1. aupadravikādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತ ಔಪದ್ರವಿಕಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಾನನ್ತರಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಮಾರಭ್ಯತೇ, ಯೇನ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನೇ ವಿಷಜಸ್ಯಾಗನ್ತುವ್ರಣಸ್ಯ ವಿಷಮುಪದ್ರವಕಾರಿ ನಿಜವ್ರಣಸ್ಯಾಪಿ ರಿಪುಭಿರವಚಾರಿತವಿಷಮುಪದ್ರವಭೂತಮಿತಿ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಭಿಹಿತಮ್, ಅತ ಉಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಾಧಿಕಾರಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ ಸರ್ವೋಪದ್ರವಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾರಮ್ಭಃ; ಅಥವಾ ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಪರಿಸಮಾಪ್ಯ ಪರಿಶಿಷ್ಟತ್ವಾದುತ್ತರತನ್ತ್ರಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯಂ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ತನ್ತ್ರಸ್ಯೋಪದ್ರವಾನಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತತ್ವಾನ್ನಿರುಕ್ತ್ಯಾ ಔಪದ್ರವಿಕತ್ವಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮಪ್ಯಧ್ಯಾಯೇ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್| ತದುಕ್ತಂ ಸೂತ್ರೇ- ‘ಅಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಚ ನಿರುಕ್ತಿಸಮ್ಪನ್ನೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪದ್ರವಾನ್ ರೋಗಾನಧಿಕೃತ್ಯ ಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯ ಔಪದ್ರವಿಕಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

ಅಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ಶತೇ ವಿಂಶೇ ಯದುಕ್ತಮಸಕೃನ್ಮಯಾ | ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಬಹುಧಾ ಸಮ್ಯಗುತ್ತರೇಽರ್ಥಾನಿಮಾನಿತಿ ||೩|| ಇದಾನೀಂ ತತ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ತನ್ತ್ರಮುತ್ತರಮುತ್ತಮಮ್ |೪|

ಇದಾನೀಮಾರಭ್ಯಮಾಣಸ್ಯೋತ್ತರತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಧ್ಯಾಯಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದ್ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕೇಽಧ್ಯಾಯಶತೇ ಪುನಃ ಪುನರುಕ್ತಂ ಮಯಾ; ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ- ‘ಇಮಾನರ್ಥಾನ್ ಬಹುಧೋತ್ತರೇ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ’ ಇತಿ; ತತ್ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದಧುನೋತ್ತರತನ್ತ್ರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಯದ್ವಿಂಶತ್ಯಧಿಕೇ ಪ್ರೋಕ್ತಮಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ಶತೇ ಮಯಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಅಪರೇ ತು ‘ಶತೇ ಸವಿಂಶೇಽಧ್ಯಾಯಾನಾಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೩||-

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8

ನಿಖಿಲೇನೋಪದಿಶ್ಯನ್ತೇ ಯತ್ರ ರೋಗಾಃ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ ||೪|| ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರಾಭಿಹಿತಾ ವಿದೇಹಾಧಿಪಕೀರ್ತಿತಾಃ | ಯೇ ಚ ವಿಸ್ತರತೋ ದೃಷ್ಟಾಃ ಕುಮಾರಾಬಾಧಹೇತವಃ ||೫|| ಷಟ್ಸು ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಸು ಯೇ ಚೋಕ್ತಾಃ ಪರಮರ್ಷಿಭಿಃ | ಉಪಸರ್ಗಾದಯೋ ರೋಗಾ ಯೇ ಚಾಪ್ಯಾಗನ್ತವಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ||೬|| ತ್ರಿಷಷ್ಟೀ ರಸಸಂಸರ್ಗಾಃ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಂ ತಥೈವ ಚ | ಯುಕ್ತಾರ್ಥಾ ಯುಕ್ತಯಶ್ಚೈವ ದೋಷಭೇದಾಸ್ತಥೈವ ಚ ||೭|| ಯತ್ರೋಕ್ತಾ ವಿವಿಧಾ ಅರ್ಥಾ ರೋಗಸಾಧನಹೇತವಃ |೮|

ಇದಾನೀಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಸ್ಯ ನಿಖಿಲವ್ಯಾಧಿನಿಶ್ಚಯಚಿಕಿತ್ಸಾಲಕ್ಷಣಾಂ ಸ್ತುತಿಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ನಿಖಿಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಖಿಲೇನ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ| ಯತ್ರ ಯಸ್ಮಿನ್ನುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ| ಪೃಥಗ್ವಿಧಾ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾಃ| ಕೇ ತೇ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾ ರೋಗಾ ನಿಖಿಲೇನೋತ್ತರೇಽಭಿಧಾಸ್ಯನ್ತೇ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶಾಲಾಕ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಾಭಿಹಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ವಿದೇಹಾಧಿಪಕೀರ್ತಿತಾ ಇತಿ ನಿಮಿಪ್ರಣೀತಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ನೇತ್ರರೋಗಾಃ, ನ ಕರಾಲಭದ್ರಶೌನಕಾದಿಪ್ರಣೀತಾಃ| ಯೇ ಚ ವಿಸ್ತರತೋ ಹಷ್ಟಾ ಇತಿ ಪಾರ್ವತಕಜೀವಕಬನ್ಧಕಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ; ಕುಮಾರಾಬಾಧಹೇತವಃ ಸ್ಕನ್ದಗ್ರಹಪ್ರಭೃತಯಃ| ಷಟ್ಸು ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಸು ಅಗ್ನಿವೇಶಭೇಡಜಾತೂಕರ್ಣಪರಾಶರಹಾರೀತಕ್ಷಾರಪಾಣೀಪ್ರೋಕ್ತಾಸು| ಉಪಸರ್ಗಾದಯೋ ಜ್ವರಾದಯಃ| ಆಗನ್ತವಃ ಅತ್ರ ಉನ್ಮಾದಾದಯಃ| ನನು ಭೂತನಿಮಿತ್ತತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾದೀನಾಂ ಕಥಮಾಗನ್ತುಕತ್ವಂ? ಯತಃ ಪ್ರಹಾರಾದಿಕೃತಾ ಆಗನ್ತವಃ; ಸತ್ಯಂ, ಬಾಹ್ಯನಿಮಿತ್ತತ್ವಾದುನ್ಮಾದಾದೀನಾಮಾಗನ್ತುಕತ್ವಮ್| ಗಯೀ ತು, ಉಪಸರ್ಗಾದಯಃ ಅಮಾನುಷೋಪಸರ್ಗಾದಯಃ, ತೇ ಚಾಪಸ್ಮಾರೋನ್ಮಾದಾ ಭೂತವಿದ್ಯಾಭಿಹಿತಾಃ, ತ ಏವಾಗನ್ತವ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯತಿ| ಉತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ನಿಖಿಲೇನ ರೋಗಾ ಏವ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಉತಾನ್ಯೇಽಪಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾ? ಇತಿ ಪೃಷ್ಟ ಆಹ- ತ್ರಿಷಷ್ಟೀ ರಸಸಂಸರ್ಗಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತಾರ್ಥಾಃ ಪ್ರಮಾಣೋಪಪನ್ನಾರ್ಥಾಃ| ಯುಕ್ತಯಃ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತಯಃ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ವಿದೇಹಾಧಿಪತಿಃ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಜನಕೋ ನಾಮ ವಿಶ್ರುತಃ| ಆಲಮ್ಭಯಜ್ಞಪ್ರವಣಃ ಸೋಽಯಜದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣೈರ್ವೃತಃ|| ತಸ್ಯ ಯಾಗಪ್ರವೃತ್ತಸ್ಯ ಕುಪಿತೋ ಭಗವಾನ್ ರವಿಃ|| ದೃಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಣಾಶಯಾಮಾಸ ಸೋಽನುತೇಪೇ ಮಹತ್ತಪಃ|| ದೀಪ್ತಾಂಶುಸ್ತಪಸಾ ತೇನ ತೋಷಿತಃ ಪ್ರದದೌ ಪುನಃ|| ಚಕ್ಷುರ್ವೇದಂ ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮಾ ಸರ್ವಭೂತಾನುಕಮ್ಪಯಾ||’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ| ತಂ ಚ ಬೃಹತ್ಪಞ್ಜಿಕಾಕಾರೋ ನ ಪಠತಿ, ತಸ್ಮಾನ್ಮಯಾಽಪಿ ನ ಪಠಿತೋ ನ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಶ್ಚ||೪-೭||-

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9

ಮಹತಸ್ತಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ದುರ್ಗಾಧಸ್ಯಾಮ್ಬುಧೇರಿವ ||೮|| ಆದಾವೇವೋತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಥಾನ್ ರೋಗಾನಭಿದಧಾಮ್ಯಹಮ್ | ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಲಕ್ಷಣೈಶ್ಚಾಪಿ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಚ ||೯||

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಪ್ರಾಣಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಚ ಶಿರಃ ಪ್ರಧಾನಮತಃ ಪ್ರಥಮಂ ಶಿರಃಸ್ಥಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕಥಯಾಮೀತಿ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಹತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಯ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಸ್ಯಾದೌ ಉತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಥಾನ್ ರೋಗಾನಭಿದಧಾಮೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಮ್ಬುಧೇರಿವ ಸಮುದ್ರಸ್ಯೇವ, ಮಹತಃ ಅತಿವಿಸ್ತೀರ್ಣಸ್ಯ, ದುರ್ಗಾಧಸ್ಯ ಅಗಾಧಸ್ಯ| ಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ಷಟ್ಸಪ್ತತ್ಯಾ ವಿದೇಹಾಧಿಪಪ್ರೋಕ್ತಯಾ, ಲಕ್ಷಣೈಃ ವ್ಯಞ್ಜನೈಃ, ಚಕಾರೇಣ ಹೇತುಚಿಕಿತ್ಸಾಭ್ಯಾಂ; ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಕ್ರಮೇಣ ಚೇತಿ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಪರಿಪಾಟ್ಯಾ| ಅಥವಾ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಹೇತುಪೂರ್ವರೂಪೋಪಶಯಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭಿಃ; ಚಕಾರೇಣ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮೇವಾನುಕ್ತಂ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ, ಕೇಚಿಚ್ಚ ಕ್ರಮಶಬ್ದೇನೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ||೮-೯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

ವಿದ್ಯಾದ್ದ್ವಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಮ್ | ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸರ್ವತಃ ಸಾರ್ಧಂ ಭಿಷಙ್ನಯನಬುದ್ಬುದಮ್ ||೧೦|| ಸುವೃತ್ತಂ ಗೋಸ್ತನಾಕಾರಂ ಸರ್ವಭೂತಗುಣೋದ್ಭವಮ್ |೧೧|

ತತ್ರ ಸರ್ವೇಷೂತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಥೇಷು ಸಙ್ಖ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಾಚ್ಯೇಷು ನಯನಗತರೋಗಾಭಿಧಾನಂ, ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ನಯನಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನತ್ವಾತ್; ತತ್ರಾಪಿ ನಯನಸ್ಯ ಪಟಲವ್ಯಧನಿಮಿತ್ತಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶಾಯಾಮವಿಸ್ತಾರೈರ್ಮಾನಮಾಕಾರಂ ಚ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ವಿದ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಬಾಹುಲ್ಯಮಿದಮನ್ತಃಪ್ರವೇಶಪ್ರಮಾಣಂ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಮಾನಮಾಹ - ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಂ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೋದರಸಮ್ಮಿತಂ ಯದಙ್ಗುಲಂ ತದಙ್ಗುಲದ್ವಯಪ್ರಮಾಣಂ ನೇತ್ರಬುದ್ಬುದಸ್ಯಾನ್ತಃಪ್ರವೇಶಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಸಾರ್ಧಮಿತಿ ಅರ್ಧತೃತೀಯಾಙ್ಗುಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವತ ಇತಿ ಆಯಾಮತೋ ವಿಸ್ತರಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ನಯನಬುದ್ಬುದಮ್ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕಃ| ಸರ್ವಭೂತಗುಣೋದ್ಭವಂ ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯಸ್ತದ್ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚೋದ್ಭವೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾವಿಧಂ; ಸರ್ವಭೂತೇಭ್ಯಸ್ತಾವನ್ನೇತ್ರಬುದ್ಬುದಂ ಸಿರಾಸ್ನಾಯ್ವಸ್ಥಿಸಹಿತಂ ಸಾಶ್ರುಮಾರ್ಗಂ ಚೋತ್ಪನ್ನಂ, ತದ್ಗುಣೇಭ್ಯಶ್ಚ ರಕ್ತಸಿತಕೃಷ್ಣಗುಣಾ ಉತ್ಪನ್ನಾಃ; ಏತೇನ ಗುಣವದ್ಭೂತೋತ್ಪನ್ನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದ್ಗುಣಶಬ್ದೇನ ಭೂತಪ್ರಸಾದಂ ಕಥಯನ್ತಿ; ತಚ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಜೇಜ್ಜಟಾಯ ನ ರೋಚತೇ||೧೦||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

ಪಲಂ ಭುವೋಽಗ್ನಿತೋ ರಕ್ತಂ ವಾತಾತ್ ಕೃಷ್ಣಂ ಸಿತಂ ಜಲಾತ್ ||೧೧|| ಆಕಾಶಾದಶ್ರುಮಾರ್ಗಾಶ್ಚ ಜಾಯನ್ತೇ ನೇತ್ರಬುದ್ಬುದೇ |೧೨|

ಯೇನ ಭೂತೇನ ನೇತ್ರಬುದ್ಬುದಮಾರಭ್ಯತೇ ಯೇನ ಚ ರಕ್ತಾದಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಪಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಲಂ ಮಾಂಸಂ, ಭುವಃ ಪೃಥಿವ್ಯಾಃ; ಅಗ್ನಿತೋ ರಕ್ತಮಿತಿ ಅಗ್ನಿಗುಣಾದ್ರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತರೂಪಂ; ಏವಂ ಸಿತಂ ಜಲಾದಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಂ; ಅಶ್ರುಮಾರ್ಗಾ ಅಶ್ರುಸ್ರೋತಾಂಸಿ||೧೧||-

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

ದೃಷ್ಟಿಂ ಚಾತ್ರ ತಥಾ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಯಥಾ ಬ್ರೂಯಾದ್ವಿಶಾರದಃ ||೧೨|| ನೇತ್ರಾಯಾಮತ್ರಿಭಾಗಂ ತು ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಮುಚ್ಯತೇ | ಕೃಷ್ಣಾತ್ ಸಪ್ತಮಮಿಚ್ಛನ್ತಿ ದೃಷ್ಟಿಂ ದೃಷ್ಟಿವಿಶಾರದಾಃ ||೧೩||

ಇದಾನೀಂ ತಸ್ಮಿನ್ನೇತ್ರಬುದ್ಬುದೇ ಯದ್ದೃಷ್ಟಿಮಣ್ಡಲಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯಪ್ರತಿಪಾದಿತಪ್ರಮಾಣಾನುರೂಪಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮಾಹ- ದೃಷ್ಟಿಂ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಿಶಾರದೋ ವಿದೇಹಃ| ಕೃಷ್ಣಾತ್ ಸಪ್ತಮಮಿತಿ ಕೃಷ್ಣಮಣ್ಡಲಾತ್ ಸಪ್ತಮಂ ಭಾಗಂ ದೃಷ್ಟಿಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ದೃಷ್ಟಿವಿಶಾರದಾಃ ಶಾಲಾಕಿನಃ| ಏತತ್ ಪ್ರಮಾಣಂ ಪರಮತಮಪ್ಯಪ್ರತಿಷಿದ್ಧತ್ವಾದನುಮತಮೇವ| ತಸ್ಯ ಸಪ್ತಮಾಂಶಸ್ಯ ಕಿಂ ಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕಥನಾಯ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಮಿತ್ಯಗ್ರೇ ನಿರ್ದೇಶಃ; ಅಥವಾ ಶಾಲಾಕಿನಾಂ ಪರಮತಮಭಿಧಾಯ ಮಸೂರದಲಮಾತ್ರಾಮಿತಿ ಸ್ವಮತಮಭಿಧಾಸ್ಯತ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ| ಯದ್ಯೇವಂ ತರ್ಹ್ಯಾತುರೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇ ‘ನವಮಸ್ತಾರಕಾಂಶೋ ದೃಷ್ಟಿಃ’ ಇತಿ ಕಥಮುಕ್ತವಾನ್? ಸತ್ಯಂ, ಮಹಾಪುರುಷಾಣಾಂ ಪೂರ್ಣಾಯುಷಾಂ ಭಿನ್ನವಿಷಯಮಭಿಧಾನಮಿತಿ ನ ದೋಷಃ, ಅತೋಽನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಸಮಾಧಾನಾನಿ ಪಞ್ಜಿಕೋಕ್ತಾನಿ ಸನ್ತಿ, ತಾನಿ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾನಿ| ಕೇಚಿದಿಮಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಕೃತ್ವಾಽಽಪಾತನಿಕಾಪೂರ್ವಕಂ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಪಟಲಾನಿ ಚ ಲೋಚನೇ | ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಿಜಾನೀಯಾತ್ ಪಞ್ಚ ಷಟ್ ಚ ಷಡೇವ ಚ ||೧೪||

ಇದಾನೀಂ ನಯನಸ್ಯ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಕಥನಾಯ ಮಣ್ಡಲಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಮಣ್ಡಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದೇವಂ ಪಠನ್ತಿ- ‘ಲೋಚನೇ ಮಣ್ಡಲಾನ್ಯನ್ತಾನ್ ಸನ್ಧೀಂಶ್ಚ ಪಟಲಾನಿ ಚ| ಜಾನೀಯಾತ್ ಕ್ರಮಶಃ ಪಞ್ಚ ಚತುರಃ ಷಟ್ ಷಡೇವ ಚ’- ಇತಿ| ಏಷ ಪಾಠೋ ನಿಬನ್ಧಕಾರೈರ್ದೂಷಿತಃ||೧೪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಶ್ವೇತಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟೀನಾಂ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ತು | ಅನುಪೂರ್ವಂ ತು ತೇ ಮಧ್ಯಾಶ್ಚತ್ವಾರೋಽನ್ತ್ಯಾ ಯಥೋತ್ತರಮ್ ||೧೫||

ತಾನ್ಯೇವ ಪಞ್ಚಮಣ್ಡಲಾನ್ಯಾಹ- ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷ್ಮಾದೀನಾಂ ಪಞ್ಚ ಮಣ್ಡಲಾನಿ| ತೇ ತು ಮಣ್ಡಲಾ ಅನುಪೂರ್ವಂ ಮಧ್ಯಾಃ, ಯಥೋತ್ತರಂ ಚಾನ್ತ್ಯಾಃ||೧೫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

ಪಕ್ಷ್ಮವರ್ತ್ಮಗತಃ ಸನ್ಧಿರ್ವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಗತೋಽಪರಃ | ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಗತಸ್ತ್ವನ್ಯಃ ಕೃಷ್ಣದೃಷ್ಟಿಗತೋಽಪರಃ | ತತಃ ಕನೀನಕಗತಃ ಷಷ್ಠಶ್ಚಾಪಾಙ್ಗಗಃ ಸ್ಮೃತಃ ||೧೬||

ಸನ್ಧೀನಾಹ- ಪಕ್ಷ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಕನೀನಕಗತೋ ನಾಸಾಸಮೀಪೇಽವಸ್ಥಿತಃ , ಅಪಾಙ್ಗಗೋ ಭ್ರೂಪುಚ್ಛಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಃ||೧೬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ದ್ವೇ ವರ್ತ್ಮಪಟಲೇ ವಿದ್ಯಾಚ್ಚತ್ವಾರ್ಯನ್ಯಾನಿ ಚಾಕ್ಷಿಣಿ | ಜಾಯತೇ ತಿಮಿರಂ ಯೇಷು ವ್ಯಾಧಿಃ ಪರಮದಾರುಣಃ ||೧೭||

ಪಟಲಾನ್ಯಾಹ- ದ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಚತ್ವಾರ್ಯನ್ಯಾನಿ ಚಾಕ್ಷಿಣಿ ಅಪರಾಣ್ಯಪಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪಟಲಾನ್ಯಕ್ಷಿಣಿ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯೇಷು ಚತುರ್ಷು ಪಟಲೇಷು||೧೭||-

Adhikarana 12 (18) · Śloka 19

ತೇಜೋಜಲಾಶ್ರಿತಂ ಬಾಹ್ಯಂ ತೇಷ್ವನ್ಯತ್ ಪಿಶಿತಾಶ್ರಿತಮ್ | ಮೇದಸ್ತೃತೀಯಂ ಪಟಲಮಾಶ್ರಿತಂ ತ್ವಸ್ಥಿ ಚಾಪರಮ್ ||೧೮|| ಪಞ್ಚಮಾಂಶಸಮಂ ದೃಷ್ಟೇಸ್ತೇಷಾಂ ಬಾಹುಲ್ಯಮಿಷ್ಯತೇ |೧೯|

ಇದಾನೀಂ ತಾನ್ಯೇವ ತಿಮಿರಸ್ಯಾಶ್ರಯಭೂತಾನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪಟಲಾನಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಥಂ ವಿಭಜನ್ನಾಹ- ತೇಜ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ತೇಜಃಶಬ್ದೇನಾಲೋಚಕತೇಜಃಸಮಾಶ್ರಯಂ ಸಿರಾಗತಂ ರಕ್ತಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಜಲಂ ತ್ವಗ್ಗತೋ ರಸಧಾತುಃ, ಬಾಹ್ಯಮ್ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕಸ್ಯ ಪ್ರಥಮಂ ಪಟಲಂ; ಅನ್ಯತ್ ದ್ವಿತೀಯಂ, ಬಾಹುಲ್ಯಂ ಸ್ಥೂಲತಾ||೧೮||-

Adhikarana 13 (19) · Śloka 20

ಸಿರಾಣಾಂ ಕಣ್ಡರಾಣಾಂ ಚ ಮೇದಸಃ ಕಾಲಕಸ್ಯ ಚ ||೧೯|| ಗುಣಾಃ ಕಾಲಾತ್ ಪರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಬನ್ಧನೇಽಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸಿರಾಯುತಃ |೨೦|

ತೇಷಾಮೇವ ಧಾತೂನಾಂ ಪಟಲಾಶ್ರಯಾಣಾಮುಪಧಾತೂನಾಂ ಚ ಕರ್ಮತೋ ನಯನೇಽಸ್ತಿವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಸಿರಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾದೀನಾಂ ಕಾಲಕಾಸ್ಥಿಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಪರಾ ಗುಣಾ ಯಥೋತ್ತರಮುತ್ಕೃಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಸಾದಾ, ಅಕ್ಷ್ಣೋರ್ಬನ್ಧನೇಽನ್ಯೋನ್ಯಸಂಹನನೇಽಧಿಕೃತಾಃ|| ತಥಾ ಕಾಲಕಾತ್ ಪರಃ ಕಾಲಕಾಸ್ಥ್ನಃ ಸಕಾಶಾಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಿರಾಯುತೋಽಕ್ಷ್ಣೋರ್ಬನ್ಧನೇ ಪರ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋಽಧಿಕೃತ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸಿರಾಣಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಬಹುವಚನಸ್ಯಾದ್ಯರ್ಥವಾಚಿತ್ವಾದ್ಧಮನೀನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಣ್ಡರಾಣಾಮಿತ್ಯತ್ರ ಕಣ್ಡರಾಶಬ್ದಃ ಸ್ನಾಯುವಾಚಕಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸಿರಾದೀನಾಂ ಮೇದಃಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಗುಣಾಃ ಪ್ರಸಾದಾಃ ಕಾಲಕಸ್ಯಾಕ್ಷ್ಣೋಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಸ್ಯ ಬನ್ಧನೇಽಧಿಕೃತಾಃ| ತಥಾ ಕಾಲಾತ್ ಪರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಾದ್ಯಃ ಪರಃ ಶುಕ್ಲೋ ಭಾಗಸ್ತಸ್ಯ ಬನ್ಧನೇ ಸಿರಾಯುತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ| ಕೇಚಿದೇತದರ್ಥಾನುಕೂಲೇನೈವಾತ್ರ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ,- ‘ಸಿರಾಣಾಂ ಕಣ್ಡರಾಣಾಂ ಚ ಮೇದಸಃ ಕೃಷ್ಣಬನ್ಧನೇ| ಗುಣಾಃ ಕಾಲಾತ್ ಪರಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಬನ್ಧನೇಽಕ್ಷ್ಣೋಃ ಸಿರಾಯುತಃ’- ಇತಿ||೧೯||-

Adhikarana 14 (20) · Śloka 21

ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ವಿಗುಣೈರೂರ್ಧ್ವಮಾಗತೈಃ ||೨೦|| ಜಾಯನ್ತೇ ನೇತ್ರಭಾಗೇಷು ರೋಗಾಃ ಪರಮದಾರುಣಾಃ |೨೧|

ಇದಾನೀಂ ನೇತ್ರರೋಗಾಣಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ಸಿರಾನುಸಾರಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸಿರಾ ಅತ್ರ ನೇತ್ರಗತಾಃ| ವಿಗುಣೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತೈಃ| ನೇತ್ರಭಾಗೇಷು ನೇತ್ರಾವಯವೇಷು| ನೇತ್ರರಾಜಿಷ್ವಿತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ನೇತ್ರಾಣ್ಯೇವ ರಾಜಯೋ ನೇತ್ರರಾಜಯಃ| ಏತೇನ ಸರ್ವನೇತ್ರಾಶ್ರಯಾ ಅಪಿ ಲಬ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ||೨೦||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

ತತ್ರಾವಿಲಂ ಸಸಂರಮ್ಭಮಶ್ರುಕಣ್ಡೂಪದೇಹವತ್ ||೨೧|| ಗುರೂಷಾತೋದರಾಗಾದ್ಯೈರ್ಜುಷ್ಟಂ ಚಾವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣೈಃ | ಸಶೂಲಂ ವರ್ತ್ಮಕೋಷೇಷು ಶೂಕಪೂರ್ಣಾಭಮೇವ ಚ ||೨೨|| ವಿಹನ್ಯಮಾನಂ ರೂಪೇ ವಾ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಕ್ಷಿ ಯಥಾ ಪುರಾ | ದೃಷ್ಟ್ವೈವ ಧೀಮಾನ್ ಬುಧ್ಯೇತ ದೋಷೇಣಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ತು ತತ್ ||೨೩||

ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಆವಿಲಮ್ ಆಕುಲಮಶ್ರುಪೂರ್ಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ | ಸಸಂರಮ್ಭಮ್ ಈಷಚ್ಛೋಫಯುಕ್ತಮ್| ಉಪದೇಹೋ ಮಲವೃದ್ಧಿಃ| ಗುರೂಷಾತೋದರಾಗಾದ್ಯೈರ್ಜುಷ್ಟಮಿತಿ ಅತ್ರಾದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜ್ಯಃ; ತೇನ ಗುರುತ್ವಾದಿಭಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಲಿಙ್ಗೈಃ, ಊಷಾದಿಭಿಃ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗೈಃ, ತೋದಾದಿಭಿಃ ವಾತಾಲಿಙ್ಗೈಃ, ರಾಗಾದಿಭಿಃ ಶೋಣಿತಲಿಙ್ಗೈಃ, ಜುಷ್ಟಂ ಸೇವಿತಮ್| ನನು ಯದಿ ಗುರುತ್ವಾದೀನಿ ದೋಷಲಿಙ್ಗಾನಿ ಸನ್ತಿ ತತ್ ಕಥಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ? ಯತೋ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾವ್ಯಕ್ತಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ; ಅತ ಆಹ- ಅವ್ಯಕ್ತಲಕ್ಷಣೈರಿತಿ|- ಗುರುತ್ವಾದೀನಾಮಪಿ ತತ್ರ ವ್ಯಕ್ತತಾ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಶೂಲಮ್ ಈಷಚ್ಛೂಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಹನ್ಯಮಾನಮಿತ್ಯಾದಿ| ರೂಪೇ ನೀಲಪೀತಾದೌ ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೂರ್ವಮಾಸೀತ್ತತಃ ಸ್ವಯಮೇವ ವಿಹನ್ಯಮಾನಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣವಿಘಾತಮ್| ಕ್ರಿಯಾಸು ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಾದಿಷು ಚೇತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಕ್ಷಿ ಯಥಾ ಪುರಾ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಕ್ಷ್ಯಾಗತಕ್ಲಮಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರಾಗತಕ್ಲಮಮ್ ಆಪ್ತಕ್ಲಮಂ, ನಿರ್ವ್ಯಾಪಾರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೧-೨೩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

ತತ್ರ ಸಮ್ಭವಮಾಸಾದ್ಯ ಯಥಾದೋಷಂ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್ | ವಿದಧ್ಯಾನ್ನೇತ್ರಜಾ ರೋಗಾ ಬಲವನ್ತಃ ಸ್ಯುರನ್ಯಥಾ ||೨೪||

ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಕ್ರಿಯಾಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ನಯನೇ, ಸಮ್ಭವಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುತ್ಪತ್ತಿಂ, ಆಸಾದ್ಯ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್ ಔಷಧಂ, ವಿದಧ್ಯಾತ್| ‘ತತ್ರ ಸಞ್ಚಯಮಾಸಾದ್ಯ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಸಞ್ಚಯಶಬ್ದಶ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಸರಾದಿಷು ವರ್ತತೇ||೨೪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗೋ ನಿದಾನಪರಿವರ್ಜನಮ್ | ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರತೀಘಾತಃ ಪ್ರೋಕ್ತೋ ವಿಸ್ತರತಃ ಪುನಃ ||೨೫||

ಕಿಂ ತದ್ಭಿಷಗ್ಜಿತಂ ಪೂರ್ವರೂಪೇ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಾಭ್ಯಾಂ ತತ್ರ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮಾಹ- ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ಸಂಶಮನಸಂಶೋಧನಾದೀನಾಮಯಮೇವ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ| ಕಿಂ ತದಿತ್ಯಾಹ- ನಿದಾನಪರಿವರ್ಜನಮಿತಿ|- ನಿದಾನಾನಾಂ ದೋಷಕಾರಕಹೇತೂನಾಂ ರೋಗಕಾರಕಹೇತೂನಾಂ ಚ ಸರ್ವತೋ ವರ್ಜನಮ್| ವಿಸ್ತರೇಣ ಪುನರ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಪ್ರತೀಘಾತಃ ಕ್ರಿಯಾಯೋಗಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ| ಯೇನೌಷಧಪ್ರಯೋಗೇಣ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕೋಪಃ ಪ್ರತಿಹನ್ಯತೇ ಸ ಉಪಕ್ರಮ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೨೫||

Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27

ಉಷ್ಣಾಭಿತಪ್ತಸ್ಯ ಜಲಪ್ರವೇಶಾದ್ದೂರೇಕ್ಷಣಾತ್ ಸ್ವಪ್ನವಿಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ | ಪ್ರಸಕ್ತಸಂರೋದನಕೋಪಶೋಕಕ್ಲೇಶಾಭಿಘಾತಾದತಿಮೈಥುನಾಚ್ಚ ||೨೬|| ಶುಕ್ತಾರನಾಲಾಮ್ಲಕುಲತ್ಥಮಾಷನಿಷೇವಣಾದ್ವೇಗವಿನಿಗ್ರಹಾಚ್ಚ | ಸ್ವೇದಾದಥೋ ಧೂಮನಿಷೇವಣಾಚ್ಚ ಛರ್ದೇರ್ವಿಘಾತಾದ್ವಮನಾತಿಯೋಗಾತ್ | ಬಾಷ್ಪಗ್ರಹಾತ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮನಿರೀಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ನೇತ್ರೇ ವಿಕಾರಾನ್ ಜನಯನ್ತಿ ದೋಷಾಃ ||೨೭||

ಕಾನಿ ತಾನಿ ನಿದಾನಾನಿ ಯಾನಿ ಪರಿಹರ್ತವ್ಯಾನೀತ್ಯಾಹ- ಉಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಕೇಚಿತ್ ‘ಏವಂ ವಿದಾಹ್ಯಾಪ್ರತಿಕಾರಿಣೋಽನ್ನಂ’ ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ ‘ಅವಾಕ್ಶಿರೋತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತಶಾಯಿತಸ್ಯ ಜ್ವರೋಪತಾಪಾದೃತುಪರ್ಯಯಾಚ್ಚ’ ಇತ್ಯನ್ತಂ ಪಠನ್ತಿ , ಸ ಚ ಪಾಠಃ ಪುನರುಕ್ತಿದೂಷಣಭಯಾನ್ನಾಙ್ಗೀಕೃತಃ||೨೬-೨೭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 29

ವಾತಾದ್ದಶ ತಥಾ ಪಿತ್ತಾತ್ ಕಫಾಚ್ಚೈವ ತ್ರಯೋದಶ | ರಕ್ತಾತ್ ಷೋಡಶ ವಿಜ್ಞೇಯಾಃ ಸರ್ವಜಾಃ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಃ ||೨೮|| ತಥಾ ಬಾಹ್ಯೌ ಪುನರ್ದ್ವೌ ಚ ರೋಗಾಃ ಷಟ್ಸಪ್ತತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ |೨೯|

ಇದಾನೀಂ ತಾನೇವ ವಿಕಾರಾನ್ ವಾತಾದಿಸಙ್ಖ್ಯಯಾ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಾತಾದಿತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಪಿತ್ತಾತ್ ಪಿತ್ತಾದಪಿ ದಶೈವ ಚ| ಬಾಹ್ಯೌ ಬಹಿರ್ನಿಮಿತ್ತಭವೌ| ತೌ ಕೌ? ಏಕೋಽಭಿಘಾತೋತ್ಪನ್ನಃ ಸನಿಮಿತ್ತಃ, ಅನ್ಯಃ ಸುರರ್ಷಿಗನ್ಧರ್ವಾದಿದರ್ಶನಾಭಿಹತಶಕ್ತಿರನಿಮಿತ್ತಃ||೨೮||-

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31

ಹತಾಧಿಮನ್ಥೋ ನಿಮಿಷೋ ದೃಷ್ಟಿರ್ಗಮ್ಭೀರಿಕಾ ಚ ಯಾ ||೨೯|| ಯಚ್ಚ ವಾತಹತಂ ವರ್ತ್ಮ ನ ತೇ ಸಿಧ್ಯನ್ತಿ ವಾತಜಾಃ | ಯಾಪ್ಯೋಽಥ ತನ್ಮಯಃ ಕಾಚಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃಸಾನ್ಯಮಾರುತಾಃ ||೩೦|| ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಾಧೀಮನ್ಥಸ್ಯನ್ದಮಾರುತಪರ್ಯಯಾಃ |೩೧|

ಇದಾನೀಂ ತೇಷಾಮೇವ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಸಾಧ್ಯಾಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಹತೇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಯಃ ವಾತಮಯಃ| ಸಾಧ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ ಸಾನ್ಯಮಾರುತಾ ಇತಿ ಹತಾಧಿಮನ್ಥಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ವಾತಜಾ ಅಸಾಧ್ಯಾಃ, ಏಕಶ್ಚ ಯಾಪ್ಯಃ, ಶುಷ್ಕಾಕ್ಷಿಪಾಕಾದಯೋ ರೋಗಾಃ ಸಾನ್ಯಮಾರುತಾ ಅನ್ಯತೋವಾತರೋಗೇಣ ಸಹಿತಾಃ ಪಞ್ಚ ಸಾಧ್ಯಾಃ||೨೯-೩೦||-

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33

ಅಸಾಧ್ಯೋ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯೋ ಯೋ ಜಲಸ್ರಾವಶ್ಚ ಪೈತ್ತಿಕಃ ||೩೧|| ಪರಿಮ್ಲಾಯೀ ಚ ನೀಲಶ್ಚ ಯಾಪ್ಯಃ ಕಾಚೋಽಥ ತನ್ಮಯಃ | ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೋಽಧಿಮನ್ಥೋಽಮ್ಲಾಧ್ಯುಷಿತಂ ಶುಕ್ತಿಕಾ ಚ ಯಾ ||೩೨|| ದೃಷ್ಟಿಃ ಪಿತ್ತವಿದಗ್ಧಾ ಚ ಧೂಮದರ್ಶೀ ಚ ಸಿಧ್ಯತಿ |೩೩|

ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಸಮ್ಭವೌ ದ್ವೌ ಹ್ರಸ್ವಜಾಡ್ಯಜಲಸ್ರಾವೌ ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯೌ, ತಥಾ ಪೈತ್ತಿಕೌ ಪರಿಮ್ಲಾಯೀನೀಲಾಖ್ಯೌ ಕಾಚೌ ಯಾಪನಾರ್ಹೌ, ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಯಃ ಷಟ್ ಸಾಧ್ಯಾಃ||೩೧-೩೨||-

Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35

ಅಸಾಧ್ಯಃ ಕಫಜಃ ಸ್ರಾವೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಕಾಚಶ್ಚ ತನ್ಮಯಃ ||೩೩|| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೋಽಧಿಮನ್ಥಶ್ಚ ಬಲಾಸಗ್ರಥಿತಂ ಚ ಯತ್ | ದೃಷ್ಟಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿದಗ್ಧಾ ಚ ಪೋಥಕ್ಯೋ ಲಗಣ್ಶ್ಚ ಯಃ ||೩೪|| ಕ್ರಿಮಿಗ್ರನ್ಥಿಪರಿಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾರ್ಮಪಿಷ್ಟಕಾಃ | ಶ್ಲೇಷ್ಮೋಪನಾಹಃ ಸಾಧ್ಯಾಸ್ತು ಕಥಿತಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜೇಷು ತು ||೩೫||

ಅಸಾಧ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ತನ್ಮಯಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಫಜೇಷ್ವೇಕ ಏವಾಸಾಧ್ಯಃ, ಯಾಪ್ಯೋಽಪ್ಯೇಕ ಏವ, ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಯಶ್ಚೈಕಾದಶ ಸಾಧ್ಯಾಃ||೩೩-೩೫||

Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38

ರಕ್ತಸ್ರಾವೋಽಜಕಾಜಾತಂ ಶೋಣಿತಾರ್ಶೋವ್ರಣಾನ್ವಿತಮ್ | ಶುಕ್ರಂ ನ ಸಾಧ್ಯಂ ಕಾಚಶ್ಚ ಯಾಪ್ಯಸ್ತಜ್ಜಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ||೩೬|| ಮನ್ಥಸ್ಯನ್ದೌ ಕ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮ ಹರ್ಷೋತ್ಪಾತೌ ತಥೈವ ಚ | ಸಿರಾಜಾತಾಽಞ್ಜನಾಖ್ಯಾ ಚ ಸಿರಾಜಾಲಂ ಚ ಯತ್ ಸ್ಮೃತಮ್ ||೩೭|| ಪರ್ವಣ್ಯಥಾವ್ರಣಂ ಶುಕ್ರಂ ಶೋಣಿತಾರ್ಮಾರ್ಜುನಶ್ಚ ಯಃ | ಏತೇ ಸಾಧ್ಯಾ ವಿಕಾರೇಷು ರಕ್ತಜೇಷು ಭವನ್ತಿ ಹಿ ||೩೮||

ರಕ್ತಸ್ರಾವ ಇತ್ಯಾದಿ| ರಕ್ತಸ್ರಾವಸ್ತಥಾಽಜಕಾ ಶೋಣಿತಾರ್ಶಃ ಕ್ಷತಶುಕ್ರಕಂ ಚ ರಕ್ತಾಜ್ಜಾತಂ ಚತುಷ್ಟಯಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಂ, ತಜ್ಜೋ ರಕ್ತಜಃ ಕಾಚೋ ಯಾಪ್ಯಃ, ಮನ್ಥಸ್ಯನ್ದಾದಯ ಏಕಾದಶ ಸಾಧ್ಯಾಃ||೩೬-೩೮||

Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42

ಪೂಯಾಸ್ರಾವೋ ನಾಕುಲಾನ್ಧ್ಯಮಕ್ಷಿಪಾಕಾತ್ಯಯೋಽಲಜೀ | ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಸರ್ವಜಾ ಯಾಪ್ಯಃ ಕಾಚಃ ಕೋಪಶ್ಚ ಪಕ್ಷ್ಮಣಃ ||೩೯|| ವರ್ತ್ಮಾವಬನ್ಧೋ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಿರಾಸು ಪಿಡಕಾ ಚ ಯಾ | ಪ್ರಸ್ತಾರ್ಯರ್ಮಾಧಿಮಾಂಸಾರ್ಮ ಸ್ನಾಯ್ವರ್ಮೋತ್ಸಙ್ಗಿನೀ ಚ ಯಾ ||೪೦|| ಪೂಯಾಲಸಶ್ಚಾರ್ಬುದಂ ಚ ಶ್ಯಾವಕರ್ದಮವರ್ತ್ಮನೀ | ತಥಾಽರ್ಶೋವರ್ತ್ಮ ಶುಷ್ಕಾರ್ಶಃ ಶರ್ಕರಾವರ್ತ್ಮ ಯಚ್ಚ ವೈ ||೪೧|| ಸಶೋಫಶ್ಚಾಪ್ಯಶೋಫಶ್ಚ ಪಾಕೋ ಬಹಲವರ್ತ್ಮ ಚ | ಅಕ್ಲಿನ್ನವರ್ತ್ಮ ಕುಮ್ಭೀಕಾ ಬಿಸವರ್ತ್ಮ ಚ ಸಿಧ್ಯತಿ ||೪೨||

ಪೂಯೇತ್ಯಾದಿ| ಪೂಯಾಸ್ರಾವಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ, ಕಾಚಪಕ್ಷ್ಮಕೋಪೌ ಯಾಪ್ಯೌ, ವರ್ತ್ಮಾವಬನ್ಧಾದಯ ಏಕೋನವಿಂಶತಿಃ ಸಾಧ್ಯಾಃ| ಕೇಚಿತ್ತು ‘ಕಾಚಃ ಕೋಪಶ್ಚ ಪಕ್ಷ್ಮಣ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಯಾಪ್ಯೋ ವರ್ತ್ಮಾವಬನ್ಧಶ್ಚ ಕಾಚಃ ಕೋಪಶ್ಚ ಪಕ್ಷ್ಮಣಃ| ಪಿಲ್ಲಾಖ್ಯಶ್ಚಾಪಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಿರಾಸು ಪಿಡಕಾ ಚ ಯಾ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸ ಚ ಪಾಠಃ ಪಞ್ಜಿಕಯಾ ನಿರಸ್ತಃ, ತಸ್ಮಾದಸ್ಮಾಭಿರಪಿ ಪರಿತ್ಯಕ್ತಃ||೩೯-೪೨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 43

ಸನಿಮಿತ್ತೋಽನಿಮಿತ್ತಶ್ಚ ದ್ವಾವಸಾಧ್ಯೌ ತು ಬಾಹ್ಯಜೌ |೪೩|

ಸನಿಮಿತ್ತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತೌ ದ್ವಾವಪಿ ಸನ್ನಿಪಾತನಿಮಿತ್ತೌ ವಿವೃತೌ|೪೩|-

Adhikarana 26 (43) · Śloka 43

ಷಟ್ಸಪ್ತತಿರ್ವಿಕಾರಾಣಾಮೇಷಾ ಸಙ್ಗ್ರಹಕೀರ್ತಿತಾ ||೪೩||

ಷಡಿತ್ಯಾದಿ| ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಕಥಿತಾ, ಅಥವಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣ ಸಮ್ಯಕ್ ದೋಷಗ್ರಹೇಣ ಕಥಿತಾ||೪೩||

Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45

ನವ ಸನ್ಧ್ಯಾಶ್ರಯಾಸ್ತೇಷು ವರ್ತ್ಮಜಾಸ್ತ್ವೇಕವಿಂಶತಿಃ | ಶುಕ್ಲಭಾಗೇ ದಶೈಕಶ್ಚ ಚತ್ವಾರಃ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಜಾಃ ||೪೪|| ಸರ್ವಾಶ್ರಯಾಃ ಸಪ್ತದಶ ದೃಷ್ಟಿಜಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು | ಬಾಹ್ಯಜೌ ದ್ವೌ ಸಮಾಖ್ಯಾತೌ ರೋಗೌ ಪರಮದಾರುಣೌ | ಭೂಯ ಏತಾನ್ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಸಙ್ಖ್ಯಾರೂಪಚಿಕಿತ್ಸಿತೈಃ ||೪೫||

ಇದಾನೀಂ ತೇಷಾಂ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ಸನ್ಧ್ಯಾದ್ಯಾಶ್ರಯಮೇದೇನಾಪಿ ಸಙ್ಗ್ರಹಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ನವೇತ್ಯಾದಿ| ದ್ವೌ ಬಾಹ್ಯಜೌ ಸರ್ವಾಶ್ರಯತ್ವೇಽಪಿ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಶ್ರಿತೌ ಮನ್ತವ್ಯೌ, ದೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಧಾನತಮತ್ವಾತ್||೪೪-೪೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಔಪದ್ರವಿಕೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||