1. aupadravikādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઔપદ્રવિકમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

કલ્પસ્થાનાનન્તરમુત્તરતન્ત્રમારભ્યતે, યેન કલ્પસ્થાને વિષજસ્યાગન્તુવ્રણસ્ય વિષમુપદ્રવકારિ નિજવ્રણસ્યાપિ રિપુભિરવચારિતવિષમુપદ્રવભૂતમિતિ તચ્ચિકિત્સિતભિહિતમ્, અત ઉપદ્રવચિકિત્સાધિકારસામાન્યાત્ સર્વોપદ્રવચિકિત્સાર્થમુત્તરતન્ત્રારમ્ભઃ; અથવા સવિંશમધ્યાયશતં પરિસમાપ્ય પરિશિષ્ટત્વાદુત્તરતન્ત્રં પ્રતિપાદ્યં ભવતિ| તસ્ય ચ તન્ત્રસ્યોપદ્રવાનધિકૃત્ય પ્રવૃત્તત્વાન્નિરુક્ત્યા ઔપદ્રવિકત્વં પ્રાપ્તમપ્યધ્યાયે વ્યવસ્થિતમ્| તદુક્તં સૂત્રે- ‘અધિકૃત્ય કૃતં’ ઇત્યાદિ| સ ચ નિરુક્તિસમ્પન્નોઽધ્યાયઃ પ્રાક્ પ્રતિપાદ્યો ભવતીત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| ઉપદ્રવાન્ રોગાનધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાય ઔપદ્રવિકઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

અધ્યાયાનાં શતે વિંશે યદુક્તમસકૃન્મયા | વક્ષ્યામિ બહુધા સમ્યગુત્તરેઽર્થાનિમાનિતિ ||૩|| ઇદાનીં તત્ પ્રવક્ષ્યામિ તન્ત્રમુત્તરમુત્તમમ્ |૪|

ઇદાનીમારભ્યમાણસ્યોત્તરતન્ત્રસ્ય સમ્બન્ધં દર્શયન્નાહ- અધ્યાયાનામિત્યાદિ| યદ્યસ્માત્ કારણાદ્વિંશત્યધિકેઽધ્યાયશતે પુનઃ પુનરુક્તં મયા; કિં તદિત્યાહ- ‘ઇમાનર્થાન્ બહુધોત્તરે વક્ષ્યામિ’ ઇતિ; તત્તસ્માત્ કારણાદધુનોત્તરતન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામીતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિત્ ‘યદ્વિંશત્યધિકે પ્રોક્તમધ્યાયાનાં શતે મયા’ ઇતિ પઠન્તિ; અપરે તુ ‘શતે સવિંશેઽધ્યાયાનાં’ ઇતિ પઠન્તિ||૩||-

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8

નિખિલેનોપદિશ્યન્તે યત્ર રોગાઃ પૃથગ્વિધાઃ ||૪|| શાલાક્યતન્ત્રાભિહિતા વિદેહાધિપકીર્તિતાઃ | યે ચ વિસ્તરતો દૃષ્ટાઃ કુમારાબાધહેતવઃ ||૫|| ષટ્સુ કાયચિકિત્સાસુ યે ચોક્તાઃ પરમર્ષિભિઃ | ઉપસર્ગાદયો રોગા યે ચાપ્યાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ ||૬|| ત્રિષષ્ટી રસસંસર્ગાઃ સ્વસ્થવૃત્તં તથૈવ ચ | યુક્તાર્થા યુક્તયશ્ચૈવ દોષભેદાસ્તથૈવ ચ ||૭|| યત્રોક્તા વિવિધા અર્થા રોગસાધનહેતવઃ |૮|

ઇદાનીમુત્તરતન્ત્રસ્ય નિખિલવ્યાધિનિશ્ચયચિકિત્સાલક્ષણાં સ્તુતિં નિર્દિશન્નાહ- નિખિલેનેત્યાદિ| નિખિલેન સામસ્ત્યેન| યત્ર યસ્મિન્નુત્તરતન્ત્રે| પૃથગ્વિધા નાનાપ્રકારાઃ| કે તે નાનાપ્રકારા રોગા નિખિલેનોત્તરેઽભિધાસ્યન્તે? ઇત્યાહ- શાલાક્યશાસ્ત્રાભિહિતા ઇત્યાદિ| વિદેહાધિપકીર્તિતા ઇતિ નિમિપ્રણીતાઃ ષટ્સપ્તતિર્નેત્રરોગાઃ, ન કરાલભદ્રશૌનકાદિપ્રણીતાઃ| યે ચ વિસ્તરતો હષ્ટા ઇતિ પાર્વતકજીવકબન્ધકપ્રભૃતિભિઃ; કુમારાબાધહેતવઃ સ્કન્દગ્રહપ્રભૃતયઃ| ષટ્સુ કાયચિકિત્સાસુ અગ્નિવેશભેડજાતૂકર્ણપરાશરહારીતક્ષારપાણીપ્રોક્તાસુ| ઉપસર્ગાદયો જ્વરાદયઃ| આગન્તવઃ અત્ર ઉન્માદાદયઃ| નનુ ભૂતનિમિત્તત્વાદુન્માદાદીનાં કથમાગન્તુકત્વં? યતઃ પ્રહારાદિકૃતા આગન્તવઃ; સત્યં, બાહ્યનિમિત્તત્વાદુન્માદાદીનામાગન્તુકત્વમ્| ગયી તુ, ઉપસર્ગાદયઃ અમાનુષોપસર્ગાદયઃ, તે ચાપસ્મારોન્માદા ભૂતવિદ્યાભિહિતાઃ, ત એવાગન્તવ ઇતિ વ્યાખ્યાનયતિ| ઉત્તરતન્ત્રે નિખિલેન રોગા એવ પ્રોક્તા ઉતાન્યેઽપિ પ્રોક્તા? ઇતિ પૃષ્ટ આહ- ત્રિષષ્ટી રસસંસર્ગા ઇત્યાદિ| યુક્તાર્થાઃ પ્રમાણોપપન્નાર્થાઃ| યુક્તયઃ તન્ત્રયુક્તયઃ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘વિદેહાધિપતિઃ શ્રીમાન્ જનકો નામ વિશ્રુતઃ| આલમ્ભયજ્ઞપ્રવણઃ સોઽયજદ્બ્રાહ્મણૈર્વૃતઃ|| તસ્ય યાગપ્રવૃત્તસ્ય કુપિતો ભગવાન્ રવિઃ|| દૃષ્ટિં પ્રણાશયામાસ સોઽનુતેપે મહત્તપઃ|| દીપ્તાંશુસ્તપસા તેન તોષિતઃ પ્રદદૌ પુનઃ|| ચક્ષુર્વેદં પ્રસન્નાત્મા સર્વભૂતાનુકમ્પયા||’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ| તં ચ બૃહત્પઞ્જિકાકારો ન પઠતિ, તસ્માન્મયાઽપિ ન પઠિતો ન વ્યાખ્યાતશ્ચ||૪-૭||-

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9

મહતસ્તસ્ય તન્ત્રસ્ય દુર્ગાધસ્યામ્બુધેરિવ ||૮|| આદાવેવોત્તમાઙ્ગસ્થાન્ રોગાનભિદધામ્યહમ્ | સઙ્ખ્યયા લક્ષણૈશ્ચાપિ સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચ ||૯||

ઇદાનીં સર્વેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનત્વેન પ્રાણાધિષ્ઠાનત્વેન ચ શિરઃ પ્રધાનમતઃ પ્રથમં શિરઃસ્થાન્ વ્યાધીન્ કથયામીતિ નિર્દિશન્નાહ- મહત ઇત્યાદિ| તસ્ય ઉત્તરતન્ત્રસ્યાદૌ ઉત્તમાઙ્ગસ્થાન્ રોગાનભિદધામીતિ સમ્બન્ધઃ| અમ્બુધેરિવ સમુદ્રસ્યેવ, મહતઃ અતિવિસ્તીર્ણસ્ય, દુર્ગાધસ્ય અગાધસ્ય| સઙ્ખ્યયા ષટ્સપ્તત્યા વિદેહાધિપપ્રોક્તયા, લક્ષણૈઃ વ્યઞ્જનૈઃ, ચકારેણ હેતુચિકિત્સાભ્યાં; સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચેતિ સાધ્યાસાધ્યપરિપાટ્યા| અથવા લક્ષણૈઃ હેતુપૂર્વરૂપોપશયસમ્પ્રાપ્તિભિઃ; ચકારેણ ચિકિત્સિતમેવાનુક્તં સમુચ્ચીયતે, કેચિચ્ચ ક્રમશબ્દેનૈવ ચિકિત્સિતં ગૃહ્ણન્તિ||૮-૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

વિદ્યાદ્દ્વયઙ્ગુલબાહુલ્યં સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતમ્ | દ્વ્યઙ્ગુલં સર્વતઃ સાર્ધં ભિષઙ્નયનબુદ્બુદમ્ ||૧૦|| સુવૃત્તં ગોસ્તનાકારં સર્વભૂતગુણોદ્ભવમ્ |૧૧|

તત્ર સર્વેષૂત્તમાઙ્ગસ્થેષુ સઙ્ખ્યાદિભિર્વાચ્યેષુ નયનગતરોગાભિધાનં, સર્વેન્દ્રિયાણાં મધ્યે નયનસ્ય પ્રધાનત્વાત્; તત્રાપિ નયનસ્ય પટલવ્યધનિમિત્તમન્તઃપ્રવેશાયામવિસ્તારૈર્માનમાકારં ચ દર્શયન્નાહ- વિદ્યાદિત્યાદિ| દ્વ્યઙ્ગુલબાહુલ્યમિદમન્તઃપ્રવેશપ્રમાણં, દ્વ્યઙ્ગુલમાનમાહ - સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતં; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતં યદઙ્ગુલં તદઙ્ગુલદ્વયપ્રમાણં નેત્રબુદ્બુદસ્યાન્તઃપ્રવેશં વિદ્યાત્| દ્વ્યઙ્ગુલં સાર્ધમિતિ અર્ધતૃતીયાઙ્ગુલમિત્યર્થઃ| સર્વત ઇતિ આયામતો વિસ્તરશ્ચેત્યર્થઃ| નયનબુદ્બુદમ્ અક્ષિગોલકઃ| સર્વભૂતગુણોદ્ભવં સર્વભૂતેભ્યસ્તદ્ગુણેભ્યશ્ચોદ્ભવો યસ્ય તત્તથાવિધં; સર્વભૂતેભ્યસ્તાવન્નેત્રબુદ્બુદં સિરાસ્નાય્વસ્થિસહિતં સાશ્રુમાર્ગં ચોત્પન્નં, તદ્ગુણેભ્યશ્ચ રક્તસિતકૃષ્ણગુણા ઉત્પન્નાઃ; એતેન ગુણવદ્ભૂતોત્પન્નમિત્યર્થઃ| કેચિદ્ગુણશબ્દેન ભૂતપ્રસાદં કથયન્તિ; તચ્ચ વ્યાખ્યાનં જેજ્જટાય ન રોચતે||૧૦||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

પલં ભુવોઽગ્નિતો રક્તં વાતાત્ કૃષ્ણં સિતં જલાત્ ||૧૧|| આકાશાદશ્રુમાર્ગાશ્ચ જાયન્તે નેત્રબુદ્બુદે |૧૨|

યેન ભૂતેન નેત્રબુદ્બુદમારભ્યતે યેન ચ રક્તાદય ઇતિ દર્શયન્નાહ- પલમિત્યાદિ| પલં માંસં, ભુવઃ પૃથિવ્યાઃ; અગ્નિતો રક્તમિતિ અગ્નિગુણાદ્રક્તં પિત્તરૂપં; એવં સિતં જલાદિત્યત્રાપિ વ્યાખ્યેયં; અશ્રુમાર્ગા અશ્રુસ્રોતાંસિ||૧૧||-

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

દૃષ્ટિં ચાત્ર તથા વક્ષ્યે યથા બ્રૂયાદ્વિશારદઃ ||૧૨|| નેત્રાયામત્રિભાગં તુ કૃષ્ણમણ્ડલમુચ્યતે | કૃષ્ણાત્ સપ્તમમિચ્છન્તિ દૃષ્ટિં દૃષ્ટિવિશારદાઃ ||૧૩||

ઇદાનીં તસ્મિન્નેત્રબુદ્બુદે યદ્દૃષ્ટિમણ્ડલં તસ્ય પ્રમાણં પૂર્વાચાર્યપ્રતિપાદિતપ્રમાણાનુરૂપં પ્રતિપાદયિતુમાહ- દૃષ્ટિં ચેત્યાદિ| વિશારદો વિદેહઃ| કૃષ્ણાત્ સપ્તમમિતિ કૃષ્ણમણ્ડલાત્ સપ્તમં ભાગં દૃષ્ટિમિચ્છન્તિ| દૃષ્ટિવિશારદાઃ શાલાકિનઃ| એતત્ પ્રમાણં પરમતમપ્યપ્રતિષિદ્ધત્વાદનુમતમેવ| તસ્ય સપ્તમાંશસ્ય કિં પ્રમાણં સ્યાદિતિ કથનાય મસૂરદલમાત્રામિત્યગ્રે નિર્દેશઃ; અથવા શાલાકિનાં પરમતમભિધાય મસૂરદલમાત્રામિતિ સ્વમતમભિધાસ્યત્યાચાર્યઃ| યદ્યેવં તર્હ્યાતુરોપક્રમણીયે ‘નવમસ્તારકાંશો દૃષ્ટિઃ’ ઇતિ કથમુક્તવાન્? સત્યં, મહાપુરુષાણાં પૂર્ણાયુષાં ભિન્નવિષયમભિધાનમિતિ ન દોષઃ, અતોઽન્યાન્યપિ સમાધાનાનિ પઞ્જિકોક્તાનિ સન્તિ, તાનિ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાનિ| કેચિદિમં પાઠમન્યથા કૃત્વાઽઽપાતનિકાપૂર્વકં પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

મણ્ડલાનિ ચ સન્ધીંશ્ચ પટલાનિ ચ લોચને | યથાક્રમં વિજાનીયાત્ પઞ્ચ ષટ્ ચ ષડેવ ચ ||૧૪||

ઇદાનીં નયનસ્ય રોગાધિષ્ઠાનકથનાય મણ્ડલાદિસઙ્ખ્યામાહ- મણ્ડલાનીત્યાદિ| કેચિદેવં પઠન્તિ- ‘લોચને મણ્ડલાન્યન્તાન્ સન્ધીંશ્ચ પટલાનિ ચ| જાનીયાત્ ક્રમશઃ પઞ્ચ ચતુરઃ ષટ્ ષડેવ ચ’- ઇતિ| એષ પાઠો નિબન્ધકારૈર્દૂષિતઃ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

પક્ષ્મવર્ત્મશ્વેતકૃષ્ણદૃષ્ટીનાં મણ્ડલાનિ તુ | અનુપૂર્વં તુ તે મધ્યાશ્ચત્વારોઽન્ત્યા યથોત્તરમ્ ||૧૫||

તાન્યેવ પઞ્ચમણ્ડલાન્યાહ- પક્ષ્મવર્ત્મેત્યાદિ| પક્ષ્માદીનાં પઞ્ચ મણ્ડલાનિ| તે તુ મણ્ડલા અનુપૂર્વં મધ્યાઃ, યથોત્તરં ચાન્ત્યાઃ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

પક્ષ્મવર્ત્મગતઃ સન્ધિર્વર્ત્મશુક્લગતોઽપરઃ | શુક્લકૃષ્ણગતસ્ત્વન્યઃ કૃષ્ણદૃષ્ટિગતોઽપરઃ | તતઃ કનીનકગતઃ ષષ્ઠશ્ચાપાઙ્ગગઃ સ્મૃતઃ ||૧૬||

સન્ધીનાહ- પક્ષ્મેત્યાદિ| કનીનકગતો નાસાસમીપેઽવસ્થિતઃ , અપાઙ્ગગો ભ્રૂપુચ્છાન્તઃસ્થિતઃ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

દ્વે વર્ત્મપટલે વિદ્યાચ્ચત્વાર્યન્યાનિ ચાક્ષિણિ | જાયતે તિમિરં યેષુ વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ ||૧૭||

પટલાન્યાહ- દ્વે ઇત્યાદિ| ચત્વાર્યન્યાનિ ચાક્ષિણિ અપરાણ્યપિ ચત્વારિ પટલાન્યક્ષિણિ વિદ્યાત્| યેષુ ચતુર્ષુ પટલેષુ||૧૭||-

Adhikarana 12 (18) · Śloka 19

તેજોજલાશ્રિતં બાહ્યં તેષ્વન્યત્ પિશિતાશ્રિતમ્ | મેદસ્તૃતીયં પટલમાશ્રિતં ત્વસ્થિ ચાપરમ્ ||૧૮|| પઞ્ચમાંશસમં દૃષ્ટેસ્તેષાં બાહુલ્યમિષ્યતે |૧૯|

ઇદાનીં તાન્યેવ તિમિરસ્યાશ્રયભૂતાનિ ચત્વારિ પટલાનિ ચિકિત્સાર્થં વિભજન્નાહ- તેજ ઇત્યાદિ| અત્ર તેજઃશબ્દેનાલોચકતેજઃસમાશ્રયં સિરાગતં રક્તં બોદ્ધવ્યમ્| જલં ત્વગ્ગતો રસધાતુઃ, બાહ્યમ્ અક્ષિગોલકસ્ય પ્રથમં પટલં; અન્યત્ દ્વિતીયં, બાહુલ્યં સ્થૂલતા||૧૮||-

Adhikarana 13 (19) · Śloka 20

સિરાણાં કણ્ડરાણાં ચ મેદસઃ કાલકસ્ય ચ ||૧૯|| ગુણાઃ કાલાત્ પરઃ શ્લેષ્મા બન્ધનેઽક્ષ્ણોઃ સિરાયુતઃ |૨૦|

તેષામેવ ધાતૂનાં પટલાશ્રયાણામુપધાતૂનાં ચ કર્મતો નયનેઽસ્તિવં દર્શયન્નાહ- સિરાણામિત્યાદિ| સિરાદીનાં કાલકાસ્થિપર્યન્તાનાં પરા ગુણા યથોત્તરમુત્કૃષ્ટાઃ પ્રસાદા, અક્ષ્ણોર્બન્ધનેઽન્યોન્યસંહનનેઽધિકૃતાઃ|| તથા કાલકાત્ પરઃ કાલકાસ્થ્નઃ સકાશાચ્છ્લેષ્મા સિરાયુતોઽક્ષ્ણોર્બન્ધને પર ઉત્કૃષ્ટોઽધિકૃત ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| સિરાણામિત્યત્ર બહુવચનસ્યાદ્યર્થવાચિત્વાદ્ધમનીનામપિ ગ્રહણમ્| કણ્ડરાણામિત્યત્ર કણ્ડરાશબ્દઃ સ્નાયુવાચકઃ| અન્યે તુ સિરાદીનાં મેદઃપર્યન્તાનાં ગુણાઃ પ્રસાદાઃ કાલકસ્યાક્ષ્ણોઃ કૃષ્ણભાગસ્ય બન્ધનેઽધિકૃતાઃ| તથા કાલાત્ પરઃ કૃષ્ણભાગાદ્યઃ પરઃ શુક્લો ભાગસ્તસ્ય બન્ધને સિરાયુતઃ શ્લેષ્મા| કેચિદેતદર્થાનુકૂલેનૈવાત્ર પાઠં પઠન્તિ,- ‘સિરાણાં કણ્ડરાણાં ચ મેદસઃ કૃષ્ણબન્ધને| ગુણાઃ કાલાત્ પરઃ શ્લેષ્મા બન્ધનેઽક્ષ્ણોઃ સિરાયુતઃ’- ઇતિ||૧૯||-

Adhikarana 14 (20) · Śloka 21

સિરાનુસારિભિર્દોષૈર્વિગુણૈરૂર્ધ્વમાગતૈઃ ||૨૦|| જાયન્તે નેત્રભાગેષુ રોગાઃ પરમદારુણાઃ |૨૧|

ઇદાનીં નેત્રરોગાણાં સામાન્યાં સમ્પ્રાપ્તિમાહ- સિરાનુસારિભિરિત્યાદિ| સિરા અત્ર નેત્રગતાઃ| વિગુણૈઃ પ્રકુપિતૈઃ| નેત્રભાગેષુ નેત્રાવયવેષુ| નેત્રરાજિષ્વિતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર નેત્રાણ્યેવ રાજયો નેત્રરાજયઃ| એતેન સર્વનેત્રાશ્રયા અપિ લબ્ધા ભવન્તિ||૨૦||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

તત્રાવિલં સસંરમ્ભમશ્રુકણ્ડૂપદેહવત્ ||૨૧|| ગુરૂષાતોદરાગાદ્યૈર્જુષ્ટં ચાવ્યક્તલક્ષણૈઃ | સશૂલં વર્ત્મકોષેષુ શૂકપૂર્ણાભમેવ ચ ||૨૨|| વિહન્યમાનં રૂપે વા ક્રિયાસ્વક્ષિ યથા પુરા | દૃષ્ટ્વૈવ ધીમાન્ બુધ્યેત દોષેણાધિષ્ઠિતં તુ તત્ ||૨૩||

પૂર્વરૂપમાહ- તત્રેત્યાદિ| આવિલમ્ આકુલમશ્રુપૂર્ણમિત્યર્થઃ | સસંરમ્ભમ્ ઈષચ્છોફયુક્તમ્| ઉપદેહો મલવૃદ્ધિઃ| ગુરૂષાતોદરાગાદ્યૈર્જુષ્ટમિતિ અત્રાદિશબ્દઃ પ્રત્યેકં યોજ્યઃ; તેન ગુરુત્વાદિભિઃ શ્લેષ્મલિઙ્ગૈઃ, ઊષાદિભિઃ પિત્તલિઙ્ગૈઃ, તોદાદિભિઃ વાતાલિઙ્ગૈઃ, રાગાદિભિઃ શોણિતલિઙ્ગૈઃ, જુષ્ટં સેવિતમ્| નનુ યદિ ગુરુત્વાદીનિ દોષલિઙ્ગાનિ સન્તિ તત્ કથં પૂર્વરૂપં? યતો દોષવિશેષેણાવ્યક્તં લક્ષણં પૂર્વરૂપં; અત આહ- અવ્યક્તલક્ષણૈરિતિ|- ગુરુત્વાદીનામપિ તત્ર વ્યક્તતા નાસ્ત્યેવેત્યર્થઃ| સશૂલમ્ ઈષચ્છૂલમિત્યર્થઃ| વિહન્યમાનમિત્યાદિ| રૂપે નીલપીતાદૌ યેન પ્રકારેણ પૂર્વમાસીત્તતઃ સ્વયમેવ વિહન્યમાનં ક્રિયમાણવિઘાતમ્| ક્રિયાસુ નિમેષોન્મેષાદિષુ ચેતિ| અન્યે તુ ‘ક્રિયાસ્વક્ષિ યથા પુરા’ ઇત્યત્ર ‘ક્રિયાસ્વક્ષ્યાગતક્લમમ્’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્રાગતક્લમમ્ આપ્તક્લમં, નિર્વ્યાપારમિત્યર્થઃ||૨૧-૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

તત્ર સમ્ભવમાસાદ્ય યથાદોષં ભિષગ્જિતમ્ | વિદધ્યાન્નેત્રજા રોગા બલવન્તઃ સ્યુરન્યથા ||૨૪||

પૂર્વરૂપે ક્રિયાં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર નયને, સમ્ભવં રોગાણાં પ્રાગુત્પત્તિં, આસાદ્ય જ્ઞાત્વા, ભિષગ્જિતમ્ ઔષધં, વિદધ્યાત્| ‘તત્ર સઞ્ચયમાસાદ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર સઞ્ચયશબ્દશ્ચયપ્રકોપપ્રસરાદિષુ વર્તતે||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

સઙ્ક્ષેપતઃ ક્રિયાયોગો નિદાનપરિવર્જનમ્ | વાતાદીનાં પ્રતીઘાતઃ પ્રોક્તો વિસ્તરતઃ પુનઃ ||૨૫||

કિં તદ્ભિષગ્જિતં પૂર્વરૂપે કુર્યાદિત્યાશઙ્ક્ય સઙ્ક્ષેપવિસ્તરાભ્યાં તત્ર ભિષગ્જિતમાહ- સઙ્ક્ષેપત ઇત્યાદિ| ક્રિયાણાં સંશમનસંશોધનાદીનામયમેવ સમ્યગ્યોગઃ| કિં તદિત્યાહ- નિદાનપરિવર્જનમિતિ|- નિદાનાનાં દોષકારકહેતૂનાં રોગકારકહેતૂનાં ચ સર્વતો વર્જનમ્| વિસ્તરેણ પુનર્વાતાદીનાં પ્રતીઘાતઃ ક્રિયાયોગઃ પ્રોક્તઃ| યેનૌષધપ્રયોગેણ વાતાદીનાં કોપઃ પ્રતિહન્યતે સ ઉપક્રમ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ||૨૫||

Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27

ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય જલપ્રવેશાદ્દૂરેક્ષણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | પ્રસક્તસંરોદનકોપશોકક્લેશાભિઘાતાદતિમૈથુનાચ્ચ ||૨૬|| શુક્તારનાલામ્લકુલત્થમાષનિષેવણાદ્વેગવિનિગ્રહાચ્ચ | સ્વેદાદથો ધૂમનિષેવણાચ્ચ છર્દેર્વિઘાતાદ્વમનાતિયોગાત્ | બાષ્પગ્રહાત્ સૂક્ષ્મનિરીક્ષણાચ્ચ નેત્રે વિકારાન્ જનયન્તિ દોષાઃ ||૨૭||

કાનિ તાનિ નિદાનાનિ યાનિ પરિહર્તવ્યાનીત્યાહ- ઉષ્ણેત્યાદિ| અત્ર કેચિત્ ‘એવં વિદાહ્યાપ્રતિકારિણોઽન્નં’ ઇત્યાદિ યાવત્ ‘અવાક્શિરોત્યુચ્છ્રિતશાયિતસ્ય જ્વરોપતાપાદૃતુપર્યયાચ્ચ’ ઇત્યન્તં પઠન્તિ , સ ચ પાઠઃ પુનરુક્તિદૂષણભયાન્નાઙ્ગીકૃતઃ||૨૬-૨૭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 29

વાતાદ્દશ તથા પિત્તાત્ કફાચ્ચૈવ ત્રયોદશ | રક્તાત્ ષોડશ વિજ્ઞેયાઃ સર્વજાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ||૨૮|| તથા બાહ્યૌ પુનર્દ્વૌ ચ રોગાઃ ષટ્સપ્તતિઃ સ્મૃતાઃ |૨૯|

ઇદાનીં તાનેવ વિકારાન્ વાતાદિસઙ્ખ્યયા નિર્દિશન્નાહ- વાતાદિત્યાદિ| તથા પિત્તાત્ પિત્તાદપિ દશૈવ ચ| બાહ્યૌ બહિર્નિમિત્તભવૌ| તૌ કૌ? એકોઽભિઘાતોત્પન્નઃ સનિમિત્તઃ, અન્યઃ સુરર્ષિગન્ધર્વાદિદર્શનાભિહતશક્તિરનિમિત્તઃ||૨૮||-

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31

હતાધિમન્થો નિમિષો દૃષ્ટિર્ગમ્ભીરિકા ચ યા ||૨૯|| યચ્ચ વાતહતં વર્ત્મ ન તે સિધ્યન્તિ વાતજાઃ | યાપ્યોઽથ તન્મયઃ કાચઃ સાધ્યાઃ સ્યુઃસાન્યમારુતાઃ ||૩૦|| શુષ્કાક્ષિપાકાધીમન્થસ્યન્દમારુતપર્યયાઃ |૩૧|

ઇદાનીં તેષામેવ વિકારાણાં વાતાદિભેદેન સાધ્યાસાધ્યયાપ્યત્વં દર્શયન્નાહ- હતેત્યાદિ| તન્મયઃ વાતમયઃ| સાધ્યાઃ સ્યુઃ સાન્યમારુતા ઇતિ હતાધિમન્થાદયશ્ચત્વારો વાતજા અસાધ્યાઃ, એકશ્ચ યાપ્યઃ, શુષ્કાક્ષિપાકાદયો રોગાઃ સાન્યમારુતા અન્યતોવાતરોગેણ સહિતાઃ પઞ્ચ સાધ્યાઃ||૨૯-૩૦||-

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33

અસાધ્યો હ્રસ્વજાડ્યો યો જલસ્રાવશ્ચ પૈત્તિકઃ ||૩૧|| પરિમ્લાયી ચ નીલશ્ચ યાપ્યઃ કાચોઽથ તન્મયઃ | અભિષ્યન્દોઽધિમન્થોઽમ્લાધ્યુષિતં શુક્તિકા ચ યા ||૩૨|| દૃષ્ટિઃ પિત્તવિદગ્ધા ચ ધૂમદર્શી ચ સિધ્યતિ |૩૩|

અસાધ્ય ઇત્યાદિ| પિત્તસમ્ભવૌ દ્વૌ હ્રસ્વજાડ્યજલસ્રાવૌ સાધયિતુમશક્યૌ, તથા પૈત્તિકૌ પરિમ્લાયીનીલાખ્યૌ કાચૌ યાપનાર્હૌ, અભિષ્યન્દાદયઃ ષટ્ સાધ્યાઃ||૩૧-૩૨||-

Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35

અસાધ્યઃ કફજઃ સ્રાવો યાપ્યઃ કાચશ્ચ તન્મયઃ ||૩૩|| અભિષ્યન્દોઽધિમન્થશ્ચ બલાસગ્રથિતં ચ યત્ | દૃષ્ટિઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધા ચ પોથક્યો લગણ્શ્ચ યઃ ||૩૪|| ક્રિમિગ્રન્થિપરિક્લિન્નવર્ત્મશુક્લાર્મપિષ્ટકાઃ | શ્લેષ્મોપનાહઃ સાધ્યાસ્તુ કથિતાઃ શ્લેષ્મજેષુ તુ ||૩૫||

અસાધ્ય ઇત્યાદિ| તન્મયઃ શ્લેષ્મજ ઇત્યર્થઃ| કફજેષ્વેક એવાસાધ્યઃ, યાપ્યોઽપ્યેક એવ, અભિષ્યન્દાદયશ્ચૈકાદશ સાધ્યાઃ||૩૩-૩૫||

Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38

રક્તસ્રાવોઽજકાજાતં શોણિતાર્શોવ્રણાન્વિતમ્ | શુક્રં ન સાધ્યં કાચશ્ચ યાપ્યસ્તજ્જઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૩૬|| મન્થસ્યન્દૌ ક્લિષ્ટવર્ત્મ હર્ષોત્પાતૌ તથૈવ ચ | સિરાજાતાઽઞ્જનાખ્યા ચ સિરાજાલં ચ યત્ સ્મૃતમ્ ||૩૭|| પર્વણ્યથાવ્રણં શુક્રં શોણિતાર્માર્જુનશ્ચ યઃ | એતે સાધ્યા વિકારેષુ રક્તજેષુ ભવન્તિ હિ ||૩૮||

રક્તસ્રાવ ઇત્યાદિ| રક્તસ્રાવસ્તથાઽજકા શોણિતાર્શઃ ક્ષતશુક્રકં ચ રક્તાજ્જાતં ચતુષ્ટયમપ્યસાધ્યં, તજ્જો રક્તજઃ કાચો યાપ્યઃ, મન્થસ્યન્દાદય એકાદશ સાધ્યાઃ||૩૬-૩૮||

Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42

પૂયાસ્રાવો નાકુલાન્ધ્યમક્ષિપાકાત્યયોઽલજી | અસાધ્યાઃ સર્વજા યાપ્યઃ કાચઃ કોપશ્ચ પક્ષ્મણઃ ||૩૯|| વર્ત્માવબન્ધો યો વ્યાધિઃ સિરાસુ પિડકા ચ યા | પ્રસ્તાર્યર્માધિમાંસાર્મ સ્નાય્વર્મોત્સઙ્ગિની ચ યા ||૪૦|| પૂયાલસશ્ચાર્બુદં ચ શ્યાવકર્દમવર્ત્મની | તથાઽર્શોવર્ત્મ શુષ્કાર્શઃ શર્કરાવર્ત્મ યચ્ચ વૈ ||૪૧|| સશોફશ્ચાપ્યશોફશ્ચ પાકો બહલવર્ત્મ ચ | અક્લિન્નવર્ત્મ કુમ્ભીકા બિસવર્ત્મ ચ સિધ્યતિ ||૪૨||

પૂયેત્યાદિ| પૂયાસ્રાવાદયશ્ચત્વારોઽસાધ્યાઃ, કાચપક્ષ્મકોપૌ યાપ્યૌ, વર્ત્માવબન્ધાદય એકોનવિંશતિઃ સાધ્યાઃ| કેચિત્તુ ‘કાચઃ કોપશ્ચ પક્ષ્મણ’ ઇત્યત્ર ‘યાપ્યો વર્ત્માવબન્ધશ્ચ કાચઃ કોપશ્ચ પક્ષ્મણઃ| પિલ્લાખ્યશ્ચાપિ યો વ્યાધિઃ સિરાસુ પિડકા ચ યા’ ઇતિ પઠન્તિ| સ ચ પાઠઃ પઞ્જિકયા નિરસ્તઃ, તસ્માદસ્માભિરપિ પરિત્યક્તઃ||૩૯-૪૨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 43

સનિમિત્તોઽનિમિત્તશ્ચ દ્વાવસાધ્યૌ તુ બાહ્યજૌ |૪૩|

સનિમિત્ત ઇત્યાદિ| તૌ દ્વાવપિ સન્નિપાતનિમિત્તૌ વિવૃતૌ|૪૩|-

Adhikarana 26 (43) · Śloka 43

ષટ્સપ્તતિર્વિકારાણામેષા સઙ્ગ્રહકીર્તિતા ||૪૩||

ષડિત્યાદિ| સઙ્ક્ષેપેણ કથિતા, અથવા સઙ્ગ્રહેણ સમ્યક્ દોષગ્રહેણ કથિતા||૪૩||

Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45

નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ | શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ ||૪૪|| સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ | બાહ્યજૌ દ્વૌ સમાખ્યાતૌ રોગૌ પરમદારુણૌ | ભૂય એતાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ ||૪૫||

ઇદાનીં તેષાં દોષવિશેષેણ સઙ્ગ્રહં પ્રતિપાદ્ય સન્ધ્યાદ્યાશ્રયમેદેનાપિ સઙ્ગ્રહં પ્રતિપાદયન્નાહ- નવેત્યાદિ| દ્વૌ બાહ્યજૌ સર્વાશ્રયત્વેઽપિ દૃષ્ટ્યાશ્રિતૌ મન્તવ્યૌ, દૃષ્ટેઃ પ્રધાનતમત્વાત્||૪૪-૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલક્યતન્ત્રે ઔપદ્રવિકો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||