49. chardipratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતશ્છર્દિપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

તૃષ્ણાપ્રતિષેધાનન્તરં તૃષ્ણોપચારતુલ્યત્વાત્તૃષ્ણાપ્રતિષેધે છર્દેરુપાદાનાચ્ચ છર્દિપ્રતિષેધારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અતિદ્રવૈરતિસ્નિગ્ધૈરહૃદ્યૈર્લવણૈરતિ | અકાલે ચાતિમાત્રૈશ્ચ તથાઽસાત્મ્યૈશ્ચ ભોજનૈઃ ||૩|| શ્રમાત્ ક્ષયાત્તથોદ્વેગાદજીર્ણાત્ કૃમિદોષતઃ | નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયાસ્તથાઽતિદ્રુતમશ્નતઃ ||૪|| અત્યન્તામપરીતસ્ય છર્દેર્વૈ સમ્ભવો ધ્રુવમ્ | (બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈર્દ્રુતમુત્ક્લેશિતો બલાત્ ) ||૫||

છર્દેર્હેતુમાહ- અતિદ્રવૈરિત્યાદિ| એવમ્ભૂતસ્ય પુરુષસ્ય અતિદ્રવાદિભિઃ કારણૈશ્છર્દેઃ સમ્ભવ ઉત્પત્તિર્ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અહૃદ્યૈઃ અપ્રિયૈઃ| ઉદ્વેગ ઉદ્વેજનમ્| આપન્નસત્ત્વાયા ગર્ભિણ્યાઃ| અતિદ્રુતમ્ અતિશીઘ્રમ્| અશ્નતો ભોજનં કુર્વતઃ| અત્યન્તામપરીતસ્ય અત્યર્થમામવેષ્ટિતસ્ય| કેચિત્ ‘અત્યન્તામપરીતસ્ય’ ઇત્યત્ર ‘બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; પૂયામેધ્યાદિદર્શનગન્ધાસ્વાદૈર્ઘૃણાકરૈરિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

છાદયન્નાનનં વેગૈરર્દયન્નઙ્ગભઞ્જનૈઃ | નિરુચ્યતે છર્દિરિતિ દોષો વક્ત્રાદ્વિનિશ્ચરન્ ||૬||

છર્દિનિરુક્તિમાહ- છાદયન્નાનનમિત્યાદિ| છાદયન્ પૂરયન્, આનનં વક્ત્રં, પ્રવૃત્તેરાભિમુખ્યેનાવસ્થિતત્વં વેગઃ, અર્દયન્ દુઃખયન્, અઙ્ગભઞ્જનૈઃ અઙ્ગવ્યથાભિઃ, વક્ત્રાદ્વિનિશ્ચરન્ વક્ત્રાદ્વિનિર્ગચ્છન્; વેગૈઃ કૃત્વા મુખં પૂરયન્ અઙ્ગવ્યથાભિશ્ચ પીડયન્ વક્ત્રાન્નિર્ગચ્છન્ દોષચ્છર્દિરિતિ નિરુચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિત્ ‘વક્ત્રાદ્વિનિશ્ચરન્’ ઇત્યત્ર ‘વક્ત્રં પ્રધાવિતઃ’ ઇતિ પઠિત્વા મુખં ગત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

દોષાનુદીરયન્ વૃદ્ધાનુદાનો વ્યાનસઙ્ગતઃ | ઊર્ધ્વમાગચ્છતિ ભૃશં વિરુદ્ધાહારસેવનાત્ ||૭||

છર્દિસમ્પ્રાપ્તિમાહ- દોષાનુદીરયન્નિત્યાદિ| વ્યાનસઙ્ગતઃ વ્યાનેન સહ એકીભૂત ઉદાનઃ, વિરુદ્ધાહારસેવનાત્ વિરુદ્ધાનામાહારાણાં સેવનાત્, વૃદ્ધાન્ પ્રકુપિતાન્ દોષાનુદીરયન્ ભૃશમૂર્ધ્વમાગચ્છતીતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિત્ ‘ઈરયન્ શ્લેષ્મપિત્તે તુ ઉદાનો વ્યાનસઙ્ગતઃ| ઊર્ધ્વમાગચ્છતિ રસો વિરુદ્ધાહારસેવિનામ્’ ઇતિ પઠન્તિ; તં ચ કાર્તિકકુણ્ડો નેચ્છતિ, યતો ‘દોષો વક્ત્રં પ્રધાવિત’ ઇત્યનેન ગતાર્થં, તથા રસસહિતસ્ય ચ દોષસ્યોર્ધ્વગમનં રસદોષજત્વેન છર્દ્યાઃ પઠિતત્વેન સિદ્ધમ્||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

પ્રસેકો હૃદયોત્ક્લેશો ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્ | પૂર્વરૂપં મતં છર્દ્યા... |૮|

કેચિત્ પૂર્વરૂપં ન પઠન્તિ, યુક્તં ચ પઠિતું; સમાનતન્ત્રપઠિતત્વાત્|૮|-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

... યથાસ્વં ચ વિભાવયેત્ ||૮||

પૂર્વરૂપાનન્તરં પ્રવ્યક્તરૂપતા ભવતિ, તલ્લક્ષણાન્યાહ- યથાસ્વં ચ વિભાવયેદિતિ| પૂર્વરૂપં યથાત્મીયં પ્રવ્યક્તં રૂપાવસ્થાયાં વિભાવયેત્ વિશેષેણ પ્રસેકસ્ય કષાયામ્લમધુરરસત્વેન ભાવયેત્ જાનીયાદિત્યર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

પ્રચ્છર્દયેત્ ફેનિલમલ્પમલ્પં શૂલાર્દિતોઽભ્યર્દિતપાર્શ્વપૃષ્ઠઃ | શ્રાન્તઃ સઘોષં બહુશઃ કષાયં જીર્ણેઽધિકં સાઽનિલજા વમિસ્તુ ||૯||

વાતજચ્છર્દિલક્ષણમાહ- પ્રચ્છર્દયેદિત્યાદિ| અભ્યર્દિતપાર્શ્વપૃષ્ઠઃ પીડિતપાર્શ્વપૃષ્ઠઃ| સઘોષં સશબ્દમ્| એવમ્ભૂતઃ પુરુષો યત્ર રોગે એવંવિધં છર્દયેત્ જીર્ણે ચાધિકં છર્દયેત્ સા વમિરનિલજા જ્ઞેયેતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિદમુમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન દર્શિતઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

યોઽમ્લં ભૃશં વા કટુતિક્તવક્ત્રઃ પીતં સરક્તં હરિતં વમેદ્વા | સદાહચોષજ્વરવક્ત્રશોષો મૂર્ચ્છાન્વિતઃ પિત્તનિમિત્તજા સા ||૧૦||

પિત્તજચ્છર્દિલક્ષણમાહ- યોઽમ્લમિત્યાદિ| ભૃશમમ્લં કટુકં વા યો વમેત્| સદાહશબ્દશ્ચોષજ્વરાભ્યાં સમ્બધ્યતે; ચોષ આચૂષ્યત ઇવ વેદના||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યો હૃષ્ટરોમા મધુરં પ્રભૂતં શુક્લં હિમં સાન્દ્રકફાનુવિદ્ધમ્ | અભક્તરુગ્ગૌરવસાદયુક્તો વમેદ્વમી સા કફકોપજા સ્યાત્ ||૧૧||

કફજવમિલક્ષણમાહ- યો હૃષ્ટરોમેત્યાદિ| હૃષ્ટરોમા ઉદ્ધર્ષિતરોમાઞ્ચઃ| પ્રભૂતં બહુ| સાન્દ્રં ઘનં| કફાનુવિદ્ધં કફમિશ્રમ્| અભક્તરુક્ અન્નારુચિઃ| સાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સર્વાણિ રૂપાણિ ભવન્તિ યસ્યાં સા સર્વદોષપ્રભવા મતા તુ |૧૨|

સાન્નિપાતિકવમિલક્ષણમાહ- સર્વાણીત્યાદિ| સર્વાણિ રૂપાણિ વાતજાદિસમસ્તચ્છર્દિરૂપાણિ| યદ્યપિ તન્ત્રાન્તરે સન્નિપાતાખ્યચ્છર્દિલક્ષણમુક્તં , તથાઽપ્યત્ર ક્ષીણસ્યેત્યાદિના વક્ષ્યમાણેન સા દ્વિતીયા સૂચિતા, અતશ્ચ નોક્તા|૧૨|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

બીભત્સજા દૌહૃદજાઽઽમજા ચ સાત્મ્યપ્રકોપાત્ કૃમિજા ચ યા હિ | સા પઞ્ચમી તાં ચ વિભાવયેત્તુ દોષોચ્છ્રયેણૈવ યથોક્તમાદૌ ||૧૨||

ઇદાનીં કારણભેદાદનેકપ્રકારામપિ પઞ્ચમીમેકામેવ નિર્દિશન્નાહ- બીભત્સજેત્યાદિ| બીભત્સજા દ્વિષ્ટાશુચિપૂત્યમેધ્યાદિકાદ્ઘૃણાકરાજ્જાતા| દૌહૃદજા દૌહૃદવિમાનનાજ્જાતા, અન્યે દૌહૃદજાં ગર્ભનિમિત્તામાહુઃ| આમજા વિસૂચ્યાદિજાતા| સાત્મ્યપ્રકોપાત્ અકસ્માત્ સાત્મ્યત્યાગાત્| કૃમિભિઃ કૃતા કૃમિજા| બીભત્સજાદિ યાવત્સા પઞ્ચમી, તાં ચ દોષોચ્છ્રયેણૈવ વિભાવયેત્| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- યા કૃમિજા સા પઞ્ચમી, તાં ચ દોષોચ્છ્રયેણૈવ વિભાવયેદિતિ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

શૂલહૃલ્લાસબહુલા કૃમિજા ચ વિશેષતઃ | કૃમિહૃદ્રોગતુલ્યેન લક્ષણેન ચ લક્ષિતા ||૧૩||

ઇદાનીં કૃમિજાયા વિશિષ્ટલિઙ્ગમાહ- શૂલહૃલ્લાસબહુલેત્યાદિ| હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણમ્||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ક્ષીણસ્યોપદ્રવૈર્યુક્તાં સાસૃક્પૂયાં સચન્દ્રિકામ્ | છર્દિ પ્રસક્તાં કુશલો નારભેત ચિકિત્સિતુમ્ ||૧૪||

ઇદાનીં સર્વાસામેવ ચ વમીનામવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ- ક્ષીણસ્યેત્યાદિ| નારભેતેતિ પદં ક્ષીણસ્યેત્યાદિભિઃ પ્રત્યેકં યોજનીયમ્| તેન ક્ષીણસ્ય છર્દિં ચિકિત્સિતું નારભેત, તથા ઉપદ્રવૈર્યુક્તાં નારભેત, તથા સાસૃક્પૂયાં નારભેતેત્યાદિ દ્રષ્ટવ્યમ્| પ્રસક્તાં નિરન્તરપ્રવૃત્તામ્||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

આમાશયોત્ક્લેશભવા હિ સર્વાસ્તસ્માદ્ધિતં લઙ્ઘનમેવ તાસુ ||૧૫||

ઇદાનીં સામાન્યેન સર્વાસામપિ વમીનાં ચિકિત્સામાહ- આમાશયોત્ક્લેશભવા ઇત્યાદિ| આમાશયોત્ક્લેશભવા ઇતિ આમાશયમુત્ક્લિશ્ય દોષૈર્જન્યન્ત ઇતિ તાત્પર્યાર્થઃ| હિતં લઙ્ઘનં ‘બલિન’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| તાસુ છર્દિષુ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

વમીષુ બહુદોષાસુ છર્દનં હિતમુચ્યતે | વિરેચનં વા કુર્વીત યથાદોષોચ્છ્રયં ભિષક્ ||૧૬||

વમીષુ બહુદોષાસ્વિત્યાદિ| બહુદોષસ્વિતિ પ્રબલકફાસુ, અન્યથા સાન્નિપાતિક્યામેવ વમનં પ્રાપ્નુયાત્; તતશ્ચ બહુવચનં ઘટતે| યથાદોષોચ્છ્રયમિતિ દોષોચ્છ્રયં દોષાધિક્યમવેક્ષ્ય||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

સંસર્ગશ્ચાનુપૂર્વેણ યથાસ્વં ભેષજાયુતઃ |૧૭|

શોધનાનન્તરં કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- સંસર્ગશ્ચાનુપૂર્વેણેત્યાદિ| સંસર્ગોઽન્નસંસર્ગઃ પેયાદિઃ, તર્પણાદિકમન્યે, અનુપૂર્વેણ ‘પેયાં વિલેપીમકૃતં કૃતં ચ યૂષં’ ઇત્યાદિક્રમેણ| યથાસ્વં ભેષજાયુત ઇતિ વાતાદેર્યદાત્મીયં પ્રત્યનીકમૌષધં તેન આયુતઃ ઈષદ્યુત ઇત્યર્થઃ|૧૭|-

Adhikarana 17 (17) · Śloka 17

લઘૂનિ પરિશુષ્કાણિ સાત્મ્યાન્યન્નાનિ ચાચરેત્ ||૧૭||

અન્નસંસર્જનાનન્તરં કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- લઘૂનીત્યાદિ| લઘૂનિ માત્રાસ્વભાવાભ્યાં લઘૂનિ| પરિશુષ્કાણિ શષ્કુલ્યાદીનિ| સાત્મ્યાનિ ઋતુવ્યાધિવિપરીતાનિ| કેચિલ્લઘૂનીત્યાદિકં વમનાર્હસંશમનમિચ્છન્તિ, વમનાવશિષ્ટદોષશેષસ્ય શમનસાધ્યત્વાત્||૧૭||

Adhikarana 18 (18) · Śloka 18

યથાસ્વં ચ કષાયાણિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્ |૧૮|

ઇદાનીં વમીષુ સામાન્યં ચિકિત્સિતમતિદેશેનાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| યથાસ્વં યથાત્મીયમ્| એતેન વાતાદિજ્વરહરાણિ કષાયાણિ વાતાદિજાસુ છર્દિષુ યોજયેદિત્યર્થઃ|૧૮|-

Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20

હન્યાત્ ક્ષીરઘૃતં પીતં છર્દિં પવનસમ્ભવામ્ ||૧૮|| સસૈન્ધવં પિબેત્ સર્પિર્વાતચ્છર્દિનિવારણમ્ | મુદ્ગામલકયૂષો વા સસર્પિષ્કઃ સસૈન્ધવઃ | યવાગૂં મધુમિશ્રાં વા પઞ્ચમૂલીકૃતાં પિબેત્ ||૧૯|| પિબેદ્વા વ્યક્તસિન્ધૂત્થં ફલામ્લં વૈષ્કિરં રસમ્ | સુખોષ્ણલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્ ||૨૦||

ઇદાનીં વાતજવમીચિકિત્સિતમાહ- હન્યાદિત્યાદિ| ક્ષીરઘૃતમિતિ ક્ષીરમથનોદ્ભૂતં ઘૃતં ક્ષીરયુક્તં વા ઘૃતં ક્ષીરઘૃતં; ક્ષીરોદકમિતિ વા પાઠઃ| સલવણં સર્પિરાહ- સસૈન્ધવમિત્યાદિ| સર્પિરપક્વમેવ| ઉક્તં ચ વાગ્ભટેન- “હન્તિ મારુતજાં છર્દિં સર્પિઃ પીતં સસૈન્ધવમ્” (વા. ચિ. ૬) ઇતિ| પઞ્ચમૂલીકૃતાં શાલપર્ણ્યાદિકેન બિલ્વાદિકેન વા કૃતામ્| યૂષમાહ- મુદ્ગામલકયૂષો વેત્યાદિ| સર્પિરિહ યૂષસન્તલનાર્થમ્| સસૈન્ધવઃ સૈન્ધવયુક્તઃ| યવાગૂમિત્યાદિ| પઞ્ચમૂલી મહતીતિ ચન્દ્રિકાકારઃ; સ્વલ્પેતિ ચક્રપાણિઃ| રસમાહ- પિબેદ્વા વ્યક્તસિન્ધૂત્થમિત્યાદિ| કિમ્ભૂતં? વ્યક્તસિન્ધૂત્થં પ્રકટલવણમ્| વૈષ્કિરં લાવાદિમાંસરસમ્| તથા ફલામ્લં ફલેન દાડિમમાતુલુઙ્ગાદિનાઽમ્લમમ્લતાં પ્રાપ્તમ્| વિરેચનમાહ- સુખોષ્ણલવણં ચાત્રેતિ| અત્ર વાતચ્છર્દ્યાં, સ્નેહવિરેચનં સ્નેહેન એરણ્ડતૈલાદિના વિરેચનં સ્નેહવિરેચનમ્| સુખોષ્ણલવણં સુખં સુખકરમુષ્ણં લવણં યસ્મિન્ તત્| ઉક્તં ચ વાગ્ભટેન,- “કોષ્ણં સલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્” (વા. ચિ. ૬)- ઇતિ| અથવા સુખોષ્ણં લવણં ચાત્ર’ ઇતિ પાઠઃ||૧૮-૨૦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

પિત્તોપશમનીયાનિ પાક્યાનિ શિશિરાણિ ચ | કષાયાણ્યુપયુક્તાનિ ઘ્નન્તિ પિત્તકૃતાં વમીમ્ ||૨૧|| શોધનં મધુરૈશ્ચાત્ર દ્રાક્ષારસસમાયુતૈઃ | બલવત્યાં પ્રશંસન્તિ સર્પિસ્તૈલ્વકમેવ ચ ||૨૨||

ઇદાનીં પિત્તજવમીચિકિત્સિતમાહ- પિત્તોપશમનીયાનીત્યાદિ| પિત્તોપશમનીયાનિ પિત્તજ્વરશમનાનિ, ‘યથાસ્વં ચ કષાયાણિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્’ ઇત્યુક્તત્વાત્| પાક્યાનિ શૃતાનિ| શિશિરાણિ શીતકષાયાણિ| શોધનં વમનં વિરેચનં વા; કેચિચ્છોધનશબ્દેન વિરેચનમેવ કથયન્તિ, પિત્તજાયાં તસ્ય પ્રશસ્તત્વાત્| અત્ર પિત્તચ્છર્દ્યામ્| મધુરૈઃ શોધનદ્રવ્યૈર્દ્રાક્ષારસસમાયુતૈઃ શોધનં વિરેકવમનરૂપં પ્રશંસન્તિ| બલવત્યાં તૈલ્વકં સર્પિઃ વાતવ્યાધ્યુક્તં, રોધ્રસંસ્કૃતં વા||૨૧-૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

આરગ્વધાદિનિર્યૂહં દશાઙ્ગયોગમેવ વા | પાયયેતાથ સક્ષૌદ્રં કફજાયાં ચિકિત્સકઃ ||૨૩||

કફચ્છર્દિચિકિત્સિતમાહ- આરગ્વધાદિનિર્યૂહમિત્યાદિ| નિર્યૂહં કષાયમ્| દશાઙ્ગયોગમિતિ “નાગરં ધાન્યકં ભાર્ગીમભયાં સુરદારુ ચ| વચાં પર્પટકં મુસ્તં ભૂતીકમથ કટ્ફલમ્|| વિનિષ્ક્વાથ્ય પિબેત્” ઇતિ કેચિદ્દશાઙ્ગશબ્દમૂલમાહુઃ; તં ચ કાર્તિકકુણ્ડો નેચ્છતિ, છર્દિહરત્વેનાનભ્યુપગમાત્| કાર્તિકસ્તુ દશાઙ્ગશબ્દેન ‘કટુકા ચિત્રકમ્’ ઇત્યાદિકં કફજ્વરોક્તમાહ| યદ્યપિ ‘કટુકા ચિત્રકમ્’ ઇત્યાદિકં ‘યથાસ્વં ચ કષાયાણિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્’ ઇત્યનેનૈવ પ્રાપ્તં, તથાઽપિ પુનસ્તદુપાદાનં મરિચરહિતસ્યોપયોગાર્થમ્| અન્યે દશાઙ્ગશબ્દેનાતિસારોક્તં શાલિપર્ણ્યાદિકમાહુઃ; તમપિ દશમૂલં નિરામહેતુનૈવ નેચ્છતિ કાર્તિકકુણ્ડઃ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

કૃતં ગુડૂચ્યા વિધિવત્ કષાયં હિમસઞ્જ્ઞિતમ્ | તિસૃષ્વપિ ભવેત્ પથ્યં માક્ષિકેણ સમન્વિતમ્ ||૨૪||

સન્નિપાતજાયાશ્ચિકિત્સિતમાહ- કૃતમિત્યાદિ| વિધિવત્ યથોક્તશીતકષાયવિધિના| હિમસઞ્જ્ઞિતં શીતકષાયાખ્યમ્| તિસૃષુ વાતપિત્તકફજાસુ, અપિશબ્દાત્ સન્નિપાતજાસ્વપિ| સાન્નિપાતિકી છર્દિર્બાહુલ્યેનાસાધ્યા, અતસ્તસ્યાશ્ચિકિત્સિતં નોક્તમ્| શીતકષાયવિધાનં ચ ભેષજપલં ક્ષુણ્ણમુષ્ણામ્બુચતુષ્પલાપ્લુતં નિશિ સંસ્થિતં ગ્રાહ્યમિતિ| તન્ત્રાન્તરે યથા- “દ્રવ્યાદાપોત્થિતાત્તોયે પ્રતપ્તે નિશિ સંસ્થિતાત્| કષાયો યોઽભિનિર્યાતિ સ શીતઃ સમુદાહૃતઃ|| ષડ્ભિઃ પલૈશ્ચતુર્ભિર્વા સલિલાચ્છીતફાણ્ટયોઃ| આપ્લુતં ભેષજપલં રસાખ્યસ્ય પલદ્વયમ્”- ઇતિ| પ્રચારસ્તુ ભિષજાં ભેષજપલ એવ જલપલદ્વયેનેતિ| નનુ, ગુડૂચી શાકવર્ગે કફપિત્તમાત્રશમની પઠિતા, તત્કથમસ્યાઃ શીતકષાયો વાતાદિત્રયજાસુ શસ્તત્વેનોપદિશ્યતે? ઉચ્યતે- મધુયોગમહિમ્ના દોષત્રયેઽપિ હિતત્વમસ્યાઃ| કિંવા શાકવર્ગે પત્રમસ્યાઃ કફપિત્તહરમુક્તં, લતા તુ વાતં શમયતિ; તદુક્તં ચરકે- “અમૃતા સઙ્ગ્રાહકદીપનીયવાતહરશ્લેષ્મશોણિતવિબન્ધપ્રશમનાનાં”- ઇતિ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 26

બીભત્સજાં હૃદ્યતમૈર્દૌહૃદીં કાઙ્ક્ષિતૈઃ ફલૈઃ | લઙ્ઘનૈર્વમનૈશ્ચામાં સાત્મ્યૈઃ સાત્મ્યપ્રકોપજામ્ ||૨૫|| કૃમિહૃદ્રોગવચ્ચાપિ કૃમિજાં સાધયેદ્વમીમ્ |૨૬|

બીભાત્સજાદિષ્વૌષધમાહ- બીભત્સજામિત્યાદિ| દૌહૃદીં દૌહૃદવિમાનનજાતાં વમિં; અન્યે ગર્ભજામાહુઃ| આમામ્ આમજામ્| વમનં તાવત્ સર્વાસ્વેવોપદિષ્ટમ્, આમજાયાં પુનર્વમનકથનં બલં વિનાઽપ્યત્ર વમનં કાર્યમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્, અન્યથા હ્યામાદ્વ્યાપત્તિઃ| સાત્મ્યપ્રકોપજાં સાત્મ્યપરિત્યાગજામ્||૨૫||-

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

વિતરેચ્ચ યથાદોષં શસ્તં વિધિમનન્તરમ્ ||૨૬||

યથાદોષમતિદેશેન ચિકિત્સામાહ- વિતરેચ્ચ યથાદોષમિત્યાદિ| યથાદોષમિતિ દોષાનતિક્રમેણ; યથાદોષપ્રકૃત્યાપાદનાય સ્વં સ્વં ચિકિત્સિતં કાર્યં, તદનન્તરં દોષચિકિત્સિતં; અત એવૌષધમત્ર ન નિર્દિષ્ટમ્| અન્યે તુ સર્વાસ્વેવ છર્દિષુ પુનરાવૃત્તિનિવારણાર્થમેતત્ કર્તવ્યમિત્યાહુઃ| ‘શસ્તં’ ઇત્યત્ર ‘વ્યસ્તં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૨૬||

Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35

દધિત્થરસસંસક્તાં પિપ્પલીં માક્ષિકાન્વિતામ્ | મુહુર્મુહુર્નરો લીઢ્વા છર્દિભ્યઃ પ્રવિ(તિ)મુચ્યતે ||૨૭|| સમાક્ષિકા મધુરસા પીતા વા તણ્ડુલામ્બુના | તર્પણં વા મધુયુતં તિસૃણામપિ ભેષજમ્ ||૨૮|| સ્વયઙ્ગુપ્તાં સયષ્ટ્યાહ્વાં તણ્ડુલામ્બુમધુદ્રવામ્ | પિબેદ્યવાગૂમથવા સિદ્ધાં પત્રૈઃ કરઞ્જજૈઃ ||૨૯|| યુક્તામ્લલવણાઃ પિષ્ટાઃ કુસ્તુમ્બુર્યોઽથવા હિતાઃ | તણ્ડુલામ્બુયુતં ખાદેત્ કપિત્થં ત્ર્યૂષણેન વા ||૩૦|| સિતાચન્દનમધ્વાક્તં લિહ્યાદ્વા મક્ષિકાશકૃત્ | પિબેત્ પયોઽગ્નિતપ્તં ચ નિર્વાપ્ય ગૃહગોધિકામ્ ||૩૧|| સર્પિઃક્ષૌદ્રયુતાન્ વાઽપિ લાજશક્તૂન્ પિબેત્તથા | સર્પિઃક્ષૌદ્રસિતોપેતાં માગધીં વા લિહેત્તથા ||૩૨|| ધાત્રીરસે ચન્દનં વા ઘૃષ્ટં મુદ્ગદલામ્બુના | કોલામલકમજ્જાનં લિહ્યાદ્વા ત્રિસુગન્ધિકમ્ ||૩૩|| સક્ષૌદ્રાં શાલિલાજાનાં યવાગૂં વા પિબેન્નરઃ | ઘ્રેયાણ્યુપહરેચ્ચાપિ મનોઘ્રાણસુખાનિ ચ ||૩૪|| જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ શુભાનિ પાનકાનિ ચ | ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ કુર્યાત્સર્વાસ્વતન્દ્રિતઃ ||૩૫||

સામાન્યેન છર્દિચિકિત્સામાહ- દધિત્થરસસંયુક્તામિત્યાદિ| દધિત્થઃ કપિત્થઃ, માક્ષિકાન્વિતાં મધુયુક્તાં; દધિત્થરસં પિપ્પલીમધુકયુક્તં પીત્વા છર્દિં જયતીતિ પિણ્ડાર્થઃ| સમાક્ષિકેત્યાદિ| મધુરસા મૂર્વા| તણ્ડુલામ્બુના તણ્ડુલધાવનોદકેન| તર્પણં લાજસક્તુકૃતં, લાજાનાં છર્દિહરત્વાત્| તિસૃણામિતિ તિસૃણાં વાતાદિજાનાં, છર્દીનાં, એતેન ત્રિદોષજચ્છર્દિહરત્વમસ્યોક્તં ભવતિ; યતો યત્ વાતાદિજાસુ પૃથક્ તિસૃષુ ભેષજં તદેવ મિલિતવાતાદિત્રયજાયા અપિ પ્રકૃતિસમવેતાયા હિતમ્| તથા ચોક્તમ્,- “યૈષા પૃથક્ત્વેન મયા ક્રિયોક્તા તાં સન્નિપાતેષુ ચ તીક્ષ્ણબુદ્ધ્યા| રોગેષુ દોષાગ્નિબલાદ્યપેક્ષયા કુર્યાદ્ભિષક્ શાસ્ત્રવિધૌ વિચક્ષણઃ”- ઇતિ| સ્વયઙ્ગુપ્તામિત્યાદિ| સ્વયઙ્ગુપ્તા કપિકચ્છૂઃ| તણ્ડુલામ્બુમધુદ્રવામિતિ તાણ્ડુલામ્બુમધૂનિ દ્રવે યસ્યાં સા તામિત્યર્થઃ; મધુ કર્ષપ્રમાણં, તણ્ડુલામ્બુ ચતુર્ગુણમ્| અથવા કરઞ્જજૈઃ પત્રૈઃ સહ સિદ્ધાં યવાગૂં પિબેત્, શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠાયામિત્યુપસ્કારઃ| યુક્તામ્લલવણા ઇત્યાદિ| યુક્તામ્લલવણા ઉચિતપ્રમાણામ્લલવણયુક્તાઃ| પિષ્ટા દૃષદિ પિષ્ટાઃ| કુસ્તુમ્બુર્યો ધાન્યકાઃ| કેચિદ્યુક્તામ્લલવણા ઇતિ પદં યવાગ્વાઽપિ સમ્બધ્નન્તિ| તણ્ડુલામ્બ્વિત્યાદિ| ત્ર્યૂષણં ત્રિકટુકં; યોગદ્વયમેતત્; અથવા કપિત્થં તણ્ડુલામ્બુયુતં ખાદેત્; ત્ર્યૂષણેન વા યુતં ખાદેત્| સિતા શર્કરા| ચન્દનં રક્તચન્દનમ્| સિતાદિયુક્તં મક્ષિકાપુરીષં વા લિહ્યાત્| પિબેદિત્યાદિ| અગ્નિતપ્તાં ગૃહગોધિકાં પયસિ નિર્વાપ્ય તત્ પયઃ પિબેદિત્યર્થઃ| પયો જલમ્| અત્ર ગૃહગોધિ(પિ)કાશબ્દેન વરમઠીકૃતં મૃન્મયં ગૃહમુચ્યતે ઉપચારાત્| અથવા સર્પિઃક્ષૌદ્રયુતાન્ લાજશક્તૂન્ પિબેત્| ધાત્રીરસે ચન્દનં વા ઘૃષ્ટં મુદ્ગદલામ્બુના પિબેત્| કોલાદિમજ્જાનં મધુના લિહ્યાત્| ત્રિસુગન્ધિકં ત્રિજાતકં વા મધુના લિહ્યાત્| અથવા શાલિલાજાનાં યવાગૂં પિબેત્| ઘ્રેયાણ્યુપાહરેદિત્યાદિ| મનોજ્ઞાનિ સુખાનિ ચેતિ ચેતોનાસિકાહ્લાદજનકાનિ ઘ્રેયાણિ સુગન્ધદ્રવ્યાણિ, તથા સુખાનિ આયત્યાં સુખજનકાનિ| તથા જાઙ્ગલાનિ માંસાનિ શૂલ્યાનિ શૂલપ્રોતાનિ પક્વાનિ તથા શુભાનિ પાનકાનિ ચ સુખજનકાનિ ઉપાહરેત્| ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ નાનાપ્રકારાણિ કુર્યાત્| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ||૨૭-૩૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે છર્દિપ્રતિષેધો નામ (એકાદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે છર્દિપ્રતિષેધો નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૯||