1. aupadravikādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

అథాత ఔపద్రవికమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||

కల్పస్థానానంతరముత్తరతంత్రమారభ్యతే, యేన కల్పస్థానే విషజస్యాగంతువ్రణస్య విషముపద్రవకారి నిజవ్రణస్యాపి రిపుభిరవచారితవిషముపద్రవభూతమితి తచ్చికిత్సితభిహితం, అత ఉపద్రవచికిత్సాధికారసామాన్యాత్ సర్వోపద్రవచికిత్సార్థముత్తరతంత్రారంభః; అథవా సవింశమధ్యాయశతం పరిసమాప్య పరిశిష్టత్వాదుత్తరతంత్రం ప్రతిపాద్యం భవతి| తస్య చ తంత్రస్యోపద్రవానధికృత్య ప్రవృత్తత్వాన్నిరుక్త్యా ఔపద్రవికత్వం ప్రాప్తమప్యధ్యాయే వ్యవస్థితం| తదుక్తం సూత్రే- ‘అధికృత్య కృతం’ ఇత్యాది| స చ నిరుక్తిసంపన్నోఽధ్యాయః ప్రాక్ ప్రతిపాద్యో భవతీత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది| ఉపద్రవాన్ రోగానధికృత్య కృతోఽధ్యాయ ఔపద్రవికః||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

అధ్యాయానాం శతే వింశే యదుక్తమసకృన్మయా | వక్ష్యామి బహుధా సమ్యగుత్తరేఽర్థానిమానితి ||3|| ఇదానీం తత్ ప్రవక్ష్యామి తంత్రముత్తరముత్తమం |4|

ఇదానీమారభ్యమాణస్యోత్తరతంత్రస్య సంబంధం దర్శయన్నాహ- అధ్యాయానామిత్యాది| యద్యస్మాత్ కారణాద్వింశత్యధికేఽధ్యాయశతే పునః పునరుక్తం మయా; కిం తదిత్యాహ- ‘ఇమానర్థాన్ బహుధోత్తరే వక్ష్యామి’ ఇతి; తత్తస్మాత్ కారణాదధునోత్తరతంత్రం ప్రవక్ష్యామీతి సంబంధః| కేచిత్ ‘యద్వింశత్యధికే ప్రోక్తమధ్యాయానాం శతే మయా’ ఇతి పఠంతి; అపరే తు ‘శతే సవింశేఽధ్యాయానాం’ ఇతి పఠంతి||3||-

Adhikarana 3 (4-7) · Śloka 8

నిఖిలేనోపదిశ్యంతే యత్ర రోగాః పృథగ్విధాః ||4|| శాలాక్యతంత్రాభిహితా విదేహాధిపకీర్తితాః | యే చ విస్తరతో దృష్టాః కుమారాబాధహేతవః ||5|| షట్సు కాయచికిత్సాసు యే చోక్తాః పరమర్షిభిః | ఉపసర్గాదయో రోగా యే చాప్యాగంతవః స్మృతాః ||6|| త్రిషష్టీ రససంసర్గాః స్వస్థవృత్తం తథైవ చ | యుక్తార్థా యుక్తయశ్చైవ దోషభేదాస్తథైవ చ ||7|| యత్రోక్తా వివిధా అర్థా రోగసాధనహేతవః |8|

ఇదానీముత్తరతంత్రస్య నిఖిలవ్యాధినిశ్చయచికిత్సాలక్షణాం స్తుతిం నిర్దిశన్నాహ- నిఖిలేనేత్యాది| నిఖిలేన సామస్త్యేన| యత్ర యస్మిన్నుత్తరతంత్రే| పృథగ్విధా నానాప్రకారాః| కే తే నానాప్రకారా రోగా నిఖిలేనోత్తరేఽభిధాస్యంతే? ఇత్యాహ- శాలాక్యశాస్త్రాభిహితా ఇత్యాది| విదేహాధిపకీర్తితా ఇతి నిమిప్రణీతాః షట్సప్తతిర్నేత్రరోగాః, న కరాలభద్రశౌనకాదిప్రణీతాః| యే చ విస్తరతో హష్టా ఇతి పార్వతకజీవకబంధకప్రభృతిభిః; కుమారాబాధహేతవః స్కందగ్రహప్రభృతయః| షట్సు కాయచికిత్సాసు అగ్నివేశభేడజాతూకర్ణపరాశరహారీతక్షారపాణీప్రోక్తాసు| ఉపసర్గాదయో జ్వరాదయః| ఆగంతవః అత్ర ఉన్మాదాదయః| నను భూతనిమిత్తత్వాదున్మాదాదీనాం కథమాగంతుకత్వం? యతః ప్రహారాదికృతా ఆగంతవః; సత్యం, బాహ్యనిమిత్తత్వాదున్మాదాదీనామాగంతుకత్వం| గయీ తు, ఉపసర్గాదయః అమానుషోపసర్గాదయః, తే చాపస్మారోన్మాదా భూతవిద్యాభిహితాః, త ఏవాగంతవ ఇతి వ్యాఖ్యానయతి| ఉత్తరతంత్రే నిఖిలేన రోగా ఏవ ప్రోక్తా ఉతాన్యేఽపి ప్రోక్తా? ఇతి పృష్ట ఆహ- త్రిషష్టీ రససంసర్గా ఇత్యాది| యుక్తార్థాః ప్రమాణోపపన్నార్థాః| యుక్తయః తంత్రయుక్తయః| అస్యాగ్రే కేచిత్ ‘విదేహాధిపతిః శ్రీమాన్ జనకో నామ విశ్రుతః| ఆలంభయజ్ఞప్రవణః సోఽయజద్బ్రాహ్మణైర్వృతః|| తస్య యాగప్రవృత్తస్య కుపితో భగవాన్ రవిః|| దృష్టిం ప్రణాశయామాస సోఽనుతేపే మహత్తపః|| దీప్తాంశుస్తపసా తేన తోషితః ప్రదదౌ పునః|| చక్షుర్వేదం ప్రసన్నాత్మా సర్వభూతానుకంపయా||’ ఇతి పాఠం పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ| తం చ బృహత్పంజికాకారో న పఠతి, తస్మాన్మయాఽపి న పఠితో న వ్యాఖ్యాతశ్చ||4-7||-

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9

మహతస్తస్య తంత్రస్య దుర్గాధస్యాంబుధేరివ ||8|| ఆదావేవోత్తమాంగస్థాన్ రోగానభిదధామ్యహం | సంఖ్యయా లక్షణైశ్చాపి సాధ్యాసాధ్యక్రమేణ చ ||9||

ఇదానీం సర్వేంద్రియాధిష్ఠానత్వేన ప్రాణాధిష్ఠానత్వేన చ శిరః ప్రధానమతః ప్రథమం శిరఃస్థాన్ వ్యాధీన్ కథయామీతి నిర్దిశన్నాహ- మహత ఇత్యాది| తస్య ఉత్తరతంత్రస్యాదౌ ఉత్తమాంగస్థాన్ రోగానభిదధామీతి సంబంధః| అంబుధేరివ సముద్రస్యేవ, మహతః అతివిస్తీర్ణస్య, దుర్గాధస్య అగాధస్య| సంఖ్యయా షట్సప్తత్యా విదేహాధిపప్రోక్తయా, లక్షణైః వ్యంజనైః, చకారేణ హేతుచికిత్సాభ్యాం; సాధ్యాసాధ్యక్రమేణ చేతి సాధ్యాసాధ్యపరిపాట్యా| అథవా లక్షణైః హేతుపూర్వరూపోపశయసంప్రాప్తిభిః; చకారేణ చికిత్సితమేవానుక్తం సముచ్చీయతే, కేచిచ్చ క్రమశబ్దేనైవ చికిత్సితం గృహ్ణంతి||8-9||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 11

విద్యాద్ద్వయంగులబాహుల్యం స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం | ద్వ్యంగులం సర్వతః సార్ధం భిషఙ్నయనబుద్బుదం ||10|| సువృత్తం గోస్తనాకారం సర్వభూతగుణోద్భవం |11|

తత్ర సర్వేషూత్తమాంగస్థేషు సంఖ్యాదిభిర్వాచ్యేషు నయనగతరోగాభిధానం, సర్వేంద్రియాణాం మధ్యే నయనస్య ప్రధానత్వాత్; తత్రాపి నయనస్య పటలవ్యధనిమిత్తమంతఃప్రవేశాయామవిస్తారైర్మానమాకారం చ దర్శయన్నాహ- విద్యాదిత్యాది| ద్వ్యంగులబాహుల్యమిదమంతఃప్రవేశప్రమాణం, ద్వ్యంగులమానమాహ - స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- స్వాంగుష్ఠోదరసమ్మితం యదంగులం తదంగులద్వయప్రమాణం నేత్రబుద్బుదస్యాంతఃప్రవేశం విద్యాత్| ద్వ్యంగులం సార్ధమితి అర్ధతృతీయాంగులమిత్యర్థః| సర్వత ఇతి ఆయామతో విస్తరశ్చేత్యర్థః| నయనబుద్బుదం అక్షిగోలకః| సర్వభూతగుణోద్భవం సర్వభూతేభ్యస్తద్గుణేభ్యశ్చోద్భవో యస్య తత్తథావిధం; సర్వభూతేభ్యస్తావన్నేత్రబుద్బుదం సిరాస్నాయ్వస్థిసహితం సాశ్రుమార్గం చోత్పన్నం, తద్గుణేభ్యశ్చ రక్తసితకృష్ణగుణా ఉత్పన్నాః; ఏతేన గుణవద్భూతోత్పన్నమిత్యర్థః| కేచిద్గుణశబ్దేన భూతప్రసాదం కథయంతి; తచ్చ వ్యాఖ్యానం జేజ్జటాయ న రోచతే||10||-

Adhikarana 6 (11) · Śloka 12

పలం భువోఽగ్నితో రక్తం వాతాత్ కృష్ణం సితం జలాత్ ||11|| ఆకాశాదశ్రుమార్గాశ్చ జాయంతే నేత్రబుద్బుదే |12|

యేన భూతేన నేత్రబుద్బుదమారభ్యతే యేన చ రక్తాదయ ఇతి దర్శయన్నాహ- పలమిత్యాది| పలం మాంసం, భువః పృథివ్యాః; అగ్నితో రక్తమితి అగ్నిగుణాద్రక్తం పిత్తరూపం; ఏవం సితం జలాదిత్యత్రాపి వ్యాఖ్యేయం; అశ్రుమార్గా అశ్రుస్రోతాంసి||11||-

Adhikarana 7 (12-13) · Śloka 13

దృష్టిం చాత్ర తథా వక్ష్యే యథా బ్రూయాద్విశారదః ||12|| నేత్రాయామత్రిభాగం తు కృష్ణమండలముచ్యతే | కృష్ణాత్ సప్తమమిచ్ఛంతి దృష్టిం దృష్టివిశారదాః ||13||

ఇదానీం తస్మిన్నేత్రబుద్బుదే యద్దృష్టిమండలం తస్య ప్రమాణం పూర్వాచార్యప్రతిపాదితప్రమాణానురూపం ప్రతిపాదయితుమాహ- దృష్టిం చేత్యాది| విశారదో విదేహః| కృష్ణాత్ సప్తమమితి కృష్ణమండలాత్ సప్తమం భాగం దృష్టిమిచ్ఛంతి| దృష్టివిశారదాః శాలాకినః| ఏతత్ ప్రమాణం పరమతమప్యప్రతిషిద్ధత్వాదనుమతమేవ| తస్య సప్తమాంశస్య కిం ప్రమాణం స్యాదితి కథనాయ మసూరదలమాత్రామిత్యగ్రే నిర్దేశః; అథవా శాలాకినాం పరమతమభిధాయ మసూరదలమాత్రామితి స్వమతమభిధాస్యత్యాచార్యః| యద్యేవం తర్హ్యాతురోపక్రమణీయే ‘నవమస్తారకాంశో దృష్టిః’ ఇతి కథముక్తవాన్? సత్యం, మహాపురుషాణాం పూర్ణాయుషాం భిన్నవిషయమభిధానమితి న దోషః, అతోఽన్యాన్యపి సమాధానాని పంజికోక్తాని సంతి, తాని విస్తరభయాన్న లిఖితాని| కేచిదిమం పాఠమన్యథా కృత్వాఽఽపాతనికాపూర్వకం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః||12-13||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

మండలాని చ సంధీంశ్చ పటలాని చ లోచనే | యథాక్రమం విజానీయాత్ పంచ షట్ చ షడేవ చ ||14||

ఇదానీం నయనస్య రోగాధిష్ఠానకథనాయ మండలాదిసంఖ్యామాహ- మండలానీత్యాది| కేచిదేవం పఠంతి- ‘లోచనే మండలాన్యంతాన్ సంధీంశ్చ పటలాని చ| జానీయాత్ క్రమశః పంచ చతురః షట్ షడేవ చ’- ఇతి| ఏష పాఠో నిబంధకారైర్దూషితః||14||

Adhikarana 9 (15) · Śloka 15

పక్ష్మవర్త్మశ్వేతకృష్ణదృష్టీనాం మండలాని తు | అనుపూర్వం తు తే మధ్యాశ్చత్వారోఽంత్యా యథోత్తరం ||15||

తాన్యేవ పంచమండలాన్యాహ- పక్ష్మవర్త్మేత్యాది| పక్ష్మాదీనాం పంచ మండలాని| తే తు మండలా అనుపూర్వం మధ్యాః, యథోత్తరం చాంత్యాః||15||

Adhikarana 10 (16) · Śloka 16

పక్ష్మవర్త్మగతః సంధిర్వర్త్మశుక్లగతోఽపరః | శుక్లకృష్ణగతస్త్వన్యః కృష్ణదృష్టిగతోఽపరః | తతః కనీనకగతః షష్ఠశ్చాపాంగగః స్మృతః ||16||

సంధీనాహ- పక్ష్మేత్యాది| కనీనకగతో నాసాసమీపేఽవస్థితః , అపాంగగో భ్రూపుచ్ఛాంతఃస్థితః||16||

Adhikarana 11 (17) · Śloka 17

ద్వే వర్త్మపటలే విద్యాచ్చత్వార్యన్యాని చాక్షిణి | జాయతే తిమిరం యేషు వ్యాధిః పరమదారుణః ||17||

పటలాన్యాహ- ద్వే ఇత్యాది| చత్వార్యన్యాని చాక్షిణి అపరాణ్యపి చత్వారి పటలాన్యక్షిణి విద్యాత్| యేషు చతుర్షు పటలేషు||17||-

Adhikarana 12 (18) · Śloka 19

తేజోజలాశ్రితం బాహ్యం తేష్వన్యత్ పిశితాశ్రితం | మేదస్తృతీయం పటలమాశ్రితం త్వస్థి చాపరం ||18|| పంచమాంశసమం దృష్టేస్తేషాం బాహుల్యమిష్యతే |19|

ఇదానీం తాన్యేవ తిమిరస్యాశ్రయభూతాని చత్వారి పటలాని చికిత్సార్థం విభజన్నాహ- తేజ ఇత్యాది| అత్ర తేజఃశబ్దేనాలోచకతేజఃసమాశ్రయం సిరాగతం రక్తం బోద్ధవ్యం| జలం త్వగ్గతో రసధాతుః, బాహ్యం అక్షిగోలకస్య ప్రథమం పటలం; అన్యత్ ద్వితీయం, బాహుల్యం స్థూలతా||18||-

Adhikarana 13 (19) · Śloka 20

సిరాణాం కండరాణాం చ మేదసః కాలకస్య చ ||19|| గుణాః కాలాత్ పరః శ్లేష్మా బంధనేఽక్ష్ణోః సిరాయుతః |20|

తేషామేవ ధాతూనాం పటలాశ్రయాణాముపధాతూనాం చ కర్మతో నయనేఽస్తివం దర్శయన్నాహ- సిరాణామిత్యాది| సిరాదీనాం కాలకాస్థిపర్యంతానాం పరా గుణా యథోత్తరముత్కృష్టాః ప్రసాదా, అక్ష్ణోర్బంధనేఽన్యోన్యసంహననేఽధికృతాః|| తథా కాలకాత్ పరః కాలకాస్థ్నః సకాశాచ్ఛ్లేష్మా సిరాయుతోఽక్ష్ణోర్బంధనే పర ఉత్కృష్టోఽధికృత ఇతి పిండార్థః| సిరాణామిత్యత్ర బహువచనస్యాద్యర్థవాచిత్వాద్ధమనీనామపి గ్రహణం| కండరాణామిత్యత్ర కండరాశబ్దః స్నాయువాచకః| అన్యే తు సిరాదీనాం మేదఃపర్యంతానాం గుణాః ప్రసాదాః కాలకస్యాక్ష్ణోః కృష్ణభాగస్య బంధనేఽధికృతాః| తథా కాలాత్ పరః కృష్ణభాగాద్యః పరః శుక్లో భాగస్తస్య బంధనే సిరాయుతః శ్లేష్మా| కేచిదేతదర్థానుకూలేనైవాత్ర పాఠం పఠంతి,- ‘సిరాణాం కండరాణాం చ మేదసః కృష్ణబంధనే| గుణాః కాలాత్ పరః శ్లేష్మా బంధనేఽక్ష్ణోః సిరాయుతః’- ఇతి||19||-

Adhikarana 14 (20) · Śloka 21

సిరానుసారిభిర్దోషైర్విగుణైరూర్ధ్వమాగతైః ||20|| జాయంతే నేత్రభాగేషు రోగాః పరమదారుణాః |21|

ఇదానీం నేత్రరోగాణాం సామాన్యాం సంప్రాప్తిమాహ- సిరానుసారిభిరిత్యాది| సిరా అత్ర నేత్రగతాః| విగుణైః ప్రకుపితైః| నేత్రభాగేషు నేత్రావయవేషు| నేత్రరాజిష్వితి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర నేత్రాణ్యేవ రాజయో నేత్రరాజయః| ఏతేన సర్వనేత్రాశ్రయా అపి లబ్ధా భవంతి||20||-

Adhikarana 15 (21-23) · Śloka 23

తత్రావిలం ససంరంభమశ్రుకండూపదేహవత్ ||21|| గురూషాతోదరాగాద్యైర్జుష్టం చావ్యక్తలక్షణైః | సశూలం వర్త్మకోషేషు శూకపూర్ణాభమేవ చ ||22|| విహన్యమానం రూపే వా క్రియాస్వక్షి యథా పురా | దృష్ట్వైవ ధీమాన్ బుధ్యేత దోషేణాధిష్ఠితం తు తత్ ||23||

పూర్వరూపమాహ- తత్రేత్యాది| ఆవిలం ఆకులమశ్రుపూర్ణమిత్యర్థః | ససంరంభం ఈషచ్ఛోఫయుక్తం| ఉపదేహో మలవృద్ధిః| గురూషాతోదరాగాద్యైర్జుష్టమితి అత్రాదిశబ్దః ప్రత్యేకం యోజ్యః; తేన గురుత్వాదిభిః శ్లేష్మలింగైః, ఊషాదిభిః పిత్తలింగైః, తోదాదిభిః వాతాలింగైః, రాగాదిభిః శోణితలింగైః, జుష్టం సేవితం| నను యది గురుత్వాదీని దోషలింగాని సంతి తత్ కథం పూర్వరూపం? యతో దోషవిశేషేణావ్యక్తం లక్షణం పూర్వరూపం; అత ఆహ- అవ్యక్తలక్షణైరితి|- గురుత్వాదీనామపి తత్ర వ్యక్తతా నాస్త్యేవేత్యర్థః| సశూలం ఈషచ్ఛూలమిత్యర్థః| విహన్యమానమిత్యాది| రూపే నీలపీతాదౌ యేన ప్రకారేణ పూర్వమాసీత్తతః స్వయమేవ విహన్యమానం క్రియమాణవిఘాతం| క్రియాసు నిమేషోన్మేషాదిషు చేతి| అన్యే తు ‘క్రియాస్వక్షి యథా పురా’ ఇత్యత్ర ‘క్రియాస్వక్ష్యాగతక్లమం’ ఇతి పఠంతి| తత్రాగతక్లమం ఆప్తక్లమం, నిర్వ్యాపారమిత్యర్థః||21-23||

Adhikarana 16 (24) · Śloka 24

తత్ర సంభవమాసాద్య యథాదోషం భిషగ్జితం | విదధ్యాన్నేత్రజా రోగా బలవంతః స్యురన్యథా ||24||

పూర్వరూపే క్రియాం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర నయనే, సంభవం రోగాణాం ప్రాగుత్పత్తిం, ఆసాద్య జ్ఞాత్వా, భిషగ్జితం ఔషధం, విదధ్యాత్| ‘తత్ర సంచయమాసాద్య’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర సంచయశబ్దశ్చయప్రకోపప్రసరాదిషు వర్తతే||24||

Adhikarana 17 (25) · Śloka 25

సంక్షేపతః క్రియాయోగో నిదానపరివర్జనం | వాతాదీనాం ప్రతీఘాతః ప్రోక్తో విస్తరతః పునః ||25||

కిం తద్భిషగ్జితం పూర్వరూపే కుర్యాదిత్యాశంక్య సంక్షేపవిస్తరాభ్యాం తత్ర భిషగ్జితమాహ- సంక్షేపత ఇత్యాది| క్రియాణాం సంశమనసంశోధనాదీనామయమేవ సమ్యగ్యోగః| కిం తదిత్యాహ- నిదానపరివర్జనమితి|- నిదానానాం దోషకారకహేతూనాం రోగకారకహేతూనాం చ సర్వతో వర్జనం| విస్తరేణ పునర్వాతాదీనాం ప్రతీఘాతః క్రియాయోగః ప్రోక్తః| యేనౌషధప్రయోగేణ వాతాదీనాం కోపః ప్రతిహన్యతే స ఉపక్రమ ఉక్త ఇత్యర్థః||25||

Adhikarana 18 (26-27) · Śloka 27

ఉష్ణాభితప్తస్య జలప్రవేశాద్దూరేక్షణాత్ స్వప్నవిపర్యయాచ్చ | ప్రసక్తసంరోదనకోపశోకక్లేశాభిఘాతాదతిమైథునాచ్చ ||26|| శుక్తారనాలామ్లకులత్థమాషనిషేవణాద్వేగవినిగ్రహాచ్చ | స్వేదాదథో ధూమనిషేవణాచ్చ ఛర్దేర్విఘాతాద్వమనాతియోగాత్ | బాష్పగ్రహాత్ సూక్ష్మనిరీక్షణాచ్చ నేత్రే వికారాన్ జనయంతి దోషాః ||27||

కాని తాని నిదానాని యాని పరిహర్తవ్యానీత్యాహ- ఉష్ణేత్యాది| అత్ర కేచిత్ ‘ఏవం విదాహ్యాప్రతికారిణోఽన్నం’ ఇత్యాది యావత్ ‘అవాక్శిరోత్యుచ్ఛ్రితశాయితస్య జ్వరోపతాపాదృతుపర్యయాచ్చ’ ఇత్యంతం పఠంతి , స చ పాఠః పునరుక్తిదూషణభయాన్నాంగీకృతః||26-27||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 29

వాతాద్దశ తథా పిత్తాత్ కఫాచ్చైవ త్రయోదశ | రక్తాత్ షోడశ విజ్ఞేయాః సర్వజాః పంచవింశతిః ||28|| తథా బాహ్యౌ పునర్ద్వౌ చ రోగాః షట్సప్తతిః స్మృతాః |29|

ఇదానీం తానేవ వికారాన్ వాతాదిసంఖ్యయా నిర్దిశన్నాహ- వాతాదిత్యాది| తథా పిత్తాత్ పిత్తాదపి దశైవ చ| బాహ్యౌ బహిర్నిమిత్తభవౌ| తౌ కౌ? ఏకోఽభిఘాతోత్పన్నః సనిమిత్తః, అన్యః సురర్షిగంధర్వాదిదర్శనాభిహతశక్తిరనిమిత్తః||28||-

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 31

హతాధిమంథో నిమిషో దృష్టిర్గంభీరికా చ యా ||29|| యచ్చ వాతహతం వర్త్మ న తే సిధ్యంతి వాతజాః | యాప్యోఽథ తన్మయః కాచః సాధ్యాః స్యుఃసాన్యమారుతాః ||30|| శుష్కాక్షిపాకాధీమంథస్యందమారుతపర్యయాః |31|

ఇదానీం తేషామేవ వికారాణాం వాతాదిభేదేన సాధ్యాసాధ్యయాప్యత్వం దర్శయన్నాహ- హతేత్యాది| తన్మయః వాతమయః| సాధ్యాః స్యుః సాన్యమారుతా ఇతి హతాధిమంథాదయశ్చత్వారో వాతజా అసాధ్యాః, ఏకశ్చ యాప్యః, శుష్కాక్షిపాకాదయో రోగాః సాన్యమారుతా అన్యతోవాతరోగేణ సహితాః పంచ సాధ్యాః||29-30||-

Adhikarana 21 (31-32) · Śloka 33

అసాధ్యో హ్రస్వజాడ్యో యో జలస్రావశ్చ పైత్తికః ||31|| పరిమ్లాయీ చ నీలశ్చ యాప్యః కాచోఽథ తన్మయః | అభిష్యందోఽధిమంథోఽమ్లాధ్యుషితం శుక్తికా చ యా ||32|| దృష్టిః పిత్తవిదగ్ధా చ ధూమదర్శీ చ సిధ్యతి |33|

అసాధ్య ఇత్యాది| పిత్తసంభవౌ ద్వౌ హ్రస్వజాడ్యజలస్రావౌ సాధయితుమశక్యౌ, తథా పైత్తికౌ పరిమ్లాయీనీలాఖ్యౌ కాచౌ యాపనార్హౌ, అభిష్యందాదయః షట్ సాధ్యాః||31-32||-

Adhikarana 22 (33-35) · Śloka 35

అసాధ్యః కఫజః స్రావో యాప్యః కాచశ్చ తన్మయః ||33|| అభిష్యందోఽధిమంథశ్చ బలాసగ్రథితం చ యత్ | దృష్టిః శ్లేష్మవిదగ్ధా చ పోథక్యో లగణ్శ్చ యః ||34|| క్రిమిగ్రంథిపరిక్లిన్నవర్త్మశుక్లార్మపిష్టకాః | శ్లేష్మోపనాహః సాధ్యాస్తు కథితాః శ్లేష్మజేషు తు ||35||

అసాధ్య ఇత్యాది| తన్మయః శ్లేష్మజ ఇత్యర్థః| కఫజేష్వేక ఏవాసాధ్యః, యాప్యోఽప్యేక ఏవ, అభిష్యందాదయశ్చైకాదశ సాధ్యాః||33-35||

Adhikarana 23 (36-38) · Śloka 38

రక్తస్రావోఽజకాజాతం శోణితార్శోవ్రణాన్వితం | శుక్రం న సాధ్యం కాచశ్చ యాప్యస్తజ్జః ప్రకీర్తితః ||36|| మంథస్యందౌ క్లిష్టవర్త్మ హర్షోత్పాతౌ తథైవ చ | సిరాజాతాఽంజనాఖ్యా చ సిరాజాలం చ యత్ స్మృతం ||37|| పర్వణ్యథావ్రణం శుక్రం శోణితార్మార్జునశ్చ యః | ఏతే సాధ్యా వికారేషు రక్తజేషు భవంతి హి ||38||

రక్తస్రావ ఇత్యాది| రక్తస్రావస్తథాఽజకా శోణితార్శః క్షతశుక్రకం చ రక్తాజ్జాతం చతుష్టయమప్యసాధ్యం, తజ్జో రక్తజః కాచో యాప్యః, మంథస్యందాదయ ఏకాదశ సాధ్యాః||36-38||

Adhikarana 24 (39-42) · Śloka 42

పూయాస్రావో నాకులాంధ్యమక్షిపాకాత్యయోఽలజీ | అసాధ్యాః సర్వజా యాప్యః కాచః కోపశ్చ పక్ష్మణః ||39|| వర్త్మావబంధో యో వ్యాధిః సిరాసు పిడకా చ యా | ప్రస్తార్యర్మాధిమాంసార్మ స్నాయ్వర్మోత్సంగినీ చ యా ||40|| పూయాలసశ్చార్బుదం చ శ్యావకర్దమవర్త్మనీ | తథాఽర్శోవర్త్మ శుష్కార్శః శర్కరావర్త్మ యచ్చ వై ||41|| సశోఫశ్చాప్యశోఫశ్చ పాకో బహలవర్త్మ చ | అక్లిన్నవర్త్మ కుంభీకా బిసవర్త్మ చ సిధ్యతి ||42||

పూయేత్యాది| పూయాస్రావాదయశ్చత్వారోఽసాధ్యాః, కాచపక్ష్మకోపౌ యాప్యౌ, వర్త్మావబంధాదయ ఏకోనవింశతిః సాధ్యాః| కేచిత్తు ‘కాచః కోపశ్చ పక్ష్మణ’ ఇత్యత్ర ‘యాప్యో వర్త్మావబంధశ్చ కాచః కోపశ్చ పక్ష్మణః| పిల్లాఖ్యశ్చాపి యో వ్యాధిః సిరాసు పిడకా చ యా’ ఇతి పఠంతి| స చ పాఠః పంజికయా నిరస్తః, తస్మాదస్మాభిరపి పరిత్యక్తః||39-42||

Adhikarana 25 (43) · Śloka 43

సనిమిత్తోఽనిమిత్తశ్చ ద్వావసాధ్యౌ తు బాహ్యజౌ |43|

సనిమిత్త ఇత్యాది| తౌ ద్వావపి సన్నిపాతనిమిత్తౌ వివృతౌ|43|-

Adhikarana 26 (43) · Śloka 43

షట్సప్తతిర్వికారాణామేషా సంగ్రహకీర్తితా ||43||

షడిత్యాది| సంక్షేపేణ కథితా, అథవా సంగ్రహేణ సమ్యక్ దోషగ్రహేణ కథితా||43||

Adhikarana 27 (44-45) · Śloka 45

నవ సంధ్యాశ్రయాస్తేషు వర్త్మజాస్త్వేకవింశతిః | శుక్లభాగే దశైకశ్చ చత్వారః కృష్ణభాగజాః ||44|| సర్వాశ్రయాః సప్తదశ దృష్టిజా ద్వాదశైవ తు | బాహ్యజౌ ద్వౌ సమాఖ్యాతౌ రోగౌ పరమదారుణౌ | భూయ ఏతాన్ ప్రవక్ష్యామి సంఖ్యారూపచికిత్సితైః ||45||

ఇదానీం తేషాం దోషవిశేషేణ సంగ్రహం ప్రతిపాద్య సంధ్యాద్యాశ్రయమేదేనాపి సంగ్రహం ప్రతిపాదయన్నాహ- నవేత్యాది| ద్వౌ బాహ్యజౌ సర్వాశ్రయత్వేఽపి దృష్ట్యాశ్రితౌ మంతవ్యౌ, దృష్టేః ప్రధానతమత్వాత్||44-45||

Adhikarana puShpikA · Śloka 1

ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలక్యతంత్రే ఔపద్రవికో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః ||1||

ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే ప్రథమోఽధ్యాయః||1||