49. chardipratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતશ્છર્દિપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

અતિદ્રવૈરતિસ્નિગ્ધૈરહૃદ્યૈર્લવણૈરતિ | અકાલે ચાતિમાત્રૈશ્ચ તથાઽસાત્મ્યૈશ્ચ ભોજનૈઃ ||૩|| શ્રમાત્ ક્ષયાત્તથોદ્વેગાદજીર્ણાત્ કૃમિદોષતઃ | નાર્યાશ્ચાપન્નસત્ત્વાયાસ્તથાઽતિદ્રુતમશ્નતઃ ||૪|| અત્યન્તામપરીતસ્ય છર્દેર્વૈ સમ્ભવો ધ્રુવમ્ | (બીભત્સૈર્હેતુભિશ્ચાન્યૈર્દ્રુતમુત્ક્લેશિતો બલાત્ ) ||૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

છાદયન્નાનનં વેગૈરર્દયન્નઙ્ગભઞ્જનૈઃ | નિરુચ્યતે છર્દિરિતિ દોષો વક્ત્રાદ્વિનિશ્ચરન્ ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

દોષાનુદીરયન્ વૃદ્ધાનુદાનો વ્યાનસઙ્ગતઃ | ઊર્ધ્વમાગચ્છતિ ભૃશં વિરુદ્ધાહારસેવનાત્ ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

પ્રસેકો હૃદયોત્ક્લેશો ભક્તસ્યાનભિનન્દનમ્ | પૂર્વરૂપં મતં છર્દ્યા... |૮|

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

... યથાસ્વં ચ વિભાવયેત્ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

પ્રચ્છર્દયેત્ ફેનિલમલ્પમલ્પં શૂલાર્દિતોઽભ્યર્દિતપાર્શ્વપૃષ્ઠઃ | શ્રાન્તઃ સઘોષં બહુશઃ કષાયં જીર્ણેઽધિકં સાઽનિલજા વમિસ્તુ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

યોઽમ્લં ભૃશં વા કટુતિક્તવક્ત્રઃ પીતં સરક્તં હરિતં વમેદ્વા | સદાહચોષજ્વરવક્ત્રશોષો મૂર્ચ્છાન્વિતઃ પિત્તનિમિત્તજા સા ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

યો હૃષ્ટરોમા મધુરં પ્રભૂતં શુક્લં હિમં સાન્દ્રકફાનુવિદ્ધમ્ | અભક્તરુગ્ગૌરવસાદયુક્તો વમેદ્વમી સા કફકોપજા સ્યાત્ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

સર્વાણિ રૂપાણિ ભવન્તિ યસ્યાં સા સર્વદોષપ્રભવા મતા તુ |૧૨|

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

બીભત્સજા દૌહૃદજાઽઽમજા ચ સાત્મ્યપ્રકોપાત્ કૃમિજા ચ યા હિ | સા પઞ્ચમી તાં ચ વિભાવયેત્તુ દોષોચ્છ્રયેણૈવ યથોક્તમાદૌ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

શૂલહૃલ્લાસબહુલા કૃમિજા ચ વિશેષતઃ | કૃમિહૃદ્રોગતુલ્યેન લક્ષણેન ચ લક્ષિતા ||૧૩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ક્ષીણસ્યોપદ્રવૈર્યુક્તાં સાસૃક્પૂયાં સચન્દ્રિકામ્ | છર્દિ પ્રસક્તાં કુશલો નારભેત ચિકિત્સિતુમ્ ||૧૪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

આમાશયોત્ક્લેશભવા હિ સર્વાસ્તસ્માદ્ધિતં લઙ્ઘનમેવ તાસુ ||૧૫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

વમીષુ બહુદોષાસુ છર્દનં હિતમુચ્યતે | વિરેચનં વા કુર્વીત યથાદોષોચ્છ્રયં ભિષક્ ||૧૬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

સંસર્ગશ્ચાનુપૂર્વેણ યથાસ્વં ભેષજાયુતઃ |૧૭|

Adhikarana 17 (17) · Śloka 17

લઘૂનિ પરિશુષ્કાણિ સાત્મ્યાન્યન્નાનિ ચાચરેત્ ||૧૭||

Adhikarana 18 (18) · Śloka 18

યથાસ્વં ચ કષાયાણિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્ |૧૮|

Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20

હન્યાત્ ક્ષીરઘૃતં પીતં છર્દિં પવનસમ્ભવામ્ ||૧૮|| સસૈન્ધવં પિબેત્ સર્પિર્વાતચ્છર્દિનિવારણમ્ | મુદ્ગામલકયૂષો વા સસર્પિષ્કઃ સસૈન્ધવઃ | યવાગૂં મધુમિશ્રાં વા પઞ્ચમૂલીકૃતાં પિબેત્ ||૧૯|| પિબેદ્વા વ્યક્તસિન્ધૂત્થં ફલામ્લં વૈષ્કિરં રસમ્ | સુખોષ્ણલવણં ચાત્ર હિતં સ્નેહવિરેચનમ્ ||૨૦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

પિત્તોપશમનીયાનિ પાક્યાનિ શિશિરાણિ ચ | કષાયાણ્યુપયુક્તાનિ ઘ્નન્તિ પિત્તકૃતાં વમીમ્ ||૨૧|| શોધનં મધુરૈશ્ચાત્ર દ્રાક્ષારસસમાયુતૈઃ | બલવત્યાં પ્રશંસન્તિ સર્પિસ્તૈલ્વકમેવ ચ ||૨૨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

આરગ્વધાદિનિર્યૂહં દશાઙ્ગયોગમેવ વા | પાયયેતાથ સક્ષૌદ્રં કફજાયાં ચિકિત્સકઃ ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

કૃતં ગુડૂચ્યા વિધિવત્ કષાયં હિમસઞ્જ્ઞિતમ્ | તિસૃષ્વપિ ભવેત્ પથ્યં માક્ષિકેણ સમન્વિતમ્ ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 26

બીભત્સજાં હૃદ્યતમૈર્દૌહૃદીં કાઙ્ક્ષિતૈઃ ફલૈઃ | લઙ્ઘનૈર્વમનૈશ્ચામાં સાત્મ્યૈઃ સાત્મ્યપ્રકોપજામ્ ||૨૫|| કૃમિહૃદ્રોગવચ્ચાપિ કૃમિજાં સાધયેદ્વમીમ્ |૨૬|

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

વિતરેચ્ચ યથાદોષં શસ્તં વિધિમનન્તરમ્ ||૨૬||

Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35

દધિત્થરસસંસક્તાં પિપ્પલીં માક્ષિકાન્વિતામ્ | મુહુર્મુહુર્નરો લીઢ્વા છર્દિભ્યઃ પ્રવિ(તિ)મુચ્યતે ||૨૭|| સમાક્ષિકા મધુરસા પીતા વા તણ્ડુલામ્બુના | તર્પણં વા મધુયુતં તિસૃણામપિ ભેષજમ્ ||૨૮|| સ્વયઙ્ગુપ્તાં સયષ્ટ્યાહ્વાં તણ્ડુલામ્બુમધુદ્રવામ્ | પિબેદ્યવાગૂમથવા સિદ્ધાં પત્રૈઃ કરઞ્જજૈઃ ||૨૯|| યુક્તામ્લલવણાઃ પિષ્ટાઃ કુસ્તુમ્બુર્યોઽથવા હિતાઃ | તણ્ડુલામ્બુયુતં ખાદેત્ કપિત્થં ત્ર્યૂષણેન વા ||૩૦|| સિતાચન્દનમધ્વાક્તં લિહ્યાદ્વા મક્ષિકાશકૃત્ | પિબેત્ પયોઽગ્નિતપ્તં ચ નિર્વાપ્ય ગૃહગોધિકામ્ ||૩૧|| સર્પિઃક્ષૌદ્રયુતાન્ વાઽપિ લાજશક્તૂન્ પિબેત્તથા | સર્પિઃક્ષૌદ્રસિતોપેતાં માગધીં વા લિહેત્તથા ||૩૨|| ધાત્રીરસે ચન્દનં વા ઘૃષ્ટં મુદ્ગદલામ્બુના | કોલામલકમજ્જાનં લિહ્યાદ્વા ત્રિસુગન્ધિકમ્ ||૩૩|| સક્ષૌદ્રાં શાલિલાજાનાં યવાગૂં વા પિબેન્નરઃ | ઘ્રેયાણ્યુપહરેચ્ચાપિ મનોઘ્રાણસુખાનિ ચ ||૩૪|| જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ શુભાનિ પાનકાનિ ચ | ભોજનાનિ વિચિત્રાણિ કુર્યાત્સર્વાસ્વતન્દ્રિતઃ ||૩૫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે છર્દિપ્રતિષેધો નામ (એકાદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) એકોનપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૪૯||