదపాకే చేత్యాది| యే ఉక్తాః సేకాదయస్తే పిత్తరక్తోత్థితేఽతీసారే హితాః|129|-
Adhikarana 80 (129) · Śloka 129
రుజాయాం చాప్రశామ్యంత్యాం పిచ్ఛాబస్తిర్హితో భవేత్ ||129||
रुजायां चाप्रशाम्यन्त्यां पिच्छाबस्तिर्हितो भवेत् ||१२९||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావశేన పునః పిచ్ఛాబస్తిమాహ- రుజాయామిత్యాది||129||
Adhikarana 81 (130-131) · Śloka 131
సక్తవిడ్ దోషబహులం దీప్తాగ్నిర్యోఽతిసార్యతే | విడంగత్రిఫలాకృష్ణాకషాయైస్తం విరేచయేత్ ||130|| అథవైరండసిద్ధేన పయసా కేవలేన వా | యవాగూర్వితరేచ్చాస్య వాతఘ్నైర్దీపనైః కృతాః ||131||
सक्तविड् दोषबहुलं दीप्ताग्निर्योऽतिसार्यते | विडङ्गत्रिफलाकृष्णाकषायैस्तं विरेचयेत् ||१३०|| अथवैरण्डसिद्धेन पयसा केवलेन वा | यवागूर्वितरेच्चास्य वातघ्नैर्दीपनैः कृताः ||१३१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమవస్థాపేక్షమతీసారే విరేచనమాహ- సక్తవిడిత్యాది| సక్తవిట్ విబద్ధపురీషః| దోషబహులమితి దోషశబ్దోఽత్ర పురీషవచనః, తేన పురీషబహులమిత్యర్థః| తం అతీసారిణం, విడంగాదికషాయైర్విరేచయేదిత్యర్థః| అథవేత్యాది| ఏరండమూలసిద్ధేన కేవలేన క్షీరేణ విరేచయేదితి సంబంధః| విరేచితస్య కిం కార్యమిత్యాహ- యవాగూరిత్యాది| వాతఘ్నైర్దీపనైరితి శాలిపర్ణ్యాదిభిః| నను, ‘స్తోకం స్తోకం విబద్ధం’ ఇత్యాదావసమ్యక్ప్రవర్తమానే పురీషే విరేచనముక్తం, అత్రాతిప్రవర్తమానే కథం విరేకః? ఉచ్యతే- అత్రాతీసారాతిప్రవర్తకస్య ప్రకుపితపిత్తస్య విరేచనేన నిరాకరణాదిత్యదోషః||130-131||
Adhikarana 82 (132) · Śloka 132
దీప్తాగ్నిర్నిష్పురీషో యః సార్యతే ఫేనిలం శకృత్ | స పిబేత్ ఫాణితం శుంఠీదధితైలపయోఘృతం ||132||
दीप्ताग्निर्निष्पुरीषो यः सार्यते फेनिलं शकृत् | स पिबेत् फाणितं शुण्ठीदधितैलपयोघृतम् ||१३२||
🔊 Audio coming soon
అతోఽతీసారస్యైవావస్థాంతరాన్వితస్య నిఃసారకసంజ్ఞకస్య లక్షణం చికిత్సితం చాహ- దీప్తాగ్నిర్నిష్పురీషో య ఇత్యాది| నిష్పురీషః క్షీణవర్చాః, ఫేనిలం శకృత్ ఫేనవత్ పురీషమిత్యర్థః| ఫాణితం కాకవీ, తైలం తిలతైలం, పయో దుగ్ధం, ఫాణితమిత్యాదికం ఘృతాంతమేకీకృత్య పిబేదిత్యర్థః||132||
Adhikarana 83 (133) · Śloka 133
స్విన్నాని గుడతైలాభ్యాం భక్షయేద్బదరాణి చ |133|
स्विन्नानि गुडतैलाभ्यां भक्षयेद्बदराणि च |१३३|
🔊 Audio coming soon
అత్రైవ ద్వితీయం యోగమాహ- స్విన్నానీత్యాది|133|-
Adhikarana 84 (133) · Śloka 133
స్విన్నాని పిష్టవద్వాఽపి సమం బిల్వశలాటుభిః ||133||
स्विन्नानि पिष्टवद्वाऽपि समं बिल्वशलाटुभिः ||१३३||
🔊 Audio coming soon
తృతీయయోగమాహ- స్విన్నానీత్యాది| స్విన్నాని ‘బదరాణి’ ఇతి శేషః| పిష్టవదితి పిష్టస్వేదనవిధినేత్యర్థః| సమం బిల్వశలాటుభిః బాలబిల్వఫలైః సహేత్యర్థః| ఏతేన బిల్వశలాటుభిః సహ బదరాణి పిష్టస్వేదనవిధినా స్విన్నాని శీతీభూతాని గుడతైలాభ్యామశ్నీయాదిత్యర్థః| అన్యే త్వన్యథా పఠంతి- ‘సుస్విన్నాన్ పిష్టవద్వాఽపి మాషాన్ బిల్వశలాటుభిః’ ఇతి| మాషానితి క్షీణపురీషస్య పురీషజననార్థం మాషోపదేశః||133||
Adhikarana 85 (134) · Śloka 134
దధ్నోపయుజ్య కుల్మాషాన్ శ్వేతామనుపిబేత్ సురాం |134|
दध्नोपयुज्य कुल्माषान् श्वेतामनुपिबेत् सुराम् |१३४|
🔊 Audio coming soon
చతుర్థం యోగమాహ- దధ్నోపయుజ్యేత్యాది| కుల్మాషాన్ ఆస్తరస్విన్నాన్ యవపిష్టమయాన్| శ్వేతాం సురాం పైష్టీం| కుల్మాషాన్ దధ్నా సహోపయుజ్య పైష్టీం సురాం పిబేదిత్యర్థః|134|-
Adhikarana 86 (134) · Śloka 135
శశమాంసం సరుధిరం సమంగాం సఘృతం దధి ||134|| ఖాదేద్విపాచ్య సేవేత మృద్వన్నం శకృతః క్షయే |135|
शशमांसं सरुधिरं समङ्गां सघृतं दधि ||१३४|| खादेद्विपाच्य सेवेत मृद्वन्नं शकृतः क्षये |१३५|
🔊 Audio coming soon
పంచమం యోగమాహ- శశమాంసమిత్యాది| సమంగా లజ్జాలుకా, దధిసంయుతం కల్కం శశరుధిరేణైవ ప్రాశ్నీయాన్మలసంక్షయే ఇతి| అన్యే ‘సమంగాం’ ఇత్యత్ర ‘సమాంశం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- శశమాంసరుధిరేణ సమాంశం తుల్యం కృత్వా సఘృతం సదధి విపాచ్య ఖాదేదిత్యర్థః| సేవేత మృద్వన్నమితి మృద్వన్నమత్ర పురీషజనకం మాషాదికం సంస్కృతం| శకృతః క్షయే పురీషక్షయే||134||-
Adhikarana 87 (135) · Śloka 136
సంస్కృతో యమకే మాషయవకోలరసః శుభః ||135|| భోజనార్థం ప్రదాతవ్యో దధిదాడిమసాధితః |136|
संस्कृतो यमके माषयवकोलरसः शुभः ||१३५|| भोजनार्थं प्रदातव्यो दधिदाडिमसाधितः |१३६|
🔊 Audio coming soon
వర్చఃక్షయే యూషప్రయోగమాహ- సంస్కృత ఇత్యాది| యమకే ఘృతతైలే, రసోఽత్ర క్వాథః; మాషాదియూషో ఘృతతైలసంస్కృతో దధిదాడిమాభ్యాం సహ సాధితశ్చ క్షీణపురీషస్య భోజనార్థం ప్రదాతవ్య ఇత్యర్థః||135||-
Adhikarana 88 (136) · Śloka 137
విడం బిల్వశలాటూని నాగరం చామ్లపేషితం ||136|| దధ్నః సరశ్చ యమకే భృష్టో వర్చఃక్షయే హితః |137|
विडं बिल्वशलाटूनि नागरं चाम्लपेषितम् ||१३६|| दध्नः सरश्च यमके भृष्टो वर्चःक्षये हितः |१३७|
🔊 Audio coming soon
క్షీణవర్చసః అపరం యోగమాహ- విడమిత్యాది| విడం లవణభేదః, దధ్నః సరో దధ్న ఉపరితనో భాగః| యమకే ఘృతతైలే||136||-
Adhikarana 89 (137) · Śloka 137
సశూలం క్షీణవర్చా యో దీప్తాగ్నిరతిసార్యతే | స పిబేద్దీపనైర్యుక్తం సర్పిః సంగ్రాహకైః సహ ||137||
सशूलं क्षीणवर्चा यो दीप्ताग्निरतिसार्यते | स पिबेद्दीपनैर्युक्तं सर्पिः सङ्ग्राहकैः सह ||१३७||
🔊 Audio coming soon
విశిష్టావస్థాహితమష్టమయోగమాహ- సశూలమిత్యాది| దీపనైః చిత్రకాదిభిః, సంగ్రాహకైః ధాతకీబిల్వశలాటుప్రభృతిభిః| యః క్షీణపురీషో దీప్తాగ్నిరతిసార్యతే స చిత్రకాదిధాతక్యాదిద్రవ్యచూర్ణయుక్తమపక్వమేవ సర్పిః పిబేదిత్యర్థః||137||
Adhikarana 90 (138) · Śloka 138
వాయుః ప్రవృద్ధో నిచితం బలాసం నుదత్యధస్తాదహితాశనస్య | ప్రవాహమాణస్య ముహుర్మలాక్తం ప్రవాహికాం తాం ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః ||138||
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासं नुदत्यधस्तादहिताशनस्य | प्रवाहमाणस्य मुहुर्मलाक्तं प्रवाहिकां तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ||१३८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రవాహికాసంజ్ఞమతీసారభేదమాహ- వాయురిత్యాది| నిచితం సంచయప్రాప్తం, బలాసం శ్లేష్మాణం, నుదతి ప్రేరయతి, అధస్తాద్ గుదమార్గే, ప్రవాహమాణస్య ప్రేర్యమాణస్య, ముహుః వారంవారం, మలాక్తం ఈషత్పురీషమిశ్రం, ‘శ్లేష్మాణం’ ఇతి శేషః; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యత్ర రోగే వాతప్రేరితం కఫం పురుషః ప్రేరయతి, తాం ప్రవాహికాం కఫం ప్రవాహమాణస్య ప్రేర్యమాణస్య తజ్జ్ఞాః ప్రవదంతీతి సంబంధః| బలాసమిత్యుపలక్షణం, తేన పిత్తం రక్తం వా నిచితమితి జ్ఞేయం||138||
Adhikarana 91 (139) · Śloka 140
ప్రవాహికా వాతకృతా సశూలా పిత్తాత్ సదాహా సకఫా కఫాచ్చ | సశోణితా శోణితసంభవా తు తాః స్నేహరూక్షప్రభవా మతాస్తు ||139|| తాసామతీసారవదాదిశేచ్చ లింగం క్రమం చామవిపక్వతాం చ |140|
प्रवाहिका वातकृता सशूला पित्तात् सदाहा सकफा कफाच्च | सशोणिता शोणितसम्भवा तु ताः स्नेहरूक्षप्रभवा मतास्तु ||१३९|| तासामतीसारवदादिशेच्च लिङ्गं क्रमं चामविपक्वतां च |१४०|
🔊 Audio coming soon
వాతాదిభేదేన ప్రవాహికామాహ- ప్రవాహికా వాతకృతేత్యాది| స్నేహరూక్షప్రభవా ఇతి స్నేహరూక్షాభ్యాం ప్రభవో యాసాం తాస్తథా; ఏతచ్చ ప్రాయికం| తాః ప్రవాహికాః| తాసామిత్యాది| తాసాం ప్రవాహికాణాం; యద్యపి వాతాదిభేదేన ప్రాగేవ ప్రవాహికాణాం లక్షణముక్తం తథాఽప్యతీసారవదాదిశేచ్చ లింగమిత్యభిధానమధికలింగజ్ఞాపనార్థం| క్రమం క్రియాక్రమం| ఆమవిపక్వతాం ఆమతాం విపక్వతాం చేత్యర్థః||139||-
Adhikarana 92 (140) · Śloka 141
న శాంతిమాయాతి విలంఘనైర్యా యోగైరుదీర్ణా యది పాచనైర్వా ||140|| తాం క్షీరమేవాశు శృతం నిహంతి తైలం తిలాః పిచ్ఛిలబస్తయశ్చ |141|
न शान्तिमायाति विलङ्घनैर्या योगैरुदीर्णा यदि पाचनैर्वा ||१४०|| तां क्षीरमेवाशु शृतं निहन्ति तैलं तिलाः पिच्छिलबस्तयश्च |१४१|
🔊 Audio coming soon
లంఘనాద్యుపక్రమైర్యా ప్రవాహికా న ప్రశామ్యతి తాం కథం చికిత్సేదిత్యాహ- న శాంతిమిత్యాది| ఉదీర్ణా ఉత్కటా యా ప్రవాహికా లంఘనైః పాచనయోగైర్వా శాంతిం న యాతి తాం క్షీరాదికం హంతీతి సంబంధః||140||-
Adhikarana 93 (141-142) · Śloka 143
ఆర్ద్రైః కుశైః సంపరివేష్టితాని వృంతాన్యథార్ద్రాణి హి శాల్మలీనాం ||141|| పక్వాని సమ్యక్ పుటపాకయోగేనాపోథ్య తేభ్యో రసమాదదీత | క్షీరం శృతం తైలహవిర్విమిశ్రం కల్కేన యష్టీమధుకస్య వాఽపి ||142|| బస్తిం విదధ్యాద్భిషగప్రమత్తః ప్రవాహికామూత్రపురీషసంగే |143|
आर्द्रैः कुशैः सम्परिवेष्टितानि वृन्तान्यथार्द्राणि हि शाल्मलीनाम् ||१४१|| पक्वानि सम्यक् पुटपाकयोगेनापोथ्य तेभ्यो रसमाददीत | क्षीरं शृतं तैलहविर्विमिश्रं कल्केन यष्टीमधुकस्य वाऽपि ||१४२|| बस्तिं विदध्याद्भिषगप्रमत्तः प्रवाहिकामूत्रपुरीषसङ्गे |१४३|
🔊 Audio coming soon
పిచ్ఛాబస్తిమాహ- ఆర్ద్రైః కుశైరిత్యాది| బస్తిం పిచ్ఛాబస్తిం; అస్య ప్రమాణం నిరూహోక్తవిధినోక్తం (చి. 38) జ్ఞాతవ్యం| అప్రమత్తః సావధానః||141-142||-
Adhikarana 94 (143) · Śloka 144
ద్విపంచమూలీక్వథితేన శూలే ప్రవాహమాణస్య సమాక్షికేణ ||143|| క్షీరేణ చాస్థాపనమగ్ర్యముక్తం... |144|
द्विपञ्चमूलीक्वथितेन शूले प्रवाहमाणस्य समाक्षिकेण ||१४३|| क्षीरेण चास्थापनमग्र्यमुक्तं... |१४४|
🔊 Audio coming soon
అవస్థావిశేషే ఆస్థాపనోపదేశమాహ- ద్విపంచమూలీత్యాది| ద్విపంచమూలీక్వథితేన దశమూలీక్వథితేన| ఆస్థాపనం నిరూహః| అగ్ర్యం శ్రేష్ఠం| క్షీరపాకకల్పేన దశమూలీసాధితేన క్షీరేణ మధుసహితేనాస్థాపనం శ్రేష్ఠముక్తం, ప్రవాహమాణస్య శూలే భవతీతి సంబంధః||143||-
Adhikarana 95 (144) · Śloka 144
...తైలేన యుంజ్యాదనువాసనం చ |144|
...तैलेन युञ्ज्यादनुवासनं च |१४४|
🔊 Audio coming soon
అనువాసనమాహ- తైలేనేత్యాది| ద్విపంచమూలీసాధితక్షీరసిద్ధేన తైలేనానువాసనం యుంజ్యాదిత్యర్థః; న పునరపక్వతైలేన, తస్య వ్యాపత్కరత్వాత్|144|-
Adhikarana 96 (144) · Śloka 144
వాతఘ్నవర్గే లవణేషు చైవ తైలం చ సిద్ధం హితమన్నపానే ||144||
वातघ्नवर्गे लवणेषु चैव तैलं च सिद्धं हितमन्नपाने ||१४४||
🔊 Audio coming soon
అన్నసంస్కారార్థం పానార్థం చ తైలమాహ- వాతఘ్నవర్గే ఇత్యాది| వాతఘ్నవర్గే విదారిగంధాదౌ, లవణేషు సైంధవసౌవర్చలాదిషు; అత్ర విదారిగంధాదిక్వాథేన సైంధవాద్యావాపేన సిద్ధం తైలమన్నసంస్కారే పానే చ హితమిత్యర్థః| అన్యే తు ‘లవణేషు చ’ ఇత్యత్ర ‘మధురేషు’ ఇతి పఠంతి, ఏవమన్యత్ర దృష్టత్వాత్||144||
Adhikarana 97 (145) · Śloka 145
లోధ్రం విడం బిల్వశలాటు చైవ లిహ్యాచ్చ తైలేన కటుత్రికాఢ్యం |145|
लोध्रं विडं बिल्वशलाटु चैव लिह्याच्च तैलेन कटुत्रिकाढ्यम् |१४५|
🔊 Audio coming soon
లేహప్రయోగమాహ- లోధ్రం విడమిత్యాది| కటుత్రికాఢ్యమితి త్రికటుప్రధానం స్పష్టత్రికటుకమిత్యర్థః|145|-
Adhikarana 98 (145-149) · Śloka 149
దధ్నా ససారేణ సమాక్షికేణ భుంజీత నిశ్చా(స్సా)రకపీడితస్తు ||145|| సుతప్తకుప్యక్వథితేన వాఽపి క్షీరేణ శీతేన మధుప్లుతేన | శూలార్దితో వ్యోషవిదారిగంధాసిద్ధేన దుగ్ధేన హితాయ భోజ్యః ||146|| వాతఘ్నసాంగ్రాహికదీపనీయైః కృతాన్ షడాంశ్చాప్యుపభోజయేచ్చ | ఖాదేచ్చ మత్స్యాన్ రసమాప్నుయాచ్చ వాతఘ్నసిద్ధం సఘృతం సతైలం ||147|| ఏణావ్యజానాం తు వటప్రవాలైః సిద్ధాని సార్ధం పిశితాని ఖాదేత్ | మేధ్య(ద్య)స్య సిద్ధం త్వథ వాఽపి రక్తం బస్తస్య దధ్నా ఘృతతైలయుక్తం ||148|| ఖాదేత్ ప్రదేహైః శిఖిలావజైర్వా భుంజీత యూషైర్దధిభిశ్చ ముఖ్యైః | మాషాన్ సుసిద్ధాన్ ఘృతమండయుక్తాన్ ఖాదేచ్చ దధ్నా మరిచోపదంశాన్ ||149||
दध्ना ससारेण समाक्षिकेण भुञ्जीत निश्चा(स्सा)रकपीडितस्तु ||१४५|| सुतप्तकुप्यक्वथितेन वाऽपि क्षीरेण शीतेन मधुप्लुतेन | शूलार्दितो व्योषविदारिगन्धासिद्धेन दुग्धेन हिताय भोज्यः ||१४६|| वातघ्नसाङ्ग्राहिकदीपनीयैः कृतान् षडांश्चाप्युपभोजयेच्च | खादेच्च मत्स्यान् रसमाप्नुयाच्च वातघ्नसिद्धं सघृतं सतैलम् ||१४७|| एणाव्यजानां तु वटप्रवालैः सिद्धानि सार्धं पिशितानि खादेत् | मेध्य(द्य)स्य सिद्धं त्वथ वाऽपि रक्तं बस्तस्य दध्ना घृततैलयुक्तम् ||१४८|| खादेत् प्रदेहैः शिखिलावजैर्वा भुञ्जीत यूषैर्दधिभिश्च मुख्यैः | माषान् सुसिद्धान् घृतमण्डयुक्तान् खादेच्च दध्ना मरिचोपदंशान् ||१४९||
🔊 Audio coming soon
లోధ్రాదికం లీఢ్వా భోజనమాహ- దధ్నా ససారేణేత్యాది| దధ్నా ససారేణ ఉపరితనస్నిగ్ధభాగసరాఖ్యసహితేన, సమాక్షికేణ మధుసహితేన, ఏవంవిధేన దధ్నా సహ భోజనం కుర్వీతేత్యర్థః| నిశ్చారకః ప్రవాహికాభేదః పురీషక్షయాపరపర్యాయః, తేన పీడితః;- అన్యే తు నిశ్చారకాభిధానేన అతిసారః ప్రవాహికా చోచ్యతే ఇతి మన్యంతే, అత్రోక్తయోగానాముభయహితత్వాపాదనార్థం| నన్వయమర్థః ‘తాసామతీసారవదాదిశేచ్చ’ ఇత్యనేన ప్రాప్తః, పునరత్రాభిధానేన కిం ప్రయోజనం? ఉచ్యతే- అత్రోక్తయోగాః ప్రవాహికాయాం విశేషేణ హితా ఇతి జ్ఞాపనార్థం| సుతప్తేత్యాది|- సుతప్తసువర్ణరూప్యేతరలోహప్రక్షేపక్వథితేన క్షీరేణ; అన్యే త్వఘటితం రూప్యాదికం కుప్యమాచక్షతే; కేచిత్ కుప్యస్థానే కూర్పమితి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- కూర్పో దక్షిణాపథే పాషాణవిశేషః శంఖముండాకృతిః రసాయనవాదేషు ప్రయుజ్యతే| ఏవంవిధేన క్షీరేణ వా భుంజీతేతి సంబధ్యతే| వ్యోషం త్రికటు| విదారిగంధేత్యత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తో జ్ఞేయః, తేన విదారిగంధాదిగణో గృహ్యతే| త్రికటువిదారిగంధాదిగణసిద్ధేన క్షీరేణ శూలార్దితో నిశ్చారకీ హితాయ భోజ్య ఇతి సంబంధః| వాతఘ్నేత్యాది|- వాతఘ్నాని శాలపర్ణ్యాదీని, భద్రదార్వాదీనీత్యన్యే; సాంగ్రాహికాణి బిల్వపాఠాచాంగేరీప్రభృతీని; దీపనీయాని చిత్రకశుంఠ్యాదీని| షడా సదాడిమా గోరసాదానా ఘనాః| కృతాః సంస్కృతాః| మత్స్యాన్ సాంగ్రాహికాన్ రోహితశకులాదీన్| రసం లావాదిమాంసరసం| ఆప్నుయాత్ పిబేత్, ధాతూనామనేకార్థత్వాత్| వాతఘ్నాని శాలపర్ణీపృశ్నిపర్ణీబృహత్యాదీని, తైః సిద్ధం; బదరాదిసంస్కృతమిత్యన్యే వ్యాఖ్యానయంతి| సఘృతం సతైలమితి ఘృతతైలేన భృష్టం, వాతఘ్నసిద్ధం ఘృతతైలభృష్టం మాంసరసమాప్నుయాదితి సంబంధః| ఏణావ్యజానామిత్యాది|- ఏణః కృష్ణసారః, అవిః భేడః, అజా ఛాగీ, వటప్రవాలైః వటకోమలపల్లవైః, పిశితాని మాంసాని; ఏణాదీనాం పిశితాని వటప్రవాలైః సహ సిద్ధాని ఖాదేదితి సంబంధః| మేధ్యస్యేత్యాది|- మేధో యజ్ఞస్తదర్హో మేధ్యః తస్య; ఏతేన మేదురస్యేత్యుక్తం, యజ్ఞే తస్యార్హత్వాత్| రక్తం స్త్యానం రక్తం, అత ఏవ ఖాదేదిత్యుపపన్నం| బస్తస్య ఛాగస్య| దధ్నేతి దధ్నా సహితమిత్యర్థః| ‘మేధ్యస్య’ ఇత్యత్రాన్యే ‘మేధ్యం చ’ ఇతి పఠంతి; తత్ర మేధ్యమితి రక్తస్య విశేషణం; మేధ్యస్య బస్తస్య రక్తం, ఘృతతైలమృష్టం దధ్నా సంస్కృతం ఖాదేదితి సంబంధః| ఖాదేత్ ప్రదేహైరిత్యాది| పాకేన ఘనీభూతా రసాః ప్రదేహాః, తైః| శిఖీ మయూరః, కుక్కుట ఇత్యన్యే| ప్రలేపైరిత్యన్యే పఠంతి| (తత్రాపి స ఏవార్థః| శిఖిలావజైః ప్రదేహైశ్చ సహ సంస్కృతం తద్రక్తం ఖాదేదితి సంబధ్నీయాత్; అన్యే ప్రదేహైరితి భుంజీతేత్యత్ర సంబధ్నంతి|) యూషైః మాషాదియూషైః | మాషానిత్యాది|- సుసిద్ధాన్ సుస్విన్నాన్, ఘృతమండస్తు ఘృతస్య స్త్యానస్య ఉపరిస్థో భాగస్తేన యుక్తాన్, మరిచోపదంశాన్ మరిచావచూర్ణితాన్; సుస్విన్నాన్ మాషాన్ ఘృతమండమిశ్రాన్ మరిచావచూర్ణితాన్ ఖాదేదితి సంబంధః||145-149||
Adhikarana 99 (150) · Śloka 151
మహారుజే మూత్రకృచ్ఛ్రే భిషగ్ బస్తిం ప్రదాపయేత్ | పయోమధుఘృతోన్మిశ్రం మధుకోత్పలసాధితం ||150|| స బస్తిః శమయేత్తస్య రక్తం దాహమథో జ్వరం |151|
महारुजे मूत्रकृच्छ्रे भिषग् बस्तिं प्रदापयेत् | पयोमधुघृतोन्मिश्रं मधुकोत्पलसाधितम् ||१५०|| स बस्तिः शमयेत्तस्य रक्तं दाहमथो ज्वरम् |१५१|
🔊 Audio coming soon
ఆహారముపదిశ్య బస్తిమాహ- మహారుజే ఇత్యాది| బస్తిం నిరూహం| మధుకం యష్టీమధు, ఉత్పలం నీలోత్పలం| మధుకనీలోత్పలసాధితేన క్వాథేన క్షీరమధుఘృతోన్మిశ్రితేన బస్తిం భిషక్ ప్రదాపయేత్, స చ దత్తః సన్ రక్తమిత్యాదికం శమయేదితి సంబంధః| యద్యపి ప్రవాహికాయాం ప్రాగేవ బస్తిరభిహితస్తత్ప్రసంగేనైతావపి బస్తీ అభిధేయౌ భవతః, తథాఽప్యత్ర విశిష్టావస్థాయాం నిశ్చారకసంజ్ఞాయాం మహారుజాద్యనుబంధే విశిష్టౌ బస్తీ ప్రతిపాదితౌ||150||-
Adhikarana 100 (151) · Śloka 152
మధురౌషధసిద్ధం చ హితం తస్యానువాసనం ||151|| రాత్రావహని వా నిత్యం రుజార్తో యో భవేన్నరః |152|
मधुरौषधसिद्धं च हितं तस्यानुवासनम् ||१५१|| रात्रावहनि वा नित्यं रुजार्तो यो भवेन्नरः |१५२|
🔊 Audio coming soon
నిరూహబస్తిమభిధాయానువాసనమాహ- మధురౌషధసిద్ధమిత్యాది| మధురౌషధాని కాకోల్యాదీని తైః సిద్ధం; రుజార్తో యో నరో భవేత్ తస్య మధురౌషధసిద్ధమనువాసనం రాత్రౌ దినే వా హితమితి సంబంధః| యద్యపి రాత్రావనువాసనం నిషిద్ధం తథాఽపి నిత్యం శూలార్తే రుగ్దాహజ్వరసద్భావే సతి రాత్రావపి దేయం||151||-
Adhikarana 101 (152-153) · Śloka 153
యథా యథా సతైలః స్యాద్వాతశాంతిస్తథా తథా ||152|| ప్రశాంతే మారుతే చాపి శాంతిం యాతి ప్రవాహికా | తస్మాత్ ప్రవాహికారోగే మారుతం శమయేద్భిషక్ ||153||
यथा यथा सतैलः स्याद्वातशान्तिस्तथा तथा ||१५२|| प्रशान्ते मारुते चापि शान्तिं याति प्रवाहिका | तस्मात् प्रवाहिकारोगे मारुतं शमयेद्भिषक् ||१५३||
🔊 Audio coming soon
ప్రవాహికారోగేఽనువాసనసాఫల్యమాహ- యథేత్యాది| యాతి ఉపశాంతిం గచ్ఛతీత్యర్థః||152-153||
Adhikarana 102 (154) · Śloka 154
పాఠాజమోదాకుటజోత్పలం చ శుంఠీ సమా మాగధికాశ్చ పిష్టాః | సుఖాంబుపీతాః శమయంతి రోగం... |154|
पाठाजमोदाकुटजोत्पलं च शुण्ठी समा मागधिकाश्च पिष्टाः | सुखाम्बुपीताः शमयन्ति रोगं... |१५४|
🔊 Audio coming soon
ప్రవాహికారోగే దీపనీయౌషధమాహ- పాఠాజమోదేత్యాది| సుఖాంబు ఈషదుష్ణాంబు| పాఠాదయః పిప్పల్యంతాః సమాస్తుల్యాః పిష్టాః సుఖాంబునా పీతా రోగం ప్రవాహికాఖ్యం శమయంతీతి సంబంధః|154|-
Adhikarana 103 (154) · Śloka 154
... మేధ్యాండసిద్ధం సఘృతం పయో వా ||154||
... मेध्याण्डसिद्धं सघृतं पयो वा ||१५४||
🔊 Audio coming soon
మేధ్యాండసిద్ధమిత్యాది| మేధ్యాండం ఛాగలాండం, తత్సిద్ధం పయః క్షీరం సఘృతం ప్రవాహికాం శమయేదిత్యత్రాపి సంబధ్యతే| క్షీరపాకవిధిః ప్రాగుక్తః||154||
Adhikarana 104 (155) · Śloka 155
శుంఠీం ఘృతం సక్షవకం సతైలం విపాచ్య లీఢ్వాఽఽమయమాశు హన్యాత్ |155|
शुण्ठीं घृतं सक्षवकं सतैलं विपाच्य लीढ्वाऽऽमयमाशु हन्यात् |१५५|
🔊 Audio coming soon
శుంఠీమిత్యాది| క్షవకః ఛిక్కాకరః ఫణిజ్జకాకారో లోకే ‘ఛింకినీ’ ఇతి ప్రసిద్ధః| అత్ర విధిః- శుంఠీక్షవకకల్కం సఘృతతైలమవలేహవిధినా విపాచ్య లీఢ్వా ఆమయం ప్రవహికాఖ్యమాశు హన్యాదితి సంబంధః|155|-
Adhikarana 105 (155) · Śloka 156
గజాశనాకుంభికదాడిమానాం రసైః కృతా తైలఘృతే సదధ్ని ||155|| బిల్వాన్వితా పథ్యతమా యవాగూ... |156|
गजाशनाकुम्भिकदाडिमानां रसैः कृता तैलघृते सदध्नि ||१५५|| बिल्वान्विता पथ्यतमा यवागू... |१५६|
🔊 Audio coming soon
గజాశనేత్యాది| గజాశనా శల్లకీ, కుంభికా పానీయకుంభికా, రసైః క్వాథైః, కృతా సంస్కృతా| బిల్వాన్వితా బిల్వగర్భాన్వితా| శల్లక్యాదిక్వాథైర్బిల్వగర్భాన్వితా తైలఘృతే సంస్కృతా దధ్ని సిద్ధా యవాగూః పథ్యతమేతి సంబంధః||155||-
Adhikarana 106 (156) · Śloka 156
...ర్ధారోష్ణదుగ్ధస్య తథా చ పానం |156|
...र्धारोष्णदुग्धस्य तथा च पानम् |१५६|
🔊 Audio coming soon
ప్రవాహికాయాం క్షీరపానస్య పథ్యతమత్వమాహ- ధారోష్ణదుగ్ధస్యేత్యాది| తథేతి పథ్యతమమిత్యర్థః|156|-
Adhikarana 107 (156-157) · Śloka 157
లఘూని పథ్యాన్యథ దీపనాని స్నిగ్ధాని భోజ్యాన్యుదరామయేషు ||156|| హితాయ నిత్యం వితరేద్విభజ్య యోగాంశ్చ తాంస్తాన్ భిషగప్రమత్తః ||157||
लघूनि पथ्यान्यथ दीपनानि स्निग्धानि भोज्यान्युदरामयेषु ||१५६|| हिताय नित्यं वितरेद्विभज्य योगांश्च तांस्तान् भिषगप्रमत्तः ||१५७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీముపసంహారమాహ- లఘూనీత్యాది| భోజ్యాని భోజనప్రకారాన్| ఉదరామయేషు అతీసారప్రవాహికాఖ్యేషు| వితరేత్ దద్యాత్| విభజ్యేతి దోషవిశేషమవస్థాం చ| అన్యే తు ‘పథ్యాని యోగాంశ్చ విభజ్య’ ఇతి సంబధ్నంతి| యోగాంశ్చ తాంస్తానితి లఘుదీపనస్నిగ్ధాన్| అప్రమత్తః సావధానః||156-157||
Adhikarana 108 (158) · Śloka 158
తృష్ణాపనయనీ లఘ్వీ దీపనీ బస్తిశోధనీ | జ్వరే చైవాతిసారే చ యవాగూః సర్వదా హితా ||158||
तृष्णापनयनी लघ्वी दीपनी बस्तिशोधनी | ज्वरे चैवातिसारे च यवागूः सर्वदा हिता ||१५८||
🔊 Audio coming soon
ఏకాంతహితత్వార్థం యవాగ్వా గుణకీర్తనమాహ- తృష్ణాపనయనీత్యాది| తృష్ణాపనయనీ పిపాసాహరీ| సర్వదా సర్వాస్వవస్థాసు, యతో జ్వరాతిసారయోరగ్నిమాంద్యం భవతి, యవాగూశ్చాగ్నిదీప్తికరీ, అతః సర్వదా హితా||158||
Adhikarana 109 (159) · Śloka 160
రూక్షాజ్జాతే క్రియా స్నిగ్ధా రూక్షా స్నేహనిమిత్తజే | భయజే సాంత్వనాపూర్వా శోకజే శోకనాశినీ ||159|| విషార్శఃకృమిసంభూతే హితా చోభయశర్మదా |160|
रूक्षाज्जाते क्रिया स्निग्धा रूक्षा स्नेहनिमित्तजे | भयजे सान्त्वनापूर्वा शोकजे शोकनाशिनी ||१५९|| विषार्शःकृमिसम्भूते हिता चोभयशर्मदा |१६०|
🔊 Audio coming soon
రోగప్రత్యనీకం చికిత్సితమభిధాయ హేతువిపరీతమాహ- రౌక్ష్యాదిత్యాది| రూక్షాజ్జాతే ‘అతీసారే’ ఇతి శేషః; స్నిగ్ధా క్రియా ‘హితా’ ఇతి శేషః| భయజే అతీసారే సాంత్వనాపూర్వా శా(సా)మప్రయోగపూర్వా| శోకజే పుత్రమిత్రకలత్రాదివియోగజే| విషాదిసంభూతేఽతీసారే ఉభయశర్మదా విషార్శఃకృమిహితా తజ్జనితాతిసారే హితా చేత్యర్థః; ఏతేన హేతువ్యాధిప్రత్యనీకా క్రియోక్తా||159||-
Adhikarana 110 (160) · Śloka 160
ఛర్దిమూర్చ్ఛాతృడాద్యాంశ్చ సాధయేదవిరోధతః ||160||
छर्दिमूर्च्छातृडाद्यांश्च साधयेदविरोधतः ||१६०||
🔊 Audio coming soon
అతీసారోపద్రవచికిత్సితమాహ- ఛర్దీత్యాది| అవిరోధతః ఇతి ‘మూలవ్యాధేః’ ఇతి శేషః||160||
Adhikarana 111 (161) · Śloka 161
సమవాయే తు దోషాణాం పూర్వం పిత్తముపాచరేత్ | జ్వరే చైవాతిసారే చ సర్వత్రాన్యత్ర మారుతం ||161||
समवाये तु दोषाणां पूर्वं पित्तमुपाचरेत् | ज्वरे चैवातिसारे च सर्वत्रान्यत्र मारुतम् ||१६१||
🔊 Audio coming soon
నన్వతీసారే త్రయాణాం దోషాణాం ద్వయోర్వా సంయోగే పూర్వం కో దోష ఉపచర్యత ఇత్యాహ- సమవాయే తు దోషాణామిత్యాది| సమవాయోఽత్ర సంయోగః| దోషాణామితి త్రయాణాం ద్వయోర్వా| కిం దోషాణాం సంయోగే సర్వత్రాపి పూర్వం పిత్తముపచరణీయమిత్యాహ- జ్వరే చైవేత్యాది| సర్వత్రాన్యత్ర మారుతమితి జ్వరాతీసారౌ విహాయాన్యేషు రోగేషు సర్వత్ర వాతముపాచరేదిత్యర్థః| యద్యపి జ్వరచికిత్సితే ‘శమయేత్’ పిత్తమేవాదౌ ఇత్యాదినా జ్వరే దోషాణాం సమవాయే పూర్వం పిత్తముపాచరేదితి ప్రోక్తం, తథాఽప్యత్ర ‘జ్వరే చైవ’ ఇతి పునర్యదుక్తం తజ్జ్వరేఽతిశయేన పూర్వం పిత్తముపాచరేదితి ప్రతిపాదనార్థం| యే చ తంత్రాంతరీయా అతీసారే పూర్వం వాతోపక్రమమిచ్ఛంతి తేషామయమభిప్రాయః- యత్రాతీసారే కఫవాతసమవాయః స్యాత్తత్ర పూర్వం వాతముపాచరేత్, యస్మాత్ పాచనేన ఆమకఫక్షయాద్వాయోర్వృద్ధిః||161||
Adhikarana 112 (162) · Śloka 162
యస్యోచ్చారం వినా మూత్రం సమ్యగ్వాయుశ్చ గచ్ఛతి | దీప్తాగ్నేర్లఘుకోష్ఠస్య స్థితస్తస్యోదరామయః ||162||
यस्योच्चारं विना मूत्रं सम्यग्वायुश्च गच्छति | दीप्ताग्नेर्लघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ||१६२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతీసారనివృత్తిలక్షణమాహ- యస్యోచ్చారమిత్యాది| ఉచ్చారం పురీషం| సమ్యగితి ప్రవృత్తిశంకారహితం| వాతోఽత్ర అధోవాతః| దీప్తాగ్నేరితి ప్రథమావస్థాపేక్షయా; తేన అతీసారే నివృత్తేఽపి మందాగ్నేరితి వక్ష్యమాణం న విరుధ్యతే| లఘుకోష్ఠస్య ఉదరగౌరవరహితస్య| స్థితో నివృత్తః| ఉదరామయః అతీసారః||162||
Adhikarana 113 (163) · Śloka 163
కర్మజా వ్యాధయః కేచిద్దోషజాః సంతి చాపరే | కర్మదోషోద్భవాశ్చాన్యే... |163|
कर्मजा व्याधयः केचिद्दोषजाः सन्ति चापरे | कर्मदोषोद्भवाश्चान्ये... |१६३|
🔊 Audio coming soon
అవశ్యం వక్తవ్యత్వాదస్య వస్తున ఏష ప్రదేశ ఇత్యతోఽత్ర వ్యాధీనాం కర్మజాదిభేదేన త్రైవిధ్యమాహ- కర్మజా వ్యాధయ ఇత్యాది| తత్ర పథ్యరతానాం సద్వృత్తరతానాం శాస్త్రోక్తాహారవిహారసేవినాం హేమంతశిశిరే రక్తపిత్తాద్యుత్పద్యతే, వసంతే వాతవ్యాధ్యుత్పత్తిః, ప్రావృషి శ్లేష్మవ్యాధ్యుత్పత్తిరిత్యాదయో నిమిత్తమంతరేణ యే చోత్పద్యంతే తే కర్మజాః; యాన్ పునరసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగప్రజ్ఞాపరాధపరిణామలక్షణైః మిథ్యాహారవిహారైః శాస్త్రవిరుద్ధైరాసేవ్యమానైర్దోషాః కుపితా వ్యాధీన్ జనయంతి తే దోషజాః; ఉభయహేతుజాః కర్మదోషజాః|163|-
Adhikarana 114 (163) · Śloka 164
... కర్మజాస్తేష్వహేతుకాః ||163|| నశ్యంతి త్వక్రియాభిస్తే క్రియాభిః కర్మసంక్షయే |164|
... कर्मजास्तेष्वहेतुकाः ||१६३|| नश्यन्ति त्वक्रियाभिस्ते क्रियाभिः कर्मसङ्क्षये |१६४|
🔊 Audio coming soon
తేషాం మధ్యే కర్మజానాం తత్ర లక్షణమాహ- కర్మజాస్తేష్వహేతుకాః; తేషు కర్మజాదిషు త్రిషు కర్మజా అహేతుకా దోషాగంతుహేతురహితాః| నశ్యంతీత్యాది తే కర్మజాః, తు పునః, అక్రియాభిః అచికిత్సాభిః, క్రియాభిః ప్రాయశ్చిత్తజపహోమోపహారాదిరూపాభిః| కర్మసంక్షయే వ్యాధిజనకకర్మక్షయే| యే వ్యాధయోఽహేతుకా ఉత్పద్యంతే అక్రియాభిశ్చ కర్మక్షయే సతి నశ్యంతి తే కర్మజా ఇతి సంబంధః||163||-
Adhikarana 115 (164) · Śloka 164
శామ్యంతి దోషసంభూతా దోషసంక్షయహేతుభిః ||164||
शाम्यन्ति दोषसम्भूता दोषसङ्क्षयहेतुभिः ||१६४||
🔊 Audio coming soon
దోషజానాం లక్షణమాహ- శామ్యంతీత్యాది| యే దోషసంక్షయహేతుభిః శామ్యంతి తే దోషజా ఇత్యర్థః||164||
Adhikarana 116 (165) · Śloka 165
తేషామల్పనిదానా యే ప్రతికష్టా భవంతి చ | మృదవో బహుదోషా వా కర్మదోషోద్భవాస్తు తే ||165||
तेषामल्पनिदाना ये प्रतिकष्टा भवन्ति च | मृदवो बहुदोषा वा कर्मदोषोद्भवास्तु ते ||१६५||
🔊 Audio coming soon
కర్మదోషజానాం లక్షణమాహ- తేషామిత్యాది| తేషాం కర్మాదిజానాం| అల్పనిదానా అల్పకారణా అల్పోత్పాదకదోషాః| ప్రతికష్టా ఇతి ప్రతిశబ్ద ఇత్థంభూతార్థే; తేనేత్థంభూతా అపి యే కష్టా భవంతి, బహుదోషారబ్ధాశ్చ యే మృదవో భవంతి, తే కర్మదోషోద్భవా వ్యాధయ ఇతి సంబంధః||165||
Adhikarana 117 (166) · Śloka 166
కర్మదోషక్షయకృతా తేషాం సిద్ధిర్విధీయతే |166|
कर्मदोषक्षयकृता तेषां सिद्धिर्विधीयते |१६६|
🔊 Audio coming soon
కర్మదోషోద్భవానాం చికిత్సితమాహ- కర్మేత్యాది| తేషాం ఉభయజానాం| కర్మదోషక్షయకృతా ఇతి కర్మక్షయకృతా యాగదానమంత్రబల్యుపహారదేవతారాధనగురుపూజనాదినా, దోషక్షయకృతా స్నేహస్వేదనవమనాదినా| సిద్ధిః సాధనం, విధీయతే క్రియతే|166|-
Adhikarana 118 (166) · Śloka 166
దుష్యతి గ్రహణీ జంతోరగ్నిసాదనహేతుభిః ||166||
दुष्यति ग्रहणी जन्तोरग्निसादनहेतुभिः ||१६६||
🔊 Audio coming soon
ప్రకృతమిదానీం ప్రస్తూయతే- తత్రానుత్పన్నాతీసారస్యాపి గ్రహణీరోగసంభవమాహ- దుష్యతీత్యాది| దుష్యతి వికృతిం యాతి| గ్రహణీ పిత్తధరా కలా వహ్న్యధిష్ఠానత్వేన సంజాతా | జంతోః ప్రాణినః, అగ్నిసాదనహేతుభిః అగ్నినిర్వాపణకారణైః, ఏతేనాతీసారం వినాఽపి గ్రహణీరోగసంభవ ఉక్తః||166||
Adhikarana 119 (167-168) · Śloka 168
అతిసారే నివృత్తేఽపి మందాగ్నేరహితాశినః | భూయః సందూషితో వహ్నిర్గ్రహణీమభిదూషయేత్ ||167|| తస్మాత్కార్యః పరీహారస్త్వతీసారే విరిక్తవత్ | యావన్న ప్రకృతిస్థః స్యాద్దోషతః ప్రాణతస్తథా ||168||
अतिसारे निवृत्तेऽपि मन्दाग्नेरहिताशिनः | भूयः सन्दूषितो वह्निर्ग्रहणीमभिदूषयेत् ||१६७|| तस्मात्कार्यः परीहारस्त्वतीसारे विरिक्तवत् | यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||१६८||
🔊 Audio coming soon
ఉత్పన్నాతీసారస్య యథా గ్రహణీరోగోత్పత్తిస్తథా దర్శయన్నాహ- అతీసారే ఇత్యాది| నివృత్తేఽపీతి అపిశబ్దాదనివృత్తేఽపి| భూయః పునరపి| గ్రహణీమితి అగ్న్యధిష్ఠానం| తస్మాదిత్యాది యస్మాత్ పునర్దూషితో వహ్నిర్గ్రహణ్యాఖ్యమధిష్ఠానం దూషయతి తస్మాదతీసారే విరిక్తవత్ పరీహారః కార్య ఇతి సంబంధః| పరీహారకాలావధిమాహ- యావదిత్యాది||167-168||
Adhikarana 120 (169) · Śloka 169
షష్ఠీ పిత్తధరా నామ యా కలా పరికీర్తితా | పక్వామాశయమధ్యస్థా గ్రహణీ సా ప్రకీర్తితా ||169||
षष्ठी पित्तधरा नाम या कला परिकीर्तिता | पक्वामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता ||१६९||
🔊 Audio coming soon
అథ కేయం గ్రహణీ యాం దూషితో వహ్నిర్దూషయతీత్యాహ- షష్ఠీ పిత్తధరేత్యాది| యా కలా పరికీర్తితా గర్భవ్యాకరణే శారీరే ప్రోక్తా||169||
Adhikarana 121 (170) · Śloka 170
గ్రహణ్యా బలమగ్నిర్హి స చాపి గ్రహణీం శ్రితః | తస్మాత్ సందూషితే వహ్నౌ గ్రహణీ సంప్రదుష్యతి ||170||
ग्रहण्या बलमग्निर्हि स चापि ग्रहणीं श्रितः | तस्मात् सन्दूषिते वह्नौ ग्रहणी सम्प्रदुष्यति ||१७०||
🔊 Audio coming soon
యథాఽగ్నౌ దూషితే సతి గ్రహణీ ప్రదుష్యతి తథా దర్శయతి- గ్రహణ్యా ఇత్యాది| హి యస్మాదర్థే, యస్మాద్గ్రహణ్యా అగ్న్యధిష్ఠానభూతాయా బలమగ్నిః స, చాప్యగ్నిర్గ్రహణీం శ్రితో గ్రహణీమాశ్రితః, తస్మాదగ్నౌ ప్రదూషితే గ్రహణీ సంప్రదుష్యతీతి||170||
Adhikarana 122 (171-172) · Śloka 172
ఏకశః సర్వశశ్చైవ దోషైరత్యర్థముచ్ఛ్రితైః | సా దుష్టా బహుశో భుక్తమామమేవ విముంచతి ||171|| పక్వం వా సరుజం పూతి ముహుర్బద్ధం ముహుర్ద్రవం | గ్రహణీరోగమాహుస్తమాయుర్వేదవిదో జనాః ||172||
एकशः सर्वशश्चैव दोषैरत्यर्थमुच्छ्रितैः | सा दुष्टा बहुशो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ||१७१|| पक्वं वा सरुजं पूति मुहुर्बद्धं मुहुर्द्रवम् | ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ||१७२||
🔊 Audio coming soon
కైః ప్రదుష్యతీత్యాహ- ఏకశ ఇత్యాది| అత్యర్థముచ్ఛ్రితైః అత్యంతవృద్ధైః, ఏకశో వాతాదిభిః, సర్వశః సర్వైర్దోషైః, సా గ్రహణీ దుష్టా సతీ భుక్తమన్నం, బహుశో బహూన్ వారాన్, ఆమమపక్వమేవ విముంచతి| కిం సా దుష్టా సతీ ఆమమేవ పరం విముంచతీత్యాహ- పక్వం వేత్యాది| ఆయుర్వేదవిదః అష్టాంగజ్ఞాః||171-172||
Adhikarana 123 (173) · Śloka 173
తస్యోత్పత్తౌ విదాహోఽన్నే సదనాలస్యతృట్క్లమాః | బలక్షయోఽరుచిః కాసః కర్ణక్ష్వేడోఽంత్రకూజనం ||173||
तस्योत्पत्तौ विदाहोऽन्ने सदनालस्यतृट्क्लमाः | बलक्षयोऽरुचिः कासः कर्णक्ष्वेडोऽन्त्रकूजनम् ||१७३||
🔊 Audio coming soon
అతో గ్రహణీరోగస్య పూర్వరూపమాహ- తస్యోత్పత్తావిత్యాది| తస్య గ్రహణీరోగస్య| విదాహోఽన్నే అన్నం భుక్తం విదహ్యతీత్యర్థః| సదనం అంగసాదః, ఆలస్యం అనుత్సాహః, తృట్ పిపాసా, క్లమో వినాఽపి వ్యాయామం శ్రమః| కర్ణక్ష్వేడః అనేకవిధహుంకారాదిశబ్దశ్రవణం| ‘విదాహోఽన్నే’ ఇత్యత్రాన్యే ‘విదాహోఽంతః’ ఇతి పఠంతి, అంతఃకోష్ఠేఽన్నం విదాహమాపాదయతీతి వ్యాఖ్యానయంతి చ||173||
Adhikarana 124 (174-175) · Śloka 175
అథ జాతే భవేజ్జంతుః శూనపాదకరః కృశః | పర్వరుగ్లౌల్యతృట్ఛర్దిజ్వరారోచకదాహవాన్ ||174|| ఉద్గిరేచ్ఛుక్తతిక్తామ్లలోహధూమామగంధికం | ప్రసేకముఖవైరస్యతమకారుచిపీడితః ||175||
अथ जाते भवेज्जन्तुः शूनपादकरः कृशः | पर्वरुग्लौल्यतृट्छर्दिज्वरारोचकदाहवान् ||१७४|| उद्गिरेच्छुक्ततिक्ताम्ललोहधूमामगन्धिकम् | प्रसेकमुखवैरस्यतमकारुचिपीडितः ||१७५||
🔊 Audio coming soon
పూర్వరూపానంతరం రూపమాహ- అథేత్యాది| పర్వరుక్ సంధిపీడా, లౌల్యం సర్వరసేషు లోలుపత్వం| ఉద్గిరేత్ వమేత్| శుక్తం చుక్రం| గంధశబ్దో లోహాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| ప్రసేకో లాలాస్రావః| తమకః శ్వాసవిశేషః, అన్యే తు తమకం మోహమాచక్షతే| పీడితశబ్దః ప్రసేకాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అత్ర పాఠే ‘నిర్మాసో వా కృశః’ ఇత్యన్యే పఠంతి, తత్ర నిర్మాంసఃఅత్యంతక్షీణమాంసః, కృశః అల్పమాంసః| అత్రారోచకశబ్దోపాదానాదేవారుచిః ప్రాప్తా, పునరరుచ్యభిధానమస్మిన్ రోగేఽరుచేరవశ్యంభావసూచనార్థం||174-175||
Adhikarana 125 (176) · Śloka 176
వాతాచ్ఛూలాధికైః పాయుహృత్పార్శ్వోదరమస్తకైః | పిత్తాత్ సదాహైర్గురుభిః కఫాత్త్రిభ్యస్త్రిలక్షణైః ||176||
वाताच्छूलाधिकैः पायुहृत्पार्श्वोदरमस्तकैः | पित्तात् सदाहैर्गुरुभिः कफात्त्रिभ्यस्त्रिलक्षणैः ||१७६||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వం వాతాదిభేదేన గ్రహణీలక్షణాన్యాహ- వాతాదిత్యాది| పాయుః గుదః, హృత్ హృదయం, పార్శ్వే ద్వే; పాయ్వాదిమస్తకాంతైః శూలాధికైర్వాతాద్గ్రహణీరోగో జ్ఞాతవ్య ఇతి; ఏవం సర్వత్ర సంబంధనీయం| ఏభిరేవ పాయ్వాదిభిః సదాహైః పిత్తాద్గ్రహణీ, గురుభిః పాయ్వాదిభిః కఫాత్, త్రిలక్షణైరితి శూలాధికైః సదాహైర్గురుభిః పాయ్వాదిభిః; త్రిభ్యో దోషేభ్యః, ‘గ్రహణీ’ ఇతి శేషః||176||
Adhikarana 126 (177) · Śloka 177
దోషవర్ణైర్నఖైస్తద్వద్విణ్మూత్రనయనాననైః | హృత్పాండూదరగుల్మార్శఃప్లీహాశంఖీ చ మానవః ||177||
दोषवर्णैर्नखैस्तद्वद्विण्मूत्रनयनाननैः | हृत्पाण्डूदरगुल्मार्शःप्लीहाशङ्खी च मानवः ||१७७||
🔊 Audio coming soon
కిమేతైరేవ లక్షణైర్గ్రహణీరోగో జ్ఞేయోఽథవాఽన్యైరపీత్యాహ- దోషవర్ణైరిత్యాది| దోషవర్ణైరితి కృష్ణారుణనీలపీతరక్తాసితపాండుభిర్నఖైః, తద్వదితి కృష్ణాదివర్ణైర్విడాదిభిశ్చ ‘గ్రహణీరోగో జ్ఞేయ’ ఇతి శేషః| హృత్పాండూదరాదిరోగాశంకీ చ మానవో భవతి, ‘ప్రవర్ధమానే గ్రహణీరోగే’ ఇతి వాక్యశేషః||177||
Adhikarana 127 (178-180) · Śloka 181
యథాదోషోచ్ఛ్రయం తస్య విశుద్ధస్య యథాక్రమం | పేయాదిం వితరేత్ సమ్యగ్దీపనీయోపసంభృతం ||178|| తతః పాచనసంగ్రాహిదీపనీయగణత్రయం | పిబేత్ ప్రాతః సురారిష్టస్నేహమూత్రసుఖాంబుభిః ||179|| తక్రేణ వాఽథ తక్రం వా కేవలం హితముచ్యతే | కృమిగుల్మోదరార్శోఘ్నీః క్రియాశ్చాత్రావచారయేత్ ||180|| చూర్ణం హింగ్వాదికం చాత్ర ఘృతం వా ప్లీహనాశనం |181|
यथादोषोच्छ्रयं तस्य विशुद्धस्य यथाक्रमम् | पेयादिं वितरेत् सम्यग्दीपनीयोपसम्भृतम् ||१७८|| ततः पाचनसङ्ग्राहिदीपनीयगणत्रयम् | पिबेत् प्रातः सुरारिष्टस्नेहमूत्रसुखाम्बुभिः ||१७९|| तक्रेण वाऽथ तक्रं वा केवलं हितमुच्यते | कृमिगुल्मोदरार्शोघ्नीः क्रियाश्चात्रावचारयेत् ||१८०|| चूर्णं हिङ्ग्वादिकं चात्र घृतं वा प्लीहनाशनम् |१८१|
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వం గ్రహణీరోగచికిత్సితమాహ- యథేత్యాది| దోషోచ్ఛ్రయో దోషోద్రేకః| తస్యేతి గ్రహణీరోగిణః| తత్ర యథాదోషోచ్ఛ్రయం విశుద్ధస్యేతి వాతోద్రేకే నిరూహేణ, పిత్తోద్రేకే విరేకేణ, కఫోద్రేకే వమనేన| యథాక్రమమితి యథాస్వం శుద్ధిప్రకరణోక్తక్రమేణేత్యర్థః| పేయాదిమిత్యాదిశబ్దాత్ విలేపీయూషమృద్వోదనాదికం| వితరేత్ దద్యాత్| సమ్యక్ యథోక్తం| దీపనీయోపసంభృతమితి పంచకోలాద్యగ్నిదీపనద్రవ్యయుక్తం| ‘యథాదోషోచ్ఛ్రయం’ ఇత్యత్రాన్యే ‘యథాదోషబలం’ ఇతి పఠంతి, తత్ర దోషబలానతిక్రమేణ విశుద్ధస్యేత్యర్థః| తత ఇత్యాది| తత ఇతి పేయాదిక్రమానంతరం| పాచనసంగ్రాహిదీపనీయగణత్రయమితి గణశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే; తేన పాచనద్రవ్యగణో హరిద్రాదిః, సంగ్రాహీగణః అంబష్ఠాదిః, దీపనీయగణః పిప్పల్యాదిః; ఏతద్గణత్రయం దోషకాలసాత్మ్యాద్యపేక్షయా సురారిష్టాదిభిస్తక్రాంతైః ప్రాతః పిబేదిత్యర్థః| తక్రం వేత్యాది సంగ్రాహిదీపనీయలఘుత్వాత్ “ఏకా శాంతిరనేకస్య” ఇతి వచనాత్| క్రిమ్యాదిఘ్నీ క్రియాఽత్రాపి కరణీయేత్యాహ- క్రిమీత్యాది| అత్రేతి గ్రహణీరోగే| అవచారయేత్ ప్రయోజయేత్| నను, గ్రహణీరోగో వాతాదిభేదేన చతుర్విధః ప్రోక్తః, తత్కథం చికిత్సితం తథా నోక్తం? ఉచ్యతే- యథాదోషోచ్ఛ్రయమిత్యత్రాప్యనువర్తనీయం; తేన క్రిమ్యాదిఘ్నీ క్రియా యథాదోషోచ్ఛ్రయమవచారయేదితి న దోషః| హింగ్వాదిచూర్ణాదికం గ్రహణ్యామప్యతిదిశన్నాహ- చూర్ణమిత్యాది| హింగ్వాదిచూర్ణం మహావాతవ్యాధ్యుక్తం, ఘృతం వా ప్లీహనాశనమితి షట్పలాదికం, అవచారయేదిత్యత్రాపి సంబధ్యతే||178-180||-
Adhikarana 128 (181) · Śloka 182
కల్కేన మగధాదేశ్చ చాంగేరీస్వరసేన చ ||181|| చతుర్గుణేన దధ్నా చ ఘృతం సిద్ధం హితం భవేత్ |182|
कल्केन मगधादेश्च चाङ्गेरीस्वरसेन च ||१८१|| चतुर्गुणेन दध्ना च घृतं सिद्धं हितं भवेत् |१८२|
🔊 Audio coming soon
చాంగేరీఘృతమాహ- కల్కేనేత్యాది| మగధాదేః పిప్పల్యాదేః| చాంగేరీ అమ్లపత్రికా, తస్యాః స్వరసేన స్నేహచతుర్గుణేన, పిప్పల్యాదికల్కేన స్నేహచతుర్థాంశేన, దధ్నా చ చతుర్గుణేన, సిద్ధం ఘృతం హితం భవేదిత్యర్థః||181||
Adhikarana 129 (182) · Śloka 182
సర్వథా దీపనం సర్వం గ్రహణీరోగిణాం హితం ||182||
सर्वथा दीपनं सर्वं ग्रहणीरोगिणां हितम् ||१८२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గ్రహణీరోగేఽశేషసంగ్రహార్థమాహ- సర్వథేత్యాది| సర్వథా సర్వప్రకారేణ| దీపనం అగ్నిదీపనం; యత్ అగ్నిదీపనం తత్సర్వం గ్రహణీరోగిణాం సర్వథా హితమితి సంబంధః||182||
Adhikarana 130 (183) · Śloka 183
జ్వరాదీనవిరోధాచ్చ సాధయేత్ స్వైశ్చికిత్సితైః ||183||
ज्वरादीनविरोधाच्च साधयेत् स्वैश्चिकित्सितैः ||१८३||
🔊 Audio coming soon
అతోఽనంతరం గ్రహణీరోగోపద్రవాణాం జ్వరారోచకాదీనాం ప్రతికారమాహ- జ్వరాదీనిత్యాది| జ్వరాదీనిత్యాదిశబ్దాదరోచకశూలకరపాదశోఫాదీనాం గ్రహణం| అవిరోధాచ్చేతి ‘మూలవ్యాధేః’ ఇతి శేషః| యద్యపి నిబంధకారైరయమధ్యాయో వ్యస్తపాఠేన పఠితస్తథాఽపి మయా మద్గురుణా యేన క్రమేణోపదిష్టస్తథాఽయం పఠితో వ్యాఖ్యాతశ్చ||183||
Adhikarana puShpikA · Śloka 40
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రేఽతిసారప్రతిషేధో నామ (ద్వితీయోఽధ్యాయః, ఆదితః) చత్వారింశోఽధ్యాయః ||40||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रेऽतिसारप्रतिषेधो नाम (द्वितीयोऽध्यायः, आदितः) चत्वारिंशोऽध्यायः ||४०||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతకాయచికిత్సాయామతిసారప్రతిషేధాధ్యాయశ్చత్వారింశత్తమః||40||