Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤ ਔਪਦ੍ਰਵਿਕਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथात औपद्रविकमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਾਨਨ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰਭ੍ਯਤੇ, ਯੇਨ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸਜਸ੍ਯਾਗਨ੍ਤੁਵ੍ਰਣਸ੍ਯ ਵਿਸਮੁਪਦ੍ਰਵਕਾਰਿ ਨਿਜਵ੍ਰਣਸ੍ਯਾਪਿ ਰਿਪੁਭਿਰਵਚਾਰਿਤਵਿਸਮੁਪਦ੍ਰਵਭੂਤਮਿਤਿ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਭਿਹਿਤਮ੍, ਅਤ ਉਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਧਿਕਾਰਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭਃ; ਅਥਵਾ ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਪਰਿਸਮਾਪ੍ਯ ਪਰਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨਧਿਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਔਪਦ੍ਰਵਿਕਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਪ੍ਯਧ੍ਯਾਯੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਤਦੁਕ੍ਤਂ ਸੂਤ੍ਰੇ- ‘ਅਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਚ ਨਿਰੁਕ੍ਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯੋ ਭਵਤੀਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਧਿਕਤ੍ਯ ਕਤੋਧ੍ਯਾਯ ਔਪਦ੍ਰਵਿਕਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 4
ਅਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇ ਵਿਂਸ਼ੇ ਯਦੁਕ੍ਤਮਸਕਨ੍ਮਯਾ |
ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਬਹੁਧਾ ਸਮ੍ਯਗੁਤ੍ਤਰੇਰ੍ਥਾਨਿਮਾਨਿਤਿ ||੩||
ਇਦਾਨੀਂ ਤਤ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਤ੍ਤਰਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ |੪|
View original
अध्यायानां शते विंशे यदुक्तमसकृन्मया |
वक्ष्यामि बहुधा सम्यगुत्तरेऽर्थानिमानिति ||३||
इदानीं तत् प्रवक्ष्यामि तन्त्रमुत्तरमुत्तमम् |४|
ਇਦਾਨੀਮਾਰਭ੍ਯਮਾਣਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਅਧ੍ਯਾਯਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕੇਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤੇ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਮਯਾ; ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ- ‘ਇਮਾਨਰ੍ਥਾਨ੍ ਬਹੁਧੋਤ੍ਤਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ’ ਇਤਿ; ਤਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਧੁਨੋਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਯਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕੇ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਮਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਸ਼ਤੇ ਮਯਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਸ਼ਤੇ ਸਵਿਂਸ਼ੇਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩||-
Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8
ਨਿਖਿਲੇਨੋਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਤ੍ਰ ਰੋਗਾਃ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ ||੪||
ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਾ ਵਿਦੇਹਾਧਿਪਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ |
ਯੇ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਦਸ੍ਟਾਃ ਕੁਮਾਰਾਬਾਧਹੇਤਵਃ ||੫||
ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ ਯੇ ਚੋਕ੍ਤਾਃ ਪਰਮਰ੍ਸਿਭਿਃ |
ਉਪਸਰ੍ਗਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਯੇ ਚਾਪ੍ਯਾਗਨ੍ਤਵਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੬||
ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟੀ ਰਸਸਂਸਰ੍ਗਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਂ ਤਥੈਵ ਚ |
ਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਾ ਯੁਕ੍ਤਯਸ਼੍ਚੈਵ ਦੋਸਭੇਦਾਸ੍ਤਥੈਵ ਚ ||੭||
ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵਿਵਿਧਾ ਅਰ੍ਥਾ ਰੋਗਸਾਧਨਹੇਤਵਃ |੮|
View original
निखिलेनोपदिश्यन्ते यत्र रोगाः पृथग्विधाः ||४||
शालाक्यतन्त्राभिहिता विदेहाधिपकीर्तिताः |
ये च विस्तरतो दृष्टाः कुमाराबाधहेतवः ||५||
षट्सु कायचिकित्सासु ये चोक्ताः परमर्षिभिः |
उपसर्गादयो रोगा ये चाप्यागन्तवः स्मृताः ||६||
त्रिषष्टी रससंसर्गाः स्वस्थवृत्तं तथैव च |
युक्तार्था युक्तयश्चैव दोषभेदास्तथैव च ||७||
यत्रोक्ता विविधा अर्था रोगसाधनहेतवः |८|
ਇਦਾਨੀਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨਿਖਿਲਵ੍ਯਾਧਿਨਿਸ਼੍ਚਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਾਂ ਸ੍ਤੁਤਿਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਨਿਖਿਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਖਿਲੇਨ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ| ਯਤ੍ਰ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ| ਪਥਗ੍ਵਿਧਾ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਕੇ ਤੇ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾ ਰੋਗਾ ਨਿਖਿਲੇਨੋਤ੍ਤਰੇਭਿਧਾਸ੍ਯਨ੍ਤੇ? ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਭਿਹਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਦੇਹਾਧਿਪਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ਇਤਿ ਨਿਮਿਪ੍ਰਣੀਤਾਃ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਃ, ਨ ਕਰਾਲਭਦ੍ਰਸ਼ੌਨਕਾਦਿਪ੍ਰਣੀਤਾਃ| ਯੇ ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਤੋ ਹਸ੍ਟਾ ਇਤਿ ਪਾਰ੍ਵਤਕਜੀਵਕਬਨ੍ਧਕਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ; ਕੁਮਾਰਾਬਾਧਹੇਤਵਃ ਸ੍ਕਨ੍ਦਗ੍ਰਹਪ੍ਰਭਤਯਃ| ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਭੇਡਜਾਤੂਕਰ੍ਣਪਰਾਸ਼ਰਹਾਰੀਤਕ੍ਸਾਰਪਾਣੀਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਸੁ| ਉਪਸਰ੍ਗਾਦਯੋ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਆਗਨ੍ਤਵਃ ਅਤ੍ਰ ਉਨ੍ਮਾਦਾਦਯਃ| ਨਨੁ ਭੂਤਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦੁਨ੍ਮਾਦਾਦੀਨਾਂ ਕਥਮਾਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵਂ? ਯਤਃ ਪ੍ਰਹਾਰਾਦਿਕਤਾ ਆਗਨ੍ਤਵਃ; ਸਤ੍ਯਂ, ਬਾਹ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦੁਨ੍ਮਾਦਾਦੀਨਾਮਾਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵਮ੍| ਗਯੀ ਤੁ, ਉਪਸਰ੍ਗਾਦਯਃ ਅਮਾਨੁਸੋਪਸਰ੍ਗਾਦਯਃ, ਤੇ ਚਾਪਸ੍ਮਾਰੋਨ੍ਮਾਦਾ ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਭਿਹਿਤਾਃ, ਤ ਏਵਾਗਨ੍ਤਵ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਤਿ| ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਨਿਖਿਲੇਨ ਰੋਗਾ ਏਵ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਉਤਾਨ੍ਯੇਪਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ? ਇਤਿ ਪਸ੍ਟ ਆਹ- ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟੀ ਰਸਸਂਸਰ੍ਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਕ੍ਤਾਰ੍ਥਾਃ ਪ੍ਰਮਾਣੋਪਪਨ੍ਨਾਰ੍ਥਾਃ| ਯੁਕ੍ਤਯਃ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤਯਃ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਿਦੇਹਾਧਿਪਤਿਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਜਨਕੋ ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ| ਆਲਮ੍ਭਯਜ੍ਞਪ੍ਰਵਣਃ ਸੋਯਜਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰ੍ਵਤਃ|| ਤਸ੍ਯ ਯਾਗਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਰਵਿਃ|| ਦਸ੍ਟਿਂ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਯਾਮਾਸ ਸੋਨੁਤੇਪੇ ਮਹਤ੍ਤਪਃ|| ਦੀਪ੍ਤਾਂਸ਼ੁਸ੍ਤਪਸਾ ਤੇਨ ਤੋਸਿਤਃ ਪ੍ਰਦਦੌ ਪੁਨਃ|| ਚਕ੍ਸੁਰ੍ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨੁਕਮ੍ਪਯਾ||’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ| ਤਂ ਚ ਬਹਤ੍ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੋ ਨ ਪਠਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਯਾਪਿ ਨ ਪਠਿਤੋ ਨ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚ||੪-੭||-
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
ਮਹਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਗਾਧਸ੍ਯਾਮ੍ਬੁਧੇਰਿਵ ||੮||
ਆਦਾਵੇਵੋਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਭਿਦਧਾਮ੍ਯਹਮ੍ |
ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਲਕ੍ਸਣੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ||੯||
View original
महतस्तस्य तन्त्रस्य दुर्गाधस्याम्बुधेरिव ||८||
आदावेवोत्तमाङ्गस्थान् रोगानभिदधाम्यहम् |
सङ्ख्यया लक्षणैश्चापि साध्यासाध्यक्रमेण च ||९||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਣਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸ਼ਿਰਃ ਪ੍ਰਧਾਨਮਤਃ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕਥਯਾਮੀਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਮਹਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਯ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਦੌ ਉਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਭਿਦਧਾਮੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਮ੍ਬੁਧੇਰਿਵ ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯੇਵ, ਮਹਤਃ ਅਤਿਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਸ੍ਯ, ਦੁਰ੍ਗਾਧਸ੍ਯ ਅਗਾਧਸ੍ਯ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤ੍ਯਾ ਵਿਦੇਹਾਧਿਪਪ੍ਰੋਕ੍ਤਯਾ, ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਵ੍ਯਞ੍ਜਨੈਃ, ਚਕਾਰੇਣ ਹੇਤੁਚਿਕਿਤ੍ਸਾਭ੍ਯਾਂ; ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਕ੍ਰਮੇਣ ਚੇਤਿ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਪਰਿਪਾਟ੍ਯਾ| ਅਥਵਾ ਲਕ੍ਸਣੈਃ ਹੇਤੁਪੂਰ੍ਵਰੂਪੋਪਸ਼ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭਿਃ; ਚਕਾਰੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੇਵਾਨੁਕ੍ਤਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ, ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਕ੍ਰਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ||੮-੯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 11
ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਯਙ੍ਗੁਲਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਸਮ੍ਮਿਤਮ੍ |
ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਭਿਸਙ੍ਨਯਨਬੁਦ੍ਬੁਦਮ੍ ||੧੦||
ਸੁਵਤ੍ਤਂ ਗੋਸ੍ਤਨਾਕਾਰਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਗੁਣੋਦ੍ਭਵਮ੍ |੧੧|
View original
विद्याद्द्वयङ्गुलबाहुल्यं स्वाङ्गुष्ठोदरसम्मितम् |
द्व्यङ्गुलं सर्वतः सार्धं भिषङ्नयनबुद्बुदम् ||१०||
सुवृत्तं गोस्तनाकारं सर्वभूतगुणोद्भवम् |११|
ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸੂਤ੍ਤਮਾਙ੍ਗਸ੍ਥੇਸੁ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਚ੍ਯੇਸੁ ਨਯਨਗਤਰੋਗਾਭਿਧਾਨਂ, ਸਰ੍ਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਨਯਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍; ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਨਯਨਸ੍ਯ ਪਟਲਵ੍ਯਧਨਿਮਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਯਾਮਵਿਸ੍ਤਾਰੈਰ੍ਮਾਨਮਾਕਾਰਂ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਦ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਬਾਹੁਲ੍ਯਮਿਦਮਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਾਨਮਾਹ - ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਸਮ੍ਮਿਤਂ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੋਦਰਸਮ੍ਮਿਤਂ ਯਦਙ੍ਗੁਲਂ ਤਦਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨੇਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਸਾਰ੍ਧਮਿਤਿ ਅਰ੍ਧਤਤੀਯਾਙ੍ਗੁਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਤ ਇਤਿ ਆਯਾਮਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਯਨਬੁਦ੍ਬੁਦਮ੍ ਅਕ੍ਸਿਗੋਲਕਃ| ਸਰ੍ਵਭੂਤਗੁਣੋਦ੍ਭਵਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਦ੍ਗੁਣੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚੋਦ੍ਭਵੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਥਾਵਿਧਂ; ਸਰ੍ਵਭੂਤੇਭ੍ਯਸ੍ਤਾਵਨ੍ਨੇਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦਂ ਸਿਰਾਸ੍ਨਾਯ੍ਵਸ੍ਥਿਸਹਿਤਂ ਸਾਸ਼੍ਰੁਮਾਰ੍ਗਂ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਂ, ਤਦ੍ਗੁਣੇਭ੍ਯਸ਼੍ਚ ਰਕ੍ਤਸਿਤਕਸ੍ਣਗੁਣਾ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ; ਏਤੇਨ ਗੁਣਵਦ੍ਭੂਤੋਤ੍ਪਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਦ੍ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਭੂਤਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ; ਤਚ੍ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਜੇਜ੍ਜਟਾਯ ਨ ਰੋਚਤੇ||੧੦||-
Adhikarana 6 (11) · Śloka 12
ਪਲਂ ਭੁਵੋਗ੍ਨਿਤੋ ਰਕ੍ਤਂ ਵਾਤਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਂ ਸਿਤਂ ਜਲਾਤ੍ ||੧੧||
ਆਕਾਸ਼ਾਦਸ਼੍ਰੁਮਾਰ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦੇ |੧੨|
View original
पलं भुवोऽग्नितो रक्तं वातात् कृष्णं सितं जलात् ||११||
आकाशादश्रुमार्गाश्च जायन्ते नेत्रबुद्बुदे |१२|
ਯੇਨ ਭੂਤੇਨ ਨੇਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦਮਾਰਭ੍ਯਤੇ ਯੇਨ ਚ ਰਕ੍ਤਾਦਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਲਂ ਮਾਂਸਂ, ਭੁਵਃ ਪਥਿਵ੍ਯਾਃ; ਅਗ੍ਨਿਤੋ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਅਗ੍ਨਿਗੁਣਾਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਰੂਪਂ; ਏਵਂ ਸਿਤਂ ਜਲਾਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਂ; ਅਸ਼੍ਰੁਮਾਰ੍ਗਾ ਅਸ਼੍ਰੁਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ||੧੧||-
Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13
ਦਸ੍ਟਿਂ ਚਾਤ੍ਰ ਤਥਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯੇ ਯਥਾ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ||੧੨||
ਨੇਤ੍ਰਾਯਾਮਤ੍ਰਿਭਾਗਂ ਤੁ ਕਸ੍ਣਮਣ੍ਡਲਮੁਚ੍ਯਤੇ |
ਕਸ੍ਣਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਦਸ੍ਟਿਂ ਦਸ੍ਟਿਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ ||੧੩||
View original
दृष्टिं चात्र तथा वक्ष्ये यथा ब्रूयाद्विशारदः ||१२||
नेत्रायामत्रिभागं तु कृष्णमण्डलमुच्यते |
कृष्णात् सप्तममिच्छन्ति दृष्टिं दृष्टिविशारदाः ||१३||
ਇਦਾਨੀਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਤ੍ਰਬੁਦ੍ਬੁਦੇ ਯਦ੍ਦਸ੍ਟਿਮਣ੍ਡਲਂ ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਪ੍ਰਮਾਣਾਨੁਰੂਪਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮਾਹ- ਦਸ੍ਟਿਂ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ਾਰਦੋ ਵਿਦੇਹਃ| ਕਸ੍ਣਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮਮਿਤਿ ਕਸ੍ਣਮਣ੍ਡਲਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਮਂ ਭਾਗਂ ਦਸ੍ਟਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਦਸ੍ਟਿਵਿਸ਼ਾਰਦਾਃ ਸ਼ਾਲਾਕਿਨਃ| ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪਰਮਤਮਪ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਦਨੁਮਤਮੇਵ| ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਮਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਕਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਥਨਾਯ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਗ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ; ਅਥਵਾ ਸ਼ਾਲਾਕਿਨਾਂ ਪਰਮਤਮਭਿਧਾਯ ਮਸੂਰਦਲਮਾਤ੍ਰਾਮਿਤਿ ਸ੍ਵਮਤਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਃ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯਾਤੁਰੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇ ‘ਨਵਮਸ੍ਤਾਰਕਾਂਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਿਃ’ ਇਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਵਾਨ੍? ਸਤ੍ਯਂ, ਮਹਾਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਣਾਯੁਸਾਂ ਭਿਨ੍ਨਵਿਸਯਮਭਿਧਾਨਮਿਤਿ ਨ ਦੋਸਃ, ਅਤੋਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸਮਾਧਾਨਾਨਿ ਪਞ੍ਜਿਕੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ, ਤਾਨਿ ਵਿਸ੍ਤਰਭਯਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਾਨਿ| ਕੇਚਿਦਿਮਂ ਪਾਠਮਨ੍ਯਥਾ ਕਤ੍ਵਾਪਾਤਨਿਕਾਪੂਰ੍ਵਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੧੨-੧੩||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਪਟਲਾਨਿ ਚ ਲੋਚਨੇ |
ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਸਟ੍ ਚ ਸਡੇਵ ਚ ||੧੪||
View original
मण्डलानि च सन्धींश्च पटलानि च लोचने |
यथाक्रमं विजानीयात् पञ्च षट् च षडेव च ||१४||
ਇਦਾਨੀਂ ਨਯਨਸ੍ਯ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਕਥਨਾਯ ਮਣ੍ਡਲਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਮਣ੍ਡਲਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਲੋਚਨੇ ਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਨ੍ਤਾਨ੍ ਸਨ੍ਧੀਂਸ਼੍ਚ ਪਟਲਾਨਿ ਚ| ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ ਪਞ੍ਚ ਚਤੁਰਃ ਸਟ੍ ਸਡੇਵ ਚ’- ਇਤਿ| ਏਸ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਦੂਸਿਤਃ||੧੪||
Adhikarana 9 (15) · Śloka 15
ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼੍ਵੇਤਕਸ੍ਣਦਸ੍ਟੀਨਾਂ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਤੁ |
ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਤੇ ਮਧ੍ਯਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋਨ੍ਤ੍ਯਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮ੍ ||੧੫||
View original
पक्ष्मवर्त्मश्वेतकृष्णदृष्टीनां मण्डलानि तु |
अनुपूर्वं तु ते मध्याश्चत्वारोऽन्त्या यथोत्तरम् ||१५||
ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚਮਣ੍ਡਲਾਨ੍ਯਾਹ- ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਸ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਪਞ੍ਚ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ| ਤੇ ਤੁ ਮਣ੍ਡਲਾ ਅਨੁਪੂਰ੍ਵਂ ਮਧ੍ਯਾਃ, ਯਥੋਤ੍ਤਰਂ ਚਾਨ੍ਤ੍ਯਾਃ||੧੫||
Adhikarana 10 (16) · Śloka 16
ਪਕ੍ਸ੍ਮਵਰ੍ਤ੍ਮਗਤਃ ਸਨ੍ਧਿਰ੍ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਗਤੋਪਰਃ |
ਸ਼ੁਕ੍ਲਕਸ੍ਣਗਤਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਃ ਕਸ੍ਣਦਸ੍ਟਿਗਤੋਪਰਃ |
ਤਤਃ ਕਨੀਨਕਗਤਃ ਸਸ੍ਠਸ਼੍ਚਾਪਾਙ੍ਗਗਃ ਸ੍ਮਤਃ ||੧੬||
View original
पक्ष्मवर्त्मगतः सन्धिर्वर्त्मशुक्लगतोऽपरः |
शुक्लकृष्णगतस्त्वन्यः कृष्णदृष्टिगतोऽपरः |
ततः कनीनकगतः षष्ठश्चापाङ्गगः स्मृतः ||१६||
ਸਨ੍ਧੀਨਾਹ- ਪਕ੍ਸ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਨੀਨਕਗਤੋ ਨਾਸਾਸਮੀਪੇਵਸ੍ਥਿਤਃ , ਅਪਾਙ੍ਗਗੋ ਭ੍ਰੂਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਃ||੧੬||
Adhikarana 11 (17) · Śloka 17
ਦ੍ਵੇ ਵਰ੍ਤ੍ਮਪਟਲੇ ਵਿਦ੍ਯਾਚ੍ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਕ੍ਸਿਣਿ |
ਜਾਯਤੇ ਤਿਮਿਰਂ ਯੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਪਰਮਦਾਰੁਣਃ ||੧੭||
View original
द्वे वर्त्मपटले विद्याच्चत्वार्यन्यानि चाक्षिणि |
जायते तिमिरं येषु व्याधिः परमदारुणः ||१७||
ਪਟਲਾਨ੍ਯਾਹ- ਦ੍ਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯਨ੍ਯਾਨਿ ਚਾਕ੍ਸਿਣਿ ਅਪਰਾਣ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਟਲਾਨ੍ਯਕ੍ਸਿਣਿ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯੇਸੁ ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਪਟਲੇਸੁ||੧੭||-
Adhikarana 12 (18) · Śloka 19
ਤੇਜੋਜਲਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਬਾਹ੍ਯਂ ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ |
ਮੇਦਸ੍ਤਤੀਯਂ ਪਟਲਮਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿ ਚਾਪਰਮ੍ ||੧੮||
ਪਞ੍ਚਮਾਂਸ਼ਸਮਂ ਦਸ੍ਟੇਸ੍ਤੇਸਾਂ ਬਾਹੁਲ੍ਯਮਿਸ੍ਯਤੇ |੧੯|
View original
तेजोजलाश्रितं बाह्यं तेष्वन्यत् पिशिताश्रितम् |
मेदस्तृतीयं पटलमाश्रितं त्वस्थि चापरम् ||१८||
पञ्चमांशसमं दृष्टेस्तेषां बाहुल्यमिष्यते |१९|
ਇਦਾਨੀਂ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਿਮਿਰਸ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਭੂਤਾਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਟਲਾਨਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਥਂ ਵਿਭਜਨ੍ਨਾਹ- ਤੇਜ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਤੇਜਃਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਲੋਚਕਤੇਜਃਸਮਾਸ਼੍ਰਯਂ ਸਿਰਾਗਤਂ ਰਕ੍ਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਜਲਂ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੋ ਰਸਧਾਤੁਃ, ਬਾਹ੍ਯਮ੍ ਅਕ੍ਸਿਗੋਲਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪਟਲਂ; ਅਨ੍ਯਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ, ਬਾਹੁਲ੍ਯਂ ਸ੍ਥੂਲਤਾ||੧੮||-
Adhikarana 13 (19) · Śloka 20
ਸਿਰਾਣਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਂ ਚ ਮੇਦਸਃ ਕਾਲਕਸ੍ਯ ਚ ||੧੯||
ਗੁਣਾਃ ਕਾਲਾਤ੍ ਪਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਬਨ੍ਧਨੇਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸਿਰਾਯੁਤਃ |੨੦|
View original
सिराणां कण्डराणां च मेदसः कालकस्य च ||१९||
गुणाः कालात् परः श्लेष्मा बन्धनेऽक्ष्णोः सिरायुतः |२०|
ਤੇਸਾਮੇਵ ਧਾਤੂਨਾਂ ਪਟਲਾਸ਼੍ਰਯਾਣਾਮੁਪਧਾਤੂਨਾਂ ਚ ਕਰ੍ਮਤੋ ਨਯਨੇਸ੍ਤਿਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਿਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਕਾਸ੍ਥਿਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਪਰਾ ਗੁਣਾ ਯਥੋਤ੍ਤਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾ, ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਬਨ੍ਧਨੇਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਹਨਨੇਧਿਕਤਾਃ|| ਤਥਾ ਕਾਲਕਾਤ੍ ਪਰਃ ਕਾਲਕਾਸ੍ਥ੍ਨਃ ਸਕਾਸ਼ਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸਿਰਾਯੁਤੋਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਬਨ੍ਧਨੇ ਪਰ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੋਧਿਕਤ ਇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਸਿਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਹੁਵਚਨਸ੍ਯਾਦ੍ਯਰ੍ਥਵਾਚਿਤ੍ਵਾਦ੍ਧਮਨੀਨਾਮਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ੍ਨਾਯੁਵਾਚਕਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਿਰਾਦੀਨਾਂ ਮੇਦਃਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਗੁਣਾਃ ਪ੍ਰਸਾਦਾਃ ਕਾਲਕਸ੍ਯਾਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਕਸ੍ਣਭਾਗਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧਨੇਧਿਕਤਾਃ| ਤਥਾ ਕਾਲਾਤ੍ ਪਰਃ ਕਸ੍ਣਭਾਗਾਦ੍ਯਃ ਪਰਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ ਭਾਗਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬਨ੍ਧਨੇ ਸਿਰਾਯੁਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ| ਕੇਚਿਦੇਤਦਰ੍ਥਾਨੁਕੂਲੇਨੈਵਾਤ੍ਰ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ,- ‘ਸਿਰਾਣਾਂ ਕਣ੍ਡਰਾਣਾਂ ਚ ਮੇਦਸਃ ਕਸ੍ਣਬਨ੍ਧਨੇ| ਗੁਣਾਃ ਕਾਲਾਤ੍ ਪਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਬਨ੍ਧਨੇਕ੍ਸ੍ਣੋਃ ਸਿਰਾਯੁਤਃ’- ਇਤਿ||੧੯||-
Adhikarana 14 (20) · Śloka 21
ਸਿਰਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਗੁਣੈਰੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਤੈਃ ||੨੦||
ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨੇਤ੍ਰਭਾਗੇਸੁ ਰੋਗਾਃ ਪਰਮਦਾਰੁਣਾਃ |੨੧|
View original
सिरानुसारिभिर्दोषैर्विगुणैरूर्ध्वमागतैः ||२०||
जायन्ते नेत्रभागेषु रोगाः परमदारुणाः |२१|
ਇਦਾਨੀਂ ਨੇਤ੍ਰਰੋਗਾਣਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਸਿਰਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਿਰਾ ਅਤ੍ਰ ਨੇਤ੍ਰਗਤਾਃ| ਵਿਗੁਣੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੈਃ| ਨੇਤ੍ਰਭਾਗੇਸੁ ਨੇਤ੍ਰਾਵਯਵੇਸੁ| ਨੇਤ੍ਰਰਾਜਿਸ੍ਵਿਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਨੇਤ੍ਰਾਣ੍ਯੇਵ ਰਾਜਯੋ ਨੇਤ੍ਰਰਾਜਯਃ| ਏਤੇਨ ਸਰ੍ਵਨੇਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਯਾ ਅਪਿ ਲਬ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੨੦||-
Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23
ਤਤ੍ਰਾਵਿਲਂ ਸਸਂਰਮ੍ਭਮਸ਼੍ਰੁਕਣ੍ਡੂਪਦੇਹਵਤ੍ ||੨੧||
ਗੁਰੂਸਾਤੋਦਰਾਗਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਂ ਚਾਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੈਃ |
ਸਸ਼ੂਲਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮਕੋਸੇਸੁ ਸ਼ੂਕਪੂਰ੍ਣਾਭਮੇਵ ਚ ||੨੨||
ਵਿਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਰੂਪੇ ਵਾ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਕ੍ਸਿ ਯਥਾ ਪੁਰਾ |
ਦਸ੍ਟ੍ਵੈਵ ਧੀਮਾਨ੍ ਬੁਧ੍ਯੇਤ ਦੋਸੇਣਾਧਿਸ੍ਠਿਤਂ ਤੁ ਤਤ੍ ||੨੩||
View original
तत्राविलं ससंरम्भमश्रुकण्डूपदेहवत् ||२१||
गुरूषातोदरागाद्यैर्जुष्टं चाव्यक्तलक्षणैः |
सशूलं वर्त्मकोषेषु शूकपूर्णाभमेव च ||२२||
विहन्यमानं रूपे वा क्रियास्वक्षि यथा पुरा |
दृष्ट्वैव धीमान् बुध्येत दोषेणाधिष्ठितं तु तत् ||२३||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਵਿਲਮ੍ ਆਕੁਲਮਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਸਸਂਰਮ੍ਭਮ੍ ਈਸਚ੍ਛੋਫਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਉਪਦੇਹੋ ਮਲਵਦ੍ਧਿਃ| ਗੁਰੂਸਾਤੋਦਰਾਗਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜੁਸ੍ਟਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਯੋਜ੍ਯਃ; ਤੇਨ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਿਙ੍ਗੈਃ, ਊਸਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗੈਃ, ਤੋਦਾਦਿਭਿਃ ਵਾਤਾਲਿਙ੍ਗੈਃ, ਰਾਗਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੋਣਿਤਲਿਙ੍ਗੈਃ, ਜੁਸ੍ਟਂ ਸੇਵਿਤਮ੍| ਨਨੁ ਯਦਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦੀਨਿ ਦੋਸਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ ਕਥਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ? ਯਤੋ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ; ਅਤ ਆਹ- ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣੈਰਿਤਿ|- ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦੀਨਾਮਪਿ ਤਤ੍ਰ ਵ੍ਯਕ੍ਤਤਾ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਸ਼ੂਲਮ੍ ਈਸਚ੍ਛੂਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਹਨ੍ਯਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਪੇ ਨੀਲਪੀਤਾਦੌ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵਮਾਸੀਤ੍ਤਤਃ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਵਿਹਨ੍ਯਮਾਨਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਵਿਘਾਤਮ੍| ਕ੍ਰਿਯਾਸੁ ਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਾਦਿਸੁ ਚੇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਕ੍ਸਿ ਯਥਾ ਪੁਰਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਗਤਕ੍ਲਮਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਗਤਕ੍ਲਮਮ੍ ਆਪ੍ਤਕ੍ਲਮਂ, ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਾਪਾਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੧-੨੩||
Adhikarana 16 (24) · Śloka 24
ਤਤ੍ਰ ਸਮ੍ਭਵਮਾਸਾਦ੍ਯ ਯਥਾਦੋਸਂ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍ |
ਵਿਦਧ੍ਯਾਨ੍ਨੇਤ੍ਰਜਾ ਰੋਗਾ ਬਲਵਨ੍ਤਃ ਸ੍ਯੁਰਨ੍ਯਥਾ ||੨੪||
View original
तत्र सम्भवमासाद्य यथादोषं भिषग्जितम् |
विदध्यान्नेत्रजा रोगा बलवन्तः स्युरन्यथा ||२४||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਨਯਨੇ, ਸਮ੍ਭਵਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ, ਆਸਾਦ੍ਯ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍ ਔਸਧਂ, ਵਿਦਧ੍ਯਾਤ੍| ‘ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਯਮਾਸਾਦ੍ਯ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਚਯਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸਰਾਦਿਸੁ ਵਰ੍ਤਤੇ||੨੪||
Adhikarana 17 (25) · Śloka 25
ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗੋ ਨਿਦਾਨਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮ੍ |
ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ ਵਿਸ੍ਤਰਤਃ ਪੁਨਃ ||੨੫||
View original
सङ्क्षेपतः क्रियायोगो निदानपरिवर्जनम् |
वातादीनां प्रतीघातः प्रोक्तो विस्तरतः पुनः ||२५||
ਕਿਂ ਤਦ੍ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮਾਹ- ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਸਂਸ਼ਮਨਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦੀਨਾਮਯਮੇਵ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ| ਕਿਂ ਤਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਨਿਦਾਨਪਰਿਵਰ੍ਜਨਮਿਤਿ|- ਨਿਦਾਨਾਨਾਂ ਦੋਸਕਾਰਕਹੇਤੂਨਾਂ ਰੋਗਕਾਰਕਹੇਤੂਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਰ੍ਜਨਮ੍| ਵਿਸ੍ਤਰੇਣ ਪੁਨਰ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀਘਾਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਯੇਨੌਸਧਪ੍ਰਯੋਗੇਣ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕੋਪਃ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ਸ ਉਪਕ੍ਰਮ ਉਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੫||
Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27
ਉਸ੍ਣਾਭਿਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਜਲਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਦ੍ਦੂਰੇਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ |
ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸਂਰੋਦਨਕੋਪਸ਼ੋਕਕ੍ਲੇਸ਼ਾਭਿਘਾਤਾਦਤਿਮੈਥੁਨਾਚ੍ਚ ||੨੬||
ਸ਼ੁਕ੍ਤਾਰਨਾਲਾਮ੍ਲਕੁਲਤ੍ਥਮਾਸਨਿਸੇਵਣਾਦ੍ਵੇਗਵਿਨਿਗ੍ਰਹਾਚ੍ਚ |
ਸ੍ਵੇਦਾਦਥੋ ਧੂਮਨਿਸੇਵਣਾਚ੍ਚ ਛਰ੍ਦੇਰ੍ਵਿਘਾਤਾਦ੍ਵਮਨਾਤਿਯੋਗਾਤ੍ |
ਬਾਸ੍ਪਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਨਿਰੀਕ੍ਸਣਾਚ੍ਚ ਨੇਤ੍ਰੇ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਦੋਸਾਃ ||੨੭||
View original
उष्णाभितप्तस्य जलप्रवेशाद्दूरेक्षणात् स्वप्नविपर्ययाच्च |
प्रसक्तसंरोदनकोपशोकक्लेशाभिघातादतिमैथुनाच्च ||२६||
शुक्तारनालाम्लकुलत्थमाषनिषेवणाद्वेगविनिग्रहाच्च |
स्वेदादथो धूमनिषेवणाच्च छर्देर्विघाताद्वमनातियोगात् |
बाष्पग्रहात् सूक्ष्मनिरीक्षणाच्च नेत्रे विकारान् जनयन्ति दोषाः ||२७||
ਕਾਨਿ ਤਾਨਿ ਨਿਦਾਨਾਨਿ ਯਾਨਿ ਪਰਿਹਰ੍ਤਵ੍ਯਾਨੀਤ੍ਯਾਹ- ਉਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਏਵਂ ਵਿਦਾਹ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਕਾਰਿਣੋਨ੍ਨਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਯਾਵਤ੍ ‘ਅਵਾਕ੍ਸ਼ਿਰੋਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਸ਼ਾਯਿਤਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੋਪਤਾਪਾਦਤੁਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ , ਸ ਚ ਪਾਠਃ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਦੂਸਣਭਯਾਨ੍ਨਾਙ੍ਗੀਕਤਃ||੨੬-੨੭||
Adhikarana 19 (28) · Śloka 29
ਵਾਤਾਦ੍ਦਸ਼ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਕਫਾਚ੍ਚੈਵ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ |
ਰਕ੍ਤਾਤ੍ ਸੋਡਸ਼ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਃ ਸਰ੍ਵਜਾਃ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ||੨੮||
ਤਥਾ ਬਾਹ੍ਯੌ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵੌ ਚ ਰੋਗਾਃ ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਃ ਸ੍ਮਤਾਃ |੨੯|
View original
वाताद्दश तथा पित्तात् कफाच्चैव त्रयोदश |
रक्तात् षोडश विज्ञेयाः सर्वजाः पञ्चविंशतिः ||२८||
तथा बाह्यौ पुनर्द्वौ च रोगाः षट्सप्ततिः स्मृताः |२९|
ਇਦਾਨੀਂ ਤਾਨੇਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਵਾਤਾਦਿਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਾਤਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਾਦਪਿ ਦਸ਼ੈਵ ਚ| ਬਾਹ੍ਯੌ ਬਹਿਰ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਭਵੌ| ਤੌ ਕੌ? ਏਕੋਭਿਘਾਤੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਨਿਮਿਤ੍ਤਃ, ਅਨ੍ਯਃ ਸੁਰਰ੍ਸਿਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਦਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭਿਹਤਸ਼ਕ੍ਤਿਰਨਿਮਿਤ੍ਤਃ||੨੮||-
Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31
ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥੋ ਨਿਮਿਸੋ ਦਸ੍ਟਿਰ੍ਗਮ੍ਭੀਰਿਕਾ ਚ ਯਾ ||੨੯||
ਯਚ੍ਚ ਵਾਤਹਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਮ ਨ ਤੇ ਸਿਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਾਤਜਾਃ |
ਯਾਪ੍ਯੋਥ ਤਨ੍ਮਯਃ ਕਾਚਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃਸਾਨ੍ਯਮਾਰੁਤਾਃ ||੩੦||
ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕਾਧੀਮਨ੍ਥਸ੍ਯਨ੍ਦਮਾਰੁਤਪਰ੍ਯਯਾਃ |੩੧|
View original
हताधिमन्थो निमिषो दृष्टिर्गम्भीरिका च या ||२९||
यच्च वातहतं वर्त्म न ते सिध्यन्ति वातजाः |
याप्योऽथ तन्मयः काचः साध्याः स्युःसान्यमारुताः ||३०||
शुष्काक्षिपाकाधीमन्थस्यन्दमारुतपर्ययाः |३१|
ਇਦਾਨੀਂ ਤੇਸਾਮੇਵ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸਾਧ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਯਃ ਵਾਤਮਯਃ| ਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਸਾਨ੍ਯਮਾਰੁਤਾ ਇਤਿ ਹਤਾਧਿਮਨ੍ਥਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾਤਜਾ ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਏਕਸ਼੍ਚ ਯਾਪ੍ਯਃ, ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸਿਪਾਕਾਦਯੋ ਰੋਗਾਃ ਸਾਨ੍ਯਮਾਰੁਤਾ ਅਨ੍ਯਤੋਵਾਤਰੋਗੇਣ ਸਹਿਤਾਃ ਪਞ੍ਚ ਸਾਧ੍ਯਾਃ||੨੯-੩੦||-
Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33
ਅਸਾਧ੍ਯੋ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯੋ ਯੋ ਜਲਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕਃ ||੩੧||
ਪਰਿਮ੍ਲਾਯੀ ਚ ਨੀਲਸ਼੍ਚ ਯਾਪ੍ਯਃ ਕਾਚੋਥ ਤਨ੍ਮਯਃ |
ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋਧਿਮਨ੍ਥੋਮ੍ਲਾਧ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਕਾ ਚ ਯਾ ||੩੨||
ਦਸ੍ਟਿਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਦਗ੍ਧਾ ਚ ਧੂਮਦਰ੍ਸ਼ੀ ਚ ਸਿਧ੍ਯਤਿ |੩੩|
View original
असाध्यो ह्रस्वजाड्यो यो जलस्रावश्च पैत्तिकः ||३१||
परिम्लायी च नीलश्च याप्यः काचोऽथ तन्मयः |
अभिष्यन्दोऽधिमन्थोऽम्लाध्युषितं शुक्तिका च या ||३२||
दृष्टिः पित्तविदग्धा च धूमदर्शी च सिध्यति |३३|
ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭਵੌ ਦ੍ਵੌ ਹ੍ਰਸ੍ਵਜਾਡ੍ਯਜਲਸ੍ਰਾਵੌ ਸਾਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯੌ, ਤਥਾ ਪੈਤ੍ਤਿਕੌ ਪਰਿਮ੍ਲਾਯੀਨੀਲਾਖ੍ਯੌ ਕਾਚੌ ਯਾਪਨਾਰ੍ਹੌ, ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਸਾਧ੍ਯਾਃ||੩੧-੩੨||-
Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35
ਅਸਾਧ੍ਯਃ ਕਫਜਃ ਸ੍ਰਾਵੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਕਾਚਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਯਃ ||੩੩||
ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੋਧਿਮਨ੍ਥਸ਼੍ਚ ਬਲਾਸਗ੍ਰਥਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ |
ਦਸ੍ਟਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਦਗ੍ਧਾ ਚ ਪੋਥਕ੍ਯੋ ਲਗਣ੍ਸ਼੍ਚ ਯਃ ||੩੪||
ਕ੍ਰਿਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਪਰਿਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰ੍ਮਪਿਸ੍ਟਕਾਃ |
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਪਨਾਹਃ ਸਾਧ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਕਥਿਤਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜੇਸੁ ਤੁ ||੩੫||
View original
असाध्यः कफजः स्रावो याप्यः काचश्च तन्मयः ||३३||
अभिष्यन्दोऽधिमन्थश्च बलासग्रथितं च यत् |
दृष्टिः श्लेष्मविदग्धा च पोथक्यो लगण्श्च यः ||३४||
क्रिमिग्रन्थिपरिक्लिन्नवर्त्मशुक्लार्मपिष्टकाः |
श्लेष्मोपनाहः साध्यास्तु कथिताः श्लेष्मजेषु तु ||३५||
ਅਸਾਧ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਨ੍ਮਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਫਜੇਸ੍ਵੇਕ ਏਵਾਸਾਧ੍ਯਃ, ਯਾਪ੍ਯੋਪ੍ਯੇਕ ਏਵ, ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਯਸ਼੍ਚੈਕਾਦਸ਼ ਸਾਧ੍ਯਾਃ||੩੩-੩੫||
Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38
ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵੋਜਕਾਜਾਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ੋਵ੍ਰਣਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਨ ਸਾਧ੍ਯਂ ਕਾਚਸ਼੍ਚ ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਤਜ੍ਜਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੩੬||
ਮਨ੍ਥਸ੍ਯਨ੍ਦੌ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਵਰ੍ਤ੍ਮ ਹਰ੍ਸੋਤ੍ਪਾਤੌ ਤਥੈਵ ਚ |
ਸਿਰਾਜਾਤਾਞ੍ਜਨਾਖ੍ਯਾ ਚ ਸਿਰਾਜਾਲਂ ਚ ਯਤ੍ ਸ੍ਮਤਮ੍ ||੩੭||
ਪਰ੍ਵਣ੍ਯਥਾਵ੍ਰਣਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਮਾਰ੍ਜੁਨਸ਼੍ਚ ਯਃ |
ਏਤੇ ਸਾਧ੍ਯਾ ਵਿਕਾਰੇਸੁ ਰਕ੍ਤਜੇਸੁ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੩੮||
View original
रक्तस्रावोऽजकाजातं शोणितार्शोव्रणान्वितम् |
शुक्रं न साध्यं काचश्च याप्यस्तज्जः प्रकीर्तितः ||३६||
मन्थस्यन्दौ क्लिष्टवर्त्म हर्षोत्पातौ तथैव च |
सिराजाताऽञ्जनाख्या च सिराजालं च यत् स्मृतम् ||३७||
पर्वण्यथाव्रणं शुक्रं शोणितार्मार्जुनश्च यः |
एते साध्या विकारेषु रक्तजेषु भवन्ति हि ||३८||
ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਸ੍ਤਥਾਜਕਾ ਸ਼ੋਣਿਤਾਰ੍ਸ਼ਃ ਕ੍ਸਤਸ਼ੁਕ੍ਰਕਂ ਚ ਰਕ੍ਤਾਜ੍ਜਾਤਂ ਚਤੁਸ੍ਟਯਮਪ੍ਯਸਾਧ੍ਯਂ, ਤਜ੍ਜੋ ਰਕ੍ਤਜਃ ਕਾਚੋ ਯਾਪ੍ਯਃ, ਮਨ੍ਥਸ੍ਯਨ੍ਦਾਦਯ ਏਕਾਦਸ਼ ਸਾਧ੍ਯਾਃ||੩੬-੩੮||
Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42
ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵੋ ਨਾਕੁਲਾਨ੍ਧ੍ਯਮਕ੍ਸਿਪਾਕਾਤ੍ਯਯੋਲਜੀ |
ਅਸਾਧ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਜਾ ਯਾਪ੍ਯਃ ਕਾਚਃ ਕੋਪਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਃ ||੩੯||
ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧੋ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਿਰਾਸੁ ਪਿਡਕਾ ਚ ਯਾ |
ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਰ੍ਯਰ੍ਮਾਧਿਮਾਂਸਾਰ੍ਮ ਸ੍ਨਾਯ੍ਵਰ੍ਮੋਤ੍ਸਙ੍ਗਿਨੀ ਚ ਯਾ ||੪੦||
ਪੂਯਾਲਸਸ਼੍ਚਾਰ੍ਬੁਦਂ ਚ ਸ਼੍ਯਾਵਕਰ੍ਦਮਵਰ੍ਤ੍ਮਨੀ |
ਤਥਾਰ੍ਸ਼ੋਵਰ੍ਤ੍ਮ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਰ੍ਸ਼ਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਵਰ੍ਤ੍ਮ ਯਚ੍ਚ ਵੈ ||੪੧||
ਸਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਸ਼ੋਫਸ਼੍ਚ ਪਾਕੋ ਬਹਲਵਰ੍ਤ੍ਮ ਚ |
ਅਕ੍ਲਿਨ੍ਨਵਰ੍ਤ੍ਮ ਕੁਮ੍ਭੀਕਾ ਬਿਸਵਰ੍ਤ੍ਮ ਚ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੪੨||
View original
पूयास्रावो नाकुलान्ध्यमक्षिपाकात्ययोऽलजी |
असाध्याः सर्वजा याप्यः काचः कोपश्च पक्ष्मणः ||३९||
वर्त्मावबन्धो यो व्याधिः सिरासु पिडका च या |
प्रस्तार्यर्माधिमांसार्म स्नाय्वर्मोत्सङ्गिनी च या ||४०||
पूयालसश्चार्बुदं च श्यावकर्दमवर्त्मनी |
तथाऽर्शोवर्त्म शुष्कार्शः शर्करावर्त्म यच्च वै ||४१||
सशोफश्चाप्यशोफश्च पाको बहलवर्त्म च |
अक्लिन्नवर्त्म कुम्भीका बिसवर्त्म च सिध्यति ||४२||
ਪੂਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਯਾਸ੍ਰਾਵਾਦਯਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋਸਾਧ੍ਯਾਃ, ਕਾਚਪਕ੍ਸ੍ਮਕੋਪੌ ਯਾਪ੍ਯੌ, ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧਾਦਯ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ‘ਕਾਚਃ ਕੋਪਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਰ੍ਤ੍ਮਾਵਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਕਾਚਃ ਕੋਪਸ਼੍ਚ ਪਕ੍ਸ੍ਮਣਃ| ਪਿਲ੍ਲਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਿਰਾਸੁ ਪਿਡਕਾ ਚ ਯਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ ਚ ਪਾਠਃ ਪਞ੍ਜਿਕਯਾ ਨਿਰਸ੍ਤਃ, ਤਸ੍ਮਾਦਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ||੩੯-੪੨||
Adhikarana 25 (43) · Śloka 43
ਸਨਿਮਿਤ੍ਤੋਨਿਮਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵਸਾਧ੍ਯੌ ਤੁ ਬਾਹ੍ਯਜੌ |੪੩|
View original
सनिमित्तोऽनिमित्तश्च द्वावसाध्यौ तु बाह्यजौ |४३|
ਸਨਿਮਿਤ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੌ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਨਿਮਿਤ੍ਤੌ ਵਿਵਤੌ|੪੩|-
Adhikarana 26 (43) · Śloka 43
ਸਟ੍ਸਪ੍ਤਤਿਰ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਮੇਸਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਕੀਰ੍ਤਿਤਾ ||੪੩||
View original
षट्सप्ततिर्विकाराणामेषा सङ्ग्रहकीर्तिता ||४३||
ਸਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਕਥਿਤਾ, ਅਥਵਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਦੋਸਗ੍ਰਹੇਣ ਕਥਿਤਾ||੪੩||
Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45
ਨਵ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਸ੍ਤੇਸੁ ਵਰ੍ਤ੍ਮਜਾਸ੍ਤ੍ਵੇਕਵਿਂਸ਼ਤਿਃ |
ਸ਼ੁਕ੍ਲਭਾਗੇ ਦਸ਼ੈਕਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਕਸ੍ਣਭਾਗਜਾਃ ||੪੪||
ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਪ੍ਤਦਸ਼ ਦਸ੍ਟਿਜਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ |
ਬਾਹ੍ਯਜੌ ਦ੍ਵੌ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤੌ ਰੋਗੌ ਪਰਮਦਾਰੁਣੌ |
ਭੂਯ ਏਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਰੂਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੈਃ ||੪੫||
View original
नव सन्ध्याश्रयास्तेषु वर्त्मजास्त्वेकविंशतिः |
शुक्लभागे दशैकश्च चत्वारः कृष्णभागजाः ||४४||
सर्वाश्रयाः सप्तदश दृष्टिजा द्वादशैव तु |
बाह्यजौ द्वौ समाख्यातौ रोगौ परमदारुणौ |
भूय एतान् प्रवक्ष्यामि सङ्ख्यारूपचिकित्सितैः ||४५||
ਇਦਾਨੀਂ ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਮੇਦੇਨਾਪਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ- ਨਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵੌ ਬਾਹ੍ਯਜੌ ਸਰ੍ਵਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵੇਪਿ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾਸ਼੍ਰਿਤੌ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯੌ, ਦਸ੍ਟੇਃ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਤ੍ਵਾਤ੍||੪੪-੪੫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 1
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਔਪਦ੍ਰਵਿਕੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੧||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालक्यतन्त्रे औपद्रविको नाम प्रथमोऽध्यायः ||१||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||