1. aupadravikādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാത ഔപദ്രവികമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

കല്പസ്ഥാനാനന്തരമുത്തരതന്ത്രമാരഭ്യതേ, യേന കല്പസ്ഥാനേ വിഷജസ്യാഗന്തുവ്രണസ്യ വിഷമുപദ്രവകാരി നിജവ്രണസ്യാപി രിപുഭിരവചാരിതവിഷമുപദ്രവഭൂതമിതി തച്ചികിത്സിതഭിഹിതമ്, അത ഉപദ്രവചികിത്സാധികാരസാമാന്യാത് സര്വോപദ്രവചികിത്സാര്ഥമുത്തരതന്ത്രാരമ്ഭഃ; അഥവാ സവിംശമധ്യായശതം പരിസമാപ്യ പരിശിഷ്ടത്വാദുത്തരതന്ത്രം പ്രതിപാദ്യം ഭവതി| തസ്യ ച തന്ത്രസ്യോപദ്രവാനധികൃത്യ പ്രവൃത്തത്വാന്നിരുക്ത്യാ ഔപദ്രവികത്വം പ്രാപ്തമപ്യധ്യായേ വ്യവസ്ഥിതമ്| തദുക്തം സൂത്രേ- ‘അധികൃത്യ കൃതം’ ഇത്യാദി| സ ച നിരുക്തിസമ്പന്നോऽധ്യായഃ പ്രാക് പ്രതിപാദ്യോ ഭവതീത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി| ഉപദ്രവാന് രോഗാനധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായ ഔപദ്രവികഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

അധ്യായാനാം ശതേ വിംശേ യദുക്തമസകൃന്മയാ | വക്ഷ്യാമി ബഹുധാ സമ്യഗുത്തരേऽര്ഥാനിമാനിതി ||൩|| ഇദാനീം തത് പ്രവക്ഷ്യാമി തന്ത്രമുത്തരമുത്തമമ് |൪|

ഇദാനീമാരഭ്യമാണസ്യോത്തരതന്ത്രസ്യ സമ്ബന്ധം ദര്ശയന്നാഹ- അധ്യായാനാമിത്യാദി| യദ്യസ്മാത് കാരണാദ്വിംശത്യധികേऽധ്യായശതേ പുനഃ പുനരുക്തം മയാ; കിം തദിത്യാഹ- ‘ഇമാനര്ഥാന് ബഹുധോത്തരേ വക്ഷ്യാമി’ ഇതി; തത്തസ്മാത് കാരണാദധുനോത്തരതന്ത്രം പ്രവക്ഷ്യാമീതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിത് ‘യദ്വിംശത്യധികേ പ്രോക്തമധ്യായാനാം ശതേ മയാ’ ഇതി പഠന്തി; അപരേ തു ‘ശതേ സവിംശേऽധ്യായാനാം’ ഇതി പഠന്തി||൩||-

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8

നിഖിലേനോപദിശ്യന്തേ യത്ര രോഗാഃ പൃഥഗ്വിധാഃ ||൪|| ശാലാക്യതന്ത്രാഭിഹിതാ വിദേഹാധിപകീര്തിതാഃ | യേ ച വിസ്തരതോ ദൃഷ്ടാഃ കുമാരാബാധഹേതവഃ ||൫|| ഷട്സു കായചികിത്സാസു യേ ചോക്താഃ പരമര്ഷിഭിഃ | ഉപസര്ഗാദയോ രോഗാ യേ ചാപ്യാഗന്തവഃ സ്മൃതാഃ ||൬|| ത്രിഷഷ്ടീ രസസംസര്ഗാഃ സ്വസ്ഥവൃത്തം തഥൈവ ച | യുക്താര്ഥാ യുക്തയശ്ചൈവ ദോഷഭേദാസ്തഥൈവ ച ||൭|| യത്രോക്താ വിവിധാ അര്ഥാ രോഗസാധനഹേതവഃ |൮|

ഇദാനീമുത്തരതന്ത്രസ്യ നിഖിലവ്യാധിനിശ്ചയചികിത്സാലക്ഷണാം സ്തുതിം നിര്ദിശന്നാഹ- നിഖിലേനേത്യാദി| നിഖിലേന സാമസ്ത്യേന| യത്ര യസ്മിന്നുത്തരതന്ത്രേ| പൃഥഗ്വിധാ നാനാപ്രകാരാഃ| കേ തേ നാനാപ്രകാരാ രോഗാ നിഖിലേനോത്തരേऽഭിധാസ്യന്തേ? ഇത്യാഹ- ശാലാക്യശാസ്ത്രാഭിഹിതാ ഇത്യാദി| വിദേഹാധിപകീര്തിതാ ഇതി നിമിപ്രണീതാഃ ഷട്സപ്തതിര്നേത്രരോഗാഃ, ന കരാലഭദ്രശൌനകാദിപ്രണീതാഃ| യേ ച വിസ്തരതോ ഹഷ്ടാ ഇതി പാര്വതകജീവകബന്ധകപ്രഭൃതിഭിഃ; കുമാരാബാധഹേതവഃ സ്കന്ദഗ്രഹപ്രഭൃതയഃ| ഷട്സു കായചികിത്സാസു അഗ്നിവേശഭേഡജാതൂകര്ണപരാശരഹാരീതക്ഷാരപാണീപ്രോക്താസു| ഉപസര്ഗാദയോ ജ്വരാദയഃ| ആഗന്തവഃ അത്ര ഉന്മാദാദയഃ| നനു ഭൂതനിമിത്തത്വാദുന്മാദാദീനാം കഥമാഗന്തുകത്വം? യതഃ പ്രഹാരാദികൃതാ ആഗന്തവഃ; സത്യം, ബാഹ്യനിമിത്തത്വാദുന്മാദാദീനാമാഗന്തുകത്വമ്| ഗയീ തു, ഉപസര്ഗാദയഃ അമാനുഷോപസര്ഗാദയഃ, തേ ചാപസ്മാരോന്മാദാ ഭൂതവിദ്യാഭിഹിതാഃ, ത ഏവാഗന്തവ ഇതി വ്യാഖ്യാനയതി| ഉത്തരതന്ത്രേ നിഖിലേന രോഗാ ഏവ പ്രോക്താ ഉതാന്യേऽപി പ്രോക്താ? ഇതി പൃഷ്ട ആഹ- ത്രിഷഷ്ടീ രസസംസര്ഗാ ഇത്യാദി| യുക്താര്ഥാഃ പ്രമാണോപപന്നാര്ഥാഃ| യുക്തയഃ തന്ത്രയുക്തയഃ| അസ്യാഗ്രേ കേചിത് ‘വിദേഹാധിപതിഃ ശ്രീമാന് ജനകോ നാമ വിശ്രുതഃ| ആലമ്ഭയജ്ഞപ്രവണഃ സോऽയജദ്ബ്രാഹ്മണൈര്വൃതഃ|| തസ്യ യാഗപ്രവൃത്തസ്യ കുപിതോ ഭഗവാന് രവിഃ|| ദൃഷ്ടിം പ്രണാശയാമാസ സോऽനുതേപേ മഹത്തപഃ|| ദീപ്താംശുസ്തപസാ തേന തോഷിതഃ പ്രദദൌ പുനഃ|| ചക്ഷുര്വേദം പ്രസന്നാത്മാ സര്വഭൂതാനുകമ്പയാ||’ ഇതി പാഠം പഠന്തി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച| തം ച ബൃഹത്പഞ്ജികാകാരോ ന പഠതി, തസ്മാന്മയാऽപി ന പഠിതോ ന വ്യാഖ്യാതശ്ച||൪-൭||-

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9

മഹതസ്തസ്യ തന്ത്രസ്യ ദുര്ഗാധസ്യാമ്ബുധേരിവ ||൮|| ആദാവേവോത്തമാങ്ഗസ്ഥാന് രോഗാനഭിദധാമ്യഹമ് | സങ്ഖ്യയാ ലക്ഷണൈശ്ചാപി സാധ്യാസാധ്യക്രമേണ ച ||൯||

ഇദാനീം സര്വേന്ദ്രിയാധിഷ്ഠാനത്വേന പ്രാണാധിഷ്ഠാനത്വേന ച ശിരഃ പ്രധാനമതഃ പ്രഥമം ശിരഃസ്ഥാന് വ്യാധീന് കഥയാമീതി നിര്ദിശന്നാഹ- മഹത ഇത്യാദി| തസ്യ ഉത്തരതന്ത്രസ്യാദൌ ഉത്തമാങ്ഗസ്ഥാന് രോഗാനഭിദധാമീതി സമ്ബന്ധഃ| അമ്ബുധേരിവ സമുദ്രസ്യേവ, മഹതഃ അതിവിസ്തീര്ണസ്യ, ദുര്ഗാധസ്യ അഗാധസ്യ| സങ്ഖ്യയാ ഷട്സപ്തത്യാ വിദേഹാധിപപ്രോക്തയാ, ലക്ഷണൈഃ വ്യഞ്ജനൈഃ, ചകാരേണ ഹേതുചികിത്സാഭ്യാം; സാധ്യാസാധ്യക്രമേണ ചേതി സാധ്യാസാധ്യപരിപാട്യാ| അഥവാ ലക്ഷണൈഃ ഹേതുപൂര്വരൂപോപശയസമ്പ്രാപ്തിഭിഃ; ചകാരേണ ചികിത്സിതമേവാനുക്തം സമുച്ചീയതേ, കേചിച്ച ക്രമശബ്ദേനൈവ ചികിത്സിതം ഗൃഹ്ണന്തി||൮-൯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

വിദ്യാദ്ദ്വയങ്ഗുലബാഹുല്യം സ്വാങ്ഗുഷ്ഠോദരസമ്മിതമ് | ദ്വ്യങ്ഗുലം സര്വതഃ സാര്ധം ഭിഷങ്നയനബുദ്ബുദമ് ||൧൦|| സുവൃത്തം ഗോസ്തനാകാരം സര്വഭൂതഗുണോദ്ഭവമ് |൧൧|

തത്ര സര്വേഷൂത്തമാങ്ഗസ്ഥേഷു സങ്ഖ്യാദിഭിര്വാച്യേഷു നയനഗതരോഗാഭിധാനം, സര്വേന്ദ്രിയാണാം മധ്യേ നയനസ്യ പ്രധാനത്വാത്; തത്രാപി നയനസ്യ പടലവ്യധനിമിത്തമന്തഃപ്രവേശായാമവിസ്താരൈര്മാനമാകാരം ച ദര്ശയന്നാഹ- വിദ്യാദിത്യാദി| ദ്വ്യങ്ഗുലബാഹുല്യമിദമന്തഃപ്രവേശപ്രമാണം, ദ്വ്യങ്ഗുലമാനമാഹ - സ്വാങ്ഗുഷ്ഠോദരസമ്മിതം; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- സ്വാങ്ഗുഷ്ഠോദരസമ്മിതം യദങ്ഗുലം തദങ്ഗുലദ്വയപ്രമാണം നേത്രബുദ്ബുദസ്യാന്തഃപ്രവേശം വിദ്യാത്| ദ്വ്യങ്ഗുലം സാര്ധമിതി അര്ധതൃതീയാങ്ഗുലമിത്യര്ഥഃ| സര്വത ഇതി ആയാമതോ വിസ്തരശ്ചേത്യര്ഥഃ| നയനബുദ്ബുദമ് അക്ഷിഗോലകഃ| സര്വഭൂതഗുണോദ്ഭവം സര്വഭൂതേഭ്യസ്തദ്ഗുണേഭ്യശ്ചോദ്ഭവോ യസ്യ തത്തഥാവിധം; സര്വഭൂതേഭ്യസ്താവന്നേത്രബുദ്ബുദം സിരാസ്നായ്വസ്ഥിസഹിതം സാശ്രുമാര്ഗം ചോത്പന്നം, തദ്ഗുണേഭ്യശ്ച രക്തസിതകൃഷ്ണഗുണാ ഉത്പന്നാഃ; ഏതേന ഗുണവദ്ഭൂതോത്പന്നമിത്യര്ഥഃ| കേചിദ്ഗുണശബ്ദേന ഭൂതപ്രസാദം കഥയന്തി; തച്ച വ്യാഖ്യാനം ജേജ്ജടായ ന രോചതേ||൧൦||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

പലം ഭുവോऽഗ്നിതോ രക്തം വാതാത് കൃഷ്ണം സിതം ജലാത് ||൧൧|| ആകാശാദശ്രുമാര്ഗാശ്ച ജായന്തേ നേത്രബുദ്ബുദേ |൧൨|

യേന ഭൂതേന നേത്രബുദ്ബുദമാരഭ്യതേ യേന ച രക്താദയ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- പലമിത്യാദി| പലം മാംസം, ഭുവഃ പൃഥിവ്യാഃ; അഗ്നിതോ രക്തമിതി അഗ്നിഗുണാദ്രക്തം പിത്തരൂപം; ഏവം സിതം ജലാദിത്യത്രാപി വ്യാഖ്യേയം; അശ്രുമാര്ഗാ അശ്രുസ്രോതാംസി||൧൧||-

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

ദൃഷ്ടിം ചാത്ര തഥാ വക്ഷ്യേ യഥാ ബ്രൂയാദ്വിശാരദഃ ||൧൨|| നേത്രായാമത്രിഭാഗം തു കൃഷ്ണമണ്ഡലമുച്യതേ | കൃഷ്ണാത് സപ്തമമിച്ഛന്തി ദൃഷ്ടിം ദൃഷ്ടിവിശാരദാഃ ||൧൩||

ഇദാനീം തസ്മിന്നേത്രബുദ്ബുദേ യദ്ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം തസ്യ പ്രമാണം പൂര്വാചാര്യപ്രതിപാദിതപ്രമാണാനുരൂപം പ്രതിപാദയിതുമാഹ- ദൃഷ്ടിം ചേത്യാദി| വിശാരദോ വിദേഹഃ| കൃഷ്ണാത് സപ്തമമിതി കൃഷ്ണമണ്ഡലാത് സപ്തമം ഭാഗം ദൃഷ്ടിമിച്ഛന്തി| ദൃഷ്ടിവിശാരദാഃ ശാലാകിനഃ| ഏതത് പ്രമാണം പരമതമപ്യപ്രതിഷിദ്ധത്വാദനുമതമേവ| തസ്യ സപ്തമാംശസ്യ കിം പ്രമാണം സ്യാദിതി കഥനായ മസൂരദലമാത്രാമിത്യഗ്രേ നിര്ദേശഃ; അഥവാ ശാലാകിനാം പരമതമഭിധായ മസൂരദലമാത്രാമിതി സ്വമതമഭിധാസ്യത്യാചാര്യഃ| യദ്യേവം തര്ഹ്യാതുരോപക്രമണീയേ ‘നവമസ്താരകാംശോ ദൃഷ്ടിഃ’ ഇതി കഥമുക്തവാന്? സത്യം, മഹാപുരുഷാണാം പൂര്ണായുഷാം ഭിന്നവിഷയമഭിധാനമിതി ന ദോഷഃ, അതോऽന്യാന്യപി സമാധാനാനി പഞ്ജികോക്താനി സന്തി, താനി വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതാനി| കേചിദിമം പാഠമന്യഥാ കൃത്വാऽऽപാതനികാപൂര്വകം പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൧൨-൧൩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

മണ്ഡലാനി ച സന്ധീംശ്ച പടലാനി ച ലോചനേ | യഥാക്രമം വിജാനീയാത് പഞ്ച ഷട് ച ഷഡേവ ച ||൧൪||

ഇദാനീം നയനസ്യ രോഗാധിഷ്ഠാനകഥനായ മണ്ഡലാദിസങ്ഖ്യാമാഹ- മണ്ഡലാനീത്യാദി| കേചിദേവം പഠന്തി- ‘ലോചനേ മണ്ഡലാന്യന്താന് സന്ധീംശ്ച പടലാനി ച| ജാനീയാത് ക്രമശഃ പഞ്ച ചതുരഃ ഷട് ഷഡേവ ച’- ഇതി| ഏഷ പാഠോ നിബന്ധകാരൈര്ദൂഷിതഃ||൧൪||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

പക്ഷ്മവര്ത്മശ്വേതകൃഷ്ണദൃഷ്ടീനാം മണ്ഡലാനി തു | അനുപൂര്വം തു തേ മധ്യാശ്ചത്വാരോऽന്ത്യാ യഥോത്തരമ് ||൧൫||

താന്യേവ പഞ്ചമണ്ഡലാന്യാഹ- പക്ഷ്മവര്ത്മേത്യാദി| പക്ഷ്മാദീനാം പഞ്ച മണ്ഡലാനി| തേ തു മണ്ഡലാ അനുപൂര്വം മധ്യാഃ, യഥോത്തരം ചാന്ത്യാഃ||൧൫||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

പക്ഷ്മവര്ത്മഗതഃ സന്ധിര്വര്ത്മശുക്ലഗതോऽപരഃ | ശുക്ലകൃഷ്ണഗതസ്ത്വന്യഃ കൃഷ്ണദൃഷ്ടിഗതോऽപരഃ | തതഃ കനീനകഗതഃ ഷഷ്ഠശ്ചാപാങ്ഗഗഃ സ്മൃതഃ ||൧൬||

സന്ധീനാഹ- പക്ഷ്മേത്യാദി| കനീനകഗതോ നാസാസമീപേऽവസ്ഥിതഃ , അപാങ്ഗഗോ ഭ്രൂപുച്ഛാന്തഃസ്ഥിതഃ||൧൬||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ദ്വേ വര്ത്മപടലേ വിദ്യാച്ചത്വാര്യന്യാനി ചാക്ഷിണി | ജായതേ തിമിരം യേഷു വ്യാധിഃ പരമദാരുണഃ ||൧൭||

പടലാന്യാഹ- ദ്വേ ഇത്യാദി| ചത്വാര്യന്യാനി ചാക്ഷിണി അപരാണ്യപി ചത്വാരി പടലാന്യക്ഷിണി വിദ്യാത്| യേഷു ചതുര്ഷു പടലേഷു||൧൭||-

Adhikarana 12 (18) · Śloka 19

തേജോജലാശ്രിതം ബാഹ്യം തേഷ്വന്യത് പിശിതാശ്രിതമ് | മേദസ്തൃതീയം പടലമാശ്രിതം ത്വസ്ഥി ചാപരമ് ||൧൮|| പഞ്ചമാംശസമം ദൃഷ്ടേസ്തേഷാം ബാഹുല്യമിഷ്യതേ |൧൯|

ഇദാനീം താന്യേവ തിമിരസ്യാശ്രയഭൂതാനി ചത്വാരി പടലാനി ചികിത്സാര്ഥം വിഭജന്നാഹ- തേജ ഇത്യാദി| അത്ര തേജഃശബ്ദേനാലോചകതേജഃസമാശ്രയം സിരാഗതം രക്തം ബോദ്ധവ്യമ്| ജലം ത്വഗ്ഗതോ രസധാതുഃ, ബാഹ്യമ് അക്ഷിഗോലകസ്യ പ്രഥമം പടലം; അന്യത് ദ്വിതീയം, ബാഹുല്യം സ്ഥൂലതാ||൧൮||-

Adhikarana 13 (19) · Śloka 20

സിരാണാം കണ്ഡരാണാം ച മേദസഃ കാലകസ്യ ച ||൧൯|| ഗുണാഃ കാലാത് പരഃ ശ്ലേഷ്മാ ബന്ധനേऽക്ഷ്ണോഃ സിരായുതഃ |൨൦|

തേഷാമേവ ധാതൂനാം പടലാശ്രയാണാമുപധാതൂനാം ച കര്മതോ നയനേऽസ്തിവം ദര്ശയന്നാഹ- സിരാണാമിത്യാദി| സിരാദീനാം കാലകാസ്ഥിപര്യന്താനാം പരാ ഗുണാ യഥോത്തരമുത്കൃഷ്ടാഃ പ്രസാദാ, അക്ഷ്ണോര്ബന്ധനേऽന്യോന്യസംഹനനേऽധികൃതാഃ|| തഥാ കാലകാത് പരഃ കാലകാസ്ഥ്നഃ സകാശാച്ഛ്ലേഷ്മാ സിരായുതോऽക്ഷ്ണോര്ബന്ധനേ പര ഉത്കൃഷ്ടോऽധികൃത ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| സിരാണാമിത്യത്ര ബഹുവചനസ്യാദ്യര്ഥവാചിത്വാദ്ധമനീനാമപി ഗ്രഹണമ്| കണ്ഡരാണാമിത്യത്ര കണ്ഡരാശബ്ദഃ സ്നായുവാചകഃ| അന്യേ തു സിരാദീനാം മേദഃപര്യന്താനാം ഗുണാഃ പ്രസാദാഃ കാലകസ്യാക്ഷ്ണോഃ കൃഷ്ണഭാഗസ്യ ബന്ധനേऽധികൃതാഃ| തഥാ കാലാത് പരഃ കൃഷ്ണഭാഗാദ്യഃ പരഃ ശുക്ലോ ഭാഗസ്തസ്യ ബന്ധനേ സിരായുതഃ ശ്ലേഷ്മാ| കേചിദേതദര്ഥാനുകൂലേനൈവാത്ര പാഠം പഠന്തി,- ‘സിരാണാം കണ്ഡരാണാം ച മേദസഃ കൃഷ്ണബന്ധനേ| ഗുണാഃ കാലാത് പരഃ ശ്ലേഷ്മാ ബന്ധനേऽക്ഷ്ണോഃ സിരായുതഃ’- ഇതി||൧൯||-

Adhikarana 14 (20) · Śloka 21

സിരാനുസാരിഭിര്ദോഷൈര്വിഗുണൈരൂര്ധ്വമാഗതൈഃ ||൨൦|| ജായന്തേ നേത്രഭാഗേഷു രോഗാഃ പരമദാരുണാഃ |൨൧|

ഇദാനീം നേത്രരോഗാണാം സാമാന്യാം സമ്പ്രാപ്തിമാഹ- സിരാനുസാരിഭിരിത്യാദി| സിരാ അത്ര നേത്രഗതാഃ| വിഗുണൈഃ പ്രകുപിതൈഃ| നേത്രഭാഗേഷു നേത്രാവയവേഷു| നേത്രരാജിഷ്വിതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര നേത്രാണ്യേവ രാജയോ നേത്രരാജയഃ| ഏതേന സര്വനേത്രാശ്രയാ അപി ലബ്ധാ ഭവന്തി||൨൦||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

തത്രാവിലം സസംരമ്ഭമശ്രുകണ്ഡൂപദേഹവത് ||൨൧|| ഗുരൂഷാതോദരാഗാദ്യൈര്ജുഷ്ടം ചാവ്യക്തലക്ഷണൈഃ | സശൂലം വര്ത്മകോഷേഷു ശൂകപൂര്ണാഭമേവ ച ||൨൨|| വിഹന്യമാനം രൂപേ വാ ക്രിയാസ്വക്ഷി യഥാ പുരാ | ദൃഷ്ട്വൈവ ധീമാന് ബുധ്യേത ദോഷേണാധിഷ്ഠിതം തു തത് ||൨൩||

പൂര്വരൂപമാഹ- തത്രേത്യാദി| ആവിലമ് ആകുലമശ്രുപൂര്ണമിത്യര്ഥഃ | സസംരമ്ഭമ് ഈഷച്ഛോഫയുക്തമ്| ഉപദേഹോ മലവൃദ്ധിഃ| ഗുരൂഷാതോദരാഗാദ്യൈര്ജുഷ്ടമിതി അത്രാദിശബ്ദഃ പ്രത്യേകം യോജ്യഃ; തേന ഗുരുത്വാദിഭിഃ ശ്ലേഷ്മലിങ്ഗൈഃ, ഊഷാദിഭിഃ പിത്തലിങ്ഗൈഃ, തോദാദിഭിഃ വാതാലിങ്ഗൈഃ, രാഗാദിഭിഃ ശോണിതലിങ്ഗൈഃ, ജുഷ്ടം സേവിതമ്| നനു യദി ഗുരുത്വാദീനി ദോഷലിങ്ഗാനി സന്തി തത് കഥം പൂര്വരൂപം? യതോ ദോഷവിശേഷേണാവ്യക്തം ലക്ഷണം പൂര്വരൂപം; അത ആഹ- അവ്യക്തലക്ഷണൈരിതി|- ഗുരുത്വാദീനാമപി തത്ര വ്യക്തതാ നാസ്ത്യേവേത്യര്ഥഃ| സശൂലമ് ഈഷച്ഛൂലമിത്യര്ഥഃ| വിഹന്യമാനമിത്യാദി| രൂപേ നീലപീതാദൌ യേന പ്രകാരേണ പൂര്വമാസീത്തതഃ സ്വയമേവ വിഹന്യമാനം ക്രിയമാണവിഘാതമ്| ക്രിയാസു നിമേഷോന്മേഷാദിഷു ചേതി| അന്യേ തു ‘ക്രിയാസ്വക്ഷി യഥാ പുരാ’ ഇത്യത്ര ‘ക്രിയാസ്വക്ഷ്യാഗതക്ലമമ്’ ഇതി പഠന്തി| തത്രാഗതക്ലമമ് ആപ്തക്ലമം, നിര്വ്യാപാരമിത്യര്ഥഃ||൨൧-൨൩||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

തത്ര സമ്ഭവമാസാദ്യ യഥാദോഷം ഭിഷഗ്ജിതമ് | വിദധ്യാന്നേത്രജാ രോഗാ ബലവന്തഃ സ്യുരന്യഥാ ||൨൪||

പൂര്വരൂപേ ക്രിയാം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്ര നയനേ, സമ്ഭവം രോഗാണാം പ്രാഗുത്പത്തിം, ആസാദ്യ ജ്ഞാത്വാ, ഭിഷഗ്ജിതമ് ഔഷധം, വിദധ്യാത്| ‘തത്ര സഞ്ചയമാസാദ്യ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര സഞ്ചയശബ്ദശ്ചയപ്രകോപപ്രസരാദിഷു വര്തതേ||൨൪||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

സങ്ക്ഷേപതഃ ക്രിയായോഗോ നിദാനപരിവര്ജനമ് | വാതാദീനാം പ്രതീഘാതഃ പ്രോക്തോ വിസ്തരതഃ പുനഃ ||൨൫||

കിം തദ്ഭിഷഗ്ജിതം പൂര്വരൂപേ കുര്യാദിത്യാശങ്ക്യ സങ്ക്ഷേപവിസ്തരാഭ്യാം തത്ര ഭിഷഗ്ജിതമാഹ- സങ്ക്ഷേപത ഇത്യാദി| ക്രിയാണാം സംശമനസംശോധനാദീനാമയമേവ സമ്യഗ്യോഗഃ| കിം തദിത്യാഹ- നിദാനപരിവര്ജനമിതി|- നിദാനാനാം ദോഷകാരകഹേതൂനാം രോഗകാരകഹേതൂനാം ച സര്വതോ വര്ജനമ്| വിസ്തരേണ പുനര്വാതാദീനാം പ്രതീഘാതഃ ക്രിയായോഗഃ പ്രോക്തഃ| യേനൌഷധപ്രയോഗേണ വാതാദീനാം കോപഃ പ്രതിഹന്യതേ സ ഉപക്രമ ഉക്ത ഇത്യര്ഥഃ||൨൫||

Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27

ഉഷ്ണാഭിതപ്തസ്യ ജലപ്രവേശാദ്ദൂരേക്ഷണാത് സ്വപ്നവിപര്യയാച്ച | പ്രസക്തസംരോദനകോപശോകക്ലേശാഭിഘാതാദതിമൈഥുനാച്ച ||൨൬|| ശുക്താരനാലാമ്ലകുലത്ഥമാഷനിഷേവണാദ്വേഗവിനിഗ്രഹാച്ച | സ്വേദാദഥോ ധൂമനിഷേവണാച്ച ഛര്ദേര്വിഘാതാദ്വമനാതിയോഗാത് | ബാഷ്പഗ്രഹാത് സൂക്ഷ്മനിരീക്ഷണാച്ച നേത്രേ വികാരാന് ജനയന്തി ദോഷാഃ ||൨൭||

കാനി താനി നിദാനാനി യാനി പരിഹര്തവ്യാനീത്യാഹ- ഉഷ്ണേത്യാദി| അത്ര കേചിത് ‘ഏവം വിദാഹ്യാപ്രതികാരിണോऽന്നം’ ഇത്യാദി യാവത് ‘അവാക്ശിരോത്യുച്ഛ്രിതശായിതസ്യ ജ്വരോപതാപാദൃതുപര്യയാച്ച’ ഇത്യന്തം പഠന്തി , സ ച പാഠഃ പുനരുക്തിദൂഷണഭയാന്നാങ്ഗീകൃതഃ||൨൬-൨൭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 29

വാതാദ്ദശ തഥാ പിത്താത് കഫാച്ചൈവ ത്രയോദശ | രക്താത് ഷോഡശ വിജ്ഞേയാഃ സര്വജാഃ പഞ്ചവിംശതിഃ ||൨൮|| തഥാ ബാഹ്യൌ പുനര്ദ്വൌ ച രോഗാഃ ഷട്സപ്തതിഃ സ്മൃതാഃ |൨൯|

ഇദാനീം താനേവ വികാരാന് വാതാദിസങ്ഖ്യയാ നിര്ദിശന്നാഹ- വാതാദിത്യാദി| തഥാ പിത്താത് പിത്താദപി ദശൈവ ച| ബാഹ്യൌ ബഹിര്നിമിത്തഭവൌ| തൌ കൌ? ഏകോऽഭിഘാതോത്പന്നഃ സനിമിത്തഃ, അന്യഃ സുരര്ഷിഗന്ധര്വാദിദര്ശനാഭിഹതശക്തിരനിമിത്തഃ||൨൮||-

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31

ഹതാധിമന്ഥോ നിമിഷോ ദൃഷ്ടിര്ഗമ്ഭീരികാ ച യാ ||൨൯|| യച്ച വാതഹതം വര്ത്മ ന തേ സിധ്യന്തി വാതജാഃ | യാപ്യോऽഥ തന്മയഃ കാചഃ സാധ്യാഃ സ്യുഃസാന്യമാരുതാഃ ||൩൦|| ശുഷ്കാക്ഷിപാകാധീമന്ഥസ്യന്ദമാരുതപര്യയാഃ |൩൧|

ഇദാനീം തേഷാമേവ വികാരാണാം വാതാദിഭേദേന സാധ്യാസാധ്യയാപ്യത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ഹതേത്യാദി| തന്മയഃ വാതമയഃ| സാധ്യാഃ സ്യുഃ സാന്യമാരുതാ ഇതി ഹതാധിമന്ഥാദയശ്ചത്വാരോ വാതജാ അസാധ്യാഃ, ഏകശ്ച യാപ്യഃ, ശുഷ്കാക്ഷിപാകാദയോ രോഗാഃ സാന്യമാരുതാ അന്യതോവാതരോഗേണ സഹിതാഃ പഞ്ച സാധ്യാഃ||൨൯-൩൦||-

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33

അസാധ്യോ ഹ്രസ്വജാഡ്യോ യോ ജലസ്രാവശ്ച പൈത്തികഃ ||൩൧|| പരിമ്ലായീ ച നീലശ്ച യാപ്യഃ കാചോऽഥ തന്മയഃ | അഭിഷ്യന്ദോऽധിമന്ഥോऽമ്ലാധ്യുഷിതം ശുക്തികാ ച യാ ||൩൨|| ദൃഷ്ടിഃ പിത്തവിദഗ്ധാ ച ധൂമദര്ശീ ച സിധ്യതി |൩൩|

അസാധ്യ ഇത്യാദി| പിത്തസമ്ഭവൌ ദ്വൌ ഹ്രസ്വജാഡ്യജലസ്രാവൌ സാധയിതുമശക്യൌ, തഥാ പൈത്തികൌ പരിമ്ലായീനീലാഖ്യൌ കാചൌ യാപനാര്ഹൌ, അഭിഷ്യന്ദാദയഃ ഷട് സാധ്യാഃ||൩൧-൩൨||-

Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35

അസാധ്യഃ കഫജഃ സ്രാവോ യാപ്യഃ കാചശ്ച തന്മയഃ ||൩൩|| അഭിഷ്യന്ദോऽധിമന്ഥശ്ച ബലാസഗ്രഥിതം ച യത് | ദൃഷ്ടിഃ ശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധാ ച പോഥക്യോ ലഗണ്ശ്ച യഃ ||൩൪|| ക്രിമിഗ്രന്ഥിപരിക്ലിന്നവര്ത്മശുക്ലാര്മപിഷ്ടകാഃ | ശ്ലേഷ്മോപനാഹഃ സാധ്യാസ്തു കഥിതാഃ ശ്ലേഷ്മജേഷു തു ||൩൫||

അസാധ്യ ഇത്യാദി| തന്മയഃ ശ്ലേഷ്മജ ഇത്യര്ഥഃ| കഫജേഷ്വേക ഏവാസാധ്യഃ, യാപ്യോऽപ്യേക ഏവ, അഭിഷ്യന്ദാദയശ്ചൈകാദശ സാധ്യാഃ||൩൩-൩൫||

Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38

രക്തസ്രാവോऽജകാജാതം ശോണിതാര്ശോവ്രണാന്വിതമ് | ശുക്രം ന സാധ്യം കാചശ്ച യാപ്യസ്തജ്ജഃ പ്രകീര്തിതഃ ||൩൬|| മന്ഥസ്യന്ദൌ ക്ലിഷ്ടവര്ത്മ ഹര്ഷോത്പാതൌ തഥൈവ ച | സിരാജാതാऽഞ്ജനാഖ്യാ ച സിരാജാലം ച യത് സ്മൃതമ് ||൩൭|| പര്വണ്യഥാവ്രണം ശുക്രം ശോണിതാര്മാര്ജുനശ്ച യഃ | ഏതേ സാധ്യാ വികാരേഷു രക്തജേഷു ഭവന്തി ഹി ||൩൮||

രക്തസ്രാവ ഇത്യാദി| രക്തസ്രാവസ്തഥാऽജകാ ശോണിതാര്ശഃ ക്ഷതശുക്രകം ച രക്താജ്ജാതം ചതുഷ്ടയമപ്യസാധ്യം, തജ്ജോ രക്തജഃ കാചോ യാപ്യഃ, മന്ഥസ്യന്ദാദയ ഏകാദശ സാധ്യാഃ||൩൬-൩൮||

Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42

പൂയാസ്രാവോ നാകുലാന്ധ്യമക്ഷിപാകാത്യയോऽലജീ | അസാധ്യാഃ സര്വജാ യാപ്യഃ കാചഃ കോപശ്ച പക്ഷ്മണഃ ||൩൯|| വര്ത്മാവബന്ധോ യോ വ്യാധിഃ സിരാസു പിഡകാ ച യാ | പ്രസ്താര്യര്മാധിമാംസാര്മ സ്നായ്വര്മോത്സങ്ഗിനീ ച യാ ||൪൦|| പൂയാലസശ്ചാര്ബുദം ച ശ്യാവകര്ദമവര്ത്മനീ | തഥാऽര്ശോവര്ത്മ ശുഷ്കാര്ശഃ ശര്കരാവര്ത്മ യച്ച വൈ ||൪൧|| സശോഫശ്ചാപ്യശോഫശ്ച പാകോ ബഹലവര്ത്മ ച | അക്ലിന്നവര്ത്മ കുമ്ഭീകാ ബിസവര്ത്മ ച സിധ്യതി ||൪൨||

പൂയേത്യാദി| പൂയാസ്രാവാദയശ്ചത്വാരോऽസാധ്യാഃ, കാചപക്ഷ്മകോപൌ യാപ്യൌ, വര്ത്മാവബന്ധാദയ ഏകോനവിംശതിഃ സാധ്യാഃ| കേചിത്തു ‘കാചഃ കോപശ്ച പക്ഷ്മണ’ ഇത്യത്ര ‘യാപ്യോ വര്ത്മാവബന്ധശ്ച കാചഃ കോപശ്ച പക്ഷ്മണഃ| പില്ലാഖ്യശ്ചാപി യോ വ്യാധിഃ സിരാസു പിഡകാ ച യാ’ ഇതി പഠന്തി| സ ച പാഠഃ പഞ്ജികയാ നിരസ്തഃ, തസ്മാദസ്മാഭിരപി പരിത്യക്തഃ||൩൯-൪൨||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 43

സനിമിത്തോऽനിമിത്തശ്ച ദ്വാവസാധ്യൌ തു ബാഹ്യജൌ |൪൩|

സനിമിത്ത ഇത്യാദി| തൌ ദ്വാവപി സന്നിപാതനിമിത്തൌ വിവൃതൌ|൪൩|-

Adhikarana 26 (43) · Śloka 43

ഷട്സപ്തതിര്വികാരാണാമേഷാ സങ്ഗ്രഹകീര്തിതാ ||൪൩||

ഷഡിത്യാദി| സങ്ക്ഷേപേണ കഥിതാ, അഥവാ സങ്ഗ്രഹേണ സമ്യക് ദോഷഗ്രഹേണ കഥിതാ||൪൩||

Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45

നവ സന്ധ്യാശ്രയാസ്തേഷു വര്ത്മജാസ്ത്വേകവിംശതിഃ | ശുക്ലഭാഗേ ദശൈകശ്ച ചത്വാരഃ കൃഷ്ണഭാഗജാഃ ||൪൪|| സര്വാശ്രയാഃ സപ്തദശ ദൃഷ്ടിജാ ദ്വാദശൈവ തു | ബാഹ്യജൌ ദ്വൌ സമാഖ്യാതൌ രോഗൌ പരമദാരുണൌ | ഭൂയ ഏതാന് പ്രവക്ഷ്യാമി സങ്ഖ്യാരൂപചികിത്സിതൈഃ ||൪൫||

ഇദാനീം തേഷാം ദോഷവിശേഷേണ സങ്ഗ്രഹം പ്രതിപാദ്യ സന്ധ്യാദ്യാശ്രയമേദേനാപി സങ്ഗ്രഹം പ്രതിപാദയന്നാഹ- നവേത്യാദി| ദ്വൌ ബാഹ്യജൌ സര്വാശ്രയത്വേऽപി ദൃഷ്ട്യാശ്രിതൌ മന്തവ്യൌ, ദൃഷ്ടേഃ പ്രധാനതമത്വാത്||൪൪-൪൫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലക്യതന്ത്രേ ഔപദ്രവികോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ ||൧||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||