1. aupadravikādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાત ઔપદ્રવિકમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

અધ્યાયાનાં શતે વિંશે યદુક્તમસકૃન્મયા | વક્ષ્યામિ બહુધા સમ્યગુત્તરેઽર્થાનિમાનિતિ ||૩|| ઇદાનીં તત્ પ્રવક્ષ્યામિ તન્ત્રમુત્તરમુત્તમમ્ |૪|

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8

નિખિલેનોપદિશ્યન્તે યત્ર રોગાઃ પૃથગ્વિધાઃ ||૪|| શાલાક્યતન્ત્રાભિહિતા વિદેહાધિપકીર્તિતાઃ | યે ચ વિસ્તરતો દૃષ્ટાઃ કુમારાબાધહેતવઃ ||૫|| ષટ્સુ કાયચિકિત્સાસુ યે ચોક્તાઃ પરમર્ષિભિઃ | ઉપસર્ગાદયો રોગા યે ચાપ્યાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ ||૬|| ત્રિષષ્ટી રસસંસર્ગાઃ સ્વસ્થવૃત્તં તથૈવ ચ | યુક્તાર્થા યુક્તયશ્ચૈવ દોષભેદાસ્તથૈવ ચ ||૭|| યત્રોક્તા વિવિધા અર્થા રોગસાધનહેતવઃ |૮|

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9

મહતસ્તસ્ય તન્ત્રસ્ય દુર્ગાધસ્યામ્બુધેરિવ ||૮|| આદાવેવોત્તમાઙ્ગસ્થાન્ રોગાનભિદધામ્યહમ્ | સઙ્ખ્યયા લક્ષણૈશ્ચાપિ સાધ્યાસાધ્યક્રમેણ ચ ||૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

વિદ્યાદ્દ્વયઙ્ગુલબાહુલ્યં સ્વાઙ્ગુષ્ઠોદરસમ્મિતમ્ | દ્વ્યઙ્ગુલં સર્વતઃ સાર્ધં ભિષઙ્નયનબુદ્બુદમ્ ||૧૦|| સુવૃત્તં ગોસ્તનાકારં સર્વભૂતગુણોદ્ભવમ્ |૧૧|

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

પલં ભુવોઽગ્નિતો રક્તં વાતાત્ કૃષ્ણં સિતં જલાત્ ||૧૧|| આકાશાદશ્રુમાર્ગાશ્ચ જાયન્તે નેત્રબુદ્બુદે |૧૨|

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

દૃષ્ટિં ચાત્ર તથા વક્ષ્યે યથા બ્રૂયાદ્વિશારદઃ ||૧૨|| નેત્રાયામત્રિભાગં તુ કૃષ્ણમણ્ડલમુચ્યતે | કૃષ્ણાત્ સપ્તમમિચ્છન્તિ દૃષ્ટિં દૃષ્ટિવિશારદાઃ ||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

મણ્ડલાનિ ચ સન્ધીંશ્ચ પટલાનિ ચ લોચને | યથાક્રમં વિજાનીયાત્ પઞ્ચ ષટ્ ચ ષડેવ ચ ||૧૪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

પક્ષ્મવર્ત્મશ્વેતકૃષ્ણદૃષ્ટીનાં મણ્ડલાનિ તુ | અનુપૂર્વં તુ તે મધ્યાશ્ચત્વારોઽન્ત્યા યથોત્તરમ્ ||૧૫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

પક્ષ્મવર્ત્મગતઃ સન્ધિર્વર્ત્મશુક્લગતોઽપરઃ | શુક્લકૃષ્ણગતસ્ત્વન્યઃ કૃષ્ણદૃષ્ટિગતોઽપરઃ | તતઃ કનીનકગતઃ ષષ્ઠશ્ચાપાઙ્ગગઃ સ્મૃતઃ ||૧૬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

દ્વે વર્ત્મપટલે વિદ્યાચ્ચત્વાર્યન્યાનિ ચાક્ષિણિ | જાયતે તિમિરં યેષુ વ્યાધિઃ પરમદારુણઃ ||૧૭||

Adhikarana 12 (18) · Śloka 19

તેજોજલાશ્રિતં બાહ્યં તેષ્વન્યત્ પિશિતાશ્રિતમ્ | મેદસ્તૃતીયં પટલમાશ્રિતં ત્વસ્થિ ચાપરમ્ ||૧૮|| પઞ્ચમાંશસમં દૃષ્ટેસ્તેષાં બાહુલ્યમિષ્યતે |૧૯|

Adhikarana 13 (19) · Śloka 20

સિરાણાં કણ્ડરાણાં ચ મેદસઃ કાલકસ્ય ચ ||૧૯|| ગુણાઃ કાલાત્ પરઃ શ્લેષ્મા બન્ધનેઽક્ષ્ણોઃ સિરાયુતઃ |૨૦|

Adhikarana 14 (20) · Śloka 21

સિરાનુસારિભિર્દોષૈર્વિગુણૈરૂર્ધ્વમાગતૈઃ ||૨૦|| જાયન્તે નેત્રભાગેષુ રોગાઃ પરમદારુણાઃ |૨૧|

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

તત્રાવિલં સસંરમ્ભમશ્રુકણ્ડૂપદેહવત્ ||૨૧|| ગુરૂષાતોદરાગાદ્યૈર્જુષ્ટં ચાવ્યક્તલક્ષણૈઃ | સશૂલં વર્ત્મકોષેષુ શૂકપૂર્ણાભમેવ ચ ||૨૨|| વિહન્યમાનં રૂપે વા ક્રિયાસ્વક્ષિ યથા પુરા | દૃષ્ટ્વૈવ ધીમાન્ બુધ્યેત દોષેણાધિષ્ઠિતં તુ તત્ ||૨૩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

તત્ર સમ્ભવમાસાદ્ય યથાદોષં ભિષગ્જિતમ્ | વિદધ્યાન્નેત્રજા રોગા બલવન્તઃ સ્યુરન્યથા ||૨૪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

સઙ્ક્ષેપતઃ ક્રિયાયોગો નિદાનપરિવર્જનમ્ | વાતાદીનાં પ્રતીઘાતઃ પ્રોક્તો વિસ્તરતઃ પુનઃ ||૨૫||

Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27

ઉષ્ણાભિતપ્તસ્ય જલપ્રવેશાદ્દૂરેક્ષણાત્ સ્વપ્નવિપર્યયાચ્ચ | પ્રસક્તસંરોદનકોપશોકક્લેશાભિઘાતાદતિમૈથુનાચ્ચ ||૨૬|| શુક્તારનાલામ્લકુલત્થમાષનિષેવણાદ્વેગવિનિગ્રહાચ્ચ | સ્વેદાદથો ધૂમનિષેવણાચ્ચ છર્દેર્વિઘાતાદ્વમનાતિયોગાત્ | બાષ્પગ્રહાત્ સૂક્ષ્મનિરીક્ષણાચ્ચ નેત્રે વિકારાન્ જનયન્તિ દોષાઃ ||૨૭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 29

વાતાદ્દશ તથા પિત્તાત્ કફાચ્ચૈવ ત્રયોદશ | રક્તાત્ ષોડશ વિજ્ઞેયાઃ સર્વજાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ ||૨૮|| તથા બાહ્યૌ પુનર્દ્વૌ ચ રોગાઃ ષટ્સપ્તતિઃ સ્મૃતાઃ |૨૯|

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31

હતાધિમન્થો નિમિષો દૃષ્ટિર્ગમ્ભીરિકા ચ યા ||૨૯|| યચ્ચ વાતહતં વર્ત્મ ન તે સિધ્યન્તિ વાતજાઃ | યાપ્યોઽથ તન્મયઃ કાચઃ સાધ્યાઃ સ્યુઃસાન્યમારુતાઃ ||૩૦|| શુષ્કાક્ષિપાકાધીમન્થસ્યન્દમારુતપર્યયાઃ |૩૧|

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33

અસાધ્યો હ્રસ્વજાડ્યો યો જલસ્રાવશ્ચ પૈત્તિકઃ ||૩૧|| પરિમ્લાયી ચ નીલશ્ચ યાપ્યઃ કાચોઽથ તન્મયઃ | અભિષ્યન્દોઽધિમન્થોઽમ્લાધ્યુષિતં શુક્તિકા ચ યા ||૩૨|| દૃષ્ટિઃ પિત્તવિદગ્ધા ચ ધૂમદર્શી ચ સિધ્યતિ |૩૩|

Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35

અસાધ્યઃ કફજઃ સ્રાવો યાપ્યઃ કાચશ્ચ તન્મયઃ ||૩૩|| અભિષ્યન્દોઽધિમન્થશ્ચ બલાસગ્રથિતં ચ યત્ | દૃષ્ટિઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધા ચ પોથક્યો લગણ્શ્ચ યઃ ||૩૪|| ક્રિમિગ્રન્થિપરિક્લિન્નવર્ત્મશુક્લાર્મપિષ્ટકાઃ | શ્લેષ્મોપનાહઃ સાધ્યાસ્તુ કથિતાઃ શ્લેષ્મજેષુ તુ ||૩૫||

Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38

રક્તસ્રાવોઽજકાજાતં શોણિતાર્શોવ્રણાન્વિતમ્ | શુક્રં ન સાધ્યં કાચશ્ચ યાપ્યસ્તજ્જઃ પ્રકીર્તિતઃ ||૩૬|| મન્થસ્યન્દૌ ક્લિષ્ટવર્ત્મ હર્ષોત્પાતૌ તથૈવ ચ | સિરાજાતાઽઞ્જનાખ્યા ચ સિરાજાલં ચ યત્ સ્મૃતમ્ ||૩૭|| પર્વણ્યથાવ્રણં શુક્રં શોણિતાર્માર્જુનશ્ચ યઃ | એતે સાધ્યા વિકારેષુ રક્તજેષુ ભવન્તિ હિ ||૩૮||

Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42

પૂયાસ્રાવો નાકુલાન્ધ્યમક્ષિપાકાત્યયોઽલજી | અસાધ્યાઃ સર્વજા યાપ્યઃ કાચઃ કોપશ્ચ પક્ષ્મણઃ ||૩૯|| વર્ત્માવબન્ધો યો વ્યાધિઃ સિરાસુ પિડકા ચ યા | પ્રસ્તાર્યર્માધિમાંસાર્મ સ્નાય્વર્મોત્સઙ્ગિની ચ યા ||૪૦|| પૂયાલસશ્ચાર્બુદં ચ શ્યાવકર્દમવર્ત્મની | તથાઽર્શોવર્ત્મ શુષ્કાર્શઃ શર્કરાવર્ત્મ યચ્ચ વૈ ||૪૧|| સશોફશ્ચાપ્યશોફશ્ચ પાકો બહલવર્ત્મ ચ | અક્લિન્નવર્ત્મ કુમ્ભીકા બિસવર્ત્મ ચ સિધ્યતિ ||૪૨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 43

સનિમિત્તોઽનિમિત્તશ્ચ દ્વાવસાધ્યૌ તુ બાહ્યજૌ |૪૩|

Adhikarana 26 (43) · Śloka 43

ષટ્સપ્તતિર્વિકારાણામેષા સઙ્ગ્રહકીર્તિતા ||૪૩||

Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45

નવ સન્ધ્યાશ્રયાસ્તેષુ વર્ત્મજાસ્ત્વેકવિંશતિઃ | શુક્લભાગે દશૈકશ્ચ ચત્વારઃ કૃષ્ણભાગજાઃ ||૪૪|| સર્વાશ્રયાઃ સપ્તદશ દૃષ્ટિજા દ્વાદશૈવ તુ | બાહ્યજૌ દ્વૌ સમાખ્યાતૌ રોગૌ પરમદારુણૌ | ભૂય એતાન્ પ્રવક્ષ્યામિ સઙ્ખ્યારૂપચિકિત્સિતૈઃ ||૪૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલક્યતન્ત્રે ઔપદ્રવિકો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ ||૧||